Zespół Rektorski ds. Wydawnictw Jubileuszowych

dr hab. Waldemar Baraniewski
Wydział Historyczny UW/
Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną ASP

prof. dr hab. Tomasz Kizwalter
Wydział Historyczny UW

dr hab. Piotr M. Majewski
Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Piotr Salwa
Wydział „Artes Liberales” UW

prof. dr hab. Henryk Samsonowicz
Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Wojciech Tygielski – przewodniczący
Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Marek Wąsowicz
Wydział Prawa i Administracji UW

prof. dr hab. Andrzej Kajetan Wróblewski
Wydział Fizyki UW

Szanowni Państwo!
Drodzy Czytelnicy!

W 2016 roku będziemy obchodzić jubileusz dwóchsetlecia Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz Uniwersytet nie jest jedynie wyższą szkolą, nie jest tylko pracownią uczonych – to środowisko, którego działania w ciągu dwóch wieków polskiej historii stanowiły istotny wkład do wiedzy, kultury, myśli ludzkiej.

Z okazji jubileuszu powstaje seria wydawnicza Monumenta Universitatis Varsoviensis, w której opisujemy dzieje i dorobek naszej Uczelni oraz przypominamy sylwetki jej najwybitniejszych profesorów.

W syntetycznej formie przedstawiamy również losy oraz architekturę budynków Uniwersytetu, a także zbiory i kolekcje, które są w naszym posiadaniu oraz nad którymi przyszło nam sprawować pieczę. Nie zabraknie też dokumentów ilustrujących różne sfery społecznego oddziaływania Uczelni, a także świadectw życia codziennego naszej społeczności.

Kolejne tomy ukazywać się będą sukcesywnie, od roku 2016. Mamy nadzieję, że spotkają się z Państwa życzliwym przyjęciem i wzbudzą zainteresowanie.

Gaudeamus igitur!

Katarzyna Chałasińska-Macukow
Rektor Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2005–2012

Marcin Pałys
Rektor Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa, 19 listopada 2012 r.

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

Nauki humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki społeczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki ścisłe i przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945
(A–Ł)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945
(M–Ż)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
(A–K)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
(L–R)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
(S–Ż)

Poczet Rektorów Uniwersytetu Warszawskiego

Gmachy Uniwersytetu Warszawskiego

Uniwersytet Warszawski i fotografia 1839–1921
Ludzie, miejsca, wydarzenia

Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie 1817–2017
Miscellanea

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
L–R

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

WARSZAWA 2016

Redaktorzy naukowi
Waldemar Baraniewski
Wojciech Tygielski
Andrzej Kajetan Wróblewski

Dyrektor WUW
Anna Szemberg

Redaktor Naczelny WUW
Anna Kędziorek

Redaktorzy prowadzący WUW
Beata Jankowiak-Konik

Redakcja
Marta Nazarczuk-Błońska
Marta Wilińska

Korekta
Anna Kaniewska

Indeks
Krystyna Komorowska

Projekt graficzny serii
Marcin Władyka /Studio Headme©

Konsultacja graficzna
Krzysztof Stefaniuk

Projekt stron tytułowych
Krzysztof Stefaniuk

Koordynator produkcji
Martyna Chołuj

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

ISBN 978-83-235-1791-7 (MUV)
ISBN 978-83-235-2158-7 (Portrety Uczonych po 1945)
ISBN 978-83-235-2077-1 (L–R)
ISBN ePub 978-83-235-2363-5
ISBN Mobi 978-83-235-2371-0
ISBN PDF 978-83-235-2355-0

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Warszawa 2016

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
00-497 Warszawa
ul. Nowy Świat 4
e-mail: wuw@uw.edu.pl

Księgarnia internetowa
www.wuw.pl

Wydanie 1

Wydawnictwa UW dziękują Narodowemu Archiwum Cyfrowemu za bezpłatne udostępnienie zdjęć

Od Zespołu Rektorskiego

Seria „Monumenta Universitatis Varsoviensis” obejmuje między innymi trzy tomy esejów biograficznych o wybitnych uczonych – profesorach Uniwersytetu Warszawskiego, którzy wyróżnili się osiągnięciami badawczymi oraz odegrali znaczącą rolę w życiu uczelni. Jest to zbiór tekstów o ludziach wyjątkowych, których działalność naukowa, praca dydaktyczna i organizacyjna pozostały w pamięci szeroko pojmowanego środowiska naukowego.

Przy wyborze uczonych do tomów biograficznych brano pod uwagę różne kryteria, w tym: znaczący wkład w naukę, członkostwo w prestiżowych organizacjach polskich i międzynarodowych, obecność biogramów w encyklopediach oraz wcześniejsze publikacje poświęcone życiu i działalności tych osób.

Ostateczna lista nazwisk jest wynikiem długich i szczegółowych dyskusji członków Zespołu Rektorskiego ds. Wydawnictw Jubileuszowych, z udziałem wielu osób spoza tego grona oraz przy uwzględnieniu wniosków wpływających ze wszystkich wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego (także tych, których już nie ma w obecnej strukturze uczelni). Lista obejmuje postacie z całego okresu istnienia Uniwersytetu Warszawskiego, od momentu jego powstania w 1816 roku. Ograniczona jest do osób nieżyjących i zapewne będzie w przyszłości uzupełniana.

Naszym zamierzeniem nie było stworzenie zbioru zwięzłych biogramów typu słownikowego. Chodziło o teksty eseistyczne, pisane często przez bliskich współpracowników danego uczonego, przybliżające czytelnikom jego osobowość, wkład w życie uczelni oraz najważniejsze dokonania intelektualno-naukowe. Przy każdym eseju zamieszczono także standardowy biogram encyklopedyczny.

W związku z tym, że już wcześniej w różnych wydawnictwach publikowano teksty o znakomitych profesorach Uniwersytetu Warszawskiego, a ich autorami nierzadko byli ludzie równie wybitni (jak w przypadku eseju Witolda Doroszewskiego o Janie Baudouinie de Courtenay, Aleksandra Gieysztora – o Marcelim Handelsmanie czy Jerzego Pniewskiego – o Stefanie Pieńkowskim), niektóre z tych tekstów postanowiliśmy przedrukować. Pozostałe szkice przygotowali autorzy wybrani przez nasz Zespół.

Kolejne tomy Portretów uczonych obejmują XIX wiek, okres międzywojenny oraz czasy po II wojnie światowej. W obrębie poszczególnych tomów nazwiska następują w porządku alfabetycznym, nie chronologicznym.

W osobnym tomie znalazły się sylwetki wszystkich rektorów naszej uczelni. Osiągnięcia naukowe wielu innych znaczących postaci zostały omówione również na kartach pozostałych publikacji serii „Monumenta Universitatis Varsoviensis” poświęconych historii Uniwersytetu Warszawskiego oraz dziejom poszczególnych dyscyplin naukowych.

Zespół Rektorski
ds. Wydawnictw Jubileuszowych

Przedmowa

Trzeci tom Portretów Uczonych, Profesorów Uniwersytetu Warszawskiego, podzielony na trzy woluminy, poświęcony jest wybitnym postaciom, których najbardziej znacząca działalność naukowa i dydaktyczna przypadła na lata powojenne.

Mowa będzie zatem o osobach, które po zniszczeniach wojennych stopniowo, ale konsekwentnie, odtwarzały Uniwersytet i które przyczyniły się do budowania jego społecznej pozycji oraz naukowej rangi, a w niektórych dziedzinach – nawet świetności, zarówno w okresie Polski Ludowej, jak i po roku 1989. W grupie tej znalazło się 185 przedstawicieli wszystkich dyscyplin, które w okresie powojennym były reprezentowane na Uniwersytecie, choćby tylko przez pewien czas; były to nauki humanistyczne, społeczne, ścisłe, przyrodnicze, ale także medyczne i weterynaryjne.

Przedstawiane tu grono cechuje duże zróżnicowanie. Cezura II wojny światowej, choć oczywista w dziejach narodu i społeczeństwa, nie zawsze okazywała się jednoznaczna i rozstrzygająca w przypadku chronologii losów jednostkowych. Niektórzy bohaterowie prezentowanych tu esejów urodzili się jeszcze w XIX wieku, zdobyli wyższe wykształcenie w czasie lub tuż po I wojnie światowej, rozpoczynali i kontynuowali zawodowe kariery w latach II Rzeczypospolitej, by już po II wojnie odgrywać rolę środowiskowych autorytetów. Niektórzy decydowali się na emigrację – zrywając więzi z Uniwersytetem, ale zarazem odnosząc niekwestionowane naukowe sukcesy i utrzymując kontakty z krajem; byli jednak i tacy, którzy właśnie wtedy, po wojnie, z zagranicy do kraju przyjechali. Skomplikowanie ludzkich losów spowodowało, że decyzja o przypisaniu konkretnej postaci do tomu II lub III musiała mieć charakter arbitralny. Najliczniej na kartach naszego tomu są reprezentowani uczeni, którzy urodzili się pomiędzy wielkimi wojnami, zostali ukształtowani w dwudziestoleciu i z takim zapleczem moralnym oraz intelektualnym funkcjonowali w powojennej rzeczywistości. Pojawiają się tu także osoby, których całe świadome życie, łącznie z intelektualną formacją, upłynęło w czasach PRL-u oraz w okresie po odzyskaniu przez Polskę pełnej suwerenności.

Podobnie jak w poprzednich tomach, przy wyborze portretowanych kierowaliśmy się wskazaniami uniwersyteckiej społeczności oraz propozycjami, które otrzymaliśmy od władz poszczególnych wydziałów. Trzeba jednak podkreślić, że w stosunku do poprzednich tomów znacznie więcej kłopotów sprawiło nam ustalenie listy osób, których biogramy ostatecznie postanowiliśmy opublikować, gdyż w przypadku okresu powojennego, a tym bardziej ostatnich dziesięcioleci, odczuwamy niekiedy brak czasowego dystansu, który potwierdziłby miejsce konkretnej postaci w naukowym panteonie. Ponadto w czasach tzw. socjalizmu realnego, który przyniósł oczywiste ograniczenia w sferze wolności uniwersyteckich i badań naukowych, do świata akademickiego brutalnie wkroczyła polityka, zacierając częściowo skalę wartości i naruszając środowiskowe hierarchie. Dotyczyło to zwłaszcza dyscyplin humanistycznych i społecznych.

Dlatego formalna przynależność do akademii i stowarzyszeń naukowych (TNW, PAU, PAN) nie mogła być kryterium jedynym ani też jednoznacznie rozstrzygającym. Uwzględniliśmy zatem również opinie współczesnych dotyczące roli środowiskowej poszczególnych postaci. Staraliśmy się także, co nie było łatwe, abstrahować od polityki, ograniczając nasze oceny do sfery badań i szeroko rozumianej dydaktyki. Wybór nie był prosty, wymagał wielu konsultacji i powodował dyskusje w naszym Zespole, gdzie nie zawsze panowała jednomyślność. Mamy świadomość, że niektóre spośród podjętych decyzji mogą zostać uznane za dyskusyjne.

Teksty zamieszczone w prezentowanym tomie mają różny charakter. Część z nich powstała specjalnie na potrzeby tego wydawnictwa, niektóre są przedrukami wcześniejszych publikacji. Przy ich wyborze kierowaliśmy się chęcią ukazania relacji środowiskowych i oddania głosu osobom (często już nieżyjącym), które piszą o swych nauczycielach i mistrzach. Staraliśmy się honorować autorskie ujęcie tematu, stąd teksty zarówno o charakterze eseistycznym, jak i bardziej naukowe, wzbogacone odnośnikami i przypisami. Są eseje o charakterze wspomnieniowym, jak też przybierające formę rozbudowanego biogramu. Uznaliśmy, że taka różnorodność – ułatwiając lekturę – będzie raczej zaletą niż wadą. Celem naszej publikacji nie jest bowiem tworzenie kompendium informacji o konkretnych osobach, lecz przybliżenie zainteresowanym czytelnikom postaci i osobowości najwybitniejszych przedstawicieli naszego środowiska uniwersyteckiego.

W tekstach stanowiących przedruk dawnych publikacji zachowaliśmy stosowane wówczas formy gramatyczne oraz pisownię, ograniczając interwencje redaktorskie do minimum. Niektóre z tych tekstów przedstawiamy w formie skróconej, choćby po to, by móc oddać głos kilku autorom.

Mamy nadzieję, że kolejny tom Portretów uczonych spotka się z zainteresowaniem czytelników i spełni ich oczekiwania.

Waldemar Baraniewski
Wojciech Tygielski
Andrzej Kajetan Wróblewski

Manfred Lachs

Urodzony 21 IV 1914 w Stanisławowie. Studia dyplomatyczne w Wiedniu (1932–1934) i prawnicze na UJ (1934–1936), później w Cambridge i London School of Economics. Doktorat na UJ (1937). Habilitacja na UW (1949). Profesor UW (1952–1984). Wykładowca i członek Kuratorium Akademii Prawa Międzynarodowego w Hadze.

Prawnik, specjalista w dziedzinie prawa międzynarodowego; dyplomata.
Pracownik MSZ (1947–1967), uczestnik polskich delegacji na konferencje i sesje Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Członek Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ (1962–1966). Przewodniczący Komisji Prawnej Zgromadzenia Ogólnego ONZ oraz specjalnej komisji do spraw pokojowego wykorzystania przestrzeni kosmicznej. Sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (1967–1976 i 1984–1993, przewodniczący 1973–1976).
Członek PAN (1960), dyrektor Instytutu Nauk Prawnych PAN (1961–1967). Doktor honoris causa uniwersytetów w Brukseli, Budapeszcie, Helsinkach, Londynie, Nowym Jorku i in.
Zmarł 14 I 1993 w Hadze.

War Crimes. An Attempt to Define the Issues, London 1945; Umowy wielostronne. Studium z prawa traktatowego, Warszawa 1958; The International Law of Outer Space. A Law in the Making, 1964; Teachings and Teaching of International Law, 1977; Rzecz o nauce prawa międzynarodowego, Wrocław 1986.

E. McWhinney, Judge Manfred Lachs and Judicial Law-Making, Haga 1995.

ZDZISŁAW GALICKI

MANFRED LACHS

1914–1993

Wybitny prawnik świata

Pod takim właśnie tytułem Stowarzyszenie Absolwentów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego wydało w 2011 roku obszerny zbiór esejów, będących pokłosiem międzynarodowej konferencji, która odbyła się w Warszawie w dniach 24–25 czerwca 2010 roku w Uniwersytecie Warszawskim i była poświęcona pamięci prof. Manfreda Lachsa. Konferencja ta, zorganizowana przez Instytut Prawa Międzynarodowego Wydziału Prawa i Administracji UW, pod honorowym patronatem ministra spraw zagranicznych RP oraz Dziekana Wydziału Prawa i Administracji UW, zgromadziła szerokie grono uczniów, kolegów, współpracowników i przyjaciół Lachsa z całego świata. Miałem zaszczyt wygłosić tam referat, dotyczący jednego tylko aspektu szerokich zainteresowań Lachsa, pokazujący go jako „nauczyciela prawa międzynarodowego”.

Prawnik, światowej sławy uczony, sędzia i dyplomata. Urodzony 21 kwietnia 1914 roku w Stanisławowie, zmarł 14 stycznia 1993 roku w Hadze. W latach 1932–1934 ukończył studia dyplomatyczne w Wiedniu, a w latach 1934–1936 studia prawnicze na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w 1937 roku uzyskał stopień naukowy doktora praw. Studiował również na uniwersytecie w Cambridge i w London School of Economics. W 1949 roku otrzymał stopień doktora habilitowanego na UW, gdzie został docentem, a następnie w 1952 roku profesorem nadzwyczajnym. W latach 1952–1984 był profesorem (od 1959 – profesorem zwyczajnym Wydziału Prawa, a następnie Wydziału Prawa i Administracji UW). W 1958 roku uzyskał stopień doktora nauk prawnych na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym, a następnie w 1959 roku został doktorem prawa uniwersytetu w Nancy. W latach 1967–1988 otrzymał doktoraty honoris causa z kilkunastu uniwersytetów na całym świecie. Był wybitnym i najbardziej znanym w świecie polskim specjalistą w zakresie prawa międzynarodowego publicznego. Reprezentował Polskę na wielu konferencjach międzynarodowych. W latach 1947–1960 był dyrektorem Departamentu Prawno-Traktatowego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W latach 1961–1967 kierował Instytutem Nauk Prawnych PAN. Trzykrotnie (w latach 1949, 1951 i 1955) był wybierany na przewodniczącego Komitetu Prawnego Zgromadzenia Ogólnego ONZ. W latach 1962–1967 był przewodniczącym Podkomitetu Prawnego Komitetu ONZ do Spraw Pokojowego Wykorzystania Przestrzeni Kosmicznej, który opracował i przyjął projekt uniwersalnego Traktatu Kosmicznego z 1967 roku. W latach 1962–1966 był pierwszym Polakiem wybranym na członka Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ.

W 1967 roku Lachs został wybrany po raz pierwszy na stanowisko sędziego Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości ONZ, który to urząd piastował przez kilka kadencji aż do śmierci. W latach 1973–1976 był prezesem tego Trybunału. W 1975 roku został odznaczony Medalem ONZ „Wybitny Prawnik Świata”. W 1987 roku Haska Akademia Prawa Międzynarodowego powierzyła mu wykład ogólny z prawa międzynarodowego publicznego.

Do najbardziej znanych jego publikacji należą: War Crimes. An Attempt to Define the Issues (1945); Umowy wielostronne. Studium z prawa traktatowego (1958); The International Law of Outer Space. A Law in the Making (1964); Teachings and Teaching of International Law (1977); Rzecz o nauce prawa międzynarodowego (1986).

W dniach od 13 do 15 marca 1995 roku odbył się w Nowym Jorku w siedzibie ONZ pierwszy, i jak dotąd jedyny, ogólnoświatowy kongres Narodów Zjednoczonych poświęcony prawu międzynarodowemu publicznemu. Jeden z pięciu głównych tematów tego kongresu został zatytułowany „New Approaches to Research, Education and Training In the Field of International Law and Its Wider Appreciation”. Miałem wówczas zaszczyt, jako referent w imieniu Polski, wygłosić tam w ramach wspomnianego tematu referat pt. „Traditional and New Fields for the Development of Research and Education in International Law”.

Nie ukrywam, że myśl przewodnią dla mego ówczesnego wystąpienia zaczerpnąłem z wykładu Lachsa, wygłoszonego w Haskiej Akademii Prawa Międzynarodowego w 1973 roku, gdzie stwierdził on, że: „[...] trudno byłoby znaleźć dział lub regułę prawa międzynarodowego, na rozwój których nie wywarłyby wpływu «doktryna» i «nauczanie»”.

To ścisłe powiązanie prawa międzynarodowego – jego teorii i praktyki – z nauczaniem tego prawa, było dla Lachsa – jak się wydaje – nicią przewodnią jego imponującej kariery życiowej.

Jest zresztą rzeczą wysoce znamienną, że właśnie na wspomnianym kongresie Narodów Zjednoczonych także inni jego uczestnicy zwrócili uwagę na szczególne zasługi, jakie Lachs położył na polu rozwoju nauczania prawa międzynarodowego. I tak np., ówczesny przewodniczący Chińskiego Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego w Pekinie, prof. Wang Tieya, podkreślił, że: „Zmarły Sędzia Manfred Lachs napisał wspaniałą książkę Nauczyciel w prawie międzynarodowym (1982), pracę o wielkim znaczeniu. Jesteśmy mu głęboko wdzięczni za dostarczenie nam, z całym bogactwem materiałów i głębokiej analizy, wspaniałego przeglądu tego, co nazywamy «światem myśli» w prawie międzynarodowym”.

Jak odbierano i oceniano działalność dydaktyczną Lachsa? Co do tej oceny na płaszczyźnie międzynarodowej, wręcz wzorcowy przykład możemy znaleźć we wspomnieniu na ten temat indyjskiego uczonego, Sudhira Chopry, który w 1993 roku tak opisywał wykład Lachsa w Haskiej Akademii Prawa Międzynarodowego w 1980 roku na temat rozwoju i ogólnych trendów w prawie międzynarodowym w naszych czasach: „Słuchacze Kursu Ogólnego Prawa Międzynarodowego Publicznego Haskiej Akademii Prawa Międzynarodowego w 1980 r. nigdy nie zapomną tej chwili, gdy Sędzia Manfred Lachs zakończył swój ostatni wykład: burza oklasków, jako wyraz uznania dla niepowtarzalnego przeżycia, a następnie dwudziestominutowa owacja na stojąco, która zdawała się nie mieć końca. Zarówno nauczyciel, jak i studenci byli wzruszeni. Wielu studentów roniło łzy wdzięczności dla tego wielkiego nauczyciela i prawnika, podczas gdy sam nauczyciel ocierał również oczy, poruszony wzruszeniem swoich studentów.

Jak każe tradycja, prof. Rene-Jean Dupuy, Sekretarz Generalny Akademii, wystąpił z podziękowaniami dla wykładowcy. Zakończył stwierdzeniem, że nigdy przedtem żaden z mówców nie spotkał się w Akademii z tak gorącymi podziękowaniami. Znakomity nauczyciel został zasłużenie uhonorowany przez swych uczniów za poddanie wnikliwemu badaniu materii prawa międzynarodowego, nitka po nitce, w perspektywie historycznej. Była to bezstronna, akademicka prezentacja – przekazana u szczytu «zimnej wojny» przez człowieka ze wschodniego bloku – która poruszała zagadnienia ważne dla Północy i Południa, dla Wschodu i Zachodu, bez skłaniania się w którymkolwiek kierunku czy prześlizgiwania się nad aktualnymi realiami.

Stanął on ponad tymi, którzy usiłują indoktrynować słuchaczy co do bezskuteczności prawa międzynarodowego. Sędzia Lachs przedstawił prawo międzynarodowe takim, jakie ono jest, jak również jego trendy rozwojowe, bez zapominania wszakże o jego głównym zadaniu, to jest poszukiwaniu globalnej politycznej, społecznej oraz ekonomicznej sprawiedliwości”.

Jakkolwiek nie miałem możliwości osobiście uczestniczyć w tak barwnie i emocjonalnie opisanym wydarzeniu, to jednak uczęszczałem na wykłady monograficzne z prawa traktatów, prowadzone przez Lachsa w pierwszej połowie lat 60. ubiegłego stulecia na Wydziale Prawa UW. Cieszyły się one niezmiennie bardzo dużym zainteresowaniem studentów. Dla młodych adeptów prawa międzynarodowego i przyszłych nauczycieli akademickich była to nie tylko kopalnia wiedzy o prawie traktatów, kodyfikowanym wówczas, przy współudziale tego wybitnego prawnika przez Komisję Prawa Międzynarodowego ONZ. Był to również niedościgniony wzorzec prowadzenia zajęć ze studentami – tak, aby naprawdę zainteresować ich wykładanym przedmiotem, a jednocześnie nie przytłoczyć i nie znużyć przekazywanymi im informacjami.

Z wykładów tych – a także z późniejszych spotkań z Lachsem – zapamiętałem przede wszystkim jego unikalną wręcz umiejętność doskonałej syntezy prezentowanych zagadnień, co dla wielu dydaktyków jest często nieosiągalne, wskutek programowego gubienia się w drobiazgowych analizach. Precyzyjny język prawniczy, którym zawsze się posługiwał – zarówno w mowie, jak i w piśmie – podkreślał istotne i ważne treści, które przekazywał swoim czytelnikom i słuchaczom. Czynił to zawsze w sposób bardzo elegancki, rzekłbym dystyngowany. Jednocześnie potrafił jednak suchemu językowi prawniczemu nadać taką barwę i styl, że słuchało się go zawsze z rosnącym zainteresowaniem.

Lachs osiągnął też to, co może być poczytane za szczyt doskonałości dla prawnika-internacjonalisty, to jest harmonijną jedność teorii, praktyki i dydaktyki. Wielu znakomitych nawet specjalistów z zakresu prawa międzynarodowego – znających dogłębnie jego teorię i świetnie obeznanych z praktyką – traktowało i – niestety – często traktuje nadal po macoszemu przekazywanie i propagowanie wiedzy o tym prawie przez jego jak najszersze nauczanie. Należał tutaj do najchlubniejszych wyjątków.

Miał też wyjątkową możliwość podejścia do prawa międzynarodowego z różnych perspektyw jego widzenia, a więc – po pierwsze – jako teoretyk, autor pozycji wielce znaczących w doktrynie tego prawa. Po drugie – jako praktyk, stosujący umiejętnie to prawo w toku swej pracy w resorcie spraw zagranicznych i w ramach swej działalności w licznych organach międzynarodowych, przede wszystkim w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Po trzecie – jako współtwórca i kodyfikator prawa międzynarodowego w rezultacie swej działalności w Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ. Po czwarte – jako interpretator prawa międzynarodowego, i to na najwyższym możliwym poziomie, sprawując funkcje sędziowskie w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości ONZ. I wreszcie – po piąte – jako wspaniały nauczyciel prawa międzynarodowego, które to zadanie realizował zarówno w kraju, jak i za granicą, praktycznie przez całe swoje życie.

W szczególnie dobitny sposób podkreślił on znaczenie nauczania prawa międzynarodowego w swej monografii, podsumowującej jego wieloletnie doświadczenie naukowe i dydaktyczne, zatytułowanej Teachings and Teaching of International Law, wydanej w Hadze w 1977 roku. Analizował w niej rolę naukowców i nauki prawa międzynarodowego oraz ich wpływ na tworzenie i stosowanie prawa międzynarodowego. Co należy podkreślić, w monografii tej bardzo szeroko przedstawił polską naukę prawa międzynarodowego i to zarówno w ujęciu historycznym, jak i mu współczesnym. Przybliżał w ten sposób czytelnikowi, który nie znał języka polskiego, postacie wielu polskich naukowców i ich poglądy.

Związek Lachsa z polską nauką prawa międzynarodowego i z nauczaniem tego prawa w Polsce był bardzo silny, nieprzerwany mimo wielu lat spędzonych za granicą i zauważalny nawet dla cudzoziemców. We wspomnieniu o nim, napisanym w 1993 roku przez Thomasa Francka, znajdujemy na ten temat bardzo charakterystyczną obserwację: „Stroszył się, kiedy przyczepiano mu etykietkę «Polskiego Sędziego», ale w istocie był intensywnie polski, był częścią intelektualnej tradycji, która ciągle czyniła rozbitą i zniszczoną Warszawę Paryżem Wschodniej Europy. Starał się wspomagać i chronić kilka pokoleń polskich prawników-międzynarodowców, którzy uczyli się od niego, m.in. jak stwarzać przestrzeń dla swobodnej twórczości. Odgrywał w spokojny sposób istotną rolę w procesie przechodzenia od rządów zmilitaryzowanych do demokracji”.

Jakkolwiek prof. Lachs był absolwentem UJ oraz doktorem honoris causa kilkunastu uniwersytetów na całym świecie, to jednak w okresie powojennym był zawsze ściśle związany z Wydziałem Prawa UW, a w jego ramach z Katedrą Prawa Międzynarodowego Publicznego, następnie z Instytutem Prawa Międzynarodowego.

Przy wszelkich okazjach zawsze podkreślał, że jest nadal profesorem naszego Wydziału. Ilekroć przebywał w Warszawie, piastując już nawet swoje wysokie sędziowskie funkcje międzynarodowe, zawsze czynnie uczestniczył w posiedzeniach Rady Wydziału, wygłaszał wykłady dla studentów, spotykał się z pracownikami naukowymi. Zawsze uważał się i był uważany za członka naszej korporacji akademickiej.

Nie pozostawił po sobie zbyt imponującego rozmiarami dorobku naukowego. Ale to, czym dorobek ten naprawdę imponuje to nie jego ilość, ale jego jakość. Uderza też rozległość tematyczna zainteresowań badawczych Lachsa – od prawa traktatów po prawo kosmiczne – co pozwalało mu swobodnie poruszać się w całokształcie prawa międzynarodowego i zapewniało umiejętności niezbędne zarówno dla sędziego najważniejszego trybunału międzynarodowego, jak i dla profesora Uniwersytetu.

Wszystkie jego publikacje były zawsze dużymi wydarzeniami w doktrynie prawa międzynarodowego, mając jednocześnie znaczącą wartość i przydatność dydaktyczną. Wydana w Warszawie, w 1986 roku, Rzecz o nauce prawa międzynarodowego stanowi jakby podsumowanie jego dorobku, raz jeszcze podkreślając wagę, jaką przywiązywał zawsze do nauczania i jak najszerszego promowania prawa międzynarodowego.

Lachsa cechowała nieodmiennie wielka życzliwość dla studentów i młodej kadry naukowej. Był fundatorem wielu stypendiów dla wyróżniających się studentów. Zawsze służył pomocą młodszym kolegom, czy to w kraju, czy też za granicą. Jego dom w Hadze był zawsze otwarty dla młodych polskich prawników. Piszący te słowa, zawdzięcza swe pierwsze stypendium zagraniczne – o co w latach 60. nie było łatwo – dzięki przychylnej i bezinteresownej opinii Lachsa jako członka Rady Wydziału Prawa Uniwersytetu McGill w Montrealu.

Był człowiekem o wysokiej kulturze, wysmakowanej elegancji oraz dużym uroku osobistym. Miał niepowszednie poczucie humoru, które pozwalało mu zawsze zachować właściwy dystans w sprawach wielkich i małych. Będąc wybitnym autorytetem i osobistością międzynarodową, potrafił zachować skromność i umiar, przy jednoczesnej i konsekwentnie realizowanej potrzebie dzielenia się swą głęboką wiedzą i wielkim doświadczeniem z jak najszerszym kręgiem osób – czy to kolegów naukowców, czy też studentów. Ci z kolei odpłacali mu zawsze swoją wdzięcznością i dumą z tego, że mieli takiego nauczyciela i że byli jego uczniami.

Wiktor Lampe

Urodzony 10 III 1875 w Warszawie. Studia na Politechnice w Karlsruhe, następnie na Uniwersytecie w Bernie, asystent tamże (1903–1911), doktorat (1902), habilitacja (1907). Docent na UJ (1911–1919), profesor UJ (1919). Kierownik Katedry Chemii Organicznej UW (1919). Współinicjator budowy nowego gmachu Chemii, ukończonego w 1939. W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Po wojnie ponownie Kierownik Katedry Chemii Organicznej, dziekan Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW.

Chemik organik; zakrojone na szeroką skalę badania nad barwnikami, m.in. nad składem chemicznym kłączy kurkumy (jako pierwszy osiągnął laboratoryjną syntezę kurkuminy). W kręgu jego zainteresowań były również barwne substancje o właściwościach uczulających emulsje fotograficzne. Zajmował się też historią polskiej chemii organicznej.
Współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Chemicznego (1919, prezes od 1932). Członek TNW (1927).
Zmarł 8 IX 1962 w Warszawie.

Studien über Curcumin, Berlin 1913 (pol. Studya nad kurkuminą, Kraków 1913); Chemia organiczna: związki tłuszczowe, Warszawa 1921; Zarys historii chemii w Polsce, Warszawa 1948; Stanisław Kostanecki: życie i działalność naukowa, Warszawa 1958.

J. Smolińska, Profesor Wiktor Lampe (1875–1962), Warszawa 2002.

HALINA LICHOCKA

WIKTOR LAMPE

1875–1962

Urodził się w Warszawie, 10 marca 1875 roku. Jego ojciec – Karol Lampe – był rzemieślnikiem i przemysłowcem. Pochodził z rodziny, której przodkowie niegdyś przybyli tu z Niemiec i w miarę upływu lat całkowicie się spolonizowali. Przez ożenek z Emilią Haberbusch wszedł Karol Lampe w koligacje z bardzo zamożnymi warszawskimi piwowarami. Browar pod szyldem Haberbusch i Schiele produkował wysokiej jakości mocne ciemne piwo, które sprzedawano na miejscu w firmowych ogródkach piwnych. Poza tym w dużych ilościach było ono wysyłane do odległych nawet okolic w Królestwie Polskim i dalej na tereny cesarstwa rosyjskiego. Firma zatrudniała kilkadziesiąt osób, a pod koniec XIX wieku przekształciła się w Towarzystwo Akcyjne Browaru Parowego i Fabryki Sztucznego Lodu, z siedzibą przy ul. Krochmalnej w Warszawie. Były to wówczas jedne z największych zakładów piwowarskich w Europie1.

Wiktor Lampe ukończył szkołę średnią w swoim rodzinnym mieście, a następnie – podobnie jak wielu jego rówieśników z zaboru rosyjskiego – wyjechał na studia za granicę. Zgodnie z wolą rodziców udał się do Karlsruhe, aby w tamtejszej politechnice studiować chemię. Studia rozpoczął jesienią 1896 roku. Karlsruhe, stołeczne miasto Badenii, było już wtedy dużym centrum naukowym i przemysłowym, z bardzo nowoczesnymi fabrykami chemicznymi, ceramicznymi i metalurgicznymi. Ucząca się tam młodzież miała więc znakomite warunki do zdobywania teoretycznej i praktycznej wiedzy, niezbędnej do późniejszego wykonywania zawodu inżyniera.

Jednakże w trakcie swoich studiów politechnicznych Wiktor Lampe zorientował się, iż jego zamiłowania są zgoła inne. Nieszczególnie pociągała go praca w przemyśle; mało interesowały praktyczne zagadnienia techniki. Nabrał przekonania, że znacznie bardziej by mu odpowiadały badania teoretyczne, także te o dużym znaczeniu dla rozmaitych zastosowań technicznych, lecz podejmowane przede wszystkim z pobudek poznawczych. Zapragnął zostać chemikiem-naukowcem.

W Karlsruhe spędził cztery lata. Zdał egzaminy „półdyplomowe” (co z grubsza odpowiadało naszemu dzisiejszemu licencjatowi) i w 1900 roku wyjechał do Szwajcarii. Celem jego podróży był uniwersytet w Bernie. Wybór nie był przypadkowy. Berno na przełomie XIX i XX wieku miało renomę ważnego ośrodka chemii organicznej. Na uwagę zasługuje fakt, iż swoją chemiczną sławę zawdzięczało głównie dwóm polskim uczonym: Marcelemu Nenckiemu i Stanisławowi Kostaneckiemu. Nencki, zajmujący się przede wszystkim procesami chemicznymi zachodzącymi w organizmach żywych, nazywany jest ojcem biochemii. Kostanecki zaś, kierownik uniwersyteckiego Instytutu Chemii Organicznej w Bernie, prowadził nie mniej nowatorskie badania, dotyczące struktury i właściwości barwników roślinnych. Wyniki prac obu tych uczonych miały fundamentalne znaczenie dla rozwoju nauki. Niezależnie od tego były również ważne ze względów czysto utylitarnych.

Problem poznawczy, sprowadzający się do wyjaśnienia struktury barwników oraz poszukiwania metod wydajnego i łatwego wytwarzania tych związków chemicznych, absorbował wówczas uwagę licznej rzeszy badaczy. Nie bez wpływu na to wzmożone zainteresowanie było zapotrzebowanie światowego przemysłu tekstylnego na różnokolorowe, trwałe i tanie preparaty farbujące.

Badania Kostaneckiego dotyczące substancji o barwie żółtej, otrzymywanych z pąków topoli, dębu barwierskiego, rezedy barwierskiej i innych surowców, doprowadziły go do odkrycia, że wszystkie te żółte substancje mają podobną strukturę atomową. Tę strukturę nazwał Kostanecki układem flawonowym. Odkrycie dało początek późniejszej chemii flawonoidów – specjalności o ogromnym znaczeniu dla biochemii i nauk o lekach.

Wiktor Lampe wybierając Uniwersytet Berneński dla dalszej edukacji, pragnął włączyć się w ten nurt badawczy. W ciągu dwóch lat uzupełnił studia chemiczne i napisał pracę doktorską pod kierunkiem Kostaneckiego. Po doktoracie został asystentem swego promotora.

Warunki pracy naukowej w Instytucie Chemii Organicznej były znakomite. Instytut mieścił się w nowym gmachu, wybudowanym i wyposażonym zgodnie ze wskazówkami Kostaneckiego, który ustawicznie przypominał projektantom: „Nie chcę żadnego budynku w stylu pałacu, lecz raczej powinien powstać gmach podobny do fabryki, urządzony pod każdym względem wygodnie i praktycznie”2.

W tym gmachu Wiktor Lampe pracował jako etatowy asystent od jesieni 1903 roku przez pełne osiem lat, do jesieni ign. Był to dla niego okres bardzo owocny. Wraz z Kostaneckim prowadził badania na temat chemicznej struktury barwników naturalnych. Razem ogłosili około 20 publikacji, zamieszczonych na łamach niemieckiego czasopisma „Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft”. Wymagało to dużego wysiłku. Według słów Josepha Tambora „Kostanecki mógł zawsze liczyć na pomoc swojego drugiego asystenta oraz byłego ucznia, dr. Wiktora Lampe [...]. Praktycznie, nie było takiego dnia, kiedy ci zaufani współpracownicy opuszczali laboratorium wcześniej niż przed północą”3.

Wyniki ich badań naukowych miały także znaczenie w wymiarze praktycznym, toteż budziły zainteresowanie różnych przedsiębiorców, zajmujących się wytwórczością chemiczną. Świadczy o tym między innymi fakt, iż w 1906 roku Wiktor Lampe otrzymał brązowy medal Towarzystwa Przemysłowego w Miluzie.

W czasie berneńskiej współpracy z Kostaneckim, Lampe uzyskał habilitację, co miało miejsce w 1907 roku i jako prywatny docent wykładał chemię organiczną dla studentów tamtejszego uniwersytetu4. Jednym z ostatnich tematów, jaki podjął wraz z bardzo już schorowanym prof. Kostaneckim był żółtopomarańczowy barwnik roślinny, otrzymywany z kłączy kurkumy, zwanej też ostryżem długim (Curcuma longa). Wyodrębniona substancja barwna otrzymała nazwę kurkumina. W badaniach, w których uczestniczyła również Janina Miłobędzka, udało się ustalić chemiczną budowę kurkuminy. Wyniki zostały ogłoszone w artykule, opublikowanym w 1910 roku w „Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft”5.

Kłącze egzotycznej, pochodzącej z południowej Azji kurkumy, od dawna znane i cenione w Europie, stosowane było w farbiarstwie, lecznictwie oraz jako przyprawa kuchenna (curry). Ponieważ surowiec ten nigdy nie był tani, znajomość chemicznego składu i wewnętrznej struktury kurkuminy miała, oprócz naukowego, również duże znaczenie ekonomiczne, gdyż stanowiła nieodzowny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań, zmierzających do wynalezienia sposobu syntetycznego wytwarzania tego barwnika.

Pierwszym uczonym, który opracował metodę syntezy i otrzymał w laboratorium sztuczną kurkuminę był Wiktor Lampe. Wydarzyło się to w 1917 roku w Krakowie6. Lampe przeniósł się do Krakowa w 1911 roku na zaproszenie Uniwersytetu Jagiellońskiego, które otrzymał rok wcześniej wraz ze Stanisławem Kostaneckim. Obaj przyjęli to zaproszenie z radością i snuli plany o tym, jak w Polsce urządzą swój nowy instytut i jakie podejmą badania. Ciężko chory Kostanecki nie zdołał już urzeczywistnić żadnego z tych planów. Zmarł po operacji chirurgicznej w Würzburgu 15 listopada 1910 roku.

Zaraz po przybyciu do Krakowa Lampe nostryfikował swoją berneńską habilitację i jako prywatny docent prowadził zajęcia z chemii organicznej. Jednocześnie kierował zespołem badawczym, z którym kontynuował prace dotyczące barwników naturalnych i innych substancji pochodzenia roślinnego. Przywiózł do Krakowa i ofiarował uniwersytetowi swoją kolekcję barwników flawonowych. Preparaty odznaczały się tak wysoką czystością, że mogły służyć jako wzorce do oznaczeń chemicznych oraz do pomiarów absorpcji światła białego w zakresie promieni widzialnych i nadfioletu7.

Gdy w 1915 roku zmarł Karol Olszewski (sławny kriogenik i profesor chemii fizycznej), Lampe objął po nim wykłady chemii nieorganicznej i prowadził je do końca swego pobytu w Krakowie, pełniąc nieformalnie funkcję zastępcy profesora (profesora nadzwyczajnego). Tytuł profesora nadzwyczajnego nadał mu Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego dopiero na początku 1919 roku. Niemal w tym samym czasie Lampe otrzymał z Warszawy propozycję objęcia stanowiska profesora zwyczajnego i kierownika Zakładu Chemii Organicznej. Propozycję tę przyjął bez wahania, chociaż wiedział, że warunki pracy naukowej w Warszawie nie będą łatwe, ze względu na ciasnotę i niedostateczne wyposażenie laboratoriów.

Pracę w Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął jesienią 1919 roku. Zastał na miejscu sytuację gorszą niż się spodziewał. Jego Zakład znajdował się dopiero w stadium organizacji, a szczupłość audytorium i pomieszczeń przeznaczonych do ćwiczeń dla studentów, w żaden sposób nie odpowiadała realnym potrzebom dydaktycznym. Dlatego też od razu wsparł energiczne starania profesora chemii nieorganicznej – Kazimierza Jabłczyńskiego o budowę nowego gmachu, przeznaczonego dla wydziału chemii. Zarówno Jabłczyński, jak i Lampe byli jednomyślni co do tego, że gmach chemii powinien być nowoczesny i odpowiednio wyposażony.

W październiku 1919 roku Lampe towarzyszył Jabłczyńskiemu oraz architektowi Tadeuszowi Zielińskiemu podczas wyprawy do najlepiej urządzonych zagranicznych zakładów akademickiej chemii, aby następnie zaczerpnięte stamtąd wzorce zastosować podczas projektowania podobnego obiektu w Warszawie. Delegacja zwiedziła uczelnie Wiednia, Zurychu, Berna, Fryburga, Bazylei i Karlsruhe.

Podjęte wtedy prace projektowe nigdy jednak nie doczekały się realizacji. Budowę nowego gmachu chemii w Warszawie rozpoczęto dopiero kilkanaście lat później. Poprzednie plany wnętrz poszczególnych laboratoriów i ich wyposażenia okazały się już przestarzałe. W tej sytuacji Wiktor Lampe i Kazimierz Jabłczyński wraz z innym już architektem – Aleksandrem Bojemskim wyruszyli w 1936 roku ponownie na rekonesans do chemicznych zakładów naukowych Europy. Tym razem odwiedzili Berlin, Monachium, Drezno i Wrocław.

Pierwsze prace związane z przygotowaniem terenu pod budowę Gmachu Chemii Uniwersytetu Warszawskiego ruszyły w 1934 roku. Budowa przebiegała pod czujnym okiem komisji, w której skład wchodzili z ramienia Uniwersytetu profesorowie Lampe i Jabłczyński. Inwestycja została uroczyście zakończona 23 czerwca 1939 roku.

Zaraz po objęciu profesury w Warszawie Wiktor Lampe włączył się w organizowanie Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Należał do członków założycieli tego Towarzystwa, a w 1932 roku został jego prezesem. We własnej działalności naukowej przez całe życie pozostawał wierny tematyce dotyczącej barwników. Miał na tym polu duże osiągnięcia. Wyizolował z rozmaitych materiałów roślinnych kilkanaście substancji barwiących, ustalił ich wzór chemiczny i opracował metody syntezy. Stworzył w Warszawie całą szkołę naukową, związaną z barwnikami. Wraz ze swoimi współpracownikami otrzymał wiele syntetycznych homologów kurkuminy oraz innych związków, zawierających grupę flawonową. Pod jego kierunkiem powstało około trzydziestu prac doktorskich, których przedmiotem były badania dotyczące barwników.

Poza tym głównym nurtem badawczym Lampe zajmował się również innymi zagadnieniami chemii. Miał znakomite kwalifikacje chemika-organika i posiadał licencjat studiów politechnicznych. Dlatego też zdarzało się, iż podejmował prace na zamówienie zakładów przemysłowych. Tak było na przykład ze znaną warszawską Spółką Chemiczno-Farmaceutyczną Adolf Gąsecki i Synowie, która zamierzała rozpocząć produkcję witaminy C według technologii opracowanej przez Wiktora Lampego. Produkcja miała ruszyć w nowej fabryce, budowanej w 1939 roku w Pruszkowie8.

W latach, w których był związany z Uniwersytetem Warszawskim, był jednak Lampe przede wszystkim nauczycielem akademickim. W ciągu niemal 40 lat pracy w tej uczelni wykładał chemię organiczną dla studentów kierunków przyrodniczych i farmacji. Jedną z jego słuchaczek była Alicja Dorabialska, profesor Politechniki we Lwowie, a po wojnie – Politechniki Łódzkiej. W swojej autobiografii napisała po latach: „Moja promocja doktorska na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego odbyła się w dniu 7 III 1922 roku. [...] Promował mnie dr Wiktor Lampe, profesor chemii organicznej UW, badacz w dziedzinie barwników roślinnych, człowiek pełen spokojnego czaru”9.

W ciepłych słowach o Wiktorze Lampe pisał także, wspominając studenckie lata, Aleksander Ożarowski: „W roku 1936, po odbyciu służby wojskowej w Szkole Podchorążych, zostałem przyjęty na Wydział Farmaceutyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłady odbywały się na Krakowskim Przedmieściu, a ćwiczenia na ul. Przemysłowej. [...] W następnym roku akademickim rozpoczęły się wykłady i ćwiczenia z chemii organicznej, prowadzone przez prof. Wiktora Lampe. My, studenci farmacji, mało wówczas wiedzieliśmy o profesorze. Dopiero po latach dowiedziałem się, że już w 1915 r. był profesorem na Uniwersytecie Jagiellońskim, a od roku 1919 (aż do 1960) na Uniwersytecie Warszawskim. Został powołany na członka Polskiej Akademii Umiejętności później na członka PAN. Był też jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Chemicznego. [...] Nie było mi pisane składanie egzaminu z chemii organicznej u prof. Lampego, ponieważ w pierwszych dniach maja 1939 r., akurat w wyznaczonym terminie egzaminu, dostałem rozkaz natychmiastowego stawienia się w macierzystym 21 pułku piechoty, stacjonującym w Cytadeli warszawskiej”10.

W tym miejscu Ożarowski zapomniał dodać, że profesor od 1927 roku był również członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Lata wojny i okupacji spędził Lampe wraz z rodziną w Warszawie. Był żonaty z Wandą Stokowską i miał dwoje dzieci: córkę Wandę oraz syna Tadeusza Witolda. Córka została inżynierem ogrodnikiem. Tadeusz Witold przed wybuchem wojny studiował na Politechnice w Gdańsku. Zginął, jak tysiące jego kolegów, walcząc w powstaniu warszawskim.

Wiktor Lampe od początku był zaangażowany w organizowanie tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Uniwersytet w strukturach Podziemnego Państwa Polskiego podlegał bezpośrednio Działowi Kultury i Sztuki w Departamencie Oświaty i Kultury (Oświecenia Publicznego, kryptonimy: „Pochodnia”, „Tęcza”, „620/OK.”). Uczelnia miała siedem wydziałów (Humanistyczny, Prawa, Matematyczno-Przyrodniczy, Teologii Katolickiej, Teologii Ewangelickiej, Lekarski, Weterynaryjny). Lampe był dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego11.

Gdy w 1945 roku Uniwersytet Warszawski wznowił swoją oficjalną działalność, prof. Lampe powrócił na zajmowane przed wojną stanowisko. Uczestniczył w remontowaniu nowego tak niedawno Gmachu Chemii, który Niemcy zdewastowali i ograbili. Wraz ze swoimi współpracownikami pisał i przekładał na język polski podręczniki chemii organicznej dla studentów, ponieważ wcześniejsze – jeśli się zachowały – były już przestarzałe.

Po wojnie Wiktor Lampe prowadził wykłady z chemii organicznej oraz wykłady monograficzne z chemii barwników. Barwnikami zajmował się w dalszym ciągu, ale już w innym aspekcie. Interesowały go przede wszystkim barwne substancje o właściwościach uczulających emulsje fotograficzne w świetle widzialnym i w bliskiej podczerwieni. Był pierwszym w Polsce chemikiem, który podjął ten temat. W kierowanym przez niego Zakładzie otrzymano wiele barwników syntetycznych, które znalazły zastosowanie w fotografii kolorowej.

W bogatej działalności naukowej Wiktora Lampego znalazło się również miejsce na wątek humanistyczny. Fascynowała go historia dyscypliny, którą z zamiłowaniem przez całe swoje dorosłe życie uprawiał. Szczególnie pielęgnował tradycje i oryginalny dorobek rodzimej chemii organicznej. Znajdowało to wyraz w jego wykładach, z reguły wzbogacanych elementami historii. Był autorem artykułów i nekrologów poświęconych wielu polskim chemikom. Napisał monografię: Zarys historii chemii w Polsce12, wydaną w serii wydawniczej PAU.

Lampe z pewnością musiał posiadać dar zjednywania sobie sympatii współpracowników i studentów, skoro tak ciepło później o nim pisali: „W pamięci naszej pozostał Profesor Lampe jako człowiek o bardzo wysokim stopniu kultury i o wielkiej życzliwości [...]. Wszyscy pamiętamy jak wielką przyjemność sprawiało mu wpisywanie dobrych i bardzo dobrych ocen do naszych indeksów po egzaminie. W trudnym dla nas studentów okresie powojennym Profesor zabiegał o stypendia dla nas, a robił to tak subtelnie, że nie każdy wiedział, ile mu zawdzięcza”13.

Z Uniwersytetem Warszawskim Wiktor Lampe był związany przez 40 lat. W 1960 roku przeszedł na emeryturę. Zmarł 8 września 1962 roku. Został pochowany na warszawskich Powązkach.

1Encyklopedia Warszawy, Warszawa 1994, s. 237.

2Tłumaczenie tekstu artykułu wspomnieniowego o Stanisławie Kostaneckim autorstwa Josepha Tambora, zamieszczonego w czasopiśmie „Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft” 1912, t. XLV, s. 1682–1707, zostało wykonane przez prof. dr hab. Grzegorza Mlostonia (Uniwersytet Łódzki, Wydział Chemii; wrzesień 2010 r.), www.chemia.uni.lodz.pl/pdfz/S_%20Kostanecki_%20Ber_Deutsch_Chem.%20Ges_1912.pdf (dostęp: 25.02.2016).

3Ibidem.

4W. Lampe, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1928 [druk 1929], R. 21, s. 43–44.

5Kostanecki-Lampe-Milobedzka, Zur Kenntnis des Curcumins, „Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft” 1910, t. XLIII, s. 2163.

6W. Lampe, Synteza kurkuminy, „Rozprawy Akademii Umiejętności” 1917, seria A, t. LVII.

7K. Sarnecki, Lampe Wiktor (1875–1962), Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1971, s. 431.

8T. Kikta, Przemysł farmaceutyczny w Polsce (1823–1939), Warszawa 1972, s. 220.

9A. Dorabialska, Jeszcze jedno życie, Łódź 1998, s. 52.

10A. Ożarowski, Przygoda nie tylko z kurkuminą, „Panacea” 2006, nr 1(14), s. 32–33.

11W. Grabowski, Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, Warszawa 2003, s. 239.

12W. Lampe, Zarys historii chemii w Polsce, Polska Akademia Umiejętności. Historia Nauki Polskiej w Monografiach, t. IV, Kraków 1948.

13J. Smolińska, Profesor Wiktor Lampe (1875–1962), Materiały zjazdowe. Koło Chemików Absolwentów Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2002, www.chem.uw.edu.pl/people/AMyslinski/kolo/lampe.html (dostęp: 25.02.2016).

Oskar Ryszard Lange

Urodzony 27 VII 1904 w Tomaszowie Mazowieckim. Studia na UAM i UJ (1922–1926). Pracownik Katedry Statystyki UJ (1926–1937), doktorat (1928), habilitacja (1931). Od 1937 w USA, profesor ekonomii i statystyki w University of Chicago (1938–1945). Profesor SGPiS (1949–1956), kierownik Katedry Statystyki, rektor SGPiS (1952–1955). Kierownik Katedry Historii Myśli Ekonomicznej w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR (1950–1954) i Katedry Ekonomii Politycznej na UW (1956).

Ekonomista, statystyk, polityk i działacz państwowy.
Ambasador Polski w USA (1945–1947), delegat przy ONZ i Radzie Bezpieczeństwa (1947). Przewodniczący Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (1957–1959). Poseł na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL (od 1947). Członek Rady Państwa (1955–1965).
Członek PAU (1948), TNW (1950), PAN (1952), przewodniczący Komitetu Nauk Ekonomicznych PAN i kierownik sekcji Statystyki Matematycznej Instytutu Matematyki PAN. Członek (1949) i wiceprezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.
Zmarł 2 X 1965 w Londynie.

Wstęp do ekonometrii, Warszawa 1958; Ekonomia polityczna, t. I-II, Warszawa 1959–1965; Optymalne decyzje, Warszawa 1962; Wstęp do cybernetyki ekonomicznej, Warszawa 1964.

J. Zaręba, Reforma w testamencie. Rzecz o Oskarze Lange, Warszawa 1985.

WŁODZIMIERZ SIWIŃSKI

OSKAR RYSZARD LANGE

1904–1965

Uczony i polityk

W przypadku prof. Oskara Langego tytuł eseju dobrze oddaje istotę jego działania: całe swe dorosłe życie dzielił między dwie wielkie pasje: pracę naukową i działalność polityczną. W obu tych sferach miał wybitne osiągnięcia. O ile jednak w tej pierwszej zdobył światowe uznanie i jest powszechnie uważany za uczonego, który współtworzył współczesną ekonomię, o tyle w drugiej działał we władzach komunistycznych w najbardziej represyjnym okresie istnienia tego systemu w Polsce. Trudno to uznać za powód do chwały, a jednocześnie nie można tego pominąć w ocenie jego roli w życiu akademickim i publicznym.

Działalność akademicka

Okres do 1945 roku

Urodził się 27 lipca 1904 roku w Tomaszowie Mazowieckim, w rodzinie drobnego przemysłowca1. W wieku sześć lat okazało się, że jest chory na gruźlicę stawu biodrowego, czego skutki odczuwał przez całe życie, mając krótszą o kilka centymetrów prawą nogę oraz usztywniony staw. Choroby nigdy nie udało się wyleczyć i co pewien czas występowały jej nawroty. W 1922 roku Lange ukończył gimnazjum humanistyczne w rodzinnym mieście i podjął studia na Uniwersytecie Poznańskim, a po ukończeniu pierwszego roku przeniósł się na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. W czasie studiów koncentrował się na ekonomii i historii. W 1926 roku uzyskał stopień magistra. Po krótkim okresie pracy w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej w Warszawie powrócił do Krakowa i został asystentem w Katedrze Ekonomii i Statystyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pracę doktorską napisaną pod kierunkiem prof. Adama Krzyżanowskiego obronił w 1928 roku. W 1929 roku otrzymał stypendium Funduszu Kultury Narodowej umożliwiające odbycie kilkumiesięcznych studiów uzupełniających z ekonomii i statystki w Wielkiej Brytanii.

W maju 1931 roku uchwałą Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego Oskar Lange uzyskał habilitację na podstawie rozprawy pt. Statystyczne badanie koniunktury gospodarczej (dwa lata później praca ta zdobyła prestiżową nagrodę Kasy im. Mianowskiego, jako najlepsza praca ekonomiczna w Polsce). Przewód habilitacyjny napotykał pewne trudności ze względu na działalność polityczną Langego w Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (ZNMS), a także w Towarzystwie Uniwersytetu Robotniczego (TUR) oraz otwarte głoszenie poglądów socjalistycznych. Jak pisał sam Lange: „Praca [habilitacyjna – dopisek W.S.] została przyjęta, jednakowoż część członków Wydziału sprzeciwiła się mojej habilitacji, uzasadniając swój sprzeciw tym, że moje poglądy i działalność polityczna dyskwalifikuje mnie do nauczania na Uniwersytecie”2. Zatwierdzona przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (MWRiOP) uchwała Senatu UJ ograniczała zakres habilitacji do statystyki, nadając prawa wykładania tylko w tym zakresie. Dopiero w 1936 roku Wydział Prawa UJ wydał na podstawie decyzji MWRiOP dokument rozszerzający prawo wykładania na ekonomię polityczną.

Początkowe ograniczenia zakresu habilitacji do statystyki oraz atmosfera niechęci wobec działalności politycznej Langego spowodowały trudności w uzyskaniu docentury na UJ, a także w kilku innych miejscach, w tym na Uniwersytecie Warszawskim. Będąc nadal zatrudnionym na UJ na stanowisku starszego asystenta i nie mając perspektyw zatrudnienia na stanowisku docenta, Lange podjął starania o uzyskanie stypendium umożliwiającego wyjazd za granicę. Ponownie odwołam się do jego słów: „Wielu profesorów doradzało mi wyjazd za granicę. Dzięki ich pomocy uzyskałem stypendium Fundacji Rockefellera na studia w Anglii i w Stanach Zjednoczonych”.

W początkach 1934 roku, po uzyskaniu płatnego urlopu naukowego na UJ, Lange wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie przebywał z krótkimi przerwami do 1945 roku. Był to czas przełomu w jego karierze akademickiej. W ciągu tych 11 lat zdobył i utrwalił pozycję jednego z najwybitniejszych ekonomistów w skali światowej, którego głos liczył się wówczas w międzynarodowej debacie naukowej i którego osiągnięcia badawcze współtworzyły fundamenty nowoczesnej ekonomii. Był niewątpliwie pierwszym i do dziś jednym z nielicznych polskich ekonomistów, który zdobył taką pozycję w światowej ekonomii.

Stypendium Rockefellera otrzymywał Lange przez dwa lata, do 1936 roku, z przerwą w trymestrze wiosennym 1935 roku, kiedy powrócił na UJ w celu przeprowadzenia zajęć dydaktycznych ze statystki. W większości okres ten spędził w Uniwersytecie Harvarda, współpracując m.in. z prof. Josephem Schumpeterem oraz prof. Wassilym Leontiefem. W 1936 roku przez semestr był zatrudniony jako wykładowca na Uniwersytecie Michigan Ann Arbor, a drugą część roku, po letnim pobycie w Polsce, spędził w Wielkiej Brytanii. Koncentrował się na własnej pracy naukowej, ale jednocześnie utrzymywał kontakt z London School of Economics oraz z University College. Przez pierwsze miesiące 1937 roku Lange kontynuował swój pobyt w Wielkiej Brytanii, po czym wrócił do kraju. Próby znalezienia satysfakcjonującego stanowiska na polskich uczelniach zakończyły się niepowodzeniem. Jak przedstawił to później w swoim życiorysie: „W warunkach dokonanej z takimi trudnościami habilitacji, celowość mojego dalszego pobytu na Uniwersytecie Jagiellońskim wydawała się wątpliwa. Usiłowania moich przyjaciół Henryka Kołodziejskiego i Ludwika Krzywickiego uzyskania dla mnie katedry w Wyższej Szkole Handlowej lub na Uniwersytecie Warszawskim były również bezskuteczne”3. Lange rozważał jeszcze możliwość zatrudnienia w Wolnej Wszechnicy w Łodzi, ale także i z tego projektu ostatecznie nic nie wyszło.

W tym czasie Lange otrzymał propozycję objęcia stanowiska wykładowcy (lecturership) na uniwersytecie w Berkeley, którą zaakceptował. Funkcję tę zaczął sprawować od sierpnia 1937 roku. Jednocześnie z pracą w Berkeley Lange przyjął stanowisko wykładowcy na Wydziale Ekonomii uniwersytetu w Stanford i prowadził tam zajęcia w semestrze zimowym roku akademickiego 1937/1938. W październiku 1937 roku otrzymał propozycję pracy na uniwersytecie w Chicago, gdzie od lipca 1938 roku został powołany na adiunkta (assistant professor), a po roku na stanowisko profesora (associate professor) na Wydziale Ekonomii. W tym czasie odrzucił propozycję powrotu na stanowisko profesora złożoną przez Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley. Jak wyjaśniał w jednym z listów pisanych do matki, uniwersytet w Chicago obiecywał mu awans na pierwsze stanowisko profesora (associate professor) z pensją 4500 dolarów rocznie, a po dwóch latach awans na pełnego profesora z pensją 6000 dolarów rocznie: ten ostatni awans otrzymał w lipcu 1943 roku z pensją 5500 dolarów rocznie4. Tak więc dwa czołowe uniwersytety amerykańskie konkurowały o włączenie Langego do kadry profesorskiej, podczas gdy 2 lata wcześniej żadna polska uczelnia nie była skłonna zaoferować mu katedry ekonomii i stanowiska profesora. Co więcej, w roku akademickim 1942/1943 Lange, po uzyskaniu urlopu na uniwersytecie w Chicago, przyjął zaproszenie Wydziału Ekonomii Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, gdzie przez rok wykładał jako visiting professor.

W 1939 roku Lange został wicedyrektorem bardzo znanego instytutu ekonomicznego powołanego przez Alfreda Cowlesa, nazywanego Komisją Cowlesa dla Badań Ekonomicznych. Głównym celem Komisji Cowlesa było inicjowanie i popieranie badań mających wprowadzić do ekonomii metody matematyczne i statystyczne. Komisja odegrała ogromną rolę w stworzeniu i rozwoju ekonometrii oraz ogólnej teorii równowagi. Niewątpliwie Lange miał swój ogromny wkład w obie te dziedziny.

W tym okresie Lange wiele publikował, w tym prace, które stanowią istotny wkład do rozwoju nowoczesnej ekonomii. Szczególnie warto wspomnieć o pracy, która przyniosła mu największy rozgłos i stanowi jego najważniejsze osiągnięcie: On the Economic Theory of Socialism (opublikowana najpierw w dwóch częściach w „Review of Economic Studies” 1936, cz. 1, oraz 1937, cz. 2; nieco zmieniona edycja książkowa całej pracy ukazała się w 1938 roku, wydana wraz z pracą Freda M. Taylora, pod redakcją i z wstępem Benjamina E. Lippincotta). Praca ta w wersji książkowej była wielokrotnie wznawiana i tłumaczona na wiele języków. Zupełnie słusznie przyniosła mu sławę i zapewniła trwałe miejsce w historii myśli ekonomicznej. Jest ona cytowana do dzisiaj. Drugą pracą była książka Price Flexibility and Employment (Bloomington 1944) zainspirowana przełomowymi w teorii ekonomii pracami Johna Maynarda Keynesa, które zapoczątkowały powstanie nowej szkoły teoretycznej mającej do dziś ogromny wpływ na rozwój ekonomii.

Aktywność naukowa Langego w tym okresie była wręcz niebywała: uczestniczył w wielu konferencjach, seminariach, wygłaszał wiele wykładów i odczytów na uniwersytetach amerykańskich i kanadyjskich, w towarzystwach oraz instytucjach naukowych i społecznych, aktywnie brał udział w pracach nad kształtowaniem amerykańskiej polityki gospodarczej, wspierając zwłaszcza program gospodarczy prezydenta Franklina Delano Roosevelta. Utrzymywał kontakty naukowe i ożywioną korespondencję z najwybitniejszymi ekonomistami tego okresu, z których wielu otrzymało później Nagrody Nobla (w dziedzinie ekonomii nagrody są przyznawane od 1969 roku).

Wyrazem uznania dla pozycji Langego w nauce światowej było m.in. powołanie go w latach 1943–1945 na pełniącego obowiązki redaktora naczelnego (acting editor) bardzo prestiżowego czasopisma naukowego „Econometrica” oraz w skład komitetu redakcyjnego równie prestiżowego czasopisma „The Review of Economic Studies”. Ponadto był członkiem American Economic Association, Evanston Illinois, American Federation of Teachers, Chicago, Illinois, członkiem dożywotnim Ue Royal Economic Society, London, członkiem i tzw. fellow Econometric Society.

W październiku 1943 roku Lange dostał obywatelstwo amerykańskie. W tym też czasie w coraz większym stopniu angażował się w działalność polityczną i społeczną. Po zakończeniu wojny w 1945 roku zrezygnował z obywatelstwa amerykańskiego i wrócił do Polski.

Lata 1945–1965

Po powrocie do kraju początkowo praca akademicka zeszła na drugi plan: pierwszy był zdominowany przez działalność polityczną. W pierwszych latach ze względu na pełnione funkcje dyplomatyczne praca w polskich uczelniach była niemożliwa. Dopiero w 1949 roku Lange wznowił aktywność akademicką. W latach 1949–1956 był profesorem statystyki w Szkole Głównej Planowania i Statystyki w Warszawie, kierownikiem Katedry Statystyki oraz w latach 1952–1955 rektorem tej uczelni. Jednocześnie należał do kilku instytucji naukowych. Od 1948 roku był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, od 1950 roku – Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz (od momentu powstania w 1952 roku) członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk i przewodniczącym Komitetu Nauk Ekonomicznych PAN. Oprócz tego kierował sekcją Statystyki Matematycznej Instytutu Matematyki PAN. Ponadto od 1949 roku był członkiem i wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.

W październiku 1955 roku Lange dostał zaproszenie do wygłoszenia cyklu wykładów z historii myśli ekonomicznej na Wydziale Ekonomii Politycznej Uniwersytetu Warszawskiego. Był to pierwszy kontakt Langego z niedawno utworzonym Wydziałem Ekonomii Politycznej na UW. W lipcu 1956 roku rektor UW prof. Stanisław Turski, działając „na podstawie jednomyślnej uchwały Senatu UW z dnia 30 czerwca br.”, zaprosił Langego do objęcia kierownictwa Katedry Ekonomii Politycznej na Wydziale Ekonomii Politycznej UW. Formalnie dopiero 30 VI 1957 roku minister szkolnictwa wyższego napisał: „przenoszę Ob. profesora na własną prośbę z ważnością od dn. 4 listopada 1956 r. z SGPiS w Warszawie na katedrę ekonomii politycznej UW w Warszawie”5. Na UW Lange pracował przez 9 lat, do śmierci w 1965 roku.

Przejście Langego nastąpiło w momencie przełomowym dla historii studiów ekonomicznych na UW. Wydział Ekonomii Politycznej powstał w 1953 roku. Podstawową przesłanką jego powołania była potrzeba kształcenia kadr na potrzeby nauczania ekonomii politycznej, która była obowiązkowym przedmiotem na wszystkich kierunkach studiów wyższych w Polsce i którą traktowano jako narzędzie indoktrynacji ideologicznej. Jednak drugim zadaniem było stworzenie możliwości prowadzenia badań naukowych, przede wszystkim w zakresie ekonomii marksistowskiej, i kształcenie teoretyków zdolnych te badania rozwijać.

W początkowym okresie kadra nauczająca na Wydziale Ekonomii Politycznej składała się w większości z wykładowców reprezentujących ekonomię marksistowską traktowaną bardzo dogmatycznie i wręcz nieznających dominujących wówczas w świecie nurtów ekonomii keynesowskiej oraz ekonomii klasycznej. Nie mieli oni także liczących się osiągnięć naukowych.

Zmiany polityczne po październiku 1956 roku umożliwiły rozluźnienie dogmatycznego gorsetu traktowania ekonomii jako domeny ideologicznej i potraktowanie jej jako dziedziny nauki. W tym okresie główną rolę zaczęli odgrywać profesorowie lub młodzi pracownicy naukowi z autentycznym dorobkiem naukowym. Jednak przełomowe znaczenie miało przyjście na UW Langego. Był on niewątpliwie najwybitniejszym ekonomistą o ustalonej reputacji międzynarodowej, mającym szerokie kontakty zagraniczne. Mimo że w tym czasie pochłaniała go działalność polityczna, której z konieczności poświęcał większość swego czasu, to jednak wywarł on przemożny wpływ na kształcenie i pracę naukową Wydziału Ekonomii Politycznej. W dużym stopniu dzięki niemu Wydział ten stał się jednym z czołowych w Polsce ośrodków reformatorskiej myśli ekonomicznej, kształcącym ekonomistów na niezłym poziomie. Wprawdzie dominującym kierunkiem była marksistowska ekonomia socjalizmu i centralne planowanie, jednak studenci mogli się zetknąć z keynesizmem, a nawet z pewnymi elementami ekonomii klasycznej. Wykłady i seminaria Langego prezentowały bardzo wysoki poziom naukowy i metodologiczny. Miałem możność uczęszczania na jego zajęcia, które zawsze odbywały się przy wypełnionych salach, przyciągając wielu ekonomistów i studentów spoza Uniwersytetu. Jego autorytet i pozycja światowej klasy uczonego wywierały bardzo duży wpływ na ogólny poziom naukowy i dydaktyczny całego środowiska ekonomicznego na UW.

Wykłady Langego na UW miały charakter monograficzny – prezentowały nowe podejścia teoretyczne i metodologiczne. Na ich podstawie powstawały monografie naukowe. W okresie pracy na UW powstały wszystkie najważniejsze prace w powojennym okresie twórczości Langego, w tym m.in.: Wstęp do ekonometrii (1958), Ekonomia polityczna (t. I – 1959, t. II – 1966), Całość i rozwój w świetle cybernetyki (1962), Optymalne decyzje (1964) oraz Wstęp do cybernetyki ekonomicznej (1964).

Oskar Lange zmarł 2 października 1965 roku.

Trudno w krótkim eseju przedstawić osiągnięcia naukowe Langego, którego twórczość była wielowątkowa i dotyczyła prawie wszystkich podstawowych problemów teorii ekonomii, ale także dziedzin pokrewnych, przede wszystkim ekonometrii, statystyki, cybernetyki ekonomicznej. Gdyby jednak pokusić się o najbardziej syntetyczne wskazanie znaczenia dorobku naukowego Langego, można by wymienić trzy podstawowe obszary jego osiągnięć stanowiących niewątpliwy wkład do nauki światowej.

Po pierwsze, należy wymienić wskazanie możliwości realizacji zasad racjonalnego gospodarowania w warunkach społecznej własności środków produkcji, co było głównym przesłaniem wspomnianej wcześniej pracy O ekonomicznej teorii socjalizmu, która stała się przedmiotem słynnej dyskusji w latach 30. XX wieku i wprowadziła Langego do nauki światowej6. Jego koncepcja nazywana „modelem socjalizmu rynkowego” była przywoływana zarówno w wielu pracach teoretycznych, jak i w praktycznych dyskusjach dotyczących możliwości reformowania gospodarek opartych na centralnym planowaniu w państwach bloku komunistycznego oraz w wielu państwach eksperymentujących z wprowadzaniem gospodarki socjalistycznej. Mimo że, jak podkreślali krytycy, model ten był oderwany od rzeczywistości, zwłaszcza że nie uwzględniał uwarunkowań instytucjonalnych oraz faktu, iż sam autor w późniejszym okresie zdawał się odżegnywać od niektórych aspektów tego modelu7, stanowi on jedno z najważniejszych osiągnięć Langego.

Drugim obszarem była próba syntezy ekonomii klasycznej z ekonomią keynesowską, co doprowadziło do nowego spojrzenia m.in. na prawo rynków Saya. Główną pracą w tym zakresie jest wspomniana wcześniej książka Giętkość cen i zatrudnienie. Lange wprowadził w niej pojęcie efektów pieniężnych, co było całkowicie nowatorskie w ówczesnej literaturze światowej. Na tej podstawie wykazał możliwość zakłóceń w osiąganiu równowagi makroekonomicznej, a także wskazał na inną interpretację prawa Saya, co stało się podstawą do obecnie stosowanego rozróżnienia między równością a tożsamością Saya8. Wykazał, że tylko przy występowaniu tzw. dodatniego efektu pieniężnego giętkość cen może przywrócić ogólną równowagę w gospodarce. Natomiast wystąpienie ujemnego efektu pieniężnego powoduje zakłócenie ogólnej równowagi gospodarczej: zbyt mała ilość pieniądza w gospodarce powoduje spadek produkcji i jest przyczyną kryzysu. Było to wówczas całkowicie nowatorskie i stanowi do dziś uznawany wkład Langego do teorii ekonomii.

Wreszcie trzeci obszar osiągnięć naukowych Langego to próba dokonania wielkiej syntezy teorii ekonomii, a ściślej ekonomii marksistowskiej i ekonomii neoklasycznej. Niestety, próba ta nie została ukończona ze względu na podjęcie w międzyczasie wielu innych zadań badawczych, które zaowocowały wieloma publikacjami, a następnie – na przedwczesną śmierć Langego. Synteza ta miała być dokonana w rozpoczętym wielkim projekcie trzytomowej Ekonomii politycznej. Ukazał się w pełni ukończony przez autora tom I (w 1959 roku) i nie w pełni skończony tom II, wydany na podstawie odnalezionych fragmentów już po śmierci Langego w 1966 roku. W tym dążeniu Lange wpisywał się w ogólny trend panujący w naukach społecznych w połowie XX wieku: poszukiwanie syntezy naukowej wyjaśniającej funkcjonowanie gospodarek w ogóle, niezależnie od konkretnego systemu społeczno-ekonomicznego9. Jedna teoria sformułowana na wysokim szczeblu abstrakcji miała wyjaśniać ogólne prawa rządzące gospodarką, które z kolei są uzupełniane przez bardziej konkretne prawa odnoszące się do konkretnych systemów społeczno-gospodarczych i wreszcie prawa specyficzne tylko dla poszczególnych systemów, np. kapitalizmu czy socjalizmu. Odwołajmy się do słów Langego, który tak określał zamysł tego dzieła: „Staram się przeprowadzić pewną klasyfikację praw ekonomicznych i wykazać, że w poszczególnych historycznie ukształtowanych formacjach społecznych istnieje pewne nawarstwienie praw ekonomicznych o różnym historycznym zasięgu działania. Od praw, które określiłem jako techniczno-bilansowe prawa produkcji, o zasięgu historycznym bardzo szerokim, do prawa takich, jak np. prawo wartości, które obejmuje szereg formacji społecznych, niemniej jednak ma węższy zasięg historyczny i wreszcie do prawa specyficznych dla poszczególnych formacji społecznych, jak np. kapitalizmu czy socjalizmu”10.

Zrealizowanym osiągnięciem tej syntezy było włączenie do ekonomii marksistowskiej, która dla Langego była podstawą ogólnej teorii ekonomii, zasady racjonalnego gospodarowania będącej domeną rozważań teorii neoklasycznej. Przy czym w ujęciu Langego zasada ta była wzorcem, a nie prawidłowością działania konkretnego systemu gospodarczego. Synteza Langego miała więc polegać na włączeniu do marksistowskiej teorii, opisującej dynamikę systemów społeczno-gospodarczych, neoklasycznej statycznej teorii równowagi. Niestety, pierwszy i okrojony drugi tom Ekonomii politycznej są tylko częścią zapowiadanej syntezy.

Z czasem dążenie do stworzenia jednej teorii ekonomii zostało zarzucone. Współczesny rozwój ekonomii charakteryzuje się różnorodnością podejść i brak jest tendencji do tworzenia jedynej teorii, która wyjaśniałaby prawa funkcjonowania procesów gospodarczych. Nie tylko z tego punktu widzenia dorobek Oskara Langego należy dzisiaj do historii myśli ekonomicznej. Niewątpliwie jednak jego wkład w rozwój teorii ekonomii w skali światowej jest niezaprzeczalny i jego nazwisko w międzynarodowym środowisku ekonomii akademickiej jest do dziś powszechnie znane.

Działalność polityczna

Drugą – oprócz nauki – życiową pasją Langego była szeroko rozumiana działalność polityczna. Bez przesady można stwierdzić, że aktywną działalność społeczną i polityczną podejmował od wczesnej młodości. Jak podaje jego najwybitniejszy biograf Tadeusz Kowalik, już jako 14-letni chłopiec wygłosił w kółku młodzieżowym odczyt o marksizmie i brał udział w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich11. W szóstej klasie gimnazjum w Tomaszowie Mazowieckim założył tomaszowski oddział Związku Polskiej Młodzieży Socjalistycznej. Od tamtej pory, przez cały okres przedwojenny, był aktywnym działaczem socjalistycznym, należąc do ZNMS i Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OM TUR), a następnie od 1931 roku także do PPS. W tym czasie prowadził bardzo ożywioną działalność publicystyczną i był wpływowym inspiratorem ideologicznym nurtu socjalistycznego w Polsce. Jak sam to określał, jego myśl polityczna skrystalizowała się jednoznacznie w kierunku lewicowego socjalizmu i marksizmu12.

Początkiem zaangażowania Langego w wielką politykę była jego podróż do Związku Sowieckiego w maju 1944 roku i rozmowy z Józefem Stalinem oraz z kierownictwem Związku Patriotów Polskich. Warto pamiętać, że w tym czasie Lange już od kilku lat mieszkał w Stanach Zjednoczonych i miał obywatelstwo amerykańskie. Jak sam to wyraził: „Na zaproszenie Związku Patriotów Polskich przybyłem do Polskiej Armii w Związku Sowieckim i dla zbadania sytuacji Polaków w tym kraju. Działam jako prywatny amerykański obywatel i nie reprezentuję nikogo, tylko siebie”. Odwiedziłem również marszałka Stalina i komisarza spraw zagranicznych Wieczesława Mołotowa”13. Oczywiście wizyta nie miała charakteru prywatnego i musiała odbyć się za aprobatą przynajmniej Departamentu Stanu USA, a jednocześnie za przyzwoleniem Stalina, który chciał z pewnością osiągnąć korzystny efekt propagandowy. Lange ze zrozumieniem przyjmował stanowisko Stalina w sprawie planowanych nowych granic Polski, a nawet wyrażał obawy, czy planowane przejęcie przedwojennych ziem niemieckich nie obejmuje zbyt dużego obszaru, co może być powodem roszczeń odwetowych ze strony przyszłego państwa niemieckiego. Jego podróż była krytycznie oceniana przez większość prasy i środowisk emigracji polskiej w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Po zakończeniu wojny Lange zdecydował się na powrót do kraju, zachęcony – jak się wydaje – możliwością objęcia stanowisk politycznych w nowych władzach Polski. Wiązało się to ze zrzeczeniem się obywatelstwa amerykańskiego. Lange wyraźnie stwierdził, że wraca do Polski „wyłącznie dla pracy politycznej, gdyż jeśli chodzi o pracę naukową, uniwersytet w Chicago zapewni mu kontakty i wpływy na skalę światową, z natury rzeczy powracając na uniwersytet w Polsce znacznie zmniejszyłby sobie ów zakres wpływów i kontaktów naukowych”14. Zaraz po powrocie został ambasadorem Polski w Stanach Zjednoczonych i przedstawicielem w ONZ oraz Radzie Bezpieczeństwa. W 1947 roku został odwołany z funkcji ambasadora i jednocześnie skończyła się kadencja Polski jako niestałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ. Lange wrócił na stałe do kraju, gdzie został posłem na Sejm. Jednocześnie uczestniczył w pracach partyjnych: najpierw jako członek władz PPS, a po kongresie zjednoczeniowym od 1949 roku jako członek Komitetu Centralnego PZPR. Zarówno posłem, jak i członkiem KC PZPR pozostawał do końca życia. Od 1957 roku był zastępcą przewodniczącego Rady Państwa, formalnie najwyższego organu władzy PRL. W latach 1957–1962 Lange przewodniczył Radzie Ekonomicznej, która była organem społecznym Rady Ministrów. Do jej zadań należało wypracowanie nowych metod planowania i zarządzania gospodarką, a także analiza sytuacji gospodarczej.

Przez cały czas od powrotu do kraju Lange wiele podróżował, uczestnicząc w niezliczonych konferencjach, kongresach, zjazdach i spotkaniach o charakterze politycznym, dyplomatycznym, partyjnym, gospodarczym i naukowym. Na większości tych spotkań wygłaszał referaty, wykłady lub miał inne wystąpienia. Przeglądając listę pełnionych funkcji, wyjazdów, wystąpień i innych prac podejmowanych przez Langego, aż trudno uwierzyć, że miał jeszcze czas na pracę naukową i akademicką oraz że był w stanie napisać tyle książek i tak znacząco powiększyć swój dorobek naukowy. Można tylko gdybać, co by było, gdyby całkowicie poświęcił się pracy naukowej. Jednak pasję naukową dzielił z równie silną pasją polityczną.

Trudno z dzisiejszej perspektywy jednoznacznie ocenić jego działalność polityczną. Jest to typowy przypadek działania w złym czasie. Jego udział we władzach państwowych i partyjnych przypadł na najgorszy okres w powojennej historii Polski. Z jednej strony był członkiem najwyższych władz partyjnych i państwowych w najbardziej represyjnym okresie komunizmu w Polsce, a okres tzw. odwilży był stosunkowo krótki. Z tego punktu widzenia Lange jest politycznie współodpowiedzialny za ten ciemny okres polskiej historii. Z drugiej strony, rzeczywisty wpływ Langego na podejmowane wówczas decyzje polityczne był znikomy, a właściwie żaden. Są liczne dowody na to, że jego głos był pomijany lub lekceważony. Na przykład w czasie VIII plenum KC PZPR w październiku 1956 roku nie udzielono mu głosu i tekst przygotowanego wystąpienia nadesłał tylko do protokołu. Podobnie w archiwum znajduje się przygotowany tekst wystąpienia na słynnym wiecu 24 października 1956 roku na placu Defilad w Warszawie. Mimo że Lange był obecny na trybunie, przemówienia tego nie wygłosił15.

W pewnym sensie przypadek Langego jest typowy dla działania władz komunistycznych w Polsce. Chcąc w jakiś sposób uwiarygodnić swoje rządy, władze dążyły do włączenia w swe szeregi ludzi z tytułami profesorskimi, traktując ich jednak jak marionetki, a nie rzeczywistych partnerów w sprawowaniu władzy. Wydaje się, że tak było z Langem. Jednak w tym przypadku dotyczyło to wybitnego uczonego cieszącego się ogromnym autorytetem w nauce światowej, jednego z największych ekonomistów polskich. W ostatecznym rachunku o bilansie jego dokonań powinny więc decydować twórcze osiągnięcia naukowe. A z tego punktu widzenia jego nazwisko jest na trwałe wpisane w historię nauki światowej i z tego właśnie powodu Uniwersytet szczyci się, że przez ostatnie 10 lat swego życia ten wielki uczony wykładał i tworzył w murach naszej uczelni.

1Informacje o życiu Langego pochodzą przede wszystkim z bardzo obszernego i drobiazgowego studium opracowanego przez F. Lange, Kronika życia i działalności, [w:] O. Lange, Dzieła, t. VIII, Warszawa 1986; a ponadto: M. Bochenek, Oskar Lange w polskiej i światowej ekonomii, [w:] idem, Studia varia o ekonomii i ekonomistach, Toruń, 2010; D. Drabińska, Lange Oskar Ryszard, [w:] Wielka encyklopedia PWN, t. XV, Warszawa 2003; T. Kowalik, Lange Oskar Ryszard, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVI, Wrocław 1971; T. Kowalik, Oskar Lange, „Ekonomista” 1964, nr 3.

2O. Lange, Dzieła, t. VIII, s. 59.

3Ibidem, s. 85.

4Ibidem, s. 109 i 189.

5Ibidem, s. 575.

6Zob. np.: T. Kowalik, Teoria socjalizmu Oskara Langego w konfrontacji z realiami, [w:] Oskar Lange a współczesność, red. Z. Sadowski, Warszawa 2005; J. Godłów-Legiędź, Model socjalizmu rynkowego Oskara Langego a spór o paradygmat w ekonomii, [w:] ibidem; E. Łukawer, Miejsce koncepcji Oskara Langego w poglądach na model funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, [w:] ibidem; M. Blaug, Teoria ekonomii. Ujęcie retrospektywne, Warszawa 1994, s. 599.

7Zob. np. T. Kowalik, Teoria socjalizmu..., op. cit. s. 139.

8Zob. np. M. Blaug Teoria ekonomii..., s. 190.

9Zob. Z. Hockuba, M. Brzeziński, Oskara Langego syntezy teorii ekonomicznych, [w:] Oskar Lange a współczesność, Warszawa 2005, s. 289–312.

10O. Lange, Dzieła, t. VIII, s. 727.

11T. Kowalik, Oskar Lange..., op. cit., s. 485.

12Zob. np. O. Lange, Dzieła, t. VIII, s. 52.

13Zob. O. Lange, Dzieła, t. VI, s. 270.

14Ibidem, s. 339.

15Ibidem s. 575 i 579.

Jan Legowicz

Urodzony 9 VIII 1909 w Mościskach. Studia we Fryburgu w Szwajcarii (1930–1937), tamże doktorat (1937). W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Wykładowca w studium dla pracowników oświaty, następnie profesor UŁ (1948–1953). Od 1953 w Warszawie, profesor UW (1961–1979), dziekan Wydziału Filozofii, dyrektor Instytutu Filozofii, kierownik Katedry, a następnie Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej.

Filozof oraz historyk filozofii starożytnej i średniowiecznej.
Współtwórca i kierownik (1956–1968) Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej IFiS PAN. Dyrektor IFiS (1968–1971).
Współzałożyciel i wiceprzewodniczący Société Internationale pour Étude de la Philosophie Médiévale. Od 1968 przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyków Filozofii w PWN i inicjator przekładu dzieł wszystkich Arystotelesa. Współredaktor (ze Stefanem Swieżawskim) „Studiów Mediewistycznych”, redaktor „Przeglądu Humanistycznego” i „Studiów Filozoficznych”.
Zmarł 27 X 1992 w Warszawie.

Zarys historii filozofii, Warszawa 1964; Historia filozofii starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1973; Historia filozofii średniowiecznej Europy zachodniej, Warszawa 1980; Świadomość współuczestnictwa, Warszawa 1980.

J. Szmyd, Legowicz Jan Wawrzyniec (1909–1992), [w:] Wizerunki filozofów i humanistów polskich. Wiek XX, red. J. Szmyd, Kraków 2000, s. 198–202.

DOBROCHNA DEMBIŃSKA-SIURY

JAN LEGOWICZ

1909–1992

[...] i wtedy –

pamiętasz –

tam na krętej ścieżce przedsennej nocy

głos Twój zabrzmiał mi

ciszą sumienia

że spłacić muszę

cokolwiek od kogo otrzymałem w darze

co znalazłem

a może niekiedy kradłem

co brałem bezwiednie lekko

bez prośby ni musu

od tych co mnie karmili

pomagali się wspinać na kolana

i wyżej po barkach się wznosić

zachęcali uśmiechem [...]1

Profesor Jan Legowicz był postacią iście renesansową. Filozof, historyk filozofii, pedagog, poeta, malarz, a przy tym aktywny uczestnik życia naukowego i akademickiego, organizator struktur badawczych i dydaktycznych, redaktor i inicjator imponujących przedsięwzięć wydawniczych.

Z Uniwersytetem Warszawskim związał się w 1953 roku, kiedy to został przeniesiony z Łodzi do Warszawy, aby mógł włączyć się w organizację studiów filozoficznych, wówczas właśnie tworzonych. Pozostał w nim, choć w ostatnim okresie były to już związki mniej oficjalne, aż do samego końca. Pełnił ważne funkcje administracyjne, lecz tą najbardziej znaczącą, i również dla niego najważniejszą, było niewątpliwie kierowanie Katedrą (późniejszym Zakładem) Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej, jedyną taką w latach 50. i przez kolejne, długie jeszcze lata w państwowej uczelni w Polsce. Od 1956 roku współorganizował też bliźniaczy zakład w Polskiej Akademii Nauk, w którym przyczynił się do zapoczątkowania badań nad średniowieczną tradycją rękopiśmienną, zwłaszcza w zakresie filozofii polskiej. W tych trudnych dla filozofii starożytnej i przede wszystkim średniowiecznej czasach nawiązywał kontakty z mediewistami z krajów Europy Zachodniej, a nawet z Kanady. Jego uczniom, młodym badaczom, stwarzało to zupełnie niezwykłą w ówczesnej rzeczywistości politycznej możliwość rozwoju naukowego. W 1968 roku, gdy kazano mu wybierać między pracą w Akademii a działalnością uniwersytecką, Legowicz pozostał na Uniwersytecie: nie wyobrażał sobie odejścia od pracy z młodzieżą.

W 1979 roku prof. Legowicz przestał kierować utworzonym przez siebie zakładem, swoim bardzo kochanym dzieckiem, jak zdarzało mu się niekiedy tę instytucjonalną formę określać. Po 26 latach nieprzerwanej w nim pracy, po wypromowaniu wielu pokoleń magistrów i doktorów, przeszedł na nakazaną przepisami emeryturę. Fakt ten, chociaż bolesny, szczęśliwie nie oznaczał dla jego uczniów rozstania. Legowicz prowadził bowiem jeszcze dla studentów Instytutu Filozofii zajęcia z metodologii nauk, dyscypliny, której znaczenie niezmiernie cenił, a do której wykładania jak mało kto był predestynowany. Przez lata systematycznie uczestniczył też w naukowych spotkaniach pracowników zakładu, ciągle będąc ich mistrzem: ucząc, doradzając, kierując. Opowiadał o własnych nowych projektach badawczych, czytał fragmenty powstających dzieł; także swoje wiersze, pisane od dawna, lecz ujawnione dopiero u kresu wspólnej drogi. Ostatni raz Legowicz był w swoim zakładzie i spotkał się z dawnymi uczniami 23 czerwca 1992 roku, w przeddzień imienin. Czas wakacji rozluźnił więzi, u ich końca dowiedzieli się oni, że przebywa w szpitalu; niektórzy jeszcze mogli go tam odwiedzić i chociaż domyślali się, że jest bardzo chory, nie wiedzieli, że było to pożegnanie. Profesor Legowicz zmarł 27 października 1992 roku.

Naukowe dzieło Legowicza spełniało się w trzech zasadniczych dziedzinach: filozofii, historii filozofii i pedagogiki. W jego ujęciu łączyły się one w spójną całość, a szczegółowe rozważania w zakresie każdej z nich wzajemnie się dopełniały i stanowiły dla siebie potrzebne uzasadnienie. Chociaż najbardziej znany jako historyk filozofii, był Legowicz przede wszystkim filozofem, a wobec ewentualnych wątpliwości, czy ten właśnie obszar jego bogatej aktywności należy uznać za naczelny, można odwołać się do rozstrzygającego w jakiejś mierze, wyrażonego przezeń przekonania, że dzieło historyka filozofii jest zawsze konsekwencją konkretnej postawy filozoficznej: jeżeli uprawiana przez niego dziedzina ma zachowywać walor naukowości, historyk filozofii musi być z konieczności filozofem. Postawę filozoficzną Legowicza cechowała ufna wiara w człowieka i w moc jego rozumności. Nie będzie, myślę, błędem sądzić, że filozofię rozumiał w duchu antyku, a swoją rolę, na wzór starożytnych myślicieli, jako swojego rodzaju posłannictwo: misję prowadzenia człowieka po drogach życia tak, aby najpełniej stawał się człowiekiem świadomym tego kim jest, jakie są jego możliwości, jego miejsce i rola w świecie, i jakie zadanie ma do spełnienia. Jest to więc filozofia, której naczelny temat i najważniejszą wartość stanowi człowiek: rozumnie poznający świat – przyrody i ludzi, rozumnie w nim żyjący i rozumnie go współtworzący. Ostatnie dzieło, które ukazało się już po śmierci Legowicza, nosi tytuł Człowiek – istota ludzka. Księga to bardzo ważna i bardzo piękna – szkoda, że mało znana. Bardzo też trudna w lekturze: autor bowiem, dla którego zawsze było ważne, aby słowo w pełni wyrażało myśl, z językiem wręcz się mocuje. Jednakże warto podjąć wysiłek zrozumienia swoistości Legowiczowej formy, aby dotrzeć do głębokiej treści w twórczym mozole nią ujawnianej. Dzieło to jest swojego rodzaju testamentem uczonego, spisanym z perspektywy pracowitego, świadomie przeżywanego życia, w nadziei, że swoim doświadczeniem pouczy tych, którym dane będzie żyć w przyszłości. Widać w nim niepokój o kierunek przemian, które znaczyły ostatnie lata życia: politycznych, technicznych, kulturowych. Widać zatroskanie o człowieka, określanego jako humanum – jedność ducha i ciała, ujmowanego zarówno w perspektywie Tego, który Jest, jak i w przestrzeni świata przyrody, w którym przyszło mu być, ale który sam też stara się przetworzyć. Legowicz dostrzega zagrożenia i przestrzega przed uprzedmiotowieniem owego humanum w nadchodzących czasach, jego stechnicyzowaniem, w którym zagubi on swoją najbardziej ludzką cechę: świadomość własnego bycia, wiedzę o tym, kim jest. Wychodząc naprzeciw temu zagrożeniu, rozwija wizję pax humana, tj. jedności i poczucia wspólnoty ludzi: ze sobą wzajem i ze światem, który widzi jako przestrzeń współuczestnictwa i współtworzenia zarazem. Jak napisze, owa pax humana jest powinnością ludzkiego humano-współuczestnictwa i humano-współtworzenia, wysiłkiem, który w trosce o wszechcałość musi zostać podjęty.

Był jednakże Jan Legowicz przede wszystkim znakomitym badaczem myśli starożytnej oraz średniowiecznej, chociaż i całość dziejów filozofii nie była mu obca, jak wskazuje bardzo niegdyś znany i ceniony Zarys historii filozofii. Badania te wspierały się na nadzwyczaj solidnym fundamencie, przygotowanie do nich imponuje: Legowicz odbył bowiem studia filozoficzne, pedagogiczne i teologiczne, ponadto zdobył wiedzę z paleografii, archeologii, nawet numizmatyki i heraldyki; z tym łączył biegłą znajomość języków klasycznych: greki i łaciny, w jakimś też stopniu hebrajskiego. Ów warsztat stanowił podstawę rozległej, głębokiej, niesłychanie rzetelnej wiedzy kształtującej własne ujęcie myśli filozoficznej i historycznej. Profesora cechowało niestrudzone dążenie do perfekcji w pracy naukowej: od gruntownych badań źródłowych, przez zgłębianie obszernej literatury przedmiotu, w stosunku do której zachowywał pewnego rodzaju dystans wyrażający się w skrupulatnym sprawdzaniu każdej informacji, po wytrwałe cyzelowanie wypowiedzi. Myśl bowiem, zdaniem Legowicza, musiała być wyrażona w sposób możliwie najbardziej precyzyjny. Z uporem szukał słów, które mogłyby z całą dokładnością ją odzwierciedlić. W jego dziełach nie ma ani przypadkowych, nieprzemyślanych wiadomości i interpretacji, ani też przygodnych, nierozmyślnych słów. Proces twórczy, niezależnie od wielkiej wyobraźni badawczej i radosnych chwil odkrywczych olśnień, spełniał się ostatecznie w żmudnej pracy i w mozolnym trudzie. Toteż styl Legowicza, jego język, jest rozpoznawalny, jak mało który. Na swój sposób jest on poetycki, obfituje w plastyczne obrazy i określenia, ale też jest, myślę, trudny: słowo musiało się nagiąć i podążyć za myślą i wolą autora.

Profesora koncepcja historii filozofii kształtowała się w odniesieniu do bardzo charakterystycznego, swoiście Legowiczowego założenia, zgodnie z którym cała sfera różnorodnych faktów, składająca się na minione dzieje, oraz ich ujęcie w określonych poglądach i niegdyś sformułowanych teoriach, stanowi jedynie dla badacza dziedzinę nazywaną przez niego „przedmiotem danym”. Jest to pewne tworzywo wspólne: dostępne, właśnie „dane”, każdemu badaczowi. Opis tego prostego zbioru faktów nie ma jeszcze, według niego, rangi historii filozofii. Ona może się dopiero z tego materiału wyłonić. Aby jednak to nastąpiło, badacz w swoim twórczym wysiłku musi owo zwykłe nagromadzenie danych przekształcić, spoglądając na nie i ujmując je jako „przedmiot zadany”. Musi, w jakimś sensie, nałożyć na nie przemyślany zestaw pytań, na które będzie poszukiwać odpowiedzi, i stworzyć pewną perspektywę, w której one się ujawnią. Pytania te nie są oczywiście dowolne, muszą zachować sens i wyrastać z tworzywa, którym uczony dysponuje, niemniej to od nich, od tego, czego uczony w przeszłej rzeczywistości szuka, zależy też jej obraz i określona interpretacja obecnych w niej poglądów. Legowicz był przekonany, że może się zdarzyć, iż sama obecność określonego problemu, odnalezionego w historycznej przestrzeni, zależeć będzie od tego, czy badacz dostrzeże możliwość jego zaistnienia w złożoności „przedmiotu danego” i czy postawi odpowiednie o niego pytanie2.

Charakterystyczne dla Legowicza ujęcia historii filozofii jest przeświadczenie, że nie można poznać sfery poglądów bez poznania człowieka będącego ich autorem i rzeczywistości, w której on żył. Z niego brał się sprzeciw wobec przedstawień dystansujących się od dziedziny faktów. Był bowiem przekonany, że świat, w którym człowiek żyje, działa i tworzy, a więc rzeczywistość przyrodnicza, ale też to, co jest jego dziełem: w wymiarze politycznym, społecznym i kulturowym, wywiera niepodważalny wpływ na jego sposób myślenia i na kształtowanie się ludzkich poglądów; także wydarzenia historyczne, które wprawdzie on sam konstruuje, lecz w które również jest uwikłany i jakoś przez nie określany. To one właśnie miały wyznaczać przemiany, które w świecie myśli się dokonują: przemiany w sposobie filozofowania, cezury w dziejach filozofii, sam początek, tzw. narodziny filozofii, miały w tym ujęciu swoje źródło w konkretnym, określonym historycznie, a nawet gospodarczo, kształcie rzeczywistości. Swoje ujęcie filozofii wyrazi Legowicz w pięknej frazie: „Nazwa «filozofia» zamyka w sobie treści niewyczerpanie powstające z nieustannego styku myśli z zapładniającym ją światem rzeczy, wyraża najbardziej intymne przeżycia duchowe człowieka, jego intelektualne niepokoje i jego wolę działania, jego świadome ludzkie bycie”3. Takie spojrzenie na filozofię, wielkie znaczenie przywiązywane do fundamentu, z którego – w jego przekonaniu – ona wyrasta, i na którym nierozdzielnie się wspiera, owocuje szczególnym rysem charakteryzującym dzieła Legowicza. Zawierają one bogactwo faktów: historycznych, społecznych, kulturowych – bardzo cennych, a spotykanych już dzisiaj stosunkowo rzadko w tego typu publikacjach, omawiających przede wszystkim poglądy i koncentrujących się na świecie myśli.

Legowicz swoje odczytanie dziejów filozofii antyku i średniowiecza wyłożył w dwóch wielkich, obejmujących całość dziejów przedstawianych epok, historiach: Historii filozofii starożytnej Grecji i Rzymu oraz Historii filozofii średniowiecznej Europy zachodniej. Te niemal pionierskie wówczas w Polsce dzieła nadal pozostają ważne, chociaż być może obecnie znaczenie ich nieco przyćmiły nowsze publikacje, inaczej pisane, bardziej skupiające się na sferze myśli i idei. Lecz ta właśnie, uwidaczniająca się wobec dzisiejszych publikacji odmienność pisania, stanowi zarazem o nieprzerwanie znaczącej wartości dzieł Legowicza. Czas ich powstania (1973, 1980) zaznaczył się wprawdzie określoną metodologią badania i tworzenia, z której to wyłaniały się wcześniej przedstawione założenia, ale też każdemu uważnemu czytelnikowi historycznych dzieł Legowicza ujawnia się fakt, iż nie została ona w sposób sztuczny, zewnętrznie jemu narzucona, że stanowiła własny sposób ujmowania dziejów i myśli, autora swoistość widzenia rzeczywistości i filozofii jako takiej. Mocno akcentował, że dzieje filozofii są nie tylko historią rozwoju idei, lecz także podmiotem jej jest człowiek, którego świadome bycie ona wyraża, a wysiłek tworzenia historii filozofii jest nade wszystko szukaniem człowieka, na jego różnych drogach i bezdrożach. Historyk filozofii, zwracał uwagę Legowicz, sam też jest człowiekiem, przeto jego kreacja pewnej wizji historiozoficznej staje się drogą człowieka do drugiego człowieka, który – szukany – zawsze daje się znaleźć, nawet wówczas, gdy wydaje się, że wielkie dzieła dawnych czasów zostawiają go niejako w zapomnieniu. Tak można by, na przykład, sądzić o czasach średniowiecza. Wbrew różnym bardziej i mniej uczonym sądom, Legowicz i tę epokę przedstawił w duchu własnego wyobrażenia: na tle bogatego opisu sytuacji politycznej, społecznej i uwarunkowań ekonomicznych ukazuje on filozofię tego okresu jako wiedzę o człowieku, która – zachowując i odradzając umysłową tradycję starożytności – rozwijała ją i przenosiła w czasy po sobie następujące. Był przekonany, że bez średniowiecznych rozważań o człowieku nie byłoby też renesansowego humanizmu. Swoistym symbolem patrzenia Legowicza na dzieje filozofii jest przywołanie, w otwierającym ten tekst wierszu, znanej frazy Bernarda z Chartres o sobie – myślicielu danej epoki – jako o karle siedzącym na barkach olbrzymów4.

Ów humanizm, skupienie się na człowieku, jego myśleniu i działaniu, charakteryzuje zresztą nie tylko historyczno-filozoficzne dzieła Legowicza. Problem człowieka jako podmiotu stanowił też, co oczywiste, motyw przewodni dzieł z zakresu pedagogiki; drugiej dziedziny, niezwykle ważnej dla badań i twórczości jego – humanisty, obcującego na co dzień z młodzieżą. Była to naturalna konsekwencja uprawiania zawodu nauczyciela akademickiego, tej profesji, z której był tak dumny. Jego uwagi na temat kształcenia i wychowania są niezmiennie aktualne; wydaje się, że – niezależnie od upływu czasu – można by przywołać jego głos w dzisiejszych sporach i dyskusjach na temat kształtu polskich szkół i uczelni. Podstawowe przesłanie dzieł Legowicza z zakresu teorii wychowania wyraża wielką troskę o to, aby procesu kształcenia nie uprzedmiotowić, nie sprowadzić do sytuacji niespójnego, pozbawionego wzajemnych odniesień uwikłania trzech odrębnych elementów: ucznia, nauczyciela i programu nauczania, aby nie zagubić w nim człowieka. Podkreślał, że przekazywanie wiedzy nie może być czynnością pojmowaną na podobieństwo napełniania pustego naczynia jakąś zawartością, bez względu na to, jak byłaby ona cenna, ani też porównywalną z programowaniem komputera, wyposażanego w dowolną ilość danych. Uczeń czy student, tak jak nie jest ani pustym naczyniem, ani też komputerem do zaprogramowania, nie jest również bezosobowym elementem jakiejś grupy, jakiegoś bezimiennego tłumu, wobec którego nauczyciel/wykładowca staje z jedynym zamiarem wpojenia określonego zasobu wiadomości. Celem programów nauczania (zawsze dostosowanych do potrzeb i możliwości młodych ludzi) winno być, zdaniem Legowicza, ukształtowanie człowieka mającego rozległe horyzonty, spragnionego wiedzy, pełnego zapału i woli działania, a nie człowieka-encyklopedii.

Samo zaś nauczanie ma być „uczestniczeniem w procesie stawania się człowiekiem”, jak to określał, relacją osobową: mistrza i ucznia; nie przypadkowym z instytucjonalnego nadania związkiem, ale spotkaniem osób połączonych szczególną wzajemną więzią, których kontakty wspierać się powinny na poczuciu swoistego partnerstwa, choć nie miało ono bynajmniej oznaczać dość powszechnego dzisiaj „zakumplowania”. Legowicz przez owo partnerstwo rozumiał pewnego rodzaju współobcowanie, sytuację wzajemnego „dialogu”, w którym dwie osoby są połączone spójnym pragnieniem: mistrz, aby jak najwięcej dać z siebie, uczeń, aby jak najwięcej od mistrza przejąć. Według Legowicza partnerstwo mistrza i ucznia nie miało ograniczać się jedynie do kontaktów i spraw naukowych. Był przekonany, że dla nauczyciela ważne powinno być i to, że jego uczeń, młody człowiek, staje przed nim z pewnym zasobem swoich predyspozycji i życiowych doświadczeń, ze swoimi możliwościami „bycia człowiekiem”, a więc że kształcenie jest też wychowywaniem, uczeń bowiem odchodzi od nauczyciela zawsze w jakiś sposób przez niego ukształtowany. Nauczyciel stanowi wzorzec. Jest to jedna z ważniejszych myśli Legowicza w jego rozważaniach na temat nauczania. Można ją ująć w postać przestrogi mówiącej, że nauczającemu nie wolno zapominać o tym, iż swoim działaniem nie tylko przekazuje pewien zasób wiedzy, lecz także kształtuje drugiego człowieka; nawet wówczas, jeżeli nie chce tego robić albo nie jest świadomy takiego swojego oddziaływania, to jednak swoją w tym zakresie niechęcią czy obojętnością także oddziałuje – negatywnie.

Te wskazania nie były pustymi słowami Legowicza, efektowną treścią książek i artykułów z zakresu pedagogiki. Dyktowane były własnym doświadczeniem nauczycielskim, a opisany przez siebie ideał relacji mistrza i ucznia urzeczywistniał w swoich relacjach z uczniami.

Otwierający ten tekst wiersz Legowicza, noszący tytuł Epilog, rozpoczynają wersy chyba bardzo stosowne dla zamknięcia jemu poświęconych rozważań:

Natrudziłem się sobą, ludźmi, światem

nie żal mi nocy

skłócanych snem

pod namiotem powiek

gdy dnie

niepokojem nabrzmiałe

z wieczora topiły się w chęci

odrabiania zamierzeń rozbiegów

już nie do przechwycenia

nie żałowałem namysłu

bez pośpiechu z ubocza

bo miałem czas

i umiłowane życiem serce

nieżądne wzajemności

jedynie baczne

by zgodne w niezgodzie

spaczenia znosić

i przetrwać niezachwianie

do bez-końca umiało [...]

1J. Legowicz, fragment wiersza Epilog, La Mendola, 1 września 1964 roku, wiersz niepublikowany.

2O tej bardzo charakterystycznej, najbardziej własnej idei Legowicza pisał obszernie i szczegółowo Adam Górniak w tekście: Jana Legowicza koncepcja historii filozofii, [w:] Filozofia: istnienie, myślenie, działanie. W 100. rocznicę urodzin Jana Legowicza, red. W. Słomski, „Rozprawy i Studia Katedry Filozofii Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania w Warszawie” 2009, s. 23–49.

3J. Legowicz, Historia filozofii starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1973, s. 5.

4Pełna fraza Bernarda brzmi: „Jesteśmy jakby karłami, którzy wspięli się na barki olbrzymów, aby mogli więcej i dalej od nich widzieć i to zaiste nie dzięki swemu lepszemu bystrowidztwu ani wzrostowi ciała, ale dlatego, że podnosi ich i wywyższa wielkość olbrzymów” (tłumaczenie Legowicza nieznacznie zmodyfikowane).

Stanisław Leszczycki

Urodzony 8 V 1907 w Mielcu. Studia na UJ, doktorat i habilitacja tamże (1945). Profesor UW, kierownik Zakładu Antropogeograficznego UW (1947), jeden z inicjatorów utworzenia Instytutu Geograficznego przy Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. Kierownik tegoż oraz Katedry Geografii Ekonomicznej (od 1952). Po wydarzeniach 1968 zwolniony z pracy na UW.

Twórca nowych kierunków rozwoju geografii. Zajmował się geografią społeczno-ekonomiczną, geografią przemysłu, regionalizacją ekonomiczną Polski, geografią miast.
Członek PPS (1945–1948) i PZPR (1948–1990). Podsekretarz Stanu w MSZ (1946–1950). Jeden z inicjatorów powołania PAN po likwidacji PAU i TNW. Dwukrotny członek prezydium PAN (1952–1968, 1978–1980). Dyrektor Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN. Prezydent Międzynarodowej Unii Geograficznej (1968–1972). Doktor honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze (1970) oraz UW (1987). Redaktor naczelny „Przeglądu Geograficznego” (1950–1979).
Otrzymał brytyjskie odznaczenie Knight Commander [of the Order] of St. Michael and St. George oraz tytuł szlachecki (1965).
Zmarł 13 VI 1996 w Warszawie.

Geografia jako nauka i wiedza stosowana, Warszawa 1975; Geografia a planowanie przestrzenne i ochrona środowiska, Warszawa 1977.

„Przegląd Geograficzny” 2007, t. LXXIX: Tom dedykowany pamięci Profesora Stanisława Leszczyckiego w 100-lecie urodzin, z. 3/4.

ANDRZEJ LISOWSKI

STANISŁAW LESZCZYCKI

1907–1996

Profesor Stanisław Marian Leszczycki był niewątpliwie wyjątkową postacią w historii polskiej geografii, ponieważ zachowując najlepsze tradycje dyscypliny, potrafił dostosować ją do funkcjonowania w trudnych czasach połowy XX wieku. Większość życia spędził w Warszawie, ale swoją działalność naukowo-dydaktyczną i organizacyjną zapoczątkował na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie podjął studia geograficzne, obronił pracę doktorską i zdał kolokwium habilitacyjne. Z Uniwersytetem Warszawskim (Instytut Geograficzny) był związany tylko 23 lata, ale nawet w tym krótkim okresie trwale zaznaczył swoją obecność, doprowadzając do lokalizacji jednostki geograficznej w Pałacu Uruskich-Czetwertyńskich (do 1939 roku zakłady geograficzne mieściły się w Pałacu Staszica oraz w kamienicy Oranowskiego, przy ul. Krakowskie Przedmieście 6). Głównym polem jego działalności w Warszawie była od 1953 roku Polska Akademia Nauk, którą współtworzył, w tym przypisany do jej struktur instytut Geografii (obecnie noszący jego imię). Oba ośrodki związane unią personalną przez 17 lat, funkcjonowały aż do 1994 roku w tym samym budynku uniwersyteckim, ze wspólną biblioteką, a wielu pracowników było zatrudnionych w obu instytutach do 1962 roku. Wprawdzie w 1966 roku zwrócono się do profesora z propozycją objęcia stanowiska rektora Uniwersytetu Warszawskiego, ale odmówił przyjęcia tej funkcji.

Po tragicznych doświadczeniach II wojny światowej uczony przyczynił się w dużym stopniu do konsolidacji środowiska geografów, budowy podstaw teoretyczno-metodologicznych dyscypliny, propagowania jej walorów praktycznych i włączenia polskich geografów do współpracy naukowej na forum międzynarodowym. Konsekwentne dostosowywanie profilu dyscypliny do coraz szybciej zachodzących zmian na świecie oraz nieprzeciętne zdolności organizacyjne zostały szybko docenione przez środowisko międzynarodowe geografów, gdy Leszczycki, jako jedyny w historii polski geograf pełnił funkcję prezydenta Międzynarodowej Unii Geograficznej w latach 1968–1972. O to stanowisko bez powodzenia rywalizował z nim profesor Innokientij Gierasimow, dyrektor Instytutu Geografii Akademii Nauk ZSRR. Profesor Leszczycki był do 2012 roku jedynym prezydentem tej najważniejszej organizacji geograficznej, pochodzącym z Europy Środkowej i Wschodniej.

Życiorys Stanisława Leszczyckiego jest niezwykle bogaty, obfitujący w wiele zdarzeń godnych uwiecznienia nawet na taśmie filmowej: ewakuacja z rodzicami z Mielca do Czech w 1914 roku; wyjazd i szybki powrót rodziny do Krakowa we wrześniu 1939 roku; aresztowanie w czasie „Sonderaktion Krakau”; uwięzienie w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau; tajne nauczanie i działalność konspiracyjna, udział jako eksperta w konferencji w Poczdamie oraz delimitacji granic Polski po II wojnie światowej; pełnienie funkcji wiceministra spraw zagranicznych PRL; organizacja jednostek geograficznych w Krakowie (UJ) i Warszawie (UW i PAN) oraz scalenie i reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Geograficznego (PTG); wreszcie wydarzenia marcowe na Uniwersytecie Warszawskim.

Stanisław Leszczycki urodził się 8 maja 1907 roku w Mielcu, gdzie jego dziadek i ojciec byli prawnikami. Lata dziecięce spędził w rodzinnym mieście. W czasie I wojny światowej, po śmierci ojca, przeniósł się matką i siostrą do Krakowa. Tam, rodzina żyła w skromnych warunkach, korzystając z pomocy finansowej stryja matki – Franciszka Macharskiego. W szkole średniej związał się z ruchem harcerskim. Działalność ta wyrobiła w nim samodzielność i umiejętność podejmowania decyzji oraz zaspokajała zamiłowania krajoznawcze i turystyczne. Wycieczki pozostały jego pasją do końca życia. Egzamin maturalny w 1926 roku nie był pozbawiony wątków sensacyjnych, ponieważ samodzielny abiturient zdecydował się zdawać maturę z ostrym zapaleniem ślepej kiszki. Prosto ze szkoły pełna obaw matka zawiozła niesfornego syna do szpitala.

Opowiadania o ekscytujących poszukiwaniach złóż ropy naftowej, w połączeniu z dostrzeganym dobrobytem panującym w domu kolegi, który miał ojca nafciarza, skłoniły młodego człowieka do podjęcia decyzji o studiowaniu geologii. Niestety, studia magisterskie z geologii zostały uruchomione na Uniwersytecie Jagiellońskim dopiero w 1927 roku, więc Leszczycki wybrał najbliższy geologii kierunek, czyli geografię.

Na studiach Leszczycki dzielił początkowo swoje zainteresowania między geografię fizyczną i geografię człowieka (antropogeografię). W geografii fizycznej szczególne miejsce zajęła klimatologia. W sezonie zimowym przez trzy lata prowadził z kolegą obserwacje meteorologiczne w Tatrach. Umiejętności te wykorzystał w obozie koncentracyjnym Dachau w 1940 roku, gdzie uniknął ciężkich robót, gdy wspólnie z przyszłym rektorem Uniwersytetu Warszawskiego, Stanisławem Turskim, uzyskał zgodę na prowadzenia obserwacji meteorologicznych na potrzeby gospodarstwa ogrodniczego. Wtedy też zdobył wielkie uznanie środowiska akademickiego, pomagając przetrwać w trudnych chwilach starszym profesorom, towarzyszom obozowej niedoli.

Największy wpływ na rozwój naukowy młodego badacza wywarli profesorowie Ludomir Sawicki i Jerzy Smoleński, którzy będąc sami przede wszystkim geografami fizycznymi, prowadzili jednak kolejno seminaria z antropogeografii. Ówczesna antropogeografia badała relacje między środowiskiem przyrodniczym a ludnością, osadnictwem i różnymi formami działalności gospodarczej. Po uzyskaniu stopnia magistra w 1930 roku Leszczycki przejął prowadzenie seminarium.

Uczony stosunkowo wcześnie dostrzegł duży potencjał geografii jako wiedzy o walorach aplikacyjnych i potrzebę popularyzacji osiągnięć naukowych w mediach. Jeszcze przed doktoratem zaczął interesować się planowaniem regionalnym, które uznał za odmianę geografii stosowanej, zajmującej się związkami między różnymi formami zagospodarowania a środowiskiem geograficznym. Pracując na uniwersytecie, jednocześnie podjął pracę w Krakowskim Biurze Planowania Regionalnego. Opracowując podstawy planu regionalnego Podhala, Leszczycki dostrzegł szansę rozwoju gospodarczego obszaru w rozwoju działalności uzdrowiskowej i turyzmu. Aby zapewnić kadry dla obsługi ruchu turystycznego utworzył studium podyplomowe na UJ. Prowadził audycje w radio, uczestniczył w wykładach publicznych, publikował w prasie i tygodnikach.

Stanisław Leszczycki okazał się prawdziwym wizjonerem. Obecnie w instytutach geograficznych studenci podejmują studia nie tylko na kierunku geografia, lecz także na kierunkach: gospodarka przestrzenna, ochrona środowiska, turystyka lub geoinformacja.

Zdolność odczytywania znaków czasu i udzielania właściwych odpowiedzi na nowe wyzwania nie zawsze spotykała się z powszechnym zrozumieniem. Rozprawa habilitacyjna Leszczyckiego, opracowana na podstawie 10-letnich studiów na Podhalu, została odrzucona w 1937 roku przy jednej negatywnej recenzji prof. Kazimierza Dobrowolskiego – socjologa, który zarzucił jej nadmierne nachylenie praktyczne. Dopiero kolejna rozprawa z zakresu antropogeografii na temat osadnictwa w Anatolii, przygotowana w czasie hitlerowskiej okupacji, pozwoliła w 1945 roku z sukcesem zakończyć kolokwium habilitacyjne i zapewniła Stanisławowi Leszczyckiemu uzyskanie tytułu profesora. Jednak historia lubi się powtarzać. Gdy w latach 60. proponował on stworzenie w Instytucie Geograficznym UW specjalizacji w dziedzinie ochrony i zagospodarowania środowiska Rada Naukowa odrzuciła jego projekt. Wkrótce problematyka ta została przechwycona przez inne nauki przyrodnicze, a do propozycji Leszczyckiego powrócono dopiero w latach 90.

Pomimo wielkiego zaangażowania w reaktywację geografii krakowskiej uczony stał się wkrótce najbardziej uwikłanym profesorem w tzw. działalność zewnętrzną. Istotny wpływ na lewicowy światopogląd młodego człowieka wywarł już w gimnazjum drużynowy o zapatrywaniach lewicowych, student polonistyki Ignacy Fik (późniejszy poeta i krytyk literacki), a podczas uwięzienia w Sachsenhausen i Dachau – prof. Kazimierz Piwarski. Po powrocie z Dachau w 1941 roku, Leszczycki, pracując w Wodociągach Miejskich, związał się z Polską Partią Socjalistyczną (Wolność-Równość-Niepodległość), współpracując także z Biurem Informacji Politycznej Armii Krajowej. Do działalności politycznej nie zniechęciło go nawet aresztowanie za współpracę z Armią Krajową przed kolokwium habilitacyjnym. W rezultacie coraz bardziej zacieśniały się jego kontakty z Warszawą, jako siedzibą władz centralnych.

Choć od 1 lipca 1948 roku Stanisław Leszczycki przestał być formalnie pracownikiem Uniwersytetu Jagiellońskiego, to decyzja o przeniesieniu się na Uniwersytet Warszawski zapadła na jesieni 1947 roku, gdy podjął się reaktywacji Zakładu Antropogeograficznego na Wydziale Humanistycznym. Wybór Warszawy jako miejsca aktywności zawodowej miał w pewnym sensie znaczenie symboliczne. Przemieszczenie młodego profesora z Krakowa na Krakowskie Przedmieście (mieszkał w oficynie Pałacu Uruskich-Czetwertyńskich) odzwierciedlało zmianę pokoleniową w polskiej geografii, ponieważ jego poglądy na temat koncepcji rozwoju dyscypliny nie były już zgodne z wizjami dotychczasowego niekwestionowanego autorytetu – prof. Eugeniusza Romera.

Reaktywacja geografii na UW była dużym wyzwaniem, ponieważ dwa zakłady geograficzne nie miały trwałej siedziby i korzystały z gościnności chemików przy ul. Pasteura oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego w Pałacu Staszica, w którym do Sali Lustrzanej można się było dostać tylko po drabinie. Uwagę Leszczyckiego przyciągnęły ruiny Pałacu Uruskich-Czetwertyńskich, położonego koło kompleksu budynków uniwersyteckich. Już wczesną jesienią 1947 roku doprowadził do podpisania umowy (prawo użytkowania) między właścicielem budynku, Stefanem Czetwertyńskim i Skarbem Państwa reprezentowanym przez Rektora Uniwersytetu Warszawskiego oraz uzyskał subwencje rządowe na budowę siedziby geografii. Budynek został oddany do użytku w 1950 roku. Sukcesem zakończyły się również działania prowadzone w celu połączenia dwóch zakładów geograficznych istniejących na UW i utworzenia Instytutu Geograficznego – organizacyjnie przypisanego do Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi. Na kierownika tego nowego instytutu i Katedry Geografii Ekonomicznej powołano w 1952 roku Stanisława Leszczyckiego.

W latach 50. i 60. profesor odegrał istotną rolę w reorganizacji polskiej geografii, zwłaszcza geografii społeczno-ekonomicznej. Geografia z jednej strony była nauką teoretyczną, pełniącą funkcje poznawcze, z drugiej zaś była nauką stosowaną, która zajmowała się kształtowaniem przestrzeni i środowiska. Konferencja w Osiecznej w 1955 roku nadała geografii społeczno-ekonomicznej status nauki empiryczno-analitycznej z określonymi specjalizacjami. Była to oryginalna koncepcja polskich geografów wykorzystująca dotychczasowy dorobek krajowy i międzynarodowy. Leszczycki uważał, że geografia nie może uzyskiwać znaczących wyników bez współdziałania poszczególnych badaczy, ośrodków naukowych i współpracy międzynarodowej. Zabiegał o stypendia na wyjazdy zagraniczne dla pracowników i doprowadził do powstania kilku terenowych stacji badawczych w Polsce.

Podczas pracy na UW Stanisław Leszczycki opublikował ponad 400 prac (łącznie prawie 1000) i wypromował 15 doktorów, z których sześciu uzyskało tytuł profesora. Uczestniczył w badaniach z różnych dziedzin geografii m.in. na wyspie Wolin i w Beskidzie Wyspowym. Brał też udział w pracach zespołowych m.in. nad strefami wpływu 18 wielkich miast Polski i w przygotowaniu mapy politycznej świata. Prowadził również badania z zakresu geografii przemysłu, regionalizacji ekonomicznej Polski, geografii miast.

Profesor prowadził wykłady z antropogeografii, regionalizacji ekonomicznej, metodologii geografii oraz historii geografii polskiej. We wspomnieniach uczniów wykłady te były rzeczowe i jasne, ale treści były przekazywane dość sucho, bez barwnych zwrotów i anegdot. Kładł nacisk na zrozumienie problemów i umiejętność ich rozwiązywania. Brak znajomości pewnych faktów nie dyskwalifikował studenta.

Najtrudniejszym okresem dla prof. Leszczyckiego były wydarzenia na Uniwersytecie w marcu 1968 roku. W czasie strajku okupacyjnego rozmawiał ze studentami, uspokajał, ustalił dyżury dzienne i nocne pracowników naukowych. Interweniował skutecznie w sprawie wypuszczenia z aresztu jednego z pracowników. Przygotowany z jego inicjatywy list protestacyjny profesorów UW i PAN do premiera Józefa Cyrankiewicza przedostał się do prasy. Inicjatorów akcji, czyli profesorów Leszczyckiego i Anatola Listowskiego publicznie potępiono jako rewizjonistów i przez kilka miesięcy odmawiano im paszportów. Profesor został jeszcze powołany na dyrektora pozawydziałowego Instytutu Geografii w 1969 roku, ale w listopadzie 1970 roku został zwolniony z pracy w UW i skierowany na bezpłatny urlop, pod pretekstem dublowania etatów w UW i PAN.

Sukcesy w organizacji pracy naukowej i dydaktycznej zawdzięczał Leszczycki umiejętności pracy zespołowej i budowaniu ducha solidarności, choć zyskał sobie miana „Arcykapłana” i „Króla Stasia”. Określenia te nie miały nic wspólnego z dyktatorem, ale uosabiały mądrego zwierzchnika, dającego odczuć pracownikowi bardziej jego podmiotowość niż mechanizm władzy. W integracji środowiska geografów pomocne okazało się jego doświadczenie naukowe. Profesor miał zdolność właściwego doboru współpracowników. Mawiał, że „gdy nie jesteś pewien jednego konia, to należy postawić na kilka”, łagodząc zarazem w ten sposób konflikty między indywidualnościami naukowymi. Nie stwarzał zbytniego dystansu, z życzliwością traktował swoich rozmówców. Akceptował odmienne poglądy naukowe i nie narzucał zbytnio własnych rozwiązań, doceniając inicjatywę pracowników w realizacji zadań. Nie tolerował tylko zachowań zakłócających dobrą, koleżeńską atmosferę w miejscu pracy. Spektakularnym świadectwem zaangażowania pracowników było funkcjonowanie Instytutu do późnych godzin wieczornych.

Pozostał Leszczycki niekwestionowaną osobowością w historii polskiej geografii. Nawet dzisiaj, ewentualne głosy krytyczne wobec jego dokonań padają zwykle spoza środowiska geografów. Istotną rolę odgrywały jego poglądy polityczne, ale związki polityczne profesora były bardzo wygodne dla geografów, ponieważ deklarując przywiązanie do materializmu dialektycznego, nie propagował go ostentacyjnie. Nie był dogmatykiem, zawsze liczyły się osiągnięcia naukowe. Wspierał usilnie rozwój dyscypliny. Zaopatrywał bibliotekę w zachodnie publikacje, z których korzystali także geografowie z sąsiednich krajów, starał się o stypendia zagraniczne dla pracowników, a jego służbowy samochód wykorzystywano w badaniach terenowych. Interweniował w obronie pracowników, gdy okazywali się „zagrożeniem dla trwałości systemu politycznego”. Tak było np. z profesorem (wówczas doktorem) Jerzym Kondrackim, który został posądzony „o współpracę z imperialistami” w związku z opublikowaniem w Wielkiej Brytanii pracy na temat polskiej geografii (1951).

Prawdziwa perfekcja w organizowaniu własnego czasu pozwalała profesorowi godzić wiele funkcji z pracą naukową, a nawet wypoczynkiem. Był zapalonym turystą, narciarzem, kajakarzem i taternikiem, zajmował się kolekcjonowaniem monet, minerałów, muszli, białej broni, grafiki z XVIII i XIX wieku. Zwiedził z żoną prawie wszystkie kraje Europy, północnej Afryki i niektóre kraje Azji i Ameryki. Jeszcze w latach 60. powrócił do współpracy z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, organizując polsko-brytyjskie spotkania okrągłego stołu po nazwą „Perspektywy koegzystencji europejskiej”. Strona brytyjska doceniała wagę tych spotkań, ponieważ w 1965 roku otrzymał wysokie odznaczenie brytyjskie (Knight Commander [of the Order] of St. Michael and St. George), nadające mu brytyjskie szlachectwo i tytuł Sir.

Po odejściu z Uniwersytetu Warszawskiego Stanisław Leszczycki całkowicie poświęcił się działalności w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN. Nowa nazwa instytutu była bezpośrednio związana z powierzeniem mu funkcji koordynatora badań nad podstawami przestrzennego zagospodarowania kraju. Już w latach 50. kierował Komitetem Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN. Zajmował się zagadnieniami delimitacji ośrodków i okręgów przemysłowych, strukturą przestrzenną gospodarki narodowej oraz problematyką ochrony środowiska. Wydał w PWN dwie książki, będące podsumowaniem dorobku naukowego: Geografia jako nauka i wiedza stosowana (1975), Geografia a planowanie przestrzenne i ochrona środowiska (1977). Inicjował wydawanie licznych atlasów, prace nad uporządkowaniem nazewnictwa geograficznego i cykliczne seminaria naukowe z partnerami z różnych krajów europejskich. O jakości tych kontaktów świadczy przytoczony we wspomnieniach fakt, że np. prof. Stanley H. Beaver przyjechał na zjazd PTG jesienią w 1968 roku, bo jak mówił, „bał się, że po wkroczeniu wojsk polskich do Czechosłowacji nikt z zagranicy nie przyjedzie i będzie nam, geografom, przykro”.

Na emeryturę Leszczycki przeszedł w grudniu 1977 roku. Umiał odejść w taki sposób, że nie utrudniał życia następcom, ale o okresie „bezkrólewia” w polskiej geografii panują już kontrowersyjne opinie. W uroczystej sesji w Polskiej Akademii Nauk z okazji jubileuszu 80-lecia udział wzięło 200 gości z kraju i zagranicy, ale zabrakło... Jubilata, który potknął się na remontowanym chodniku i rozbił twarz tak, że nie mógł ruszyć się z domu. Za to 13 listopada 1987 roku mógł wspólnie z przyjaciółmi i uczniami cieszyć się z nadania mu przez Uniwersytet Warszawski tytułu doktora honoris causa. Podobne wyróżnienie odebrał wcześniej na Uniwersytecie Karola w Pradze i Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu. Kilkanaście towarzystw geograficznych przyznało profesorowi członkostwo honorowe.

Stanisław Leszczycki zmarł w Warszawie 13 czerwca 1996 roku. Został pochowany na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie.

Bogusław Leśnodorski

Urodzony 27 V 1914 w Krakowie. Studia prawnicze na UJ (1932–1936), asystent w Katedrze Historii Ustroju Polski (1936), doktorat (1938). Aresztowany w 1939, więziony w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau (do XII 1940). Po zwolnieniu uczestnik tajnego nauczania. Habilitacja na UJ (1947). Profesor na Wydziale Prawa UW (1950). Od 1968 dyrektor Instytutu Historyczno-Prawnego UW. Dziekan Wydziału Prawa i Administracji UW (1965–1968).

Prawnik, historyk ustroju i myśli politycznej.
Członek PAN (1973), członek Komitetu Nauk Prawnych i Komitetu Nauk Historycznych PAN, wicedyrektor Instytutu Historii PAN, kierownik Pracowni Dziejów Oświecenia.
Redaktor naczelny czasopism „Życie Nauki” (1950–1953) i „Kwartalnik Historyczny” (1953–1975). Przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Polskiego słownika biograficznego (1964–1975).
Doktor honoris causa uniwersytetu w Tuluzie (1967).
Zmarł 1 VII 1985 w Warszawie.

Dzieło Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1951; Polscy jakobini, Warszawa 1960; Historia i współczesność, Warszawa 1967; Historia państwa i prawa polskiego (współautorzy J. Bardach, M. Pietrzak), Warszawa 1976.

A. Rosner, Bogusław Leśnodorski, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego 1808–2008, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 267–269.

HUBERT IZDEBSKI

MAREK WĄSOWICZ

BOGUSŁAW LEŚNODORSKI*

1914–1985

O sile i znaczeniu każdego środowiska naukowego, a zwłaszcza uniwersytetu, decydują w ogromnym stopniu jego profesorowie. To oni mają decydujący wpływ na uniwersytecką dydaktykę, to oni kształtują nowe kadry naukowe uczelni, to oni wreszcie wyznaczają standardy postaw, nie tylko jako nauczyciele akademiccy w zakresie badań naukowych i nauczania, lecz także jako obywatele, zwłaszcza wtedy, gdy trzeba się upomnieć o przestrzeganie elementarnych zasad życia społecznego. Na każdym wydziale uniwersytetu można wskazać takich profesorów, którzy w historycznym rozwoju wydziału odegrali szczególną rolę i zapisali się w pamięci wydziałowej korporacji. Są jednak i tacy profesorowie, których znaczenie przekracza ramy wydziału, którzy stali się ważnymi postaciami dla całej uniwersyteckiej wspólnoty.

W najnowszej historii Uniwersytetu Warszawskiego wydarzeniem, które stało się sprawdzianem postaw, swoistym testem solidarności akademickiej i przywiązania do podstawowych wartości, na których ufundowana jest instytucja uniwersytetu, był Marzec 1968 roku. Próba podważenia i ograniczenia przez komunistyczny reżim skromnych resztek niezależności świata akademickiego stała się szczególnie bolesnym doświadczeniem dla Uniwersytetu i jego akademickiej wspólnoty. Publiczne przeciwstawienie się tej próbie wymagało dużej odwagi, ale też stało się swoistą weryfikacją profesorskich autorytetów. Nie wszyscy ten egzamin zdali, jednak nie brakowało takich, których postawa do dzisiaj wspominana jest z uznaniem.

Podobne przymioty profesorów decydują o znaczeniu i sile środowiska naukowego. Ale i tutaj są tacy, którzy z racji dorobku naukowego, osobowości i umiejętności organizowania życia naukowego, wyszukiwania problemów i tematów do dyskusji mają szczególną pozycję.

Jednym z takich profesorów Uniwersytetu Warszawskiego – z tym Uniwersytetem związanym zresztą nie od razu, gdyż do samodzielności naukowej doszedł w macierzystym Uniwersytecie Jagiellońskim – którego znaczenie wyrosło ponad własny wydział, który nie wahał się bronić studentów i potrafił się oprzeć naciskom komunistycznych władz w 1968 roku, gdy piastował funkcję dziekana, a który zarazem współtworzył środowisko polskich historyków prawa, był prof. Bogusław Leśnodorski. 1 lipca 2005 roku minęło 20 lat od jego śmierci. Warto przypomnieć postać tego wybitnego profesora Uniwersytetu i znaczącego przedstawiciela nauki historyczno-prawnej. Na prestiż uczelni, na poczucie wewnętrznej więzi każdego naukowego grona składa się bowiem również pamięć o ich wybitnych ludziach.

Bogusław Leśnodorski był człowiekiem dwóch stolic. Urodził się w Krakowie 27 maja 1914 roku, w rodzinie nauczycielskiej. Ojciec był profesorem w gimnazjum Jana III Sobieskiego, starszy brat Zygmunt – cenionym krytykiem literackim. Atmosfera domu, pełna przywiązania do tradycji rodzinnej i klasycznego wykształcenia, odegrała bez wątpienia ważną rolę w kształtowaniu osobowości młodego człowieka. Przedłużeniem tego klimatu były lata nauki w gimnazjum im. Sobieskiego, jednej z najlepszych szkół w ówczesnym Krakowie, zakończone maturą w 1932 roku. W tym samym roku – pod wpływem gimnazjalnego nauczyciela historii, który wcześnie wprowadził go w świat historii instytucji – Leśnodorski wstąpił na Uniwersytet Jagielloński i podjął studia na Wydziale Prawa. Jego wybitne uzdolnienia, zainteresowania historią zwróciły uwagę znakomitych wykładowców tamtych czasów. Leśnodorski został seminarzystą Stanisława Kutrzeby, uczestniczył także w zajęciach prowadzonych przez Stanisława Estreichera. Wpływ obu mistrzów da się zauważyć w szerokim, porównawczym spojrzeniu na instytucję państwa i fenomen prawa, które będzie charakteryzować w przyszłości dorobek prof. Leśnodorskiego.

Lata studiów ujawniły zarazem jego niepospolite umiejętności retoryczne i erystyczne, potwierdzone w konkursie krasomówczym, którego został laureatem w 1936 roku. W tym samym roku ukończył studia i został zastępcą asystenta w katedrze kierowanej przez prof. Kutrzebę. W 1937 roku został starszym asystentem w katedrze Kutrzeby, a w 1938 roku obronił pracę doktorską na temat Stosunek prawno-państwowy Prus Królewskich do Korony w latach 1454–1569.

Świetnie zapowiadającą się karierę naukową i zawodową przerwał wybuch wojny. W wyniku „Sonderaktion Krakau” Leśnodorski razem z innymi wykładowcami Uniwersytetu Jagiellońskiego został w listopadzie 1939 roku wywieziony do obozu w Sachsenhausen, a potem do Dachau, gdzie uczestniczył w programach kształcenia organizowanego wśród więźniów. Zwolniony w grudniu 1940 roku wrócił do Krakowa i włączył się w tajne nauczanie na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, formalnie prowadząc zajęcia w Żeńskiej Szkole Handlowej. Nauczał tam maszynopisania, dzięki czemu sam uzyskał ogromną biegłość w posługiwaniu się maszyną do pisania – pisząc od razu na maszynie wiele swoich tekstów.

Czas okupacji to zarazem jego intensywna praca badawcza nad okresem schyłku I Rzeczypospolitej. Zainteresowanie tym tematem pojawiło się już w wykładach samokształceniowych w obozie, m.in. pod wpływem rozmów z Władysławem Konopczyńskim, być może inspirowane także kolejnym zakrętem w historii Polski. Rezultatem tych badań jest rozprawa Dzieło Sejmu Czteroletniego (opublikowana w 1951 roku), na podstawie której Bogusław Leśnodorski uzyskał w 1947 roku habilitację.

Od 1950 roku Bogusław Leśnodorski związał się na stałe z Warszawą. Został profesorem nadzwyczajnym w Uniwersytecie Warszawskim, od 1958 roku – profesorem zwyczajnym. Do 1968 roku piastował funkcję kierownika Katedry Historii Państwa i Prawa Polski, a w 1968 roku objął stanowisko dyrektora Instytutu Historyczno-Prawnego UW, przekazując kierownictwo katedry Juliuszowi Bardachowi. W latach 1965–1968, w tym w okresie wydarzeń marcowych, pełnił funkcję dziekana Wydziału Prawa.

W 1968 roku został przewodniczącym komisji uniwersyteckiej do zbadania okoliczności wydarzeń na Uniwersytecie Warszawskim. Z zachowanych materiałów archiwalnych, ale też i z faktów zapamiętanych przez świadków wydarzeń, wynika, że starał się bronić zagrożonych wydaleniem z pracy nauczycieli akademickich, niekiedy wbrew stanowisku ich bezpośrednich przełożonych. Jako dziekan i członek Senatu dążył skutecznie do tego, by nie dopuścić do wykorzystywania postępowań dyscyplinarnych przeciwko studentom jako narzędzia represji politycznej. Został odwołany ze stanowiska dziekana, a potem na jakiś czas władze blokowały jego awans do grona członków Polskiej Akademii Nauk. Ostatecznie znalazł się w tym gremium w 1973 roku.

Trzeba w tym miejscu odnotować także międzynarodowe uznanie, jakim cieszył się Bogusław Leśnodorski. Jednym z wielu przykładów jest nadanie mu w 1967 roku tytułu doktora honoris causa przez uniwersytet w Tuluzie. Był on jednym z największych – a wówczas było ich wielu – propagatorów nauki i kultury francuskiej na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Nie może więc dziwić, że utrzymywał kontakty przede wszystkim z nauką francuską, co powodowało też szczególne uznanie jego osiągnięć właśnie we Francji.

Aktywność organizacyjna Bogusława Leśnodorskiego nie ograniczała się do Uniwersytetu Warszawskiego. Pełnił także liczne funkcje w Polskiej Akademii Nauk: był m.in. wicedyrektorem Instytutu Historii, kierownikiem Pracowni Dziejów Oświecenia, członkiem Komitetu Nauk Prawnych oraz Komitetu Nauk Historycznych. Kierował pracami zespołu interdyscyplinarnego prowadzącego badania nad elitami polskiego Oświecenia. Przez 21 lat, poczynając od 1952 roku, był, bardzo angażując się w tę pracę, redaktorem naczelnym „Kwartalnika Historycznego”, a w latach 1964–1975 przewodniczył Komitetowi Redakcyjnemu Polskiego słownika biograficznego (redaktorem naczelnym pozostawał w tym czasie Emanuel Rostworowski).

W 1979 roku poważna choroba wyłączyła go całkowicie z czynnego życia. Zmarł 1 lipca 1985 roku i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Ocena dorobku naukowego Bogusława Leśnodorskiego nie jest prosta. Jego bibliografia liczy ponad 400 pozycji. Obejmuje prace historyczno-prawne, a wśród nich dominują teksty dotyczące epoki oświecenia, której poświęcił znaczną część swego naukowego życia i osobistego zaangażowania, publikacje z historii nauki, historii nauki prawa, w tym dziejów Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, wiele pozycji o charakterze popularyzatorskim, prace edytorskie, wreszcie z historii administracji, która, jak będzie o tym jeszcze mowa, stała się ostatnią pasją badawczą Bogusława Leśnodorskiego.

Najważniejsze publikacje Leśnodorskiego z obszaru historii prawa (dla niego zawsze obejmującej również historię idei): Dzieło Sejmu Czteroletniego (1951) i Polscy jakobini (1960) stanowią ważkie odzwierciedlenie stanu wiedzy i sposobu interpretowania procesów dziejowych w czasach, gdy ukazały się drukiem. Z tego względu dla badaczy polskiej historiografii ostatniego stulecia mogą nadal, a może i powinny, stanowić przedmiot szczególnego zainteresowania i zarazem pośrednie źródło wiedzy o stanie środowiska historyków instytucji i idei okresu po II wojnie światowej – niezależnie od naukowej aktualności ich ustaleń i tez.

Oczywiście, późniejsze badania źródłowe, inne interpretacje materiału źródłowego, a także rozwój różnego rodzaju analiz dotyczących generalnie epoki oświecenia w Europie, spowodowały, że niektóre tezy sformułowane zwłaszcza w Dziele Sejmu Czteroletniego wymagały istotnej rewizji i nie mogły ostać się w obiegu naukowym. Sam Bogusław Leśnodorski dostrzegał zresztą potrzebę korekty niektórych swoich twierdzeń. Na przykład w 1971 roku stwierdził, że Ustawa Rządowa z 1791 roku – wbrew temu, co utrzymywał w Dziele Sejmu Czteroletniego, poświęconym w dużym stopniu Ustawie – „nie zamykała dzieła reformy kraju, przeciwnie, dopiero je otwierała”. Podobnie ustalenia co do autorstwa Konstytucji 3 maja, pomniejszające rolę króla Stanisława Augusta, zostały potem skorygowane w dobrze udokumentowanych publikacjach Emanuela Rostworowskiego.

W bogato udokumentowanej książce Polscy jakobini zachowuje aktualność teza o raczej drugorzędnym znaczeniu nurtu radykalnego w powstaniu 1794 roku. Warszawskie środowiska radykalne były raczej grupą nacisku, bez realnej szansy przejęcia inicjatywy w swoje ręce. Wątpliwe jest więc, czy można środowisko to określić mianem zorganizowanej siły politycznej i porównywać do francuskich jakobinów. Zastrzeżenia mogą także budzić dość jednostronne oceny wszystkich innych środowisk zaangażowanych w powstanie, zwłaszcza polityków i działaczy związanych z królem. Zarazem trzeba jednak zauważyć, że ta książka Leśnodorskiego dostarcza w obszarze źródeł wiele wartościowego materiału i dlatego jest nadal przywoływana przez autorów zajmujących się schyłkiem Rzeczypospolitej, nawet jeśli nie aprobują oni generalnych ocen autora. Za przykład mogą służyć dwie publikacje Łukasza Kądzieli: Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej (1993) oraz Fryderyk Moszyński w insurekcji kościuszkowskiej (2004).

Wielkim niezrealizowanym tematem stała się biografia Hugona Kołłątaja. Leśnodorski opracował obszerny wstęp do Listów Anonima (do dzisiaj zresztą wielokrotnie, choć niekiedy z zastrzeżeniami przywoływany, jak np. w pracy Zofii Zielińskiej Kołłątaj i orientacja pruska u progu Sejmu Czteroletniego, ogłoszonej w 1991 roku), ale odrębnej książki o Kołłątaju nigdy nie napisał.

Szczególną rolę w dorobku Bogusława Leśnodorskiego odgrywają liczne eseje historyczne. Ta forma twórczości była mu szczególnie bliska, chętnie się nią posługiwał i w niej najlepiej i najpełniej potrafił wyrazić swoje widzenie historii, umiejętność podróżowania w czasie, kojarzenia różnych – niekiedy odległych przestrzennie czy czasowo – wydarzeń, tak by wyłowić łączące je cechy wspólne. Szczególnym przykładem takiego sposobu uprawiania historii stały się Rozmowy z historią, wyrosłe z audycji radiowych i telewizyjnych, a potem spisane w formie swobodnych esejów, przedstawiających węzłowe zagadnienia dziejów Polski od czasów najdawniejszych do współczesności. Do tego rodzaju publikacji trzeba także zaliczyć zbiory esejów Historia i współczesność oraz Ludzie i idee.

Wśród szkiców Bogusława Leśnodorskiego na szczególną uwagę mogą zasługiwać: praca dotycząca szkoły humanitarnej prawa karnego i znajomości myśli Beccarii wśród polskich oświeconych, teksty analizujące Polskę i Europę na przełomie XVIII i XIX w. oraz państwo polskie na przełomie dwóch stuleci, a także artykuł określający reformy Sejmu Czteroletniego mianem pokojowej rewolucji. Wart przypomnienia jest także artykuł Jakobini wobec zagadnień wzrostu i wspólnoty politycznej w Księstwie Warszawskim, podejmujący problem wzajemnej relacji między wspólnotą polityczną i obywatelską (do tego tekstu odwoływał się ostatnio Maciej Mycielski w książce Miasto mieszkańców, wieś obywateli. Kajetana Koźmiana koncepcje wspólnoty politycznej do 1830 roku), ogłoszonej w 2004 roku. Dla świata uniwersyteckiego nadal ważne pozostają teksty dotyczące Szkoły Prawa i Nauk Administracyjnych w Księstwie Warszawskim (1963), nauk ekonomicznych i politycznych w Królestwie Polskim w dobie Szkoły Głównej (1964) czy, wreszcie, generalnie o uniwersytetach w epoce oświecenia (1964).

Jedną z dziedzin, której Bogusław Leśnodorski poświęcił szczególnie wiele – stopniowo coraz więcej – uwagi była historia administracji. Bez wątpienia należy go nazywać „promotorem badań historyczno-administracyjnych w skali nie tylko naszego kraju”. Tak został on określony w słowie wstępnym do kolejnych wydań, poczynając od 1980 roku, Historii administracji Huberta Izdebskiego. Od lat 60. Bogusław Leśnodorski przeżywał wręcz okres fascynacji historią administracji – a fascynacja potrafiła u niego przechodzić w rodzaj euforii. Utrzymywał ożywione – bardzo ożywione, jak na tamte czasy – kontakty z przedstawicielami rodzącej się na zachodzie Europy nowej dyscypliny historyczno-prawnej, w szczególności z Pierre’em Legendre, autorem m.in. Histoire de l’Administration de 1750 a nos jours (1968) – mało klasycznego podręcznika, w którym wiele miejsca zajęły różnego rodzaju wątki psychosocjologiczne (coraz bardziej zresztą absorbujące później francuskiego autora). Dzięki Bogusławowi Leśnodorskiemu, Pierre Legendre odwiedził Uniwersytet Warszawski, dzięki czemu wszyscy zainteresowani mogli zapoznać się z rodzącą się nauką historii administracji i jednym z jej ważnych przedstawicieli.

Na XIII Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych Bogusław Leśnodorski wygłosił referat, którego skrót został ogłoszony pod tytułem Administracja w państwie burżuazyjnym (czynniki rozwoju) w „Państwie i Prawie” w 1971 roku. Było to syntetyczne ujęcie dziejów nowożytnej administracji, uwzględniające różne wątki: doktrynalne, prawne, ekonomiczne, organizacyjne – a zarazem programowa wizja zakresu nowego przedmiotu i sposobów jego traktowania. Wpłynęła ona na kształt nauki historii administracji nie tylko w Polsce.

Jako dziekan warszawskiego Wydziału, Bogusław Leśnodorski był nie tylko inicjatorem powrotu do starej nazwy „Wydział Prawa i Administracji”, ale, jak była już o tym mowa, sam prowadził studia nad Szkołą Prawa i Nauk Administracyjnych i jej kontynuatorami, jak też zachęcał innych do badań i nad Szkołą, i ogólnie nad historią myśli nie tylko prawnej, ale i administracyjnej.

Potrafił skupić wokół siebie grupę doktorantów, którzy podjęli tę tematykę. Henryk Goryszewski pod jego kierunkiem przygotowywał rozprawę doktorską o najwybitniejszym polskim administratywiście XIX stulecia Antonim Okolskim (rozprawa została obroniona w 1980 roku). Także pod jego kierunkiem Piotr Hübner przygotował rozprawę doktorską z pogranicza historii administracji i historii nauki, mającą za przedmiot powstawanie Polskiej Akademii Nauk; autor ten przesunął jednak następnie swoje zainteresowania całkowicie w kierunku najnowszej historii organizacji nauki. Maria Nodzykowska-Gromadzka – której promotorem był Jerzy Starościak, sam zainteresowany historią administracji i pozostający w naukowej przyjaźni z Bogusławem Leśnodorskim – zajęła się kształtowaniem polskich nauk administracyjnych w drugiej połowie XIX w. (jako monografia Narodziny polskich nauk administracyjnych, rozprawa ukazała się już po śmierci autorki, w 1985 roku). Do grupy tej należał również Hubert Izdebski, którego rozprawa doktorska miała za przedmiot Kolegialność i jednoosobowość w zarządzie centralnym państwa nowożytnego, wybrany przez promotora Michała Sczanieckiego w ścisłej współpracy z Bogusławem Leśnodorskim.

W tym wszystkim, co Bogusław Leśnodorski głosił i czynił w odniesieniu do historii administracji, pozostawał wierny temu, co było charakterystyczne dla jego twórczości naukowej co najmniej od rozprawy Dzieło Sejmu Czteroletniego. Można powiedzieć, że jego zainteresowanie historią administracji było swoistą konsekwencją rozważań nad Wiekiem Oświecenia (czy, jak wolał mówić, Wiekiem Świateł) i jego pokłosiem, a zarazem płodnym naukowo zafascynowaniem (w czym nie był wyjątkowy, ale czemu dawał wyraz jak mało kto) założeniami szkoły „Annales” i jej kontynuatorów.

Wiek Świateł wytworzył bowiem nie tylko podstawy współczesnego europejskiego myślenia i współczesnych instytucji europejskich, ale to w jego czasie stworzone zostały podstawy nowoczesnej myśli administracyjnej i nowoczesnej administracji publicznej – zarówno w ówczesnych, w Europie przeważających, monarchiach absolutnych (starających się być „monarchiami oświeconymi”), jak i w ówczesnych „oświeconych republikach” (tej nazwy Bogusław Leśnodorski bardzo lubił używać), w tym, stanowiącej przedmiot jego najgruntowniejszych studiów, Rzeczypospolitej Obojga Narodów w epoce stanisławowskiej. Okres Księstwa Warszawskiego, którym zajął się szybko – poczynając od głośnego w swoim czasie studium Elementy feudalne i burżuazyjne w ustroju i prawie Księstwa Warszawskiego, ogłoszonego na łamach „Czasopisma Prawno-Historycznego” w 1951 roku – i którego cywilizacyjną rolę bardzo podkreślał, stanowił dlań kontynuację idei oświecenia, w nowocześniejszych warunkach i okolicznościach.

Jako człowiek, Bogusław Leśnodorski mógł się wydawać uosobieniem Wieku Świateł. Tadeusz Łepkowski pisał:

„Profesor Leśnodorski [...] jest to uczony, który w sposób całkowicie autentyczny [...] koresponduje z epoką Oświecenia [...] Jest to człowiek, który ma niemal wszystkie zalety ludzi osiemnastowiecznych i nie jest wolny od pewnych słabostek. Gładki w obyciu, wszechstronnie oświecony, błyskotliwy, unikający zadrażnień i sytuacji konfliktowych z otoczeniem, starający się stosować sztukę rozsądnego kompromisu i swoistej dyplomacji”.

Także w kategoriach intelektualnych Bogusław Leśnodorski wydawał się w wielu aspektach swej twórczości kontynuatorem tradycji oświecenia. Jednym z wielu dowodów, obok podkreślanego stale przekonania, iż dzień dzisiejszy jest tylko cezurą między przeszłością a przyszłością, na okoliczność tego podejścia – znajdującego wyraz także, a może przede wszystkim, w jego koncepcji historii administracji – jest następujące wyznanie, nieomalże wyznanie wiary, sformułowane w szkicu Historia i społeczeństwo. Problemy informacji i porozumienia (1965):

„Historia może i powinna służyć przyszłości. Może i powinna to czynić swymi badaniami, obejmującymi całość dziejów, przede wszystkim zaś przez ukazywanie tradycji i działań skutecznych, rozumianych jako dążenie do wolności, postępu i szczęścia ludzkiego. Tak pomyślane tradycje nie tylko nie przeciwstawiają się, lecz mogą służyć nowoczesności”.

Nieprzypadkowo w cytowanych słowach znajdziemy wyrażenie „badania, obejmujące całość dziejów”. Historia – którą Bogusław Leśnodorski chciał rozumieć szeroko: jako zarazem „przeszłość, której jesteśmy wytworem”, „badania nad nią, które uprawiamy”, „wiedzę, którą dysponujemy” oraz, najważniejszą dlań, „metodę rozpoznawania dziejów i wytworzonych przez nią składników współczesności” – powinna być traktowana integralnie.

Integralność – to, z jednej strony, tworzenie warunków i wykorzystywanie owoców współpracy z innymi naukami, zarówno społecznymi (przede wszystkim ekonomią, która jest przecież, a przynajmniej powinna być, szczególnie bliska administracji publicznej, tak jak myśl administracyjna ściśle splata się z myślą ekonomiczną, socjologią, psychologią i antropologią kulturalną), jak i przyrodniczymi, i technicznymi, a z drugiej strony widzenie obecnej cywilizacji „w perspektywie globalnej historii ludzkości, jej kumulatywnego, co nie znaczy, że ciągłego, bo także w nauce przerywanego przewrotami – wysiłku i dziedzictwa, koegzystencji wolnych indywidualności ludzkich i zbiorowych” (myśl z powołanego eseju Historia i społeczeństwo). Dlatego historia była dlań badaniem procesów, przede wszystkim procesów „długiego trwania” (odkrył zresztą, że termin la longue durée wystąpił po raz pierwszy we francuskim wydaniu dzieła Lelewela o paralelizmie dziejów Polski i Hiszpanii), a w ich ramach „elementów działających” – terminu tego użył w ważkim studium Rozbiory Polski. Układ elementów działających.

Przy takim podejściu interesowała go przede wszystkim „ekonomika i cywilizacja” z punktu widzenia zacofania – w jakim Polska znalazła się w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej – i możliwości przejścia do „wielkiego pchnięcia” w celu przezwyciężenia tego zacofania. I w tym zakresie upatrywał – może nawet zresztą z przesadą, co oczywiście bynajmniej nie było nietypowe w czasach, gdy to pisał – doniosłą rolę administracji publicznej.

Poza wspomnianym już programowym referatem o czynnikach rozwoju administracji (ale i o administracji jako czynniku rozwoju) można tu zacytować jego słowa odnoszące się do Księstwa Warszawskiego: „To Księstwo przyniosło pierwsze, stosunkowo bardziej znane, zawarte w konstytucji z 1807 roku, w prawie sądowym i bardzo obfitym prawodawstwie administracyjnym instytucjonalne elementy dla «wielkiego pchnięcia» w ekonomice i cywilizacji w późniejszym czasie”, jak również zrozumieć pewne zafascynowanie ustaleniami Jerzego Górskiego o wcześniejszych polskich odpowiednikach niemieckiej narodowej szkoły ekonomii politycznej w książce Polska myśl ekonomiczna a rozwój gospodarczy 1807–1830. Studia nad początkami teorii zacofania gospodarczego (1963). To w tym kontekście cytował słowa ministra Feliksa Łubieńskiego: „źródło zła nie tkwi więc w narodzie, ale w braku urzędników”. Podobnych wątków poszukiwał też w ideach wykładowców Szkoły Głównej, czyniąc to w szczególności w referacie Nauka i problemy wzrostu. Przykład Szkoły Głównej – wygłoszonym na sesji poświęconej stuleciu warszawskiego Wydziału Prawa w 1963 roku.

Trudno takich wątków nie łączyć z marksizmem, którego, niepełnym jeszcze, wyznaniem była drukowana wersja Dzieła Sejmu Czteroletniego, a pełny wyraz stanowił powołany referat o Księstwie Warszawskim z 1951 roku. Był to jednak w istocie marksizm bliski szkole „Annales”, z biegiem czasu zresztą coraz bliższy. Z czego był dumny, doprowadził do wpisania do dowodu osobistego w rubryce „zawód”: „historyk instytucji i idei” – i istotnie reprezentował w słowach i w naukowych czynach stanowisko, które wyraził w tytule jednego ze swoich artykułów: Pierwsze są idee, wtórne są instytucje. Nawet jak na lata 60. i 70. nie były to standardowe poglądy marksistowskie.

Dodać zarazem warto, że do dziś – może i dlatego, że nie jest już modny marksizm, który chociaż formalnie nakazywał zajmować inne stanowisko – wielu historyków prawa, historyków myśli prawniczej i prawnej oraz prawników jest „odpornych” na wiedzę z zakresu, odpowiednio, historii ekonomicznej, historii myśli ekonomicznej i ekonomii. Historia administracji – zapoczątkowana w naukowym kształcie przez Bogusława Leśnodorskiego – choć rozwinęła się u nas i okrzepła, czego dowodem jest choćby znacząca liczba podręczników – odległa jest wciąż od spełnienia postulatów profesora, dotyczących wszelkich badań z zakresu historii, w tym historii prawa.

Postulaty te – dające się sprowadzić do jego hasła „specjalizacji w integracji” oraz przejętego od Norwida motta „przeszłość jest to dziś, tylko cokolwiek dalej” – uznać zaś można, co najistotniejsze, za stale aktualne, wraz z następującym wezwaniem z eseju zatytułowanego jak motto z Norwida:

„Każda myśl jak każdy twór człowieka nosi na sobie ludzkie piętno. Może być śmiała i szeroka, ostrożna i kompromisowa, płytka i tchórzliwa, pomysłowa i ożywcza. Warto będzie w uprawie i w upowszechnianiu naszych myśli bardziej niż dotąd troszczyć się o ich śmiałość i szerokość, intensywność i dosięganie przyszłości”.

Przesłanie to Bogusław Leśnodorski kierował do badaczy z różnych dziedzin i specjalności. „Historyk instytucji i idei” czuł się zarówno historykiem prawa, historykiem administracji i historykiem idei politycznych i prawnych, jak i historykiem tout court czy po prostu badaczem nauk społecznych i humanistycznych.

Powszechnie był rozpoznawany jako historyk, co wynikało również z tego, że w różnych formach udatnie upowszechniał „uprawiane” przez siebie myśli. Jedną z form upowszechniania była twórczość podręcznikowa, w szczególności znaczący udział w podręczniku Historii państwa i prawa polskiego, określanym przez kolejne pokolenia studentów jako „trojaczki”, napisanym wspólnie z Juliuszem Bardachem i Michałem Pietrzakiem.

Co istotne, popularyzację wiedzy Bogusław Leśnodorski traktował jako działalność wcale nie odmienną od uprawiania nauki. Dzieła par excellence naukowe i dzieła popularne – od Parlamentaryzmu w Polsce (1947) poczynając, a kończąc na serii Konfrontacje historyczne, która powstała z jego inspiracji, i w ramach której zredagował i opatrzył obszernym wstępem tom poświęcony oświeceniu – pisał takim samym językiem, zarazem pięknym i prostym. Znakomity orator, tak samo wygłaszał referaty naukowe, jak i wykłady dla studentów pierwszego roku. W jednym i drugim przypadku starał się unikać tonu ex cathedra i nie podkreślać swojej „profesorskości”; nie miał zresztą zwyczaju podpisywać się inaczej niż imieniem i nazwiskiem, twierdząc, że dodatki takie jak „prof. dr”, czy po 1968 roku „prof. dr hab.”, były, przynajmniej w odniesieniu do niego, zbędne. Jednocześnie traktował czytelników i słuchaczy nader poważnie, unikając upraszczania i spłaszczania przekazywanej wiedzy. Przeciwnie, jego wywody, pełne tez syntetycznych i porównawczych, jak też dygresji, wymagały odpowiedniego przygotowania oraz wysiłku intelektualnego czytelnika i słuchacza.

Szczególna rola Bogusława Leśnodorskiego w środowisku historycznym polegała na jego wyjątkowej umiejętności inspirowania wymiany poglądów, inicjowania ważnych dyskusji, pobudzania do refleksji. Tę rolę dobrze charakteryzuje sposób organizowania pracy w zespole redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego”. Jak pisał Stanisław Trawkowski:

„zostawiając dużą swobodę współpracownikom, popierając ich propozycje i pobudzając ich inwencję, pozostawał Leśnodorski decydującym kierownikiem pisma [...] Swobodną wymianę zdań urozmaicał Redaktor dowcipem, żartem, anegdotą. Wysłuchiwał współpracowników uważnie, w sprawach szczegółowych zasięgał rady przyjaciół, decydował, ważąc argumenty własne i cudze”.

Podobne podejście reprezentował Bogusław Leśnodorski w dydaktyce uniwersyteckiej, zarówno w zakresie kształcenia studentów, jak i kadry naukowej.

Jak pisał jeden z uczniów profesora, Zbigniew Szcząska, we wspomnieniowym artykule w 1986 roku, Bogusław Leśnodorski był historykiem ludzi, idei i instytucji. Szczególnie bliska była mu dewiza wybitnego francuskiego historyka, Marca Blocha: Avant d’etre historiens de telle ou telle branche, nous sommes historiens tout court. Przez studia i podstawowe miejsce zatrudnienia związany z historią prawa i instytucji państwowych, Bogusław Leśnodorski czuł się jednak – i był – po prostu historykiem, historykiem tout court. Spoglądając z ogólnohistorycznej perspektywy na fenomen prawa i państwa, najgłębiej interesując się Wiekiem Świateł, nie był historykiem jednego okresu. Określenie „polihistor”, czasem nadużywane, jest wobec niego w pełni adekwatne.

*Tekst opublikowany pierwotnie jako: Bogusław Leśniodorski (1914–1985) – profesor uniwersytetu, historyk, człowiek, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2006, t. LVIII, z. 1, s. 9–19.

Halina Lewicka

Urodzona 30 V 1906 w Warszawie. Studia w Seminarium Filologii Romańskiej na UW (1925–1929), doktorat (1933). Studia w paryskiej École Pratique des Hautes Études (1938–1940). Na UW ponownie od 1949 roku, profesor (1955). Kierownik Zakładu Językoznawstwa Romańskiego w Instytucie Romanistyki (do 1976).

Romanistka, badaczka języka francuskiego późnego średniowiecza oraz teatru świeckiego XV i XVI wieku, autorka edycji krytycznych francuskich sztuk średniowiecznych.
Od lat 70. członek zespołu przygotowującego słownik semantyczny i syntaktyczny czasowników francuskich oraz jego współredaktor (z Krzysztofem Bogackim). Współredaktor „Kwartalnika Neofilologicznego” (1954–1974).
Zmarła 16 VIII 1983 w Warszawie.

La langue et le style du théâtre comique français des XVe et XVIe siècles. Dérivation, Warszawa-Paris 1960; (z E. Droz), Le recueil Trepperel. Les farces, Genève 1961; Les composés, Warszawa 1968; Bibliographie du théâtre profane français des XVe et XVIe siècles, Paris 1972, Wroclaw-Paris 1980, Supplément 1987; Études sur l’ancienne farce française, Warszawa-Paris 1974; Dictionnaire sémantique et syntaxique des verbes français (red., z K. Bogackim), Warszawa 1983.

K. Kasprzyk, Halina Lewicka (1906–1983). In memoriam, „Studi Francesi” 1984, t. XXVIII, nr 83, s. 309–310; K. Kasprzyk, M. Łozińska, K. Bogacki, In memoriam. Halina Lewicka (1906–1983), „Kwartalnik Neofilologiczny” 1984, nr 1, s. 105–106.

TERESA JAROSZEWSKA

HALINA LEWICKA

1906–1983

Halina Lewicka była jedną z wybitnych postaci powojennej romanistyki. Urodzona w Warszawie 30 maja 1906 roku, spędziła w niej ponad 60 lat swego pracowitego życia. Na Uniwersytecie Warszawskim podjęła studia w utworzonym zaledwie kilka lat wcześniej Seminarium Filologii Romańskiej. W przeciwieństwie do Lwowa i Krakowa, gdzie katedry romanistyczne miały sięgającą XIX wieku tradycję, w Warszawie była to dyscyplina nowa. W 1919 roku Seminarium romanistyki objął i zorganizował od podstaw Maurycy Mann (1880–1932), przed odzyskaniem niepodległości docent literatury powszechnej w Uniwersytecie Jagiellońskim. Seminarium zatrudniało zaledwie jednego asystenta i trzech lektorów języków romańskich. Mann, z konieczności, wykładał w nim, oprócz literatury francuskiej wszystkich epok, także gramatykę historyczną. Ta przymusowa wielostronność miała korzystne aspekty: od początku dbano o równomierny rozwój wszystkich działów bogatego już księgozbioru1. W 1929 roku Lewicka uzyskała magisterium, cztery lata później stopień doktorski na podstawie rozprawy o Franciszku Villonie, przygotowanej pod kierunkiem Manna (Le sentiment et l’expression dans l’œuvre de François Villon, 1933, praca nieopublikowana). W dwudziestoleciu międzywojennym romanistyczne prace doktorskie i habilitacyjne dotyczyły najczęściej średniowiecza, u Lewickiej miał to być wybór trwały.

Wkrótce po doktoracie z powodów rodzinnych udała się do Moskwy. Zatrudniona w dziale romańskim redakcji słowników języków obcych Encyklopedii Radzieckiej, poznawała w praktyce warsztat leksykograficzny.

W 1938 roku wyjechała do Francji, by kontynuować studia w paryskiej École Pratique des Hautes Études. W sekcji nauk filologicznych wykładali tam znakomici uczeni, m.in. Albert Dauzat, Émile Benveniste, André Martinet, Jules Marouzeau, Edmond Faral. Lewicka wybrała seminaria, które najbardziej odpowiadały jej skrystalizowanym już zainteresowaniom: filologię romańską pogłębiała u Maria Roques’a, paleografię u Charles’a Samarana. Obaj mieli ugruntowaną sławę w europejskiej mediewistyce. Samaran (1879–1982) był niedoścignionym mistrzem w rozszyfrowywaniu najtrudniejszych średniowiecznych tekstów. Roques (1875–1961), profesor historii słownictwa francuskiego w Collège de France, autor wzorowych edycji literatury starofrancuskiej i leksykograf, był człowiekiem-instytucją. Od ćwierć wieku kierował organem mediewistów „Romania”, redagował dwie serie wydawnicze, prezesował Société de Linguistique Romane. Ściągali do niego uczniowie z całego świata. Wywierał na nich przemożny wpływ, wpajał im zasady filologicznej rzetelności w pracy nad tekstem.

W rocznikach szkoły zachowały się wzmianki o wybijającej się studentce, która na seminarium Samarana uczyła się metodologii katalogowania rękopisów i włączyła w prace nad leksykonem terminologii paleograficznej, u Roques’a poznawała filologiczny warsztat edycji starofrancuskich tekstów i referowała własny projekt badań nad leksyką średniowiecznej farsy2. Na badania uzyskała stypendium CNRS. Ten bardzo owocny naukowo okres przerwała inwazja niemiecka na Francję.

Działania wojenne w początkach czerwca 1940 roku zastały ją jeszcze na seminarium Roques’a. „Niemcy stali wówczas u wrót Paryża, raz po raz słychać było strzały armatnie. Z niezachwianym spokojem, jak gdyby nic się nie działo, Mario Roques objaśniał tekst Roman de Renart” – wspominała 20 lat później3. Wkrótce była zmuszona schronić się w Wolnej Strefie. Osiedliła się najpierw w Grenoble (1940–1942), potem w Lyonie (1942–1944). Do końca życia zachowała wdzięczność dla profesora uniwersytetu w Grenoble, językoznawcy i dialektologa Antonina Duraffoura, za serdeczną troskę, którą okazywał rzuconym przez wojnę na południe Polakom4. Pobyt w Grenoble wykorzystała, zdobywając na tamtejszym uniwersytecie kwalifikacje do nauczania języka francuskiego poza granicami Francji. Równocześnie zbierała materiały do zamierzonej przed wojną monografii. W trakcie pobytu w Lyonie przerwała pracę, aby włączyć się do francuskiego Ruchu Oporu.

Kataklizmy dziejowe, jakich doświadczyło to pokolenie, znacznie opóźniły drogę naukową Lewickiej. Na macierzysty Uniwersytet wróciła dopiero w 1949 roku, w 43. roku życia, 16 lat po uzyskaniu stopnia doktora. Odtąd aż do emerytury w 1976 roku była nieprzerwanie związana z warszawską romanistyką. Odpowiedzialna za specjalizację językoznawczą, w pierwszym okresie (1952–1954) opiekowała się także magistrantami spoza ośrodka warszawskiego, który, jako jedyny w kraju, prowadził wówczas, oprócz studiów zawodowych, także studia romanistyczne II stopnia5. W 1950 roku została powołana na stanowisko profesora, w 1955 roku uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1967 – profesora zwyczajnego.

Od 1954 roku, gdy Komitet Neofilologiczny PAN pod przewodnictwem Mieczysława Brahmera powołał do życia „Kwartalnik Neofilologiczny”, Lewicka przez 20 lat współkierowała pismem, pozostając potem jeszcze 8 lat w jego radzie redakcyjnej. Obecność aż dwóch romanistów w trzyosobowym w pierwszym 15-leciu Komitecie Redakcyjnym6 nie pozostała bez wpływu na zawartość pisma. Im zawdzięczamy, że w tych najtrudniejszych dla filologii zachodnich w Polsce latach, w głównym organie neofilologii, mimo oczywistych ograniczeń, problematyka studiów francuskich i włoskich była szeroko podejmowana. W okresie wątłych kontaktów naukowych z Zachodem, „Kwartalnik” informował o zawartości trudno dostępnych zagranicznych czasopism i książek, przynosił szczegółowe relacje z romanistycznych kongresów i konferencji. Był zarazem miejscem pierwszych drukowanych prób dojrzewającej kadry naukowej.

Podjęcie pracy na Uniwersytecie umożliwiło Lewickiej powrót do ulubionych badań nad językiem francuskim późnego średniowiecza. Referowała je wielokrotnie na posiedzeniach Komitetu Neofilologicznego, ich wyniki ogłaszała w artykułach w „Kwartalniku Neofilologicznym” i francuskich periodykach naukowych. Już w pierwszym numerze „Kwartalnika” (1954) ogłosiła artykuł o komizmie słowotwórczym u Rabelais’go i proponowała własne datowania słów znalezionych w tekstach francuskiego teatru komicznego. Na Zachodzie zwróciła na siebie uwagę w połowie lat 50. artykułem skromnie zatytułowanym Notes (‘Uwagi’), w którym na przeszło 30 stronach precyzyjnie uzupełniała i korygowała tekst przygotowanej przez Gustave’a Cohena edycji fars (Romania, 1955). Po nim pojawiły się następne artykuły, traktujące o rozwoju pewnego schematu farsowego (1958), o komicznych nazwach zawodów przed i po Rabelais’m (1958) i o elementach pikardzkich w języku poetów z Arras (1959).

Komentowany przez Lewicką zbiór fars, opublikowanych przez Cohena, odkryto we Florencji w 1928 roku wraz z tzw. Recueil Trepperel. Oba znaleziska były dla badaczy bezcenne: zawierały łącznie 88 średniowiecznych sztuk komicznych, wzbogaciły o ponad jedną trzecią liczbę sztuk dotąd rejestrowanych. Nowoczesne wydanie pierwszej części tekstów Recueil Trepperel przygotowała Eugenia Droz. Do współpracy nad edycją krytyczną oczekiwanego od dawna tomu drugiego, który miał zawierać farsy, szwajcarska erudytka zaprosiła Lewicką. Teksty XVI-wiecznego wydania wymagały najwyższych filologicznych kompetencji: wydrukowane w pośpiechu, zawierały niezliczone błędy. Doskonała znajomość repertuaru komicznego późnego średniowiecza pozwoliła badaczkom na próby lokalizacji i datowania sztuk (Les farces, Genewa 1961). Mediewiści zawdzięczają Lewickiej także inne edycje oraz wstęp do reprintu zbioru sztuk z British Museum (1970). Wszystkie ukazały się w Genewie. Podobnie jak Recueil Trepperel, spotkały się z dużym uznaniem wielu badaczy i zarazem propozycjami odmiennego odczytania tekstów.

Spośród wszystkich prac Lewickiej, największe zainteresowanie w świecie naukowym wzbudził bodaj opublikowany w 1960 roku pierwszy, 400-stronicowy tom cyklu monografii o języku i stylu francuskiego teatru komicznego XV i XVI wieku, poświęcony derywacji (La langue et le style du théâtre comique français des XVe et XVIe siècles. Dérivation, Warszawa-Paris). Był efektem około piętnastu lat pracy, rozpoczętej w 1938 roku w Paryżu pod opieką Maria Roques’a. Dotyczył głównie lat 1460–1530, a więc okresu, z którego pochodziła znakomita większość zachowanych sztuk. Nigdy wcześniej język tego teatru nie był przedmiotem specjalistycznych całościowych badań.

Dużą wartość monografii stanowił już sam materiał leksykalny, zebrany samodzielnie przez badaczkę z około 500 trudno dostępnych tekstów, częściowo z rękopisów, częściowo druków XVI-wiecznych i XIX-wiecznych. Większość źródeł pochodziła z Biblioteki Narodowej w Paryżu, część Lewicka sprowadziła w postaci mikrofilmów z Londynu, niektóre z nowszych wydań odnalazła w trakcie wojny na południu Francji. Zbierane we Francji materiały udało się szczęśliwie ocalić. Ileż trzeba było pasji, wytrwałości i wiedzy, aby ten żmudnie zgromadzony, niejednolity i dla niejednego filologa odstręczający swą trudnością korpus opracować mądrze, zgodnie z wymogami nowoczesnej filologii i językoznawstwa!

Temat był z wielu względów interesujący. Język sceny komicznej był bliski potocznej francuszczyźnie, a więc analiza tekstów teatralnych poszerzała wiedzę o języku, którym na co dzień mówili Francuzi żyjący w drugiej połowie XV wieku oraz pierwszych 30 latach XVI wieku, dostarczała np. informacji o stopniu jego regionalnego zróżnicowania. Na podstawie drobiazgowej analizy stu kilkudziesięciu najczęstszych sufiksów i ponad 2000 derywatów, Lewicka wykazała żywotność formacji ludowych i bardzo słabą obecność w języku potocznym latynizmów i italianizmów, które były wszechobecne w języku literackim XVI wieku. Udowodniła, że język teatru komicznego północy Francji był już w tym okresie pozbawiony silnych cech dialektalnych, co oznaczało zaawansowaną unifikacją językową w miastach tej części kraju.

Niespodziewanie dla samej Lewickiej, ta bardzo specjalistyczna językoznawcza monografia zyskała duży i bardzo pozytywny międzynarodowy odzew, a w 1963 roku także nagrodę szacownej Académie des Inscriptions et Belles Lettres, wchodzącej w skład Institut de France. W wywiadzie, którego udzieliła z tej okazji dla Polskiego Radia7, badaczka mówiła o kilkunastu recenzjach swej książki, opublikowanych w fachowych pismach francuskich, angielskich, niemieckich, czeskich i rumuńskich, przyznając zarazem ze śmiechem, że w Polsce odzew był najmniejszy.

Tom drugi cyklu monografii, oparty na tych samych źródłach, dotyczył złożeń (Les composés, 1968). Opracowanie tego materiału nastręczało ogromnych trudności: w tej dziedzinie szczególnie dotkliwy był brak teorii słowotwórczej, która nadawałaby się do analizy języka średniofrancuskiego. Przyjęte ostatecznie przez autorkę kryteria identyfikacji i klasyfikacji złożeń były owocem długotrwałych przemyśleń. Poświęciła im kilka artykułów. Wszystkich problemów rozwiązać jednak nie mogła.

Podobnie jak pierwszy, tom drugi był szeroko i bardzo pochlebnie komentowany w romanistycznych periodykach jako nieodzowny dla dalszych badań w tej dziedzinie (F. Lecoy, O. Duchaček i in.). Podkreślano, że mimo nieuchronnych usterek, autorce udało się przeprowadzić zgodną z wymogami współczesnej lingwistyki, metodologicznie poprawną analizę złożeń, najtrudniejszego aspektu badań nad słowotwórstwem francuskim (O. Jänicke, Vox romanica). Wykorzystując najlepsze studia w tej dziedzinie, umiała zachować oryginalność i samodzielność sądu (J. Bourguignon, RLR). Była też jedną z nielicznych osób, które o zawiłościach tego języka potrafiły pisać jasno i zwięźle (B. Bowen, MLR).

Obie książki wypełniały ważną lukę w badaniach nad historią języka francuskiego, znacznie poszerzając wiedzę o XV i XVI wieku. Były kopalnią nowych, oryginalnych materiałów i informacji, opracowanych rzetelnie i dogłębnie. Obie służą badaczom do dziś. Brenda Dunn-Lardeau z uniwersytetu w Montrealu, autorka edycji krytycznych tekstów średniowiecznych i renesansowych, ceni bardzo pracę o derywacji. „Czytając ją, można nauczyć się lepiej czytać średniofrancuskie teksty. W sposób mistrzowski wykazuje ona żywotność sufiksów i ich alternacje w dużej ilości derywatów. Tę żywotność autorzy sztuk teatralnych potrafili wykorzystać dla celów artystycznych, wydobywając drobne niuanse znaczeń” (list do T.J., maj 2013).

Zapowiedziany przez Lewicką i oczekiwany trzeci tom cyklu, którego tematem miały być średniofrancuskie przekleństwa i przysięgi, niestety już się nie ukazał.

Badania typowo językoznawcze Lewicka od początku łączyła z pracami z pogranicza filologii i krytyki literackiej. Ogłaszała je w prestiżowych specjalistycznych periodykach i księgach pamiątkowych, przedstawiała w referatach na międzynarodowych zjazdach. Wybór rozproszonych dotąd artykułów opublikowała w 1974 roku pt. Études sur l’ancienne farce française (Warszawa-Paris). „Studia” dotyczyły tematyki, języka i szczegółowych problemów datacji czy lokalizacji średniowiecznych fars. Część z nich autorka radykalnie przerobiła i zaktualizowała. „Jeszcze długo pozostaną najbardziej pożyteczną ogólną książką na ten temat”, pisała w 1983 roku amerykańska badaczka farsy, Barbara Bowen.

Na półkach podręcznych księgozbiorów europejskich bibliotek stoi inna, bardzo przydatna publikacja Lewickiej – bibliografia świeckiego teatru francuskiego XV i XVI wieku. Jej pierwsze paryskie wydanie (Paris 1972) powstało na bazie kartoteki służącej do własnych prac polskiej romanistki. „Gdyby specjaliści innych dziedzin filologii francuskiej publikowali swoje osobiste bibliografie, iluż poszukiwań po omacku na wydeptanych już ścieżkach uniknęliby początkujący i bardziej zaawansowani badacze!” – pisał w recenzji brytyjski badacz teatru religijnego, Graham Runnalls (BHR, 1973). Drugie wydanie bibliografii (Wrocław-Paris, 1980), autorka znacznie udoskonaliła. Dotarła do większości rejestrowanych publikacji, w zwięzłych notkach oceniła przydatność każdej z nich. Bibliografia dawała więc krytyczny obraz stanu badań, odgrywając zarazem rolę przewodnika dla badaczy poszukujących jeszcze nieopracowanych tematów. Potwierdziła ugruntowaną już pozycję uczonej wśród specjalistów teatru komicznego. „Pani H. Lewicka jest obecnie, bez wątpienia, najlepszym znawcą całej tej literatury”, podsumował swą recenzję bibliografii Félix Lecoy (Romania, 1973)8. Dziś, z perspektywy lat, Michel Rousse ocenia, że książka Lewickiej miała wpływ na rozkwit badań nad teatrem końca średniowiecza, jaki nastąpił w ostatnich dziesięcioleciach (list do TJ., sierpień 2013).

Wielu młodych historyków teatru szukało z nią kontaktu, zadawali jej pytania, posyłali własne prace. Prowadziła też korespondencję z dziesiątkami uznanych już specjalistów. Znakomite grono badaczy zgromadziła konferencja na temat komizmu słownego w XVI wieku, zorganizowana przez Halinę Lewicką i Krystynę Kasprzyk w kwietniu 1975 roku w Warszawie i Zamościu. W pamięci uczestników pozostawiła na długo wspomnienie spotkania wyjątkowego, w którym świadectwom erudycji najwyższej próby towarzyszyła atmosfera otwartości i przyjaźni.

Nazwisko Lewickiej zapisało się trwale w romanistyce światowej przede wszystkim jako badaczki teatru komicznego późnego średniowiecza. Był to jednak tylko jeden aspekt jej biografii naukowej. W swoich zainteresowaniach szerokim spojrzeniem obejmowała duże obszary filologii i językoznawstwa współczesnego, śledziła najnowsze metody badań, postępy w leksykografii. Do przejścia na emeryturę w 1976 roku kierowała Zakładem Językoznawstwa Romańskiego w Instytucie Romanistyki UW. Od lat 70. uczestniczyła w pracach zespołu przygotowującego słownik semantyczny i syntaktyczny czasowników francuskich, typu generatywnego, który wraz z Krzysztofem Bogackim współredagowała (Dictionnaire sémantique et syntaxique des verbes français, Warszawa 1983)9.

Miała ogromne zasługi w rozwoju kadry naukowej, w kształceniu nowego pokolenia romanistów. Pod jej kierunkiem ukończono ponad 100 prac magisterskich i 13 doktoratów. Znakomita większość z nich dotyczyła języka francuskiego, ale Lewicka prowadziła także prace w innych językach romańskich.

W 1976 roku, z okazji 40. rocznicy pracy naukowej i 70. rocznicy urodzin, uczniowie, koledzy i przyjaciele zadedykowali jej podwójny tom „Kwartalnika Neofilologicznego”. Tom odzwierciedla wszechstronność jubilatki i międzynarodowe uznanie, jakim się cieszyła. Wśród 26 autorów z dziewięciu krajów są nazwiska czołowych językoznawców i literaturoznawców europejskich i amerykańskich.

Skromna i prosta w sposobie bycia, obdarzona intuicją i poczuciem humoru, nie lubiła pochlebstw, pozorów uczoności. Jej otwartość i życzliwość wobec studiującej młodzieży zaważyła na losie niejednego z uczniów. Od czasów przedwojennych ideowo i rodzinnie była związana z orientacją lewicową, której pozostała wierna. Nie miało to wpływu na jej oceny prac naukowo wartościowych. Witała je z niezmiennym zainteresowaniem, często z entuzjazmem.

W marcu 1968 roku poparła strajkującą młodzież na pamiętnym zebraniu romanistów w Sali Śląskiej przy Oboźnej. Ostatnia promocja doktorska, w której dane jej było uczestniczyć, odbyła się w środku stanu wojennego. Mąż jednej z doktorantek był internowany. We wspomnieniach pozostał współczująco serdeczny uścisk dłoni prof. Lewickiej, wyraz jej solidarności i sympatii.

We wrześniu 1981 roku wyjechała po raz ostatni na zjazd specjalistów XVI wieku, by mówić o początkach nauczania języka francuskiego w Polsce. Sympozjum odbywało się w malowniczym miasteczku Sommieres, położonym nad rzeką Vidourle w Langwedocji. „Wtedy właśnie dowiedziałam się, ile ma lat, z niedowierzaniem i strachem zarazem – wspominała Barbara Bowen. Ale gdy usiadła przy kawiarnianym stoliku na brzegu Vidourle, otoczona przez pełnych entuzjazmu młodych ludzi z pięciu krajów, zadających pytania, dyskutujących, pomyślałam, pocieszając się, że jest nieśmiertelna. Myliłam się, ale szczęśliwa pamięć o jej postaci będzie trwać tak długo, jak żyć będą ci z nas, którzy ją znali, a jej wkład do nauki, jak sądzę, przetrwa o wiele dłużej”10.

Jaką pamięć o Halinie Lewickiej zachowują dziś wybitni historycy dawnego teatru, z którymi przed przeszło 30, 40 laty była w kontakcie osobistym lub tylko listownym?

Michel Rousse (Rennes 2):

„Artykuły i książki Haliny Lewickiej zaważyły na rozwoju mojego myślenia o średniowiecznym świeckim teatrze. Mam dla niej ogromny szacunek i wielką wdzięczność”.

Charles Mazouer (Bordeaux 3):

„Otwarta wobec młodych badaczy, serdeczna i dynamiczna. Władała doskonale naszym językiem. Nie był jej obcy żaden z rejestrów – literacki, naukowy, codzienny, posługiwała się wszystkimi formami humoru językowego, ironii, gier słownych. Lubiła celne pointy. Czytywała z upodobaniem «Canard enchaîné!»”.

Madeleine Lazard (Sorbona):

„Podziwiałam takt, z jakim odnosiła się do pewnej początkującej w badaniach koleżanki, celność uwag i skromność w ich przekazywaniu. Bardzo ceniłam jej prace o farsie. Miałam dla niej szacunek pełen podziwu”.

Alan Hindley (Hull):

„Halina Lewicka w bardzo dużym stopniu posunęła naprzód naszą wiedzę o świeckim teatrze XV i XVI wieku. Nieprzeciętna erudycja... wyjątkowy wkład.”11.

Wybrana literatura

Bowen B. C., In memoriam. Halina Lewicka. 1906–1983, „Tréteaux”, 1982 [1983], t. IV, nr 1, s. 1–3.

Giermak-Zielińska T., Naliwajek Z., Żurowska J., Les études romanes / françaises hier et aujourd’hui. 90 ans des études romanes à l’Université de Varsovie, Warszawa 2011.

Kasprzyk K., Halina Lewicka (1906–1983). In memoriam, „Studi Francesi” 1984, XXVIII, nr 83, s. 309–310.

Kasprzyk K., Łozińska M., Bogacki K., In memoriam. Halina Lewicka (1906–1983), „Kwartalnik Neofilologiczny” 1984, nr 1, s. 105–106.

„Kwartalnik Neofilologiczny” 1976, nr 1/2, tom dedykowany prof. Lewickiej z okazji 40-lecia działalności naukowej, z bibliografią jej prac do 1975 roku, s. 3–9.

Straka G., Halina Lewicka (1906–1983), „Revue de linguistique romane” 1984, XLVIII, s. 266–268 [bibliografia prac H. Lewickiej po 1975 roku, s. 268].

1H. Lewicka, T. Namowicz, Neofilologia w Uniwersytecie Warszawskim (1918–1978), [w:] 60 lat niepodległego Państwa Polskiego, red. J. R. Szaflik, Warszawa 1982, s. 99.

2École pratique des hautes études, Section des sciences historiques et philologiques. Annuaire 1939–1940, s. 68, 71, 1940–1941, s. 115 i 118.

3H. Lewicka. Mario Roques. 1875–1961, „Kwartalnik Neofilologiczny” 1961, nr 3, s. 289–292.

4Eadem. In memoriam: Antonin Duraffour. „Kwartalnik Neofilologiczny” 1957, nr 1, s. 82–83.

5M. Łozińska, T. Giermak-Zielińska, Zakład Językoznawstwa Romańskiego UW. Trochę historii, [w:] Grammaticis unitis. Mélanges offerts à Bohdan Krzysztof Bogacki, red. A. Dutka-Mańkowska, A. Kieliszczyk, E. Pilecka, Warszawa 2012, s. 227.

6W latach 1955–1965 do komitetu redakcyjnego, oprócz M. Brahmera i H. Lewickiej, należał też Grzegorz Sinko, w latach 1966–1969 – Margaret Schlauch.

7„Złoty medal dla Polski” – rozmowa z prof. dr Haliną Lewicką na temat zdobycia przez nią nagrody Francuskiej Akademii Języka i Literatury, Rozgł. Centr. Polskiego Radia, 27.05.1964, NAC.

8Nad suplementem do II wydania bibliografii Lewicka pracowała do końca życia. Wyszedł cztery lata po jej śmierci, przygotowany do druku i uzupełniony przez T. Jaroszewską (Wrocław-Paris 1987).

9Historię Zakładu opublikowały Maria Łozińska i Teresa Giermak-Zielińska w cytowanym artykule (przypis 5).

10B. C. Bowen, In memoriam. Halina Lewicka. 1906–1983, „Tréteaux” 1982, t. IV, nr 1, s. 3.

11Listy do T. Jaroszewskiej, czerwiec 2013.

Zdzisław Libera

Urodzony 26 II 1913 w Warszawie. Studia na UW (do 1936, polonistyka, filozofia i historia). Nauczyciel szkół średnich. Podczas II wojny światowej w getcie warszawskim, nauczyciel języka polskiego na tajnych kompletach. Po wojnie wykładowca literatury polskiej na UW, profesor UW (1954), dziekan Wydziału Filologicznego (1952–1960).

Historyk literatury polskiej, badacz i popularyzator literatury oświecenia, wydawca m.in. Bajek Ignacego Krasickiego.
Członek TNW (1982), Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza (1983–1986 prezes), Collegium Invisibile.
W czasie okupacji współpracownik pism: „Czyn”, „Myśl Demokratyczna”, „Realizacje”. Po wojnie pomysłodawca i redaktor naczelny czasopisma „Wiek Oświecenia”.
Zmarł 26 III 1998 w Warszawie.

Oświecenie, Warszawa 1967; Problemy polskiego oświecenia. Kultura i styl, Warszawa 1969; Życie literackie w Warszawie w czasach Stanisława Augusta, Warszawa 1971; Wiek oświecony. Studia i szkice z dziejów literatury i kultury polskiej XVIII i początków XIX wieku, Warszawa 1986; Rozważania o wieku tolerancji, rozumu i gustu. Szkice o XVIII stuleciu, Warszawa 1994.

I. Łossowska, Zdzisław Libera (1913–1998), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1998, nr 61, 49–53; I. Stasiewicz-Jasiukowa, Żyć w intelektualnej aktywności. O profesorze Zdzisławie Liberze, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1998, nr 3/4.

SANTE GRACIOTTI

ZDZISŁAW LIBERA*

1913–1998

W natłoku wspomnień, które przewijają się w mojej pamięci, gdy myślę o prof. Liberze, jedna myśl powraca uparcie – chociaż nie jest związana z zawodem, któremu poświęcił całe życie, nie jest jedną z jego największych zasług, nie mogłaby też być jakimś ich podsumowaniem. Wypowiem ją, narażając się na ryzyko dziwności: prof. Libera to „prawdziwy Pan”. Był to Pan, który odnosił się z szacunkiem do cudzej i własnej godności, do cudzej i własnej niezależności. Poświęcał innym dużo uwagi, jednak bez wtrącania się w ich sprawy; przyjmował gościa z otwartym sercem, dbając jednak, by nie wprawić go w zakłopotanie, ale mimo wielkoduszności, jaką mu okazywał, nie zmniejszał się dystans, który w sposób naturalny między nimi pozostawał. Zawsze zachowywał powściągliwe milczenie, gdy rzecz dotyczyła jego samego, a choć miał w zanadrzu wiele opowieści i anegdot o osobach i zdarzeniach ze swej przeszłości, siebie wciąż pozostawiał w cieniu. Był entuzjastyczny wobec spraw, w które wierzył, nie był entuzjastą samego siebie. Nigdy nie słyszałem, żeby mówił z niechęcią o kimkolwiek lub go krytykował, jeśli nie chodziło o sprawę, w której należało zająć wyraźne stanowisko.

Wiele osób z dawnych kręgów akademickich określiłbym tym mianem „prawdziwego Pana” i pamiętam cały ich szereg: „dziadzia” Stanisława Grabowskiego, Brahmera, Krzyżanowskiego, Lorentza..., nie zapominając o damach – Szmydtowej, Dłuskiej, Kulczyckiej-Saloni... Wszyscy promieniowali duchem czasów minionych i godnością dawnej tradycji. Wszyscy byli na swój sposób „prawdziwymi Panami”, często nie bez pewnej ostrości charakteru, jakiej jednak nie było w osobowości Libery. Jego łagodność łączyła się z niezwykłą aktywnością, wynikającą z kolei z bezbronności wobec próśb wysuwanych przez instytucje i osoby z jego środowiska pracy. Wydawało się, że ma czas na wszystko i dla wszystkich. Jednocześnie cechowały go też inne niezwykłe, współistniejące ze sobą właściwości: ten łagodny człowiek potrafił osiągnąć w swej osobowości syntezę uczonego i dydaktyka, człowieka pióra (ponad pięćset tytułów!) i człowieka czynu (tysiące zajęć uniwersyteckich), obrońcy przeszłości i walczącego o wartości kultury. W rzeczywistości ten Pan trochę démodé był jakby młodzieńcem z pasją zaangażowanym we współczesność, a jego marzeniem było przekazanie współczesności pewnych wartości z przeszłości, tych które sam wyznawał i które uważał za wartości ludzkie. W ten sposób więc droga uczonego zbiegała się z drogą człowieka.

Nie bez przyczyny w działalności naukowej Libery oświecenie zajmowało szczególne miejsce. Powodem było to, że jego samego wypełniały ideały i wartości oświeceniowe, tak że badania nad tym okresem były dla niego zarazem eksploracją własnych horyzontów myślowych, podróżą autour de sa chambre. Libera na swój sposób był człowiekiem oświecenia. Wiele mówi tytuł, jaki nadał jednemu ze zbiorów swoich studiów nad epoką: Rozważania o wieku tolerancji, rozumu i gustu. Terminologia, jakiej używa tu do określenia wartości, które przypisuje oświeceniu, jest starannie wyważona, wyraża zarazem idee epoki i jego własne idee. Refleksja na temat gustu (teorii i form sztuki) pozostaje raczej na drugim planie. Natomiast kwestia tolerancji została tu obszernie rozpatrzona w świetle idei, które docierały do Polski z oświeconego Zachodu, nawet jeśli tolerancja miałaby należeć do staropolskiej spuścizny; zawsze w kontekście tychże źródeł Libera wiązał ją z tematyką pacyfizmu (pax optima rerum). Chodzi o wymogi etyczne, do pewnego stopnia naładowane patosem emocjonalnym, które jednakże były bronione w europejskim oświeceniu przy użyciu argumentów natury prawno-politycznej – zarówno w życiu obywatelskim, jak i osobistym – najwyższym sędzią według człowieka oświecenia jest rozum. Jednakże dla człowieka, którym był Libera i który zawsze krył się za postawą uczonego, rozum oznaczał przede wszystkim etyczną odpowiedzialność wobec człowieka i społeczeństwa. Jeśli Libera był philosophe, to był philosophe bienfaisant, chociaż zapewne tak by się nie nazwał i byłby zażenowany, słysząc to określenie od innych.

I właśnie z tego powodu zapisał się w swojej działalności badawczej i akademickiej, niejako przez antonomazję, jako pedagog. Wykształcił pokolenia studentów i uczonych, uprawiając swą edukacyjną działalność na wszystkich poziomach nauczania z równym zaangażowaniem, z równą kompetencją i z równą umiejętnością przystosowania do możliwości odbioru uczniów. Nie trzeba przypominać w tym kontekście o pedagogicznym wymiarze całego horyzontu umysłowego i publicystyki oświecenia. Ktokolwiek słyszał prof. Liberę, nie może zapomnieć jego umiejętności budowania, nawet improwizując czy w przypadkowych rozmowach, wypowiedzi rygorystycznie skomponowanych pod względem tematycznym i według niepisanych reguł dobrej retoryki. Pomagała mu w tym fenomenalna pamięć, a przede wszystkim szczególna umiejętność odczytywania dzieł i autorów z perspektywy jego osobistych idées forces. To właśnie decydowało, że jego wykłady były tak fascynujące, szczególnie te poświęcone zarysowaniu wielkich wizji historycznych czy tropieniu dalekosiężnych nurtów ideowych.

Przy tym wszystkim był, ponieważ takim chciał być, nauczycielem pełnym skromności. Profesor o donośnym głosie, klarownie i płynnie mówiący, o szerokich horyzontach myślowych i niewyczerpanej gotowości do pracy, nie rościł sobie prawa do pouczania nikogo na żaden temat. To, w moim przekonaniu, było charakterystyczne dla jego postawy wykładowcy: nie chciał być „nauczycielem”, ale człowiekiem hojnie i chętnie dzielącym się swoim doświadczeniem, bez pretensji do dominacji intelektualnej. Jestem też przekonany, że rozliczne obowiązki i powinności, które w czasie długiego życia nań spadały, wynikały raczej ze społecznych potrzeb niż jego własnych planów. Działał wszędzie, bo był tam zapraszany. To wyjaśnia wielką różnorodność zajęć, których się podejmował (niekiedy z uszczerbkiem dla własnych interesów) i skromność zadań, którym niejednokrotnie się poświęcał, gdy weźmiemy pod uwagę najwyższy stopień przygotowania naukowego, jakim dysponował, usprawiedliwione ambicje, które w tej dziedzinie mógłby mieć, oraz wielką popularność, jaką cieszyły się jego publikacje. Zawsze będzie wzbudzała we mnie podziw jego wierność Olimpiadzie Literatury i Języka Polskiego, którą zajmował się ze szczególną pasją, pełniąc różne funkcje przez wiele lat. To właśnie cechy, które charakteryzują i określ ają jego „oświeceniowość” – był bowiem „filozofem”, ale bez mentorskiej zarozumiałości, był filozofem przyjacielem, nauczycielem, który nie karcił, był pedagogiem w stałej służbie.

Początek mojej znajomości z prof. Liberą sięga końca lat 60., ale pierwsze spotkanie na polu naukowym miało miejsce w Wenecji, w październiku 1970 roku, podczas odbywającego się tam trzeciego kongresu włosko-polskiego, zorganizowanego przez Fundację Giorgio Cini we współpracy z Polską Akademią Nauk, na temat Italia, Venezia e Polonia tra Illuminismo e Romanticismo (materiały opublikowano we Florencji w 1973 roku). Od strony włoskiej przygotowania były prawie w całości moim dziełem – sam dobrałem uczestników i ustaliłem większość tematów. Zgodnie natomiast z praktyką stosowaną przy współpracy Cini-PAN, nie ja dokonywałem wyboru gości z Polski – poza Liberą obecni byli Jaroszewski, Biegański i Starzyński, zajmujący się historią sztuki; Klimowicz, Mamczarz i Ślaski – teatrem i literaturą; Leśnodorski, Suchodolski, Pachoński, Kieniewicz i Biliński – historią i myślą polityczną. Libera wygłosił odczyt inauguracyjny Rapports culturels polono-italiens de l’epoque des Lumières – ponad dwadzieścia stron zapełnionych informacjami na temat związków literackich, artystycznych, polityczno-religijnych itp., dotykających także spraw mniej znanych, jak na przykład polemiki, jaka rozwinęła się w Polsce w połowie XVIII wieku wokół Noctium Sarmaticarum Vigiliae pijara Ubaldo Mignoniego, a nad którą sam też miałem z czasem podjąć badania. Znacznie później, gdy już częstość spotkań i kontaktów osobistych wytworzyła między nami więź, którą z pewnym wahaniem ośmieliłbym się nazwać przyjaźnią, znów znaleźliśmy się razem na innym kongresie organizowanym przez te dwie instytucje, tym razem w Warszawie, na temat L’eredità classica in Italia e Polonia nel Settecento. Był to listopad 1987 roku (książka z sesji została opublikowana w 1992 roku), ja jako gość wygłaszałem jako pierwszy na samo otwarcie referat Il classicismo antropologico di Krasicki: ovvero Luciano contro Plutarco, a Libera bezpośrednio po mnie zaproponował naszej uwadze swoje Réflexions sur l’antiquite dans l’oeuvre de Krasicki. Krasicki okazał się tematem, przy którym zbiegały się nasze zainteresowania, dotyczące polskiego wieku oświecenia.

Od wielu lat nie było takiego wyjazdu do Warszawy, podczas którego nie dostąpiłbym przywileju złożenia wizyty profesorowi w jego domu. Spotkania te odbywały się z ważnym udziałem trzeciej osoby, ponieważ opiekująca się nami gospodyni domu, pani Helena, jako łacinniczka wnosiła do naszych rozmów swoją świadomość uniwersalności kultury, zakorzenienia we wspólnej europejskiej tradycji, wyznawania tych samych kategorii wartości nie tylko na polu literackim, lecz także w dziedzinie dotyczącej największej zagadki – człowieka; świadomość, którą zapewniało nam klasyczne zaplecze. Gospodarze domu w najmniejszej mierze nie krępowali gościa, który ze swej strony zawsze uważał się za ich ucznia. Rozmowa dotyczyła bieżących prac, projektów czy uczestnictwa we wspólnych imprezach, a także wydarzeń osobistych, zdrowotnych, codziennych perypetii, jednakże zawsze omijając bardziej utajone sfery naszego życia. Łączyło nas (a w każdym razie tak było z mojej strony) duże przywiązanie, nigdy nie wyrażone w słowach, i zaufanie, również nigdy nie ujawnione, które pozwalało nam rozumieć się właściwie bez specjalnych sygnałów zgody, prawie bez słów. Oczywiście odbywaliśmy regularnie spotkania na uniwersytecie, bardziej nieformalne, dzięki szklance herbaty, i wzbogacane podarunkiem najnowszej książki lub przynajmniej artykułu opublikowanego przez profesora. Raz, kilka lat temu, poszedłem odwiedzić go w klinice przy ulicy Emilii Plater. Profesor przechodził właśnie jeden z powracających kryzysów związanych z sercem, a mnie się udało uwolnić od natłoku zajęć i spotkań, by udać się do niego z niezapowiedzianą wizytą z drogą nam obu Marysią Bokszczanin. Był wzruszony, jakby otrzymał nieoczekiwany dar, który mu się nie należał; także w tym przypadku, jak w każdej sytuacji, ujawniła się jego wrodzona skromność i ogromna delikatność w obcowaniu z ludźmi.

Otrzymałem wiele darów od prof. Libery – jak zawsze bezinteresownych, a co więcej, nie odwzajemnionych z mojej strony – które wiążą mnie z nim uczuciem wdzięczności zmieszanym z żalem, że nie potrafiłem tego wystarczająco okazać. Niejednokrotnie aż nazbyt dobrze i życzliwie pisał o moich polonistycznych pracach. W dniu 25 października 1986, w imieniu Zjazdu Delegatów, wręczył mi dyplom nadający godność honorowego członka Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza – instytucji kulturalnej i naukowej powstałej i ukształtowanej jako symbol polskiej tożsamości – co miało dla mnie wymiar porównywalny do otrzymywanego niegdyś indygenatu szlacheckiego. Wreszcie, wysunął moją kandydaturę do doktoratu honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego; tak mi powiedziała właściwa promotorka mojego doktoratu Alina Nowicka-Jeżowa, bo wszystko to pozostało dla mnie tajemnicą, aż do chwili wydania oficjalnego komunikatu podpisanego przez rektora. Wcześniej jednak profesor ustąpił ze sceny swojego doczesnego życia, pozostawiając innym także tę inicjatywę, przez którą po raz ostatni chciał okazać mi swoją uwagę i przywiązanie.

Wiele osób, do których i ja się zaliczam, straciło z odejściem profesora osłonę silnego ochronnego parawanu, wielkiego wzoru zawodowego, naukowego i etycznego, wielkiej ludzkiej bliskości. Wydaje mi się, że swój dług wobec niego mogę porównać do tego, który zaciągnąłem u prof. Krzyżanowskiego – od obu otrzymałem bezinteresowny dar zaufania i przyjaźni, na co w najmniejszym stopniu nie zasługiwałem. Wspierając mnie swym autorytetem, obaj wprowadzili mnie w świat filologii polskiej – dwa tomy moich studiów o literaturze polskiej Od Renesansu do Oświecenia, które ukazały się z dużym opóźnieniem w 1991 roku, były w istocie zarekomendowane redakcji PIW-u przez Juliana Krzyżanowskiego. I może nie przez przypadek obaj podjęli się, jeden po drugim, roli moich „gwarantów” wobec polskiego środowiska naukowego. Profesor Libera doktoryzował się zresztą w młodości u prof. Krzyżanowskiego, a potem zastąpił go na stanowisku prezesa Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza. W tej spuściźnie, którą jeden przejął od drugiego znalazłem, się, choć żaden z nich o tym nie wiedział, także i ja.

Kończąc tę wypowiedź, nie chciałbym wydać się pompatyczny, ale powiem to, co czuję, ryzykując, że tak to zabrzmi. Gdy umiera ktoś, kto zajmował poczesne miejsce w naszym życiu, jest rzeczą naturalną, że powstaje wokół wielka pustka i jest oczywiste, że świat wydaje się bez niego niepełny i gorszy. To właśnie poczułem na wieść o śmierci prof. Libery i czuję wciąż za każdym razem, a zdarza się to często, gdy wznawiam działalność lub choćby myślę o swoim życiu polonisty. Inni, młodsi wypełnią pustkę, która mnie się wydaje nie do zapełnienia. Jest wszakże coś, co i we mnie po nim pozostało jako częściowe zadośćuczynienie za jego fizyczną nieobecność – jego nauki, ponieważ był nauczycielem także dla mnie. Jego nauczanie we mnie nie tyle ocalało, co żyje. Libera pozostał dla mnie wzorem uczciwości i pracowitości, tak zawodowej, jak ludzkiej, co jest mi zarazem przestrogą i otuchą. Za to oddaję cześć jego życiu i czczę pamięć o nim.

*Tekst opublikowany pierwotnie jako: Jak pamiętam profesora Liberę, „Wiek Oświecenia” 1999, nr 15, s. 11–16.

Edward Lipiński

Urodzony 18 X 1888 w Nowym Mieście nad Pilicą. Studia w Monachium, Lipsku i Zurychu. Wykładowca Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie (późniejszej SGH i SGPiS), docent (1925), profesor (1928), prorektor (1937/1938 i 1945/1946). W czasie okupacji założyciel i dyrektor Miejskiej Szkoły Handlowej. Wykładowca UW (1949–1953), dziekan Wydziału Ekonomii. Kierownik Zakładu Myśli Ekonomicznej SGPiS (1956–1960).

Ekonomista, historyk myśli ekonomicznej; po 1956 zaangażowany w prace nad reformą gospodarczą.
Naczelnik Wydziału Statystyki Pracy w GUS (1920). Dyrektor Instytutu Gospodarki Narodowej (1945–1949) oraz Departamentu Ekonomicznego w Ministerstwie Przemysłu (1945–1946). Prezes BGK (1946–1948). Wiceprzewodniczący Rady Ekonomicznej przy Radzie Ministrów (1957–1961).
Redaktor naczelny „Ekonomisty”.
Członek m.in. TNW (1946), PAN (1952); współtwórca Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego (prezes 1946–1965).
Współzałożyciel KOR (1976).
Zmarł 13 VII 1986 w Warszawie.

Historia powszechnej myśli ekonomicznej do roku 1870, Warszawa 1968; Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej do końca XVIII wieku, Wrocław 1975; Problemy, pytania, wątpliwości. Z warsztatu ekonomisty, Warszawa 1981.

A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. II, Warszawa 1995, s. 505–508.

ADAM BOSIACKI

EDWARD LIPIŃSKI*

1888–1986

Edward Lipiński urodził się 18 października 1888 roku w Nowym Mieście nad Pilicą. Do 1904 roku uczęszczał do gimnazjum w Tomaszowie Mazowieckim, następnie do gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie, które ukończył w 1909 roku. Studia ekonomiczne i filozoficzne odbył na uniwersytecie w Monachium i w Wyższej Szkole Handlowej w Lipsku (1909–1911). Ukończył także dwuletnie studia uzupełniające na uniwersytetach w Lipsku i Zurychu.

Pracę zawodową rozpoczął jako nauczyciel historii w gimnazjum im. Władysława IV (1914–1918) i w Szkole Handlowej dla Kobiet im. Józefy Siemiradzkiej (1916–1923). Od 1920 roku był naczelnikiem Wydziału Statystyki Pracy w Głównym Urzędzie Statystycznym, a w latach 1920–1939 redaktorem naczelnym wydawanego przez GUS czasopisma „Statystyka Pracy”.

Działalność naukowa Edwarda Lipińskiego rozpoczęła się w latach 1923–1925, gdy był wykładowcą Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie (od 1933 roku Szkoły Głównej Handlowej). W 1925 roku został docentem ekonomii politycznej Wyższej Szkoły Handlowej, w 1928 roku – profesorem nadzwyczajnym Szkoły, a w 1945 roku – profesorem zwyczajnym. W 1947 roku nadano mu godność profesora zwyczajnego SGH.

W latach 1930–1940 zasiadał w senacie Szkoły Głównej Handlowej, a w roku akademickim 1937/1938 był prorektorem Szkoły. Za ostrą krytykę wystąpień antyżydowskich utracił to stanowisko.

W czasie okupacji Edward Lipiński był jednym z kierujących konspiracyjną SGH. Założył Miejską Szkołę Handlową (tzw. Szkołę Lipińskiego). Współpracował także z Delegaturą Rządu RP i Biurem Studiów Armii Krajowej. Uczestniczył w organizacji nielegalnej antyokupacyjnej działalności wydawniczej.

Po wojnie, w latach 1945–1946, był prorektorem SGH, a także rektorem jej filii w Łodzi. W latach 1945–1946 pracował jako dyrektor Departamentu Ekonomicznego w Ministerstwie Przemysłu. W tych samych latach kierował Instytutem Gospodarki Narodowej, mającym kontynuować tradycje przedwojennego Instytutu Badania Koniunktur i Cen. W latach 1946–1948 był ponadto prezesem Banku Gospodarstwa Krajowego.

Na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego pracował w latach 1949–1953. W okresie 1949–1952 był profesorem kontraktowym. 1 października 1952 roku został przeniesiony ze Szkoły Głównej Planowania i Statystyki na Katedrę Ekonomii Politycznej Wydziału Prawa UW. Prowadził zajęcia z ekonomii politycznej kapitalizmu i ekonomii politycznej socjalizmu. Od l stycznia do 31 sierpnia 1953 roku był kierownikiem Katedry. Z chwilą utworzenia na Uniwersytecie Warszawskim Wydziału Ekonomii Politycznej został kierownikiem Katedry Historii Myśli Ekonomicznej. W 1953 roku został dziekanem Wydziału Ekonomii, od roku akademickiego 1955/1956 pozostał na Wydziale bez przydzielenia do konkretnej katedry. Po 1956 roku ponownie podjął wykłady w SGPiS, gdzie kierował Zakładem Historii Myśli Ekonomicznej. 1 października 1960 roku przeszedł na emeryturę, był jednak nadal czynnie związany z tą uczelnią. W październiku 1970 roku uzyskał, jako pierwszy w dziejach Szkoły, tytuł doktora honoris causa.

Zainteresowania naukowe Edwarda Lipińskiego obejmowały przede wszystkim politykę ekonomiczną państwa, dzieje myśli ekonomicznej ze szczególnym uwzględnieniem myśli polskiej, teorię ekonomii i politykę społeczną. Spośród wielu prac naukowych szczególnie godne odnotowania są: Koniunktura gospodarcza w Polsce (1928, współautor), Szkic teorii inwestycji (1936), tłumaczenie Kapitału Karola Marksa (t. I, 1951), Bogactwo narodów Adama Smitha (1954, współredakcja), Merkantylizm i początki szkoły klasycznej. Wybór pism ekonomicznych (1958, redakcja), Rewizje (1958), Historia powszechnej myśli ekonomicznej do roku 1870 (1968; wyd. 2, 1981), Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej do końca XVIII wieku (1975), Problemy, pytania, wątpliwości. Z warsztatu ekonomisty (1981).

Edward Lipiński sprawował wiele funkcji naukowych w Polsce i za granicą. Był m.in. prezesem (1937–1967) i honorowym prezesem Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego (1971–1986). W 1946 roku został członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Był członkiem Akademii Brytyjskiej (od 1980 roku), honorowym prezesem Międzynarodowego Stowarzyszenia Nauk Ekonomicznych (1981–1986), członkiem Akademii Nauk Moralnych i Politycznych w Paryżu (1982–1986). W 1952 roku został członkiem tytularnym, a w 1957 roku członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Do końca życia pozostał honorowym przewodniczącym Komitetu Nauk Ekonomicznych i Komitetu Historii Nauki i Techniki PAN.

Od lat 50. był uważany za jednego z najznakomitszych polskich ekonomistów, niekwestionowany autorytet naukowy i osobowościowy.

W ciągu całego życia angażował się politycznie. W 1906 roku związał się z PPS-Lewicą. Podczas studiów nawiązał kontakty z lewicowymi ekonomistami i działaczami socjalistycznymi. W latach 1914–1918 jako sekretarz Towarzystwa Szerzenia Wiedzy Handlowej i Przemysłowej szeroko współpracował ze znanymi polskimi i międzynarodowymi komunistami, takimi jak Maria Koszutska (posługująca się m.in. pseudonimami Kostrzewa oraz Vera), Karol Radek, Jerzy Ryng (właściwie Jerzy Heryng), Leon Purman. Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej jego kontakty z ruchem socjalistycznym osłabły, a w 1918 roku wystąpił z PPS-Lewicy. W okresie międzywojennym brał udział w pracach Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Do PPS wstąpił ponownie w 1946 roku. W latach 1948–1975 był członkiem PZPR. W 1946 roku należał do twórców Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, którego prezesem był do 1965 roku (następnie pełnił funkcję prezesa honorowego). W latach 1947–1978 był redaktorem naczelnym kwartalnika „Ekonomista”.

Od końca lat 40. Edward Lipiński wyrażał krytyczne oceny rzeczywistości gospodarczej i politycznej PRL. W 1964 roku był jednym z sygnatariuszy tzw. Listu 34, adresowanego do Prezesa Rady Ministrów w sprawie zmiany polityki kulturalnej. W latach 70. krytykował politykę gospodarczą Edwarda Gierka, do którego w tej sprawie w 1976 roku wystosował list otwarty. W tym samym roku był jednym z założycieli Komitetu Obrony Robotników i powołanego przez jego członków Towarzystwa Kursów Naukowych (1978). W latach 80. wspierał intelektualnie NSZZ „Solidarność” i protestował przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego.

Zmarł w Warszawie 13 lipca 1986 roku.

Wybrana literatura

Gadomski W., Edward Lipiński – ekonomista, socjalista, „Gazeta Wyborcza” 19 września 2003.

Kaliński J., Biografia E. Lipińskiego, napisana w związku z jubileuszem 100-lecia SGH w Warszawie (www.sgh.waw.pl/ogolnouczelniane/100lat/sylwetki/Lipinski).

A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. II, Warszawa 1995, s. 505–508.

Socjalizm – utopia i rzeczywistość

z prof. E. Lipińskim rozmawiają M. Borczak i A. Bernat**

Panie profesorze, czy tuż po wojnie, kiedy rodził się nowy ustrój, ekonomiści mieli świadomość niebezpieczeństw realnego socjalizmu?

E.L.: Nie, nie mieli, oprócz pojedynczych wyjątków.

Do której grupy pan należał?

E.L.: Muszę przyznać, że przez kilka miesięcy uważałem to za socjalizm. Byłem zaczadzony i nie wszystko, co się wokół mnie działo, rozumiałem. Wierzyłem, że coś można zrobić. W 1946 roku wstąpiłem nawet do PPS, oświadczając, że wstępuję dlatego, bo tylko w PPS mogę walczyć o niepodległość kraju. Minister Skarbu mówił mi, że nie muszę wstępować do partii, bo przecież i tak znają moje poglądy i moją PPS-owską przeszłość, ale ja uważałem, że to jest droga do niepodległości kraju.

Pamiętam z tamtego czasu swoją rozmowę z cudzoziemskimi dziennikarzami, w której krzywiłem się na naszą ówczesną gospodarkę.

– Ale nie myśli pan chyba – zapytał mnie jakiś francuski dziennikarz – że rząd w Polsce jest marionetkowy? Ależ skądże, odpowiedziałem, wcale tak nie myślę.

Potem już zawsze byłem przeciw, toteż nieustannie mnie z czegoś zwalniano. Zdjęto mnie jako prezesa Banku Gospodarstwa Krajowego, zdjęto jako profesora nauk ekonomicznych i powierzono mi historię myśli, jako profesora w ogóle, jako dziekana nauk ekonomicznych w Uniwersytecie, jako prezesa PTE, jako naczelnego redaktora Ekonomisty.

[...]

Panie profesorze, czy sierpniowy sprzeciw ludzi pracy, ten przełom rodzi możliwość stworzenia czegoś lepszego?

E.L.: Rodzi. Ten sprzeciw powstał zresztą znacznie wcześniej, wraz z założeniem KOR-u. Założyliśmy go w 1976 roku po to, żeby bronić robotników, tych, którzy byli wyrzucani z fabryk, aresztowani, bici, głównie z Ursusa i z Radomia. Stworzyliśmy organizację dla pomocy finansowej i prawnej. Jeździliśmy na rozprawy sądowe, żeby swoją obecnością mitygować sędziego, ale on się nie dawał. Potem stworzyliśmy taką tezę, że należy dążyć do społeczeństwa opartego na samorządzie i samopomocy, że należy zerwać z tym, że wszystko robi za nas państwo i partia. I to był wynik doświadczeń historycznych. Widzieliśmy, co się dzieje z naukami społecznymi, z kulturą, z gospodarką. Polska była zagrożona ekonomicznie, kulturalnie, moralnie i ekologicznie. Powstanie KOR-u stanowiło krok w kierunku samoorganizowania się wszystkich grup społecznych. Tworzyliśmy związki zawodowe, prasę robotniczą, niezależny ruch chłopski, niezależne wydawnictwa, towarzystwo kursów naukowych. Wszystko dla przezwyciężenia tego śmiertelnego zagrożenia Polski. Jednak dopiero ruch „Solidarności” zahamował te zgubne i niszczące procesy, trwające nieprzerwanie od 1948 roku.

Czy widzi Pan perspektywy dla tej sytuacji?

E.L.: Widzę. Całe społeczeństwo jest tak rozbudzone, że powrót do dawnych czasów jest niemożliwy. Z tymi nowymi zjawiskami partia musi się pogodzić, nie ma innej rozsądnej możliwości. [...]

Jacek Kuroń

Wspomnienie o Profesorze Lipińskim***

W KOR-ze mówiliśmy o nim profesor, choć przecież nie był jedynym profesorem wśród nas. Trochę tak jak w szkole, kiedy wśród nauczycieli znajdzie się ktoś, kto uczy nie tylko przedmiotu, ale i życia. A był profesor naszym mistrzem życia, tyle że my nie byliśmy klasą szkolną.

Ludzie, którzy rozpoczęli akcję pomocy represjonowanym robotnikom Ursusa i Radomia, szybko uznali, że powinni mieć przedstawicielstwo występujące publicznie. Potrzebowali więc osób o znanych w kraju nazwiskach, które byłyby na takie wystąpienie gotowe. A zdawało się ono wtedy beznadziejne. Mówiono: jeśli podpiszecie deklarację założycielską KOR w 14 osób to jedyny wasz sukces będzie polegał na tym, że w Polsce będzie o 14 więźniów politycznych więcej. – I to rzeczywiście będzie nasz sukces – powiedział profesor – 14 intelektualistów, którzy na ochotnika zgłoszą się siedzieć z robotnikami więzionymi za strajk i demonstrację! Pewnie jeszcze niejeden z nas się wahał, ale tym zdaniem profesor przesądził sprawę. KOR powstał, skupił wielu wybitnych, obdarzonych autorytetem ludzi, różnych pokoleń i orientacji ideowo-politycznych.

To nie była klasa szkolna, a przecież on był naszym profesorem. W marcu 1979 po napadzie bojówek na moje mieszkanie, w którym prowadziłem wykłady w zamach TKN-u, gdy dotkliwie pobito moją żonę i syna, zawiesiłem wykłady. – Dlaczego pan to zrobił? – skoczył mi do oczu profesor. – Przecież pan wie, że jak im się ustępuje, to oni zwiększają nacisk. Odpowiedziałem, że boję się robić wykład u siebie, a skoro tak, to nikogo o mieszkanie nie mogę prosić. – Proszę to robić u mnie – odpowiedział. Wyobraziłem sobie kruchego, małego profesora wśród dzieł sztuki, do których był tak przywiązany. A wiedział przecież, na co się decyduje. I przypomniałem sobie znamienną scenę z pamiętników Krzywickiego: któregoś dnia w końcu lat 30. w gmachu Szkoły Głównej Handlowej było zadziwiająco pusto i tylko w środku holu samotnie stał nieduży profesor Lipiński.

Okazało się, że na ten dzień zapowiedziały swój napad bojówki ONR-u. – I co pan profesor tu robi? – pyta Krzywicki. – Jak to co? – dziwi się Lipiński – przecież trzeba dać im odpór. – Myślę że ten opis jest najkrótszym możliwym streszczeniem całego życia profesora: stanąć naprzeciw ciemnym mocom i nie ustąpić, samotnie – jeśli tak wypadnie [...].

Na zebraniach KOR-u, które odbywały się w mieszkaniu profesora, on sam siedział w fotelu z dłonią przy uchu i w skupieniu słuchał każdego zabierającego głos. Kłóciliśmy się ostro, a on taki wiekowy i wielki – rzeczywiście wielki i od najmłodszego z nas, Piotra Naimskiego, starszy o 60 lat – tyle razy ustępował w poszukiwaniu kompromisu i tyle razy dał się przekonać [...].

Swoje wystąpienie na I Zjeździe Solidarności profesor zaczął tak: „Pierwsze przemówienie wygłosiłem na wiecu w 1904 roku – mówiłem o związkach zawodowych. Być może ostatnie wygłaszam do Was”. To nie najważniejsze, że to pierwsze przemówienie było tak dawno – długowieczność nie od nas zależy. Wielu ludziom zdarza się przeżyć wielkie dni – nieść pochodnię oporu, świecić w ciemności, siać ziarno pod przyszły plon przez rok czy parę lat. Ale nasz profesor całe swoje bez mała 100 lat żył tak właśnie. [...]

W czasie jednej z moich ostatnich wizyt u profesora rozmawialiśmy o tym, czy socjalizm jako ład sprawiedliwości społecznej jest w ogóle możliwy. Mówiliśmy o doświadczeniach samorządu pracowniczego w Jugosławii i o tym, czy można pogodzić rynek z planowaniem. Była to smutna rozmowa ludzi lewicy. Nagle profesor z dawną zapalczywością powiedział: – Najważniejsze jest, żeby nigdy nie uznać żadnej formy ładu społecznego za zadowalającą.

Był naszym profesorem, jest i będzie, bo jego życie było wyzwaniem. Nikt, kto go poznał, nie może już usprawiedliwiać swojej bierności ani zmęczeniem, ani starością, ani tym, że już swoje zrobił. Ze współpracy z profesorem w KOR-ze wynika dla nas, o tyle od Niego młodszych, nakaz podjęcia sztafety ludzi niepokornych i nieustępliwych wobec tyranii, ale gotowych do ustępstw w dyskusji, w poszukiwaniu kompromisu. Ludzi, którzy samotnie będą stać naprzeciw ciemnym mocom, samotnie – jeśli tak wypadnie.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego 1808–2008, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 232–234.

**Tekst opublikowany pierwotnie w: „Kultura” 1986, nr 10, s. 66–76.

***Tekst opublikowany pierwotnie w: „Kultura” 1986, nr 9, s. 135–136. Wspomnienie zostało poprzedzone następującym słowem od redakcji: „13 lipca 1986 roku zmarł w Warszawie profesor Edward Lipiński, przeżywszy lat 96. Znaliśmy go i przyjaźniliśmy się z nim od bardzo dawna. Zanim opublikujemy o profesorze większe studium, zamieszczamy poniżej fragmenty pięknego przemówienia Jacka Kuronia, niewygłoszonego na pogrzebie profesora, a które zostały wydrukowane w numerze 177 Tygodnika Mazowsze z dnia 30 lipca bieżącego roku”.

Zofia Lissa

Urodzona 19 X 1908 we Lwowie. Studia w klasie fortepianu oraz z teorii muzyki w Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie. Studia muzykologiczne i filozoficzne na UJK (1924–1929), doktorat (1929). Dziekan wydziału teorii muzyki w lwowskim konserwatorium (1940). Habilitacja na UAM (1947). Założycielka (1948) i kierownik Zakładu Muzykologii na UW. Profesor (1951). Dyrektor Instytutu Muzykologii UW (1958–1975).

Muzykolog; badania m.in. w zakresie historii i teorii muzyki, historii estetyki muzycznej, historii współczesnej muzyki polskiej.
Od 1947 wicedyrektor Departamentu Muzyki w Ministerstwie Kultury i Sztuki.
Członek zarządu (1947–1948) i wiceprezes (1949–1954) Związku Kompozytorów Polskich. Członek prezydium Międzynarodowego Towarzystwa Muzykologicznego (1965–1977). Członek Akademie der Künste w Berlinie (1955), Sächsische Akademie der Wissenschaften w Lipsku (1963), Akademie der Wissenschaften und der Literatur w Moguncji (1972).
Wydawca serii „Antiquitates Musicae in Polonia”.
Zmarła 26 III 1980 w Warszawie.

Muzyka i film. Studium z pogranicza ontologii, estetyki i psychologii muzyki, Lwów 1937; Estetyka muzyki filmowej, Kraków 1964; Studia nad twórczością Fryderyka Chopina, Kraków 1970; Wstęp do muzykologii, Warszawa 1970.

Materiały z panelu „Aktualność myśli muzycznej Zofii Lissy”, „Przegląd Muzykologiczny” 2013, nr 9.

ZBIGNIEW SKOWRON

ZOFIA LISSA

1908–1980

Wśród profesorów Uniwersytetu Warszawskiego, którzy położyli wybitne zasługi dla rozwoju polskiej muzykologii w drugiej połowie XX wieku, szczególne miejsce zajęła Zofia Lissa (ur. 19 X 1908 we Lwowie, zm. 26 III 1980 w Warszawie).

„Indywidualność naukową Profesor Lissy – pisała Elżbieta Dziębowska – cechuje niezwykła szerokość zainteresowań. Jej dorobek twórczy obejmuje studia analityczne, rozprawy z zakresu teorii muzyki, estetyki muzycznej, psychologii muzycznej, metodologii badań muzykologicznych [...]. Owa szerokość zainteresowań wiąże się z innymi cechami osobowości [...]: jej ogromną żywotnością i pracowitością, wrażliwością na wszelkie przejawy współczesnego życia naukowo-społecznego [...] aktywnością na wielu polach: badawczym, pedagogicznym, organizacyjnym, popularyzatorskim, z jej temperamentem naukowym, niekiedy o zacięciu publicystycznym”1.

Pierwszoplanowe miejsce w dorobku Zofii Lissy zajmują prace z estetyki muzycznej. Miały one charakter par excellence pionierski, otwarły bowiem na polskim gruncie nieznane przedtem perspektywy myślenia o muzyce, wnosząc zarazem wkład do światowej muzykologii, o czym świadczą liczne tłumaczenia jej prac na języki obce i przyznana jej w 1979 roku – na rok przed śmiercią – prestiżowa nagroda Międzynarodowej Rady Muzycznej (International Music Council). Wszelako z perspektywy związków z Uniwersytetem Warszawskim Lissa jawi się przede wszystkim jako uczona, która położyła podwaliny obecnego Instytutu Muzykologii UW. Dzięki jej talentom organizacyjnym stał się on, począwszy od 1948 roku, nie tylko ośrodkiem kształcenia adeptów nauki o muzyce, lecz także jedną z głównych placówek badawczych polskiej muzykologii. Przystępując do organizacji tej placówki niemalże od podstaw, Lissa miała już znaczny bagaż doświadczeń dydaktycznych oraz bogaty dorobek naukowy. Wywodziła się – podobnie jak Józef Michał Chomiński – z lwowskiej szkoły muzykologicznej. Po gruntownym przygotowaniu praktycznym, jakie dała jej nauka gry fortepianowej i teorii muzyki w lwowskim konserwatorium, w latach 1924–1929 studiowała muzykologię pod kierunkiem jednego z nestorów tej dyscypliny w Polsce – Adolfa Chybińskiego (ur. 29 IV 1880 w Krakowie, zm. 31 X 1952 w Poznaniu), który po habilitacji w 1912 roku na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie kierował w latach 1913–1941 tamtejszym Zakładem Muzykologii. Już podczas nauki w tamtej uczelni dały o sobie znać jej wielokierunkowe zainteresowania, studiując bowiem przedmioty muzykologiczne, uczęszczała również na wykłady czołowych przedstawicieli lwowskiej szkoły filozoficznej i estetycznej – Kazimierza Twardowskiego i Romana Ingardena, a także na zajęcia z zakresu psychologii i historii sztuki. Ta wielostronna wiedza wyniesiona ze studiów zaowocowała interdyscyplinarnym podejściem do muzykologii. Główny przedmiot tej dyscypliny – dzieło muzyczne – ujęła Lissa w szerokiej perspektywie humanistycznej, której bieguny wyznaczała z jednej strony filozofia, z drugiej – psychologia percepcji. Wcześnie dojrzewała też jej socjologiczna koncepcja muzyki, akcentująca zmienne w poszczególnych epokach uwarunkowania i funkcje twórczości muzycznej.

Swą aktywność badawczą zapoczątkowała Lissa tuż po studiach, w ślad za ukończonym w 1929 roku doktoratem na temat harmoniki Aleksandra Skriabina2. Jej prace z lat 30. układają się w pewną całość, w której można dostrzec zarówno kierunki poszukiwań, jak i ślady podbudowujących je lektur. Ten stosunkowo mało znany dorobek ukazuje sylwetkę naukową Lissy wolną jeszcze od związków z ideologią, które – ze znanych sobie najlepiej powodów – zdecydowała się zacieśnić w pierwszej połowie lat 50., wkraczając na obszar dogmatycznego marksizmu-leninizmu, w ślad za autorami z byłego ZSRR.

Rzut oka na przedwojenną spuściznę Lissy skłania do wniosku, że u źródeł jej dociekań muzyczno-estetycznych leżały zainteresowania empirią przeżycia estetycznego, dokładniej – psychologią percepcji, przy czym dotyczyły one jednego wybranego obszaru, tj. doświadczeń percepcyjnych dziecka. Począwszy od 1930 roku, Lissa opublikowała wiele artykułów na ten temat, w których – na podstawie własnej pracy z uczniami lwowskiego Konserwatorium im. Karola Szymanowskiego oraz tamtejszej Szkoły Muzycznej im. Fryderyka Chopina – przedstawiła znaczenie muzyki dla rozwoju osobowości dziecka, specyficzne dla dzieci typy reakcji na muzykę, ich twórczą aktywność na tym polu, wreszcie – sformułowała postulaty dla systemu wychowania muzycznego. Od 1934 roku prowadziła pogłębione badania nad muzykalnością dzieci i młodzieży3 oraz nad mechanizmami percepcji muzycznej w czołowym polskim ośrodku, jakim był wówczas Instytut Psychologii we Lwowie. Jest faktem znamiennym, że jej rozważania nad odbiorem muzyki szły w parze z refleksją wokół rozumienia sztuki dźwięków. Tekst pt. O słuchaniu i rozumieniu utworów muzycznych4 jest bodaj najwcześniejszym świadectwem kształtowania się strukturalnej koncepcji przeżycia muzycznego, na które – według Lissy – składają się cztery współczynniki: wrażeniowy, przedstawieniowy, emocjonalny i intencjonalny5.

Prekursorskie studia Lissy nad psychologią dzieci i młodzieży, które zwieńczyła napisana wspólnie ze Stefanem Szumanem, wydana tuż po wojnie książka pt. Jak słuchać muzyki6, bynajmniej nie wyczerpywały jej przedwojennej aktywności na polu muzykologii. Świadectwem nowego kierunku badań na pograniczu estetyki i socjologii muzyki, jakie wówczas zainicjowała, stał się wczesny, opublikowany w 1930 roku artykuł O społecznym znaczeniu muzyki w historii ludzkości7. W tekście tym dało o sobie znać po raz pierwszy jej podejście socjologiczne: widzenie muzyki w szerokim kontekście kultury, przez pryzmat dokonujących się w niej procesów społecznych.

Kolejne obszary zainteresowań badawczych Lissy przed rokiem 1939, świadczących o jej otwartości na zjawiska rodzącej się kultury masowej, stanowiły nowe media: radio i film. Prace z tego zakresu, poświęcone zarówno znaczeniu obydwu tych mediów dla przekazu muzyki, jak i – w przypadku filmu – funkcjom powiązanym ze strukturą dzieła filmowego, zaskakują intuicją badawczą i celnością spojrzenia, zważywszy iż w polskiej kulturze międzywojnia radio i film były mediami wchodzącymi dopiero do społecznego obiegu. Lissa doskonale zdała sobie sprawę z możliwości obydwu tych mediów, widząc – zwłaszcza w radiu – potężne narzędzie propagowania kultury muzycznej. Film dźwiękowy zainspirował ją z kolei do badań nad różnorodnymi funkcjami muzyki w obrazie filmowym. Owocem tych dociekań stała się w książka pt. Muzyka i film. Studium z pogranicza ontologii, estetyki i psychologii muzyki8, będąca ewenementem nie tylko w polskim, lecz także w światowym piśmiennictwie filmologicznym. Oryginalność tej pracy polegała na wszechstronnym ujęciu statusu i funkcji muzyki w filmie, w myśl założeń, które przywodzą na myśl metodę strukturalistyczną i semiologiczną.

Spośród innych prac Lissy opublikowanych w okresie międzywojennym na pierwszy plan wysuwa się obszerne studium O komizmie muzycznym z 1938 roku9, świadczące nie tylko o jej dojrzałym warsztacie naukowym, lecz przede wszystkim o umiejętności samodzielnego rozwiązania śmiało postawionego problemu, co dowodziło też jej inwencji i sprawności interpretacyjnej. W przeprowadzonej w owym studium dyskusji, która świadczyła o niebywałym oczytaniu zwłaszcza w obcojęzycznej literaturze przedmiotu, Lissa zarysowała własne stanowisko, w którym próbowała połączyć podejście fenomenologiczne z ujęciem zrelatywizowanym historycznie (ta ostatnia przesłanka będzie jej odtąd stale towarzyszyć w podejściu do kluczowych kategorii muzyczno-estetycznych).

Podobnie jak wspomniana praca Muzyka i film, również studium o komizmie stanowi ujęcie syntetyczne, odwołujące się do przejawów komizmu w poszczególnych rodzajach muzyki (od tej absolutnej, przez programową, wokalną, aż po filmową). Oprócz rozważań wokół istoty komizmu muzycznego została tam bowiem podjęta kwestia ogólniejszej natury: pytanie o semantyczny charakter muzyki. Jest faktem znamiennym, że Lissa postawiła to pytanie niejako na marginesie rozważań o komizmie w muzyce programowej, w jednym ze środkowych rozdziałów swego tekstu10. Niemniej, jej dociekania na ten temat zyskują wartość jako wyjściowe deklaracje estetyczne, którym pozostała wierna w późniejszych pracach. Co więcej, owe deklaracje pozwalają zrozumieć jej powojenną dyskusję z Romanem Ingardenem wokół kwestii tożsamości dzieła muzycznego, a także sytuują ją – dosyć wcześnie – w kręgu teorii uznających muzykę za wielowarstwową strukturę znaczącą.

Przekonanie o tym, że muzyka stanowi przekaz znaczący, że – innymi słowy – układy dźwiękowe mogą pełnić funkcje intencjonalne szczególnego typu, dojrzewało w niej jako intuicja, którą niełatwo było zweryfikować. Zaskakujące, zwłaszcza z perspektywy późniejszych, powojennych prac Lissy, że starając się uchwycić owe treści dzieła muzycznego (jego zawartość pozamuzyczną), ku którym kieruje swą uwagę słuchacz, określiła je ona mianem „jakości metafizycznych”, jednak ani nie sprecyzowała wówczas tego pojęcia, ani nie powracała już doń po 1938 roku.

Dalsze, bardziej skonkretyzowane rozważania nad semantycznością muzyki zawarła Lissa we wspomnianym tekście o komizmie muzycznym. Wprowadziła tam pojęcie „struktur reprezentujących” („przedstawiających”), które – jej zdaniem – tworzą tematykę dzieła i określają jego całość. Szczególny przypadek struktur reprezentujących stanowiła – jej zdaniem – reprezentacja symboliczna, powiązana z muzyką absolutną, dokładniej – z tzw. muzyką wyrazu, której struktury dźwiękowe, jak pisała, „nie reprezentują wprost jakichś treści wyrażanych, ale są tylko ich symbolami”11. Odniesieniem dla tej tezy były stanowiska Ernsta Cassirera oraz Mieczysława Wallisa, które stały się dla niej punktem wyjścia do własnej, fundamentalnej tezy zakładającej specyficzny związek między strukturą dźwiękową i treścią psychiczną.

Cennym materiałem, który pozwala zorientować się w przedwojennych lekturach Lissy, pozostają liczne recenzje rozpraw muzykologicznych opublikowane przez nią w latach 1929–1933 na łamach „Kwartalnika Muzycznego”. Problematyka tych rozpraw łączyła się z zagadnieniami psychologii muzyki, które tkwiły w centrum ówczesnych zainteresowań badawczych Lissy. Niemniej, wśród recenzowanych książek znalazły się również pozycje poświęcone zagadnieniom historycznym, estetycznym, nowej muzyce i nowym mediom. Szczególne znaczenie miały wśród tych prac dwie recenzje. Przedmiotem pierwszej z nich była książka Musikpsychologie Ernsta Kurtha12, drugiej – książka Zur Psychologie des musikalischen Gestaltens Juliusa Bahle13. Lektura pierwszej recenzji nie pozostawia wątpliwości co do tego, że stanowisko Kurtha silnie zainspirowało orientację badawczą Lissy. Wiele jej przedwojennych prac świadczy o tym, że dyrektywę metodologiczną Kurtha uznała ona za własną, inicjując na gruncie polskiej muzykologii badania usytuowane w jednym z głównych, psychologicznych nurtów ówczesnej muzykologii europejskiej, który ma już obecnie długą tradycję – także dzięki pracom uczonych amerykańskich.

* * *

Wybuch II wojny światowej przerwał wielce obiecujący rozwój młodej uczonej i oderwał ją na kilka lat od środowiska akademickiego. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski i zajęciu Lwowa we wrześniu 1939 roku, Lissa pracowała jako redaktor muzyczny w tamtejszej rozgłośni radiowej, a następnie – od roku 1940 – piastowała funkcję dziekana Wydziału Teorii w lwowskim Konserwatorium. Po inwazji hitlerowskiej na ZSRR w czerwcu 1941 została ewakuowana do Namanganu (Uzbekistan), gdzie uczyła teorii muzyki w technikum muzycznym. Po przeniesieniu się do Moskwy, wstąpiła w roku 1943 do Związku Patriotów Polskich, następnie zaś – w 1945 roku – objęła funkcję attaché kulturalnego w tamtejszej polskiej ambasadzie. Związek ze środowiskiem, w którym ukształtował się narzucony Polsce przez Stalina – na mocy manifestu PKWN w lipcu 1944 roku – komunistyczny rząd, oznaczał nieuchronnie akces do ideologii tkwiącej u podstaw jego działań. Sympatie lewicowe Lissy dały wprawdzie o sobie znać jeszcze w okresie studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, jednak w momencie, kiedy powiązała je z wyborem o charakterze politycznym, zwróciły się jednoznacznie w stronę dogmatycznego marksizmu-leninizmu. Kwestii tego, w jakiej mierze ów ideowy akces wypływał z własnych przekonań, w jakiej zaś mierze był motywowany zewnętrznie, tj. konkretnymi celami czy zamierzeniami, nie sposób rozstrzygnąć jednoznacznie. Faktem jest jednak, że po powrocie do Polski w 1947 roku Lissa powiązała swą działalność naukową z udziałem w strukturach ówczesnej, komunistycznej władzy. Objęła wówczas stanowisko wicedyrektora Departamentu Muzyki w Ministerstwie Kultury i Sztuki w Warszawie, co – siłą rzeczy – usytuowało ją w aparacie administrującym rodzimą twórczością muzyczną, poddaną presji doktryny socrealizmu.

Drugą domeną powojennej aktywności Lissy była akademicka muzykologia; jej osiągnięcia na tym polu wiązały się zarówno z działalnością organizacyjną, jak i naukową. Już w 1947 roku habilitowała się na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, wracając ponownie pod opiekę naukową Adolfa Chybińskiego, który od 1945 do śmierci w 1952 roku kierował tamtejszym Zakładem Muzykologii. Uzyskana habilitacja pozwoliła jej podjąć skuteczne starania o utworzenie Zakładu Muzykologii na UW, co nastąpiło w 1948 roku. W ten oto sposób – zarówno Chybiński, jak i Lissa (wraz z Józefem M. Chomińskim) przenieśli niejako lwowską tradycję muzykologiczną do dwóch nowych ośrodków: poznańskiego i warszawskiego. Wkład Lissy do rozwoju warszawskiej muzykologii byłoby trudno przecenić.

W sytuacji naukowej muzykologii polskiej lat powojennych – zdaniem E. Dziębowskiej – „Profesor Zofia Lissa wniosła rozmach i impet twórczy, który spowodował, iż życie naukowe potoczyło się bardziej wartkim nurtem, i że muzykologia polska wyszła z lokalnego zaułka, zyskując trwałe miejsce w nauce światowej”14.

Poszerzanie pola własnych badań i inicjatywy naukowe, takie jak organizacja kongresów muzykologicznych: I Międzynarodowego Kongresu Chopinowskiego w 1960 roku i cyklicznych konferencji Musica Antiqua Europae Orientalis, a także inwentaryzacja zabytków dawnej muzyki polskiej prezentowanych w serii «Antiquitates Musicae in Polonia», łączyła Lissa z rozwojem Instytutu Muzykologii UW i jego kadry naukowej oraz z kształceniem kilku pokoleń muzykologów.

Kolejne etapy jej kariery naukowej wyznaczyło przyznanie tytułu profesora nadzwyczajnego w 1951 roku, a profesora zwyczajnego – w 1957 roku. Wkrótce potem, w 1958 roku, Zakład Muzykologii UW uzyskał status instytutu, Lissa zaś pozostawała dyrektorem tej placówki do 1975 roku. Trzeba zaznaczyć, że mimo ideologicznej presji, jakiej były poddane polskie wyższe uczelnie we wczesnych latach 50., od 1951 roku zatrudniła ona w Zakładzie Muzykologii UW osobę duchowną – księdza dr. hab. Hieronima Feichta (1894–1967), gdzie ten wybitny znawca dawnej muzyki polskiej wykładał do końca życia.

Pracą stanowiącą łącznik między studiami muzyczno-estetycznymi Lissy z lat przedwojennych i tymi z okresu powojennego był artykuł z 1948 roku zatytułowany Czy muzyka jest sztuką asemantyczną15. Początek tego tekstu świadczy o tym, że jego autorka weszła w orbitę oddziaływań radzieckiej myśli o muzyce, która – pod wpływem doktryny Andrieja Żdanowa – zwróciła ostrze bezpardonowej krytyki przeciwko wszelkim innowacjom w muzyce zachodniej, piętnując je mianem „formalizmu”. Na wstępie swego tekstu dała jednak Lissa własną wykładnię terminu „muzyka formalistyczna”, pozbawioną ideologicznych przerysowań i myślowych uproszczeń znamiennych dla autorów radzieckich. Nie oznacza to wprawdzie, że była entuzjastką, jak to ujęła, „praktyki kompozytorskiej współczesnych twórców”, jednak krytykę ich dokonań podjęła z pozycji stricte estetycznych, w formie naukowego dyskursu, który nie miał nic wspólnego z przywołaną przez nią (w jednym zdaniu) „dysputą o stylu muzycznym w ZSRR”16. Co więcej, wstępna konstatacja kryzysu w muzyce europejskiej, skojarzona z twórczością szkoły wiedeńskiej XX wieku, a także krytyka formalizmu, której przyświecała teza, że „środki artystycznego wyrazu w muzyce stały się tylko środkami rezygnując ze swojej funkcji wyrażania”17, przeszła niepostrzeżenie w wykład własnego stanowiska estetycznego w kwestii semantyczności muzyki. Wykład ten, co trzeba podkreślić, odwołuje się wprost do poglądów sformułowanych przed wojną. Nie ma tu już jednak ani rozterek poznawczych, jakim dawała Lissa wyraz w swych przedwojennych pracach, ani odniesień do metafizyki.

Okres 1950–1954 stanowił szczególny etap aktywności naukowej Lissy, naznaczony jej wcześniejszymi wyborami ideowo-politycznymi. Opublikowała wówczas liczne prace o tematyce muzyczno-estetycznej, których wspólnym mianownikiem ideowym był marksizm-leninizm w dogmatycznej, pełnej uproszczeń postaci, jaką nadali mu ideolodzy radzieccy, na czele ze Żdanowem i samym Stalinem18. Przy wszystkich swych zapożyczeniach, jak też stereotypach teoriopoznawczych i metodologicznych, prace Lissy z pierwszej połowy lat 50. nosiły na sobie jednak ślad jej przedwojennych doświadczeń: wychodziły wszak spod pióra uczonej, której nieobca była przecież odsądzana wówczas od czci i wiary „burżuazyjna” metodologia, nie mająca nic wspólnego z materializmem dialektycznym czy leninowską teorią odbicia. Paradoks tej sytuacji polegał na tym, że dając wyraz przekonaniu, że muzyka zdolna jest nie tylko odzwierciedlić otaczającą rzeczywistość, dokładniej – procesy przemian społecznych, lecz także stać się narzędziem w służbie „postępowej” ideologii, Lissa miała za sobą zgoła inne doświadczenia estetyczne, związane z koncepcją muzyki jako znaczącego przesłania, które aktualizuje się w akcie percepcji ujętym w świetle psychologii postaci. Doświadczeń tych nie sposób było – rzecz oczywista – pogodzić z orientacją ideologiczną spod znaku marksizmu-leninizmu, toteż w swych pracach z pierwszej połowy lat 50. nie uniknęła ona uproszczeń w opisie relacji między muzyką i rzeczywistością, a co za tym idzie – w ujęciu zapośredniczeń między tymi dwiema sferami. Jest jednak zaskakujące, że niektóre podstawowe tezy Lissy, wyłączone z przenikniętego ideologią kontekstu, zachowują estetyczną integralność i wskazują na klasyczną tradycję, jak w przypadku tezy o odzwierciedleniu rzeczywistości w muzyce.

Wydźwięk ideologiczny tekstów Lissy z pierwszej połowy lat 50. korespondował z polityką kulturalną ówczesnych władz, którą musiała ona wcielać w życie w związku z kierowniczą funkcją, jaką pełniła wtedy w Departamencie Muzyki Ministerstwa Kultury i Sztuki. Jej ówczesne prace estetyczne łączył wprawdzie bliski związek z postulatami socrealizmu, które formułowano pod adresem wszystkich środowisk twórczych; niemniej jednak, jak można przypuszczać, zapewne utrwalone już, przedwojenne doświadczenia, obudziły w niej wewnętrzny krytycyzm wobec przyjętych początkowo, w atmosferze propagandowej presji i narzuconych z zewnątrz w istocie swej politycznych postulatów. I jakkolwiek trudno usprawiedliwiać – jak w każdej podobnej sytuacji – intelektualny oportunizm, który wynika wszak z własnych, osobistych wyborów, trudno jednak mierzyć wszystkie naznaczone ideologicznie prace Lissy jedną miarą.

* * *

W 1956 roku Lissa krytycznie oceniła swój dorobek z poprzedniej dekady i zdystansowała się wobec ideologii realizmu socjalistycznego. Nie oznaczało to jednak odejścia od pewnych aspektów metody marksistowskiej, zwłaszcza od społecznego spojrzenia na muzykę w perspektywie historycznego rozwoju. Właśnie w tym świetle, uwolnionym – co trzeba podkreślić – od ideologicznych nacisków i uproszczeń, rozpatruje ona wiele problemów estetycznych, m.in. zagadnienia historycznie zmiennego odbioru i rozumienia muzyki. Jej prace z tego zakresu, m.in. artykuł O historycznej zmienności percepcji muzycznej, a także tekst pt. Recepcja muzyczna jako współczynnik historii muzyki (1971)19, wpisują się w ogólną teorię recepcji, która – inspirowana pracami z zakresu literaturoznawstwa – rozwinęła się na gruncie muzykologii w drugiej połowie XX wieku, w dużej mierze za sprawą Carla Dahlhausa20.

Na lata 60. i 70. przypada dojrzały okres pisarstwa muzyczno-estetycznego Lissy. W tym czasie wyróżniają się zwłaszcza prace dotyczące ontologii dzieła muzycznego, na czele z polemicznym tekstem pt. Uwagi o Ingardenowskiej teorii dzieła muzycznego. Punktem wyjścia tej polemiki stało się zakwestionowanie przez Lissę stanowiska Ingardena zakładającego rozróżnienie między wykonaniem jako konkretyzacją dzieła muzycznego a statusem tegoż dzieła pojętego jako przedmiot intencjonalny. Kwestionując powszechność tej tezy, sięgnęła Lissa do najnowszej wówczas domeny twórczości – muzyki elektronicznej – i wykazała, że wykonanie kompozycji elektronicznej nie tylko utożsamia się z utworem utrwalonym na zawsze w zapisie, lecz – co więcej – utwór zyskuje w tym wypadku jedną, niezmienną postać.

Dyskusja Lissy z Romanem Ingardenem jest jeszcze jednym świadectwem jej podejścia do zjawisk muzycznych w ich historycznych, zmiennych przejawach, a zarazem wynikiem przeświadczenia, że również koncepcje dzieła nie są dane raz na zawsze i ulegają przekształceniom wraz z funkcjonowaniem samych dzieł w obiegu kulturowym (właśnie w drugiej połowie XX wieku nastąpiły niebywałe wcześniej przemiany i przewartościowania tradycyjnego wyobrażenia dzieła jako opus perfectum et absolutum). Wypada jednak żałować, że dyskusja obojga uczonych ograniczyła się tylko do statusu utworów elektronicznych i aleatorycznych, i nie objęła tak fundamentalnej kwestii estetycznej, jak wielowarstwowość dzieła muzycznego.

Na dojrzałą twórczość Lissy składają się studia poświęcone m.in. czasowym aspektom dzieła muzycznego, jego procesualnemu charakterowi, percepcji muzycznej i rozumieniu muzyki. Prace te oddają estetyczne stanowisko polskiej uczonej wobec kluczowych problemów muzyki rozumianej przede wszystkim jako fenomen społeczny i historyczny, w perspektywie głębokich związków z kulturą. Oprócz podejmowania głównych zagadnień współczesnej estetyki muzycznej, takich jak istota dzieła muzycznego i wartość w muzyce, Lissa zwracała się też ku zagadnieniom historycznym, ze szczególnym uwzględnieniem niemieckiej myśli muzycznej z okresu romantyzmu – poglądów A.W. Schlegla i J.G. Herdera. Odrębny nurt jej badań stanowiły zagadnienia stylu narodowego i tradycji narodowej, które rozpatrywała w kontekście twórczości Fryderyka Chopina21 i Karola Szymanowskiego22. Zwieńczeniem jej zainicjowanych jeszcze przed wojną zainteresowań związkami muzyki i filmu stała się monografia Estetyka muzyki filmowej (Kraków 1964), która doczekała się już wielu tłumaczeń i stanowi klasyczną pozycję w światowej literaturze przedmiotu.

W 1965 roku ukazał się pierwszy zbiór prac Lissy zatytułowany Szkice z estetyki muzycznej23, który zawierał następujące teksty: O komizmie muzycznym (1937); Rola kojarzeń w percepcji dzieł muzycznych (1954); O ewolucji percepcji muzycznej (1959); O wielowarstwowości kultury muzycznej (1959); O stylu narodowym w muzyce (1960); Estetyczne funkcje ciszy i pauzy w muzyce (1961); Teoriopoznawcza analiza struktury czasowej gatunków muzycznych (1964); Romantyzm w muzyce: definicja, kryteria, periodyzacja (1967); O cytacie w muzyce (1966); O procesualnym charakterze dzieła muzycznego (1965).

W 1975 roku Lissa opublikowała Nowe szkice z estetyki muzycznej24, w których znalazło się siedem studiów w dwóch częściach: I – O istocie dzieła muzycznego (1968); O tzw. rozumieniu muzyki (1974); O wartości w muzyce (1969); II – Świadomość historyczna w muzyce i jej rola we współczesnej kulturze muzycznej (1972); Recepcja muzyczna jako współczynnik historii muzyki (1971); Prolegomena do teorii tradycji w muzyce (1970); Muzyka a rewolucja (1974). W tym samym roku ukazał się zbiór pism Lissy w języku niemieckim, zatytułowany Neue Aufsätze zur Musikästhetik25, w którym znalazły się następujące teksty: Über das Wesen des Musikwerkes (1968); Ebenen des musikalischen Verstehens (1974); Zur Theorie der musikalischen Rezeption (1974), Musikalisches Gechichtsbewusstsein – Segen oder Fluch? (1973); Einige kritische Bemerkungen zur Ingardenschen teorie des musikalischen Werkes (1972); Prolegomena zur teorie der Tradition in der Musik (1970); Musik und Revolution (1974).

Jest faktem znamiennym, że w żadnym z tych zbiorów nie zamieściła Lissa swych prac spod znaku doktryny marksistowsko-leninowskiej i socrealizmu. Decyzja ta wskazuje wyraźnie, że nie zaliczyła ich do trzonu swego dorobku, biorąc je niejako w nawias, który z jednej strony wyłącza tę grupę tekstów z jej naukowej biografii, z drugiej zaś – zbliża do siebie prace z okresu przedwojennego oraz teksty powstałe po 1956 roku.

Kierunki badań zainicjowane przez Lissę w okresie międzywojennym i rozwinięte po październikowym przełomie w 1956 roku, w atmosferze wolnej od ideologicznych nacisków, pozwalają uznać ją za wybitną przedstawicielkę XX-wiecznej myśli o muzyce. Wynika to – z jednej strony – z przyjętych przez nią orientacji metodologicznych, a więc ze związków z psychologią postaci, historyzmem i strukturalizmem, z drugiej zaś z odniesień do aktualnych w swoim czasie przejawów życia muzycznego, w tym – do propozycji światowej i krajowej II awangardy prezentowanych m.in. na festiwalach „Warszawskiej Jesieni”. Trzeba przyznać, że była ona uważnym obserwatorem tych muzycznych wydarzeń, które poddawała swej refleksji, konfrontując propozycje nowej muzyki i związane z nią – niekiedy radykalne – koncepcje dzieła i jego odbioru (rozumienia), z tradycyjnymi ustaleniami estetyki muzycznej. Jej myśl estetyczna ogarniająca najnowsze przejawy życia muzycznego, pozostała związana z nurtem modernistycznym i – siłą rzeczy – nie objęła już muzycznej ponowoczesności.

Wartość spuścizny muzykologicznej Lissy polega przede wszystkim na wielostronnym i interdyscyplinarnym charakterze jej refleksji, która, wychodząc od pytania o sens muzyki jako narzędzia komunikacji międzyludzkiej, ogarnęła fundamentalne kwestie, takie jak istota i struktura dzieła muzycznego, semantyczność i asemantyczność muzyki, jej przeżycie i rozumienie, wreszcie – estetyczne podstawy muzyki filmowej. Nie tylko jednak sam zakres podjętej problematyki, będącej wszak przedmiotem rozważań wielu przedstawicieli XX-wiecznej myśli o muzyce, lecz także sposób ujęcia decyduje o walorach jej prac. Tym, co nadało indywidualny kształt refleksji Lissy, było jej spojrzenie na dzieło muzyczne z podwójnej perspektywy: psychologicznej – jako na przedmiot, który zyskuje pełny sens w procesie percepcji, oraz socjologicznej – jako na wytwór społeczny, uwarunkowany historycznie i transkulturowo.

1E. Dziębowska, Profesor Zofii Lissy prace i zasługi, [w:] Studia musicologica. Aesthetica, theorica, historia, red. E. Dziębowska, Z. Helman, D. Idaszak, A. Neuer, Kraków 1979, s. 7.

2Zob. Z. Lissa, O harmonice Aleksandra Skriabina, „Kwartalnik Muzyczny” 1930, nr 8, s. 36.

3Zob. O istocie i typach muzykalności, „Przegląd Społeczny” 1935, nr 7; O badaniu muzykalności i psychotechnice muzycznej, „Przegląd Społeczny” 1936, nr 1.

4Eadem, O słuchaniu i rozumieniu utworów muzycznych, „Wiedza i Życie” 1937, nr 6, s. 383–395.

5Z. Lissa, O komizmie muzycznym, „Kwartalnik Filozoficzny” 1938, nr 2, s. 100. Autorka nawiązała w tym tekście do tez nakreślonych w artykule O słuchaniu i rozumieniu utworów muzycznych, przytaczając je w nieco zmienionym układzie.

6S. Szuman, Z. Lissa, Jak słuchać muzyki, Warszawa 1948.

7„Przegląd Społeczny” 1930, nr 4–5.

8Z. Lissa, Muzyka i film. Studium z pogranicza ontologii, estetyki i psychologii muzyki, Lwów 1937.

9Eadem, O komizmie muzycznym, „Kwartalnik Filozoficzny” 1938, nr 1, s. 23–73; nr 2, s. 95–107.

10Ibidem, rozdział 7 – Zagadnienie semantyczności i asemantyczności muzyki, s. 45–52.

11Z. Lissa, O komizmie..., op. cit., s. 49.

12E. Kurth, Musikpsychologie, Berlin 1931.

13J. Bahle, Zur Psychologie des musikalischen Gestaltens, „Archiv für gesamte Psychologie” 1930, nr 3–4 (t. LXXIV).

14E. Dziębowska, Profesor Zofii Lissy prace..., op. cit., s. 10.

15Z. Lissa, Czy muzyka jest sztuką asemantyczną, „Myśl Współczesna” 1948, nr 10, s. 276–289.

16Z. Lissa, Czy muzyka jest sztuką..., op. cit., s. 277.

17Ibidem.

18Zaliczają się do nich: Leninowska teoria odbicia a estetyka muzyczna, „Materiały do Studiów i Dyskusji” 1950 (nr specjalny), s. 95–159; Uwagi o metodzie marksistowskiej w muzykologii, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Prof. A. Chybińskiego, Kraków 1950; Problem odzwierciedlenia rzeczywistości w muzyce, „Materiały do Studiów i Dyskusji” 1951, nr 5, s. 164–183; Niektóre zagadnienia estetyki muzycznej w świetle artykułów Józefa Stalina o marksizmie w językoznawstwie, „Studia Muzykologiczne” 1953, nr 1, s. 11–154; O specyfice muzyki, „Studia Muzykologiczne” 1953, nr 2, s. 7–132; Podstawy estetyki muzycznej, Warszawa 1953, cz. 1–2 (Zagadnienia ogólne; Leninowska teoria odbicia a estetyka muzyczna; Zagadnienia estetyki muzycznej; O specyfice muzyki); O obiektywności praw w historii i teorii muzyki, „Studia Muzykologiczne” 1954, nr 3, s. 7–112; Prawa dialektyki w muzyce, „Studia Muzykologiczne” 1955, t. IV, s. 75–104.

19Z. Lissa, Recepcja muzyczna jako współczynnik historii muzyki, [w:] eadem, Nowe szkice z estetyki muzycznej, Kraków 1975, s. 114–133.

20Zob. C. Dahlhaus, Grundlagen der Musikgeschichte, Köln 1977 (zwłaszcza rozdział 10 – Probleme der Rezeptionsgeschichte, s. 238–259; wyd. polskie: Podstawy historii muzyki, przeł. Zbigniew Skowron, Warszawa 2010 (rozdział 10 – Problemy historii recepcji).

21Z. Lissa, Studia nad twórczością Fryderyka Chopina, Kraków 1970.

22Eadem, Rozważania o stylu narodowym w muzyce na materiale twórczości Karola Szymanowskiego, [w:] Z życia i twórczości Karola Szymanowskiego: studia i materiały, red. J. M. Chomiński, Kraków 1960.

23Eadem, Szkice z estetyki muzycznej, Kraków 1965.

24Eadem, Nowe szkice z estetyki muzycznej, Kraków 1975.

25Eadem, Neue Aufsätze zur Musikästhetik, Wilhelmshaven 1975.

Stanisław Lorentz

Urodzony 28 IV 1899 w Radomiu. Studia z filozofii i historii sztuki na UW (1917–1922). Doktorat na UJ (1924). Wykładowca USB w Wilnie (1929–1935). Habilitacja na UW (1945), profesor (1947).

Historyk sztuki, muzeolog, podczas II wojny światowej współorganizator akcji ratowania dóbr kultury polskiej.
Konserwator zabytków (1929–1935). Od 1935 wicedyrektor, w latach 1936–1982 (z przerwą w czasie II wojny światowej) dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie. Twórca wielu wystaw. W latach 1945–1951 na czele Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, inicjator odbudowy m.in. Zamku Królewskiego w Warszawie.
Członek TNW (1945), PAU (1949), PAN (1952). Prezes Polskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Rady Muzeów oraz Międzynarodowej Rady Zabytków i Zespołów Zabytkowych. Ekspert UNESCO.
Redaktor naczelny „Biuletynu Historii Sztuki” (1951–1981).
Zmarł 15 III 1991 w Warszawie.

Natolin, Warszawa 1948; Canada Refuses to Return Polish Cultural Treasures, Warszawa 1949; Dzieje Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1962; Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 1971; Przewodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, Warszawa 1982; Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1990.

H. i L. Krzyżanowscy, Lorentz Stanisław, [w:] Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków, red. H. Kondziela, H. Krzyżanowska, z. 2, Poznań 2006.

KRZYSZTOF ZAŁĘSKI

STANISŁAW LORENTZ*

1899–1991

Stanisław Lorentz urodził się w Radomiu 28 kwietnia 1899 roku w rodzinie nauczycielskiej (ojciec Karol Ludwik, germanista, autor Metodycznego kursu języka niemieckiego prowadził własne gimnazjum; matka, Maria z Schoenów, uczyła geografii i języków obcych) i pod wpływem domowej atmosfery wcześnie rozwinął zainteresowania szeroko pojętą kulturą i nauką. Po przeniesieniu się wraz z rodzicami do Warszawy ukończył gimnazjum filologiczne Wojciecha Górskiego. Pod wpływem wuja, Stefana Schoena, oraz nauczyciela, Norberta Barlickiego, stały mu się bliskie ideały społeczne i niepodległościowe pisarzy Stefana Żeromskiego i Andrzeja Struga. Od 1917 roku Stanisław Lorentz studiował na wydziale filozoficznym reaktywowanego dwa lata wcześniej Uniwersytetu Warszawskiego, początkowo filozofię ścisłą (uczęszczając dodatkowo na wykłady z historii literatury polskiej i filologii klasycznej), później historię sztuki u prof. Zygmunta Batowskiego. Studia ukończył w 1922 roku, a w 1924 roku doktoryzował się na podstawie rozprawy o architekcie Efraimie Szregerze. Funkcję asystenta prof. Batowskiego pełnił do 1926 roku, przejmując od swego mistrza metodę badawczą oraz zainteresowania epoką oświecenia. Uzupełnieniem studiów były wyjazdy zagraniczne do Niemiec, Włoch, a zwłaszcza do Francji, skąd przywiózł liczne wypisy archiwalne. W latach 1927–1928 dr Stanisław Lorentz pracował w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prowadząc w Wydziale Nauki referat stosunków naukowych z zagranicą i referat muzeów, zdobywając przy tym poważne doświadczenia w organizacji nauki.

Od końca 1928 do 1935 roku zajmował odpowiedzialne stanowisko konserwatora zabytków i kierownika oddziału sztuki województw wileńskiego i nowogródzkiego, co wiązało się z przeniesieniem wraz z rodziną do Wilna. Stanisław Lorentz prowadził też w Wilnie wykłady na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. Silne tradycje kulturalne uniwersyteckiego miasta, obfitującego w zabytki od średniowiecza po klasycyzm, stwarzały szerokie możliwości działania w zróżnicowanym narodowościowo i wyznaniowo środowisku. Do wybitnych osiągnięć Stanisława Lorentza zaliczyć trzeba konserwację ruin średniowiecznych zamków w Trokach, Wilnie, Krewie i Nowogródku, przeprowadzoną mimo trudności z uzyskaniem odpowiednich środków finansowych. W celu zapoznania się ze stosowanymi przy utrwalaniu murów metodami konserwatorskimi Stanisław Lorentz wyjechał w 1931 roku do Włoch i spędził kilka tygodni na terenie wykopalisk w Pompejach.

Podczas ratowania zagrożonej powodzią katedry wileńskiej dokonano w 1931 roku odkrycia w podziemiach grobów królewskich ze szczątkami Aleksandra Jagiellończyka, królowej Elżbiety, Barbary Radziwiłłówny i króla Władysława IV, dla których zaprojektowano mauzoleum. Stanisław Lorentz przeciwstawił się sprzedaniu przez władze kościelne za granicę XVII-wiecznych gobelinów ze skarbca katedralnego dla uzyskania funduszy na remont. Otrzymał wówczas dymisję, którą pod presją opinii publicznej cofnięto, a pieniądze uzyskano z ofiarności społecznej. Przeprowadził też, z przeznaczeniem na siedzibę Związku Literatów, remont „celi Konrada” w klasztorze Bazylianów w Wilnie, w którym więziony był Adam Mickiewicz podczas procesu filaretów.

W czasie pobytu w Wilnie prowadził studia nad architekturą tych ziem, zbierając materiały ikonograficzne, rysunki pomiarowe i fotografie, wertując archiwalia i sporządzając z nich wypisy. Wyniki badań ogłaszał w artykułach i sprawozdaniach naukowych, opracowywał przewodniki turystyczne, wygłaszał pogadanki w radio. Najważniejsze publikacje: Jan Krzysztof Glaubitz, architekt wileński XVIII w. (1937), O architekcie Janie Zaorze i dekoratorach kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu w Wilnie (1938) oraz Z materiałów do historii architektury b. Wielkiego Księstwa Litewskiego (1938) ukazały się już po wyjeździe Stanisława Lorentza z Wilna w związku z powierzeniem mu w 1935 roku przez prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego stanowiska wicedyrektora, a w 1936 roku dyrektora Muzeum Narodowego. W ciągu kilku lat dzięki swej fachowości i energii, angażując na stanowiska kustoszy wybitnych warszawskich historyków sztuki i konserwatorów, Stanisław Lorentz stworzył nowoczesne muzeum historyczno-artystyczne o randze instytutu naukowego, współpracujące z licznymi muzeami europejskimi. Nawiązał też współpracę z Zakładem Historii Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej oraz z Warszawskim Towarzystwem Naukowym. W 1937 roku utworzono w porozumieniu z Zakładem Archeologii Klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego odrębny Dział Sztuki Starożytnej, który objął archeolog prof. Kazimierz Michałowski, wzbogacający zbiory muzealne zabytkami pochodzącymi z wykopalisk prowadzonych w Egipcie wspólnie z misją francuską.

Dzięki bliskiej współpracy z prezydentem Starzyńskim i Zarządem Miasta (Muzeum było instytucją municypalną) Stanisławowi Lorentzowi udało się doprowadzić do końca przeciągającą się budowę nowego gmachu Muzeum Narodowego i wprowadzić kilka korekt w pierwotnym projekcie, które uczyniły gmach bardziej funkcjonalnym i dostosowanym do nowych potrzeb ekspozycyjnych. Uroczyste otwarcie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego odbyło się w 1938 roku. Z tej okazji ukazał się tom I „Rocznika Muzeum Narodowego w Warszawie”, pomyślanego jako wydawnictwo stałe i kontynuowanego do dziś. W tym inauguracyjnym tomie zamieszczona była rozprawa Muzeum Narodowe w Warszawie – zarys historyczny, opracowana przez Stanisława Lorentza na podstawie zorganizowanego w 1862 roku archiwum muzealnego. Zgodnie z założeniem, że muzeum gromadzi, opracowuje naukowo, przechowuje i upowszechnia swe zbiory wydano rozumowane katalogi Galerii Malarstwa Obcego, Galerii Malarstwa Polskiego i przewodnik po zbiorach sztuki starożytnej. Do wybuchu II wojny światowej urządzono kilka wystaw z zakresu sztuki polskiej i obcej, w tym wystawę Malarstwo francuskie od Maneta po dzień dzisiejszy w 1937 roku, jako rezultat współpracy z muzeami francuskimi i Instytutem Francuskim w Warszawie. Rekordową w skali światowej frekwencją cieszyła się zorganizowana przez Stanisława Lorentza z inicjatywy prezydenta Starzyńskiego wielka wystawa Warszawa wczoraj, dziś, jutro w 1938 roku. Wystawom towarzyszyły naukowo opracowane katalogi.

Przewodnicząc Komisji Opieki nad Zabytkami Warszawy, Stanisław Lorentz zajmował się sprawą odsłonięcia murów obronnych Starego Miasta wraz z Barbakanem; współpracował też z Towarzystwem Opieki nad Zabytkami i Polskim Towarzystwem Krajoznawczym. Z kontaktów zagranicznych wymienić trzeba udział w międzynarodowych kongresach historyków sztuki w Szwajcarii w 1936 roku i w Anglii w 1939 roku. W Paryżu współpracował z Office des Musees przy Lidze Narodów publikującym wydawnictwo „Mouseion”. Na propozycję prof. Batowskiego prowadził zlecone wykłady i ćwiczenia z muzealnictwa i konserwacji zabytków na Uniwersytecie Warszawskim. Był Prezesem Oddziału warszawskiego Polskiego Związku Historyków Sztuki.

Tę tak szeroko prowadzoną działalność przerwał wybuch II wojny światowej. Już wiosną 1939 roku pogarszająca się sytuacja międzynarodowa skłoniła Stanisława Lorentza do podjęcia przygotowań zabezpieczenia zbiorów w wypadku konfliktu zbrojnego. Przed 1 września część zbiorów muzealnych była już zapakowana w skrzynie. Akcją zabezpieczania objęto również zbiory prywatne przyjmowane przez Muzeum w depozyt. W pierwszych dniach wojny hr. Branicka zwróciła się do Stanisława Lorentza o roztoczenie przez Muzeum opieki nad pałacem w Wilanowie. W czasie oblężenia stolicy jako komisarz do spraw ratowania dóbr kultury na terenie miasta, wyznaczony przez Stefana Starzyńskiego – Komisarza Cywilnego Obrony Warszawy, organizował przy udziale licznych współpracowników, historyków sztuki, bibliotekarzy i archiwistów, akcję ratowania dóbr kultury, przede wszystkim Zamku Królewskiego w Warszawie, pałacu w Łazienkach oraz licznych zbiorów prywatnych. Za swą postawę podczas ratowania zabytków Stanisław Lorentz został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari jeszcze przed kapitulacją miasta. Stanisław Lorentz, najbliższy współpracownik i tłumacz przy prezydencie Starzyńskim, po zajęciu Warszawy przez Niemców należał do tych, którzy potrafili sprostać najcięższej próbie obywatelskiej, organizując opór przeciwko okupantowi, współpracując z cywilnymi i wojskowymi organami polskich władz podziemnych. W strukturze państwa podziemnego zajmował stanowisko zastępcy dyrektora Departamentu Oświaty Delegatury Rządu (odpowiednik wiceministra), kierując sprawami kultury, udzielając pomocy wybitnym jej przedstawicielom, popierając działalność literacką, naukową i artystyczną, zwalczając kolaboracjonizm. Współpracował też z Departamentem Likwidacyjnym i Kierownictwem Walki Cywilnej. W Muzeum Narodowym jako „polski kierownik” przy niemieckim komisarzu dr. Alfredzie Schellenbergu prowadził ewidencjonowanie i dokumentowanie dzieł sztuki, zwłaszcza tych którym groziło wywiezienie lub zniszczenie. Zapisywano daty i kierunki transportów, antydatowano wpisy do inwentarza tych kolekcji, których właściciele mogli być z różnych względów represjonowani przez okupanta. Stanisław Lorentz brał czynny udział w posiedzeniach Miejskiej Komisji Opieki nad Zabytkami, gromadzącej dokumentację zniszczonych budowli zabytkowych, sporządzającej wytyczne ich odbudowy oraz opiniującej projekty zamierzonych zmian i przebudów (materiały te okazały się niezwykle cenne przy powojennej odbudowie Warszawy). Prowadził też akcję wykupu i dokumentowania dzwonów kościelnych i pomników objętych niemiecką rekwizycją metali na potrzeby wojenne. Podczas okupacji Stanisław Lorentz kontynuował także prace badawcze, których owocem było wybitne dzieło o sztuce polskiego oświecenia Natolin, przyjęte na tajnym Uniwersytecie Warszawskim jako praca habilitacyjna w 1943 roku (drukiem ukazało się w 1948 roku).

Dramatyczny okres powstania warszawskiego 1944 roku, gdy wokół toczyły się walki, a w Muzeum stacjonowały często się zmieniające wojskowe oddziały okupacyjne, rabujące i niszczące bezmyślnie lub rozmyślnie, został przez dyrektora uwieczniony w skrupulatnie spisywanym dzienniku – kronice prowadzonej z determinacją walki o uratowanie i uporządkowanie tego, co tylko (często z narażeniem życia) ocalić się w tych warunkach dało.

Po powstaniu Stanisław Lorentz kierował prowadzoną na szeroką skalę i przez duży zespół ludzi akcją ratowania ze skazanego przez Hitlera na zagładę miasta pozostałych tam dzieł sztuki, archiwów, bibliotek etc. ze zbiorów publicznych i prywatnych. Zbierano też informacje o tym co i dokąd wywożą okupanci, rabując miasto. Ułatwiło to po wojnie odnalezienie wielu cennych dzieł i zbiorów podczas akcji rewindykacyjnej, w której uczestniczyli liczni pracownicy Muzeum z dyrektorem na czele.

Natychmiast po wyzwoleniu Warszawy Stanisław Lorentz powrócił do Muzeum i zajął się zabezpieczeniem i odbudową uszkodzonego częściowo gmachu. Przyszło mu działać w odmiennych, obcych warunkach politycznych i ustrojowych, ale jego zasługi, autorytet zawodowy i moralny oraz rozległe stosunki w świecie kultury i polityki, także poza krajem, pozwoliły na utrzymanie stosunkowo dużej niezależności w przeprowadzaniu własnych inicjatyw. W lutym 1945 roku Stanisław Lorentz stanął na czele utworzonej na jego wniosek Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, która działała do 1951 roku, zajmując się organizacją muzealnictwa i odbudową zabytków. W obrębie Naczelnej Dyrekcji, skupiającej kilkunastu profesorów i docentów, powstał Instytut Historii Sztuki i Inwentaryzacji Zabytków, później włączony do Polskiej Akademii Nauk. Przy Naczelnej Dyrekcji zawiązało się także Kierownictwo Badań nad początkami Państwa Polskiego, antycypujące swą działalnością przygotowania do obchodów millenijnych.

Pierwsze lata powojenne miały decydujące znaczenie dla rozwoju i ostatecznego kształtu Muzeum Narodowego w Warszawie. Dawniej miejskie, z jednym oddziałem – Muzeum Dawnej Warszawy, zostało dekretem z 7 maja 1945 roku upaństwowione i stało się centralną instytucją muzealną w Polsce. Przyłączenie do Muzeum, jako oddziałów, pałacowych zespołów w Wilanowie, Nieborowie i Łazienkach nie tylko ochroniło je przed dewastacją (w przypadku Wilanowa i Nieborowa działano w cichym porozumieniu z właścicielami) i rozproszeniem zbiorów, ale doprowadziło do ich generalnej konserwacji, a jeśli chodzi o pałac w Łazienkach do pełnej odbudowy i uzupełnienia wyposażenia. Wraz z oddziałami w Królikarni (Muzeum Xawerego Dunikowskiego) i Łowiczu (o charakterze regionalnym i etnograficznym) oraz założonym w 1968 roku Muzeum Plakatu w Wilanowie i stałymi galeriami w gmachu głównym, pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza Muzeum Narodowe przeżywało swój „złoty wiek” (w latach kierowania Naczelną Dyrekcją Muzeów i Ochrony Zabytków część obowiązków dyrektorskich spoczywała w rękach zastępcy dyrektora, prof. Kazimierza Michałowskiego). Ogromna liczba wystaw – problemowych i monograficznych – z różnych dziedzin sztuki polskiej i obcej, publikacje naukowe, rozległa współpraca międzynarodowa oraz prowadzona na szeroką skalę działalność oświatowa składają się na dorobek tych lat. Był on możliwy do osiągnięcia także dzięki temu, że Stanisław Lorentz potrafił skupić wokół siebie zespół współpracowników o wysokich kwalifikacjach, wśród nich tak wybitnych naukowców jak prof. Kazimierz Michałowski i prof. Jan Białostocki.

Stanisław Lorentz był inicjatorem i organizatorem wielkich wystaw, poczynając od otwartej 3 maja 1945 roku wystawy Warszawa oskarża, ukazującej nie tylko ogrom strat i zniszczeń, ale również to, co zdołano ocalić. Do wystaw problemowych należały Wiek Oświecenia w Polsce (1951), Odrodzenie w Polsce (1953), Sztuka warszawska od średniowiecza do poł. XX w. (1962) urządzona w stulecie Muzeum Narodowego, Marceli Bacciarelli (1970), Zamek Królewski w Warszawie (1971) (w związku z podjęciem blokowanej przez wiele lat przez czynniki polityczne odbudowy Zamku), Komisja Edukacji Narodowej i jej epoka w 200-letnią rocznicę (1973). Ważniejsze wystawy organizowane za granicą to: Mostra di Bernardo Bellotto 1720–1780, Alessandro Gierymski 1850–1901, Venezia 1955; Tresors d’art polonais, chefs d’oeuvre des Musees de Pologne, Bordeaux 1961; Treasures from Poland Chicago, Filadelfia, Ottawa 1966–1967; Mille ans d’art en Pologne, Paryż 1969; 1000 years of Art in Poland, Londyn 1970; Kunst in Polen von der Gotik bis heute, Zürich 1974; Polonia: arte e cultura dal Medioevo all’illuminismo, Rzym 1975.

Równolegle przebiegała naukowa kariera Stanisława Lorentza. Po zatwierdzeniu w 1945 roku habilitacji, uzyskanej na tajnym Uniwersytecie, otrzymał docenturę i tytuł zastępcy profesora, w 1947 roku tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1954 roku profesora zwyczajnego historii sztuki nowożytnej w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. Instytutem tym kierował w latach 1945–1951; Katedrą Historii Sztuki Nowożytnej do 1969 roku. Promował stu kilkudziesięciu magistrów i dwudziestu doktorów, z których kilku habilitowało się. Seminarium doktorskie, prowadzone przez prof. Lorentza, także po przejściu na Uniwersytecie w stan spoczynku, zajmowało się głównie badaniami nad kulturą artystyczną oświecenia. Profesor obok badań indywidualnych, wprowadził na seminarium metodę pracy zespołowej, która zaowocowała wydanym pod jego redakcją tomem Puławy (1962), obejmującym zróżnicowany pod względem chronologicznym i merytorycznym materiał, dotyczący tego ważnego dla polskiej kultury zabytku. Zakres podejmowanych na seminariach tematów był szeroki, z przewagą architektury, a badania przybierały w swej metodzie charakter interdyscyplinarny.

Dorobek naukowy Stanisława Lorentza na polu historii sztuki, konswerwatorstwa i muzealnictwa jest ogromny. Spośród artykułów i książek najważniejsze są te, traktujące o sztuce oświecenia w Polsce i jej związkach z kulturą europejską tego czasu: Studia nad kulturą artystyczną polskiego klasycyzmu, (1946); Domus Aurea Nerona i Villa Laurentina (1946); Polskie badania archeologiczne w okresie wczesnego klasycyzmu (1949); List V. Brenny do Stanisława Kostki Potockiego z r. 1789 (1950); O importach rzeźb z Włoch do Polski w pierwszej połowie XIX w. i O Thorvaldsenie (1950); Architektura Wieku Oświecenia w świetle przemian w życiu gospodarczym i umysłowym (1951); Prace architekta Louisa dla zamku warszawskiego (1951); Działalność Stanisława Kostki Potockiego w dziedzinie architektury (1956); Z dziejów architektury warszawskiej XVIII w. (1960); Z dziejów kształtowania się sztuki okresu Oświecenia w Polsce (1961); Skierniewice w okresie klasycyzmu (1961); Z dziejów katedry gnieźnieńskiej (1961); Jabłonna (1961); Materiały do historii kościoła karmelitów bosych na Krakowskim Przedmieściu (1962); Bernardo Bellotto na dworze Stanisława Augusta (1964); Początki sztuki Oświecenia w Polsce (1968); Pałac Prymasowski (1982); Klasycyzm w Polsce (współautor A. Rottermund, 1984); Efraim Szreger architekt polski XVIII wieku (1986). Dodać do tego należy liczne prace na temat Zamku Królewskiego w Warszawie, w dziele ratowania i odbudowy którego ma Stanisław Lorentz zasługi wiekopomne. Z dziedziny muzealnictwa opracowany przez Lorentza Przewodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, kilkakrotnie aktualizowany i wznawiany, nie ma sobie równego w piśmiennictwie krajowym. Za granicą ukazały się m.in. artykuły i rozprawy: Relazioni artistiche fra la Polonia e l’Italia nel secolo del’Illuminismo, „Palladio” 1956; Victor Louisa Varsovie, Bordeaux 1958; Mecenat et vie artistique en Pologne au XVIIIe siecle, „Annales: Economie, Societes, Civilisation” 1960; L’art en Pologne au Siecle des Lumières „Cahiers de Bordeaux” 1969; Relazioni artistiche fra l’Italia e la Polonia, Roma 1962; Lumières et mecenats en Pologne au XVIII siecle. Utopie et institutions au XVIII siecle, Paris 1963; artykuł o sztuce nowożytnej w Polsce w „Enciclopedia Universale dell’Arte”, Roma 1962; hasło Brenna Vincenzo w Dizionario Biografico degli Italiani, t. XIV, 1972.

Stanisław Lorentz brał zawsze czynny udział w pracach instytucji i organizacji społecznych i naukowych, krajowych i zagranicznych. W 1930 roku został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, w 1945 roku członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Przed wojną pełnił także funkcję prezesa oddziału warszawskiego Polskiego Związku Historyków Sztuki; był prezesem komisji muzealnej oraz członkiem rady głównej Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Należał do „Rotary Club”. W latach 1947–1952 był członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, od 1952 roku członkiem korespondentem, a od 1964 roku członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Do pełnionych przez niego funkcji należało też członkostwo Rady Naukowej Instytutu Sztuki PAN, Komitetu Nauk o Sztuce PAN; był przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Profesor był także wieloletnim redaktorem naczelnym „Biuletynu Historii Sztuki”, prezesem Zarządu Głównego, a następnie honorowym członkiem Stowarzyszenia Historyków Sztuki, założycielem Towarzystwa Przyjaciół Warszawy i Prezesem Zarządu Głównego, wiceprzewodniczącym Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie oraz członkiem założycielem Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Narodowego w Warszawie. W latach 1965–1969 był posłem na Sejm z ramienia Stronnictwa Demokratycznego.

Niezwykle czynny na polu międzynarodowej współpracy naukowej i kulturalnej, Stanisław Lorentz był wiceprzewodniczącym Polskiej Komisji Narodowej UNESCO, członkiem honorowym Międzynarodowego Komitetu Historii Sztuki (CIHA), Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM), Międzynarodowej Rady Zabytków i Zespołów Zabytkowych (ICOMOS), a także honorowym prezesem Centre International d’Etudes pour la Conservation et la Restauration des Biens Cultureles w Rzymie (ICCROM) – w latach 1959–1965 wiceprezesem i w latach 1966–1970 prezesem tej instytucji.

Profesor był ponadto członkiem wielu zagranicznych instytucji naukowych, w tym Akademii Sztuk Pięknych w Wenecji (1957), Akademii Nauk w Bordeaux (1958), Senatu Accademia Nazionale d’Arte Moderna w Rzymie (1982).

Uniwersytety w Bordeaux i Nancy zaszczyciły Stanisława Lorentza doktoratami honoris causa. Za swe zasługi odznaczony został Srebrnym Wawrzynem Akademii, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Orderem Corona d’ltalia, Komandorią francuskiej Legii Honorowej, Orderem Zasługi Republiki Włoskiej, Austriackim Orderem Zasługi, Belgijskim Orderem Króla Leopolda II, Meksykańskim Orderem Orła Azteckiego. Stanisław Lorentz był też laureatem szeregu nagród państwowych, nagrody m. Warszawy 1958, województwa warszawskiego 1969, Herdera (Wiedeń) 1964, Fundacji Jurzykowskiego New York 1979; w 1978 roku przyznano mu tytuł Homo Varsoviensis. W 1984 roku otrzymał przyznawaną raz na 3 lata przez ICOMOS nagrodę Piero Gazzola.

Od 1980 roku Stanisław Lorentz był członkiem „Solidarności” i wiązał z tym ruchem nadzieję na lepszą przyszłość Polski. Dnia 26 stycznia 1981 roku w hallu głównym Muzeum Narodowego odbyło się spotkanie z Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechem Wałęsą, a 29 listopada tegoż roku otwarto w gmachu Podchorążówki w Łazienkach przygotowaną wspólnie przez Muzeum Narodowe i „Solidarność” – Region Mazowsze wielką wystawę Powstańcom 1830. Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku przerwało jej oficjalną egzystencję, ale za przyzwoleniem profesora organizatorzy konspiracyjnie oprowadzali po niej licznych zwiedzających. Jesienią 1982 roku protestując przeciwko nasilającej się represyjnej ingerencji władz stanu wojennego w sprawy kultury, Stanisław Lorentz złożył rezygnację ze stanowiska dyrektora Muzeum Narodowego. Dymisję przyjęto w trybie natychmiastowym, usuwając jednocześnie dwóch blisko związanych z „Solidarnością” wicedyrektorów Muzeum.

Ustępując, profesor zrezygnował z niemal wszystkich pełnionych przez siebie funkcji w rozmaitych instytucjach oraz towarzystwach naukowych i kulturalnych. Nie tracąc zainteresowania wydarzeniami politycznymi i społecznymi, szczególną troską otaczał nadal Muzeum Narodowe, służąc radą, wiedzą i doświadczeniem oraz udostępniając swój bogaty prywatny księgozbiór. W niedzielne przedpołudnia w mieszkaniu profesora odbywały się cotygodniowe spotkania wielu wybitnych przedstawicieli świata kultury. W 1990 roku na wniosek „Solidarności” Muzeum Narodowego Minister Kultury i Sztuki nadała prof. Stanisławowi Lorentzowi tytuł Honorowego Dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie. Aktywny i twórczy do końca, Stanisław Lorentz opublikował w 1986 roku dwie ważne książki Walka o Zamek 1939–1980 – studium poświęcone zniszczeniu, ratowaniu i odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie, Album wileńskie – wspomnienia powiązane z pobytem w tym mieście w latach 1929–1935 oraz wcześniejszymi i późniejszymi kontaktami ze środowiskiem wileńskim. Uzupełniają tę tematykę Materiały do historii wileńskiej architektury barokowej i rokokowej z 1989 roku. O „Darczyńcach” dla Zamku Królewskiego w Warszawie napisał Stanisław Lorentz do księgi pamiątkowej Curia Maior dedykowanej Andrzejowi Ciechanowieckiemu (1990). Liczne artykuły i wspomnienia ukazywały się w prasie i katalogach, inne pozostały w rękopisie. Artykuł zatytułowany Początki badań nad sztuką Oświecenia w środowisku warszawskim pozostał nieukończony na jego biurku...

* * *

Pogrzeb Stanisława Lorentza odbył się 20 marca 1991 roku o godz. 12.00 na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie. Setki ludzi z całej Polski przybyły by złożyć hołd najwybitniejszemu polskiemu muzeologowi i niezwykłemu człowiekowi. Prezydent Rzeczypospolitej wystosował list kondolencyjny do rodziny zmarłego.

Przemówienia wygłoszone podczas uroczystego wieczoru poświęconego pamięci Profesora Stanisława Lorentza

(Muzeum Narodowe w Warszawie, 8 maja 1991)**

Dnia 8 maja 1991 roku o godz. 18.00 odbył się w Muzeum Narodowym w Warszawie uroczysty wieczór poświęcony pamięci Stanisława Lorentza. Przemawiali Dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie – Włodzimierz Godlewski, Prezes Polskiej Akademii Nauk – Aleksander Gieysztor, Prezes PEN-Clubu Artur Międzyrzecki, Wicedyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie – Andrzej Rottermund, Prezes Stowarzyszenia Historyków Sztuki – Tadeusz Jaroszewski i Dyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi – Ryszard Stanisławski. [...] Uroczystość zakończyło odsłonięcie pamiątkowej tablicy umieszczonej przy głównym wejściu do gmachu Muzeum Narodowego.

21 stycznia 1993 roku w skarbcu Zamku Królewskiego w Warszawie odsłonięto popiersie Profesora – dzieło rzeźbiarza Stanisława M. Lipskiego.

Krzysztof Załęski, Muzeum Narodowe w Warszawie

Panie i Panowie. Wspominam piękny wiosenny dzień w roku 1969, kiedy na uroczystości wręczenia prof. Lorentzowi księgi ku jego czci pt. Muzeum i Twórca, mówił przyjaciel i wieloletni bliski współpracownik Jubilata – prof. Kazimierz Michałowski: „Określenie historyk sztuki, profesor Uniwersytetu czy Dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie nie wyczerpują ani w części charakteru działalności naukowej czy organizacyjnej Stanisława Lorentza. Nie chodzi oto, że piastuje on poza funkcją profesorską i dyrektorską wiele innych stanowisk honorowych w dziedzinie kultury i muzealnictwa, zarówno w kraju, jak i przede wszystkim na terenie międzynarodowym – rzecz w tym, że Stanisław Lorentz jest sam instytucją, i tylko z tej perspektywy można zrozumieć i właściwie ocenić jego wkład do nauki i kultury w kraju i za granicą”.

W tych pięknych słowach, znakomicie charakteryzujących życie i działalność profesora zabrakło wspomnienia o największej pasji życiowej prof. Lorentza – o odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie. Nie było go dlatego, że każda najmniejsza nawet wzmianka o jego rekonstrukcji tępiona była przez cenzurę, a człowiek, niestrudzenie propagujący ideę odbudowy, nękany był brutalną kontrolą Najwyższej Izby Kontroli. Pamiętam, że jako sekretarz Komitetu Redakcyjnego pracy Muzeum i Twórca, byłem wielokrotnie wzywany przez kontrolerów w celu wyjaśnienia kto i dlaczego wydaje księgę poświęconą profesorowi.

W rok później, nie zważając na okoliczności i nieprzychylne sprawom Zamku Królewskiego władze, przygotowywał prof. Lorentz wystawę poświęconą Bacciarellemu. Obrazy tego malarza, pochodzące z wnętrz zamkowych, kompletowano razem według sal, w których pierwotnie się znajdowały, dopełniając ekspozycję uratowanym z tych sal wyposażeniem. Powiększenia przedwojennych fotografii wnętrz zamkowych, z widocznymi obrazami Bacciarellego i oryginalne projekty przywoływały w wyobraźni wizję Zamku: Sali Rycerskiej, Sali Tronowej, Sali Canaletta, Gabinetu Konferencyjnego. Wystawa, na której ciągle gromadziły się tłumy publiczności, została powszechnie odczytana jako wezwanie do podjęcia sprawy odbudowy Zamku.

Często zadawaliśmy sobie pytanie, skąd ta zaciekłość ekip rządzących w latach 50. i 60., w zwalczaniu idei odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. Profesor Lorentz kilkakrotnie próbował nam to wyjaśnić. Twierdził, że odbudowa Zamku miałaby charakter symboliczny, że stanowi on symbol przeszłości narodowej i państwa polskiego, symbol postępowych reform Wieku Oświecenia i Konstytucji 3 Maja, symbol walk o niepodległość, a odbudowa Zamku, jako sprawa ogólnonarodowa, połączyłaby Polaków w kraju i na całym świecie. Tego wszystkiego reżim obawiał się, szczególnie zaś utrwalania świadomości naszej wspólnej więzi narodowej. Wysuwano absurdalne argumenty natury społecznej, że odbudowa Zamku ograniczy rozwój budownictwa mieszkaniowego, lub że wpłynie na obniżenie liczby szpitali i szkół. Głoszono to w chwili, kiedy nie licząc się z niczym i z nikim wznoszono przemysłowe kolosy, nie mówiąc o środkach pochłanianych przez powstające właśnie struktury Paktu Warszawskiego.

Kiedy w styczniu 1971 roku nowa ekipa rządząca zdecydowała się na udzielenie zgody na odbudowę Zamku Królewskiego w Warszawie, była to decyzja polityczna. Profesor Lorentz znakomicie zdawał sobie z tego sprawę. Chciał też, wykorzystując szansę stworzoną przez tę decyzję, przejąć odbudowę w ręce społeczeństwa i zrezygnować z pomocy finansowej ze strony państwa.

Profesor Lorentz odpowiadał wtedy podobnie jak mówił wcześniej, kiedy proponowano mu by zabiegał o środki pochodzące ze źródeł niemieckich czy amerykańskich. Twierdził, że w żadnym wypadku: Na inne cele owszem, jak najchętniej, na zabytki – nasze i Malborka, na domy kultury, szkoły, ale nigdy na warszawski Zamek. Nikt nam tego, co wróg zniszczył jako symbol państwa i narodu polskiego, nie może odbudować. Nikt, tylko my sami, społeczeństwo. Polacy w kraju i za granicą.

By uświadomić sobie rolę, jaką prof. Lorentz odegrał w dziejach ratowania, walki o odbudowę i w odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie, należałoby sumiennie przestudiować wszystkie dokumenty zamkowe z lat 1939–1971. W tych tysiącach listów, wywiadów, oświadczeń, memoriałów, wypowiedzi, przemówień zobaczymy obraz pola bitwy o Zamek. Na tym zasnutym wrogością ze strony władz obszarze, istnieje właściwie tylko jeden wielki wojownik – prof. Stanisław Lorentz.

Z perspektywy czasu staje się jasne, że swoją osobistą walką, ogromnym zaangażowaniem, odwagą, zdecydowaniem i konsekwencją w działaniu doprowadził do ostatecznej decyzji odbudowy Zamku w styczniu roku 1971.

Po tym wielkim zwycięstwie profesor nie spoczął ani na chwilę. Z jego inicjatywy powstał Obywatelski Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie i wszystkie naukowe i organizacyjne komisje, które przystąpiły do prac przygotowawczych i zbierania środków. Profesor stał się niestrudzonym podróżnikiem zabiegającym o wspomożenie konta odbudowy Zamku niemal we wszystkich krajach. Dopiero teraz, po pewnym czasie, widzimy, że to prof. Lorentz swą wiedzą, doświadczeniem muzealnym i konserwatorskim oraz zdolnościami organizacyjnymi doprowadził Zamek do stanu, w jakim mógł on stać się w 1990 roku samodzielnym muzeum.

Odkąd sięgamy pamięcią, nie było w Polsce większej akcji w zakresie obrony dóbr kultury, w którą prof. Lorentz nie byłby zaangażowany. To on rozpoczął walkę o Zamek w 1939 roku, kierując bohaterską akcją ratowania dzieł sztuki, a później w 1940 roku – całych fragmentów zamkowego wyposażenia. Tylko dzięki temu Zamek mógł być właściwie odbudowany i urządzony. Podobnymi akcjami kierował prof. Lorentz po 1945 roku, kiedy zagrożone były – głównie przez armię sowiecką – dzieła sztuki z pałaców, dworów i kościołów. Musimy dzisiaj jednoznacznie i otwarcie przeciwstawiać się opiniom określającym te akcje, jako ograbianie kogokolwiek, a zwrot tych obiektów – jako rewindykacje. Ratowanie dzieł sztuki było zbawienną i mądrą decyzją prof. Lorentza. Dzięki niej możemy dzisiaj mówić o zwrotach własności kościelnej i prywatnej. Należy to przypominać wszystkim występującym po swoją własność, szczęśliwie uratowaną przez profesora i jego ekipę.

Miłością szczególną otaczał prof. Lorentz Muzeum Narodowe w Warszawie. Był jego twórcą i dyrektorem, a potem dyrektorem honorowym do ostatniego dnia swego życia. Dumny był zawsze, że tworzył Międzynarodową Radę Muzeum (ICOM), a później Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków i Zespołów Zabytkowych (ICOMOS), że odbudował Łazienki i Wilanów, że napisał kilka podstawowych dla historii sztuki polskiej książek i rozpraw. W międzynarodowym świecie nauki i kultury znalazł pełne uznanie i otrzymał najwyższe zaszczyty. Współpracując z profesorem bardzo blisko przez niemal 30 lat, wiem, że przynajmniej przez połowę jego dorosłego życia Zamek Królewski w Warszawie był dla niego sprawą najważniejszą. Każda wizyta w odbudowanym Zamku była dla profesora przeżyciem wyjątkowym. Znał każdy w nim szczegół, z radością przyjmował każde nowo nabyte dzieło sztuki, podziwiał każdy odtwarzany przez nas element wyposażenia i wystroju. Jakże silnie przeżywał oddanie Sali Wielkiej [Balowej], a równocześnie z jakim zatroskaniem ogląda] niezbyt udany plafon w tej Sali.

Niemal do ostatnich dni swego życia radził nam, a właściwie współpracował z nami, we wszystkich istotnych dla Zamku sprawach. Szkoda, że nie doczekał realizacji swego projektu, pokazania w tzw. Salach Matejkowskich wszystkich obrazów Jana Matejki, razem z Dziejami Cywilizacji oraz nowej ramy do Batorego pod Pskowem.

Kończąc to wspomnienie o związkach prof. Stanisława Lorentza z Zamkiem Królewskim w Warszawie, nie można nie wspomnieć o pewnych niezwykłych rysach charakteru profesora, tak istotnych dla nas, dla tych wszystkich, którzy spotykali się z nim na co dzień. Do takich szczególnych cech zaliczyć trzeba jego niezwykłą żywotność i energię. Promieniował radością życia, lubił życie towarzyskie i nieoficjalne spotkania w gronie przyjaciół, współpracowników i uczniów. Potrafił zawsze zabawić świetnie opowiedzianym żartem czy błyskotliwą aluzją. Był naszym troskliwym opiekunem, doradcą i przewodnikiem naukowym. Wielu z nas ukierunkował na całe życie.

Andrzej Rottermund, Zamek Królewski w Warszawie

Wspomnienie Stanisława Lorentza zakorzeniło się głęboko w tych, co go znali. Piszący te słowa do spotkań z nim sięga pamięcią uczniowską aż do początku swojej szkoły średniej. Moje spotkanie ucznia z nauczycielem miało miejsce w klasie wstępnej ośmioklasowego gimnazjum humanistycznego, założonego i wówczas jeszcze prowadzonego przez jego ojca, Ludwika Lorentza, surowego i wytrawnego dyrektora tej szkoły. Nastąpiło to spotkanie dawno, bo przed laty siedemdziesięciu, a jeśli tak wyraziście wryło się w pamięć, zapewne jest to sprawą zarówno wczesnego w niej zapisu, jak i jego szczególnej jakości. Podobnie sądził o tej szkole ówczesny kolega z jednej klasy Andrzej Panufnik.

Stanisław Lorentz, wówczas dwudziestosześcioletni historyk sztuki, od roku już doktor, od początku prawie studiów niewiele płatny uniwersytecki asystent, najpewniej zaś wolontariusz przy katedrze Zygmunta Batowskiego, w szkole swego ojca uczył historii. Zaczynano ten przedmiot w klasie pierwszej wypełnionej co najwyżej dziesięciolatkami. Najpierw widywałem go tylko na korytarzu szkolnym budynku w podwórzu Brackiej 18, sunącego zawsze spiesznym krokiem, z podniesioną głową, do klas wyższych niż nasza, witającego się ze swoją matką, a czułą wychowawczynią mojej klasy wstępnej, Marią Lorentzową z Schoenów. Chodziliśmy z nią na niedalekie wycieczki – na rekreację jak to się wówczas mówiło – do ogrodu Wahla. Niekiedy matce towarzyszył syn. Ogród rozpościerał się tam, gdzie po dziesięciu latach miało stanąć Muzeum Narodowe.

Spotkania te w klasie pierwszej przerodziły się w lekcje historii. Uczył dokładnie; podręcznik (chyba Geberta i Gebertowej) mieliśmy do czytania sami, bo nauczanie prowadził sprawnym, żywym słowem. Dbał o to, abyśmy zwiedzali – jako dziesięciolatkowie lub nieco więcej – Muzeum w jego najskromniejszej ówczesnej siedzibie na Podwalu, i – Łazienki. Zamek dopiero otwierał swe podwoje dla publiczności, poza które przestępowałem wcześnie, ale z rodzicami, poza szkołą. Z tych dwóch lat jego nauczania pozostała mi w pamięci nie tyle wiedza, ile jej rozbudzenie. Zachował się jakimś cudem zeszyt z wypisami z artykułów, drukowanych w znakomitych „Iskrach”, poczciwego pióra Antoniego Urbańskiego o zamkach na obszarze dawnej Rzeczypospolitej. Był to posiew lekcyjny Lorentza. Rzucał go nie bez emocji, której nie wstydzono się wówczas, że patriotyczna. W tych samych klasach mieliśmy jeszcze jednego nauczyciela o podobnych właściwościach stymulacyjnych. Był nim Stanisław Ossowski, wtenczas polonista. Uzupełniali się w naszych oczach i sercach.

Stanisław Lorentz oddał nas po dwóch latach innemu bardzo dobremu historykowi, Czesławowi Pawłowskiemu. Sam zaś rok bodaj czy dwa uczył jeszcze Platerki na Pięknej. Potem zamknął swój pierwszy okres warszawski przeniesieniem się do Wilna. Po śmierci ojca w 1930 roku przejął wprawdzie tytuł własności gimnazjum, ale pokazywał się rzadko. Niemniej to z jego odczytu dla uczniów dowiedzieliśmy się o odkryciach grobów królewskich w katedrze wileńskiej, pokazywanych nam z wiekowego epidiaskopu i nader chiaroscuro, raczej oscuro przeźroczy. Mówił z tą samą pasją co na lekcjach, z tą samą, która go nigdy nie opuszczała przez następne sześćdziesięciolecie.

Z tego życia zawsze wypełnionego po brzegi, z tego wielowątkowego życiorysu pozostają świadectwa. Niniejsze ogranicza się do paru szczególnie intensywnych przeżyć. Jedno z nich to wczesny okres okupacji, gdy odnalazłem się z nim w roku 1940 w Wydziale Informacji Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej przyszłej Armii Krajowej. Ze swoim zagrożonym w sposób ciągły stanowiskiem dyrektora Muzeum Narodowego i najbliższego doradcy Juliana Kulskiego w Zarządzie Miejskim, Stanisław Lorentz łączył referat kultury w BIPie, prowadząc opiekę mienia zabytkowego i życia artystycznego. Gdy okazało się, że Delegatura Rządu RP na kraj sprawy te łącznie z oświatą i nauką ujęła w osobny departament, przeszedł tam, mając podobne obowiązki. Spotykałem się z nim wielokrotnie, korzystając z dawnej znajomości w jego mieszkaniu na Kredytowej, w rutynowej wymianie wiadomości, i w chwilach szczególnych, jak po aresztowaniu Antoniego Wieczorkiewicza, kustosza Kamienicy Baryczków, tym razem w szczególnym miejscu, bo na klatce schodowej kamienicy Przeździeckich przy Szczyglej i na ławce na placu Dąbrowskiego. Z oblężenia wrześniowego wyszedł z Virtuti Militari, i nadal tej rangi służbę pełnił aż po powstanie i po nim, także w dramatycznej akcji pruszkowskiej ratowania warszawskich dóbr kultury. O tym rozdziale jego epopei dowiedziałem się po powrocie z niewoli, gdy przyjął mnie w lecie 1945 roku, już jako naczelny dyrektor muzeów i ochrony zabytków do pracy w gmachu Muzeum Narodowego, które pomieściło dopiero co zawiązany Instytut Historii Sztuki i Inwentaryzacji Zabytków.

To następny okres dramaturgii jego życia, choć jakże inny. Wymaga on obszerniejszej ramy przypomnienia niż kilka tylko zdań w tym miejscu i ta dzisiejsza sposobność.

Ówczesna Naczelna Dyrekcja – aż do jej podminowania przez stalinizujący system władzy w roku 1950, i odejścia z niej Stanisława Lorentza w roku następnym – była wszystkim co skupiało sprawy muzeów, zabytków nieruchomych, rewindykacji, ratowania i odbudowy. Skupiała świetne grono ludzi, których Lorentz zagrzewał, wiele od nich żądał, sam żyjąc bez reszty tą instytucją, i Muzeum, i Uniwersytetem, prowadząc ciężką grę z władzą polityczną. Swoje pojmowanie zadań Naczelnej Dyrekcji opierał na nauce; tu był zalążek Instytutu Sztuki; tu startowały inwentarz i katalog zabytków sztuki. Tu w marcu 1949 roku wsparł ideę Kierownictwa Badań nad początkami państwa polskiego, na które mnie skierował. Należało to do jego koncepcji kultury narodowej w symbiozie z nauką. Jeśli w realizacji, sposobach działania i koncepcjach występowały cechy władcze jego osobowości, to trzeba z naciskiem przypomnieć, że tylko dlatego tyle uratowano, tyle zachowano dla przyszłości w zrewitalizowanej postaci, tylko dlatego tyle opublikowano, i tylko dlatego tyle odbudowano. Szczytowym symbolem stał się wywalczany przezeń przez lat trzydzieści Zamek Królewski w Warszawie.

Na jego 80-lecie pisałem, że można o nim tworzyć książki. Jedna już powstała, przed jego odejściem. I że można myśleć o nim jako o swoistym modelu sukcesu samorealizacji w służbie publicznej.

Stanisław Lorentz należał do nie tak licznej, znacznie mniejszej niżby się zdawało, garści ludzi, którym się naprawdę chce, których wola działania dominuje w ich osobowości. Do tych ludzi, którzy chcą świadomie przekształcać zastane warunki na lepsze, aby uzyskiwać wyniki na dzień dzisiejszy, jak i takie, które dojrzewają latami. Na pytanie mu zadawane, kiedy zapadła decyzja odbudowy Zamku, odpowiadał bez wahania, że wtedy, gdy Niemcy przystąpili do niszczenia zamkowego gmachu, jesienią 1939 roku. Ów woluntaryzm, pełen zaufania we własne siły, nie był, rzecz jasna, jego jedyną zasadą.

Drugą władzę tego człowieka stanowiło na pewno uczucie. Czasem gwałtowne zarówno na „nie”, jak i na „tak”. Zawsze zabarwiało jego działania emocją wobec przedmiotu i wobec ludzi w jego polu widzenia. Hierarchia tych resentymentów i sentymentów była człowiecza, to znaczy zmienna. I nie tak trudno było i sprawie i jednostce podźwignąć się lub spaść w jego oczach napełniając go poczuciem zawodu lub nawet goryczą. A w tym bilansie pasji życiowych znajdowała się pozycja nie tylko stabilna, ale też okazała, wzbogacona doświadczeniem Polaka, który przeżył niemal stulecie losów narodowych. Uczucie to miało swój przedmiot w Polsce jako punkcie odniesienia działań publicznych i w jego nieustannej trosce, aby jej kultury nie wytrącić z kultury świata. W swoistym neoromantyzmie tego neoklasyka było to uczucie gorące i otwarte, okazywane w każdej próbie, także w ostatnim dziesięcioleciu jego zmagań politycznych.

Należy dodać jeszcze jedną dyspozycję w jego osobowości, mianowicie intelekt. Służył mu motywacją i kontrolą postępowania własnego i aktywności innych, wypracowany przede wszystkim w warsztacie naukowym, w specyficznym faktycyzmie, w dyssekowaniu rzeczywistości zarówno historycznej, jak i współczesnej na poszczególne zdarzenia, zapisy biograficzne i elementy składowe, najstaranniej opisywane dla uświadomienia ich obecności. Nietrudno w różnych jego działaniach było dostrzec dziedzictwo myślowe XVIII wieku, owo przezwyciężanie oporów poznania zdrowym rozsądkiem przejaśnionym wiedzą. Racjonalistyczne mechanizmy regulacyjne górowały w nim ostatecznie nad improwizacją i impulsami płynącymi z jego pasji, gdy wypadało mu się z nimi porać, choć do ostatnich dni był do nich skłonny aż do erupcji słownych. Działał w tworzonej przez siebie w sposób ciągły biosferze walki, także z czasem, posługując się stopem pragnień, uczuć, rozumu, który mu zapewniał jakże długo siłę witalną. Jej promieniowanie, przez to co pozostawił w druku i w pamięci świadków jego życia, nie skończyło się 16 marca 1991 roku.

Aleksander Gieysztor

*Tekst opublikowany pierwotnie w: „Biuletyn Historii Sztuki” 1993, t. LV, nr 2/3, s. 301–308.

**Teksty opublikowane pierwotnie w: „Biuletyn Historii Sztuki” 1993, t. LV, nr 2/3, s. 308–312.

Antoni Łaszkiewicz

Urodzony 28 IX 1904 w Zakatałach na Kaukazie. Studia na UW, asystent w Katedrze Mineralogii, Geologii i Gleboznawstwa SGGW w Warszawie. Doktorat na UW (1929). Habilitacja (1931) w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie oraz na UW (1932). W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Profesor UW (1946).

Geolog, krystalograf, mineralog, petrograf, historyk nauki; badania morfologii kryształów wielu występujących w Polsce minerałów. Autor modyfikacji metody Lauego w rentgenowskich badaniach struktur kryształów. Prace o minerałach solnych Inowrocławia i siarce rodzimej w solach Kłodawy.
Pracownik Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, długoletni kierownik Działu Mineralogii i Petrografii.
Członek TNW (1935). Działacz Państwowej Rady Ochrony Przyrody i Polskiego Towarzystwa Geologicznego.
Prezes Polskiego Związku Filatelistycznego (1928–1930).
Zmarł 21 IV 1980 w Warszawie.

O miedzi rodzimej, Warszawa 1933; Mineralogia, Warszawa 1936; Katalog analiz chemicznych skał i minerałów Polski, Warszawa 1961; Powstanie i rozwój geochemii, Warszawa 1973.

A. Nowakowski, Profesor Antoni Łaszkiewicz (1904–1980), Koło Chemików Absolwentów UW, Materiały zjazdowe, www.chem.uw.edu.pl/people/AMyslinski/kolo/antoni.html (dostęp: 25.02.2016).

JAN PARAFINIUK

ZBIGNIEW J. WÓJCIK

ANTONI ŁASZKIEWICZ

1904–1980

Przed utworzeniem Wydziału Geologii na Uniwersytecie Warszawskim w 1952 roku w uczelni pracowało dwóch wybitnych krystalografów: Rosjanin Georgij (Jurij) Wulf (1863–1925) oraz Polak Antoni Łaszkiewicz. Ich losy tak się potoczyły, że obaj nie doczekali emerytury na uczelni. Wulf w czasie strajków szkolnych lat 1905–1906 opowiedział się za zasadnością postulatów społecznych spolszczenia uczelni i na znak protestu wobec polityki carskich władz podał się w 1908 roku do dymisji, po czym wyjechał do Moskwy. Łaszkiewicz został aresztowany pod fikcyjnym zarzutem działalności konspiracyjnej w 1949 roku i skazany przez stalinowski wymiar sprawiedliwości na 9 lat więzienia. Po ogłoszeniu amnestii wyszedł na wolność w 1955 roku, ale na opuszczone miejsce pracy na uniwersytecie już nie wrócił. Po reorganizacji geologicznego szkolnictwa wyższego i utworzeniu nowego Wydziału Geologii UW tutaj na niego nie oczekiwano. Podjął więc pracę w Instytucie Geologicznym Centralnego Urzędu Geologii w Warszawie, gdzie zorganizował prężny ośrodek badań mineralogiczno-petrograficznych i skupił wokół siebie zespół znaczących specjalistów w tych dziedzinach.

Byli więc, Wulf i Łaszkiewicz, poniekąd wygnańcami ze swego podstawowego miejsca pracy, które wcześniej uświetnili pracami i gronem wychowanków. Tak się złożyło, że to właśnie Łaszkiewicz ogłosił gruntowne studium o wybitnym Rosjaninie pt. Raboty Ju. W. Wulfa w Warszawskom uniwersitetie (1972). Nie spotkali się nigdy, choć – w różnych latach – korzystali z tej samej aparatury do pomiarów krystalograficznych.

Antoni Łaszkiewicz urodził się 28 września 1904 roku w Zakatałach na Kaukazie (dziś Azerbejdżan), gdzie jego ojciec był sędzią. Później, na 60. urodziny, miasto to przyznało mu swoje honorowe obywatelstwo. Wychowywał się jednak na Wołyniu, gdzie w Żytomierzu uczęszczał do szkoły średniej. Wcześnie podjął pracę zarobkową, w latach 1919–1920 zajmował się porządkowaniem zbiorów przyrodniczych w Żytomierskim Muzeum Krajoznawczym. Zapewne w tym okresie zostały rozbudzone jego zainteresowania geologią i historią nauk geologicznych. W 1920 roku wraz z rodziną dotarł do Warszawy, gdzie dwa lata później uzyskał maturę i w następstwie podjął studia przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Zmuszony okolicznościami i chęcią sprawdzenia własnych możliwości dydaktycznych, w 1923 roku został młodszym asystentem w katedrze mineralogii, geologii i gleboznawstwa Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Po dwóch latach na stałe związał się pracą z macierzystą uczelnią. Na Uniwersytecie Warszawskim przeszedł niemal kompletną ścieżkę akademickiej kariery: od asystenta, przez stanowisko adiunkta, docenturę (1932) po profesurę nadzwyczajną (1946). Doktorat uzyskał w 1929 roku na podstawie ogłoszonej w 1927 roku rozprawy Studia mineralogiczne. Wiedząc, jak długo się wówczas czekało na profesurę, już w 1931 roku uzyskał veniam legendi z krystalografii w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Druga habilitacja z następnego roku, uzyskana na Uniwersytecie Warszawskim z mineralogii i krystalografii, bardziej odpowiadała jego naukowym zainteresowaniom. Tę habilitację w październiku 1939 roku przeniesiono na Uniwersytet Stefana Batorego do Wilna, już w zgoła odmiennych warunkach politycznych. Łaszkiewicz znalazł się w Wilnie po odbyciu kampanii wrześniowej 1939 roku, w której czynnie uczestniczył. Zmobilizowany w stopniu porucznika trafił do Grupy Operacyjnej „Narew”, z którą przeszedł szlak bojowy. Na Uniwersytecie Stefana Batorego nie pozostał długo, gdyż uczelnię rozwiązano w połowie grudnia. Warto zaznaczyć, że tylko Łaszkiewicz spełnił warunek stawiany przez władze litewskie i błyskawicznie, w ciągu dwóch tygodni, nauczył się języka urzędowego. Mimo to, podobnie jak inni Polacy, został zwolniony z pracy. Litewski państwowy urząd geologiczny niechętnie zatrudniał Polaków. Łaszkiewicz znalazł więc pracę w tamtejszym Zarządzie Drogowym przy budowie szosy Wilno-Kowno. Współpracował w tym czasie z Komitetem Pomocy Uchodźcom na Litwie (zrazu oficjalnie, a później konspiracyjnie). Jesienią 1941 roku, już w czasie okupacji niemieckiej, Łaszkiewicz przedostał się do Warszawy i niemal natychmiast podjął wykłady na Wydziale Farmaceutycznym tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłady i ćwiczenia dla studentów farmacji prowadził już przed wojną, wrócił więc w konspiracji do swoich poprzednich zajęć.

Kiedy Antoni Łaszkiewicz rozpoczynał w 1922 roku studia na UW, był jednym z nielicznych w grupie interesujących się naukami geologicznymi. Okresowo na wszystkich latach nie było ich więcej niż dziesięciu. Część z nich obrała geografię jako drugi kierunek, licząc na łatwiejsze znalezienie pracy w szkołach. Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie sporadycznie przyjmował do pracy nowo promowanych absolwentów. Tylko najbardziej zdeterminowani zakładali, że w czasie studiów uzyskają asystenturę na uczelni. Perspektywa profesury po skończeniu mineralogii, geologii czy paleontologii była minimalna. Mimo to, Łaszkiewicz wybrał tę drogę. Katedra Mineralogii i Petrografii UW obsługiwała dydaktycznie głównie Wydział Farmaceutyczny uczelni. Dawało to duże możliwości zajmowania się krystalografią różnych substancji chemicznych, np. aspiryny lekarskiej. W połączeniu z badaniami terenowymi, w istotny sposób wzbogacało to warsztat badawczy młodego uczonego.

Katedrę Mineralogii i Petrografii prowadził na uniwersytecie prof. Stanisław Józef Thugutt, wybitny specjalista z zakresu chemizmu minerałów, szczególnie grupy zeolitów. W sposób naturalny Łaszkiewicz został jego uczniem. Jednocześnie uczęszczał on na Politechnice Warszawskiej na wykłady Tadeusza Wojno, zajmującego się mineralogią ogólną i krystalografią w jej klasycznym ujęciu, tj. krystalografią geometryczną. Podobny kierunek badań reprezentował prof. Stefan Kreutz na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie Łaszkiewicz odbył staż naukowy. Odbiło się to później na naukowych zainteresowaniach i problematyce badawczej jego prac. Za radą swoich nauczycieli w 1931 roku wyjechał na uzupełniające studia do Heidelbergu do prof. Victora Goldschmidta i do Zurychu do prof. Paula Niggliego. Uzdolnienia do pracy naukowej oraz łatwość przyswajania sobie języków obcych sprawiały, że wyjazdy te okazały się bardzo owocne.

Łaszkiewicz nie zamykał się tylko w gabinetach i salach wykładowych. Był wybitnym sportowcem w strzelaniu z broni małokalibrowej. W zawodach w 1926 roku uzyskał I nagrodę ufundowaną przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Bardzo aktywnie działał w Polskim Związku Filatelistycznym, którego prezesem był w latach 1928–1930. W dziedzinie filatelistyki zdobył renomę eksperta w skali międzynarodowej. Interesował się także muzealnictwem mineralogicznym.

W karierze uniwersyteckiej w okresie międzywojennym osiągnął niemal wszystko, co dane było absolwentowi kierunku nauk przyrodniczych. Czynnie uczestniczył w stowarzyszeniu docentów, ale głównego celu: zamiany docentury „prywatnej” na „etatową”, nie udało mu się zrealizować. Ciężko przeżył fakt, że po przejściu prof. Thugutta na emeryturę w 1935 roku, na jego miejsce powołano dotychczasowego profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie – Zygmunta Weyberga. Z chwilą jego inkorporacji w 1936 roku stosunki między nowym kierownikiem katedry i zasiedziałym na uczelni adiunktem stały się chłodne.

Okres okupacji niemieckiej chlubnie zapisał się w biografii Łaszkiewicza. Poza tajnym nauczaniem na uniwersytecie, wstąpił on do AK i w dowództwie pełnił eksponowaną funkcję doradcy. Brał udział w powstaniu warszawskim, a po jego upadku przez obóz w Pruszkowie przedostał się do Krakowa. W Krakowie niemal natychmiast przystąpił do wykładów na tajnym Uniwersytecie Jagiellońskim, ucząc mineralogii przyszłych farmaceutów. Do Warszawy wrócił już w lutym 1945 roku, rzucając się w wir odbudowy życia naukowego stolicy po zniszczeniach wojennych. Pierwsze uniwersyteckie wykłady mineralogii i krystalografii prowadził w swoim mieszkaniu w ocalałej kamienicy prof. Jana Samsonowicza przy ul. Wilczej 22.

Jako członek korespondent Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1935) Łaszkiewicz już w 1945 roku skutecznie podjął się odbudowy drukarni tego stowarzyszenia. Członkiem zwyczajnym Towarzystwa został w 1947 roku.

Po śmierci w marcu 1945 roku prof. Zygmunta Weyberga nic nie stało na przeszkodzie, by Katedrę Mineralogii i Petrografii objął jej główny powojenny rekonstruktor, zrazu jako zastępca profesora, a później (1946) profesor nadzwyczajny. W Muzeum Wydziału Geologii UW zachowały się nieliczne okazy wygrzebane w tym okresie z rumowiska po spalonym w 1939 roku budynku z Muzeum Mineralogicznym, w którym przed wojną mieściły się zakłady geologiczne oraz uniwersyteckie zbiory minerałów i skał. Dziś na tym miejscu znajduje się nowo wybudowany gmach Wydziału Polonistyki. Łaszkiewicz był człowiekiem niezwykle sprawnym i dobrze zorganizowanym, skoro zdołał jeszcze w tym okresie napisać i już w 1946 roku ogłosić drukiem podręcznik Mineralogia ogólna. Ponadto, na zlecenie Ministerstwa Oświaty, prowadził różne kursy dokształcające, działał w Państwowej Radzie Ochrony Przyrody i Polskim Towarzystwie Geologicznym. Odbijało się to wprawdzie na charakterze publikacji (mniej prac naukowych, więcej publicystyki naukowej), ale warunki prowadzenia badań wobec braku aparatury były wówczas nadzwyczaj trudne.

Bardzo aktywny okres w życiu prof. Łaszkiewicza przerywa aresztowanie w 1949 roku za rzekomą działalność antypaństwową. Nie bez wpływu na uwięzienie była jego działalność filatelistyczna: korespondencja z filatelistami z zagranicy oraz bogate, własne zbiory znaczków pocztowych, które zostały skonfiskowane (później przez wiele lat miał odbudowywać kolekcję). W więzieniu pracował jako drukarz. Z pewnością psychicznie wspierali go profesorowie UW, zwłaszcza Jan Samsonowicz i Roman Kozłowski. Profesor Andrzej Bolewski z AGH, już jako prezes Centralnego Urzędu Geologii (CUG), wyjednał u władz możliwość przekazywania do więzienia literatury specjalistycznej. W więzieniu Łaszkiewicz dokonał przekładu klasycznej rozprawy Henry’ego Cliftona Sorby’ego z 1859 roku. Przekład pt. Powstanie minerałów i skał w świetle badań mikroskopowych kryształów, został ogłoszony w „Pracach Muzeum Ziemi” dopiero w 1970 roku. Także w więzieniu Łaszkiewicz opracowywał ekspertyzy dla potrzeb Instytutu Geologicznego CUG. Po wyjściu na wolność, nie bez uciążliwych zabiegów, został zrehabilitowany w 1956 roku.

Z pewnością trwający 6 lat i 9 miesięcy pobyt w więzieniu wywarł wpływ na jego psychikę, zwłaszcza przy świadomości, że proces był fikcją, nawet w ówczesnych warunkach prawnych. Profesor zachował jednak dobry kontakt z młodszymi współpracownikami, co przy jego głębokiej erudycji miało duży wpływ na ich rozwój naukowy.

Od czasu pracy w młodości w Muzeum Krajoznawczym w Żytomierzu Łaszkiewicz był niesłychanie przywiązany do spraw muzealniczych. Choćby dlatego już w 1932 roku energicznie poparł ideę Stanisława Małkowskiego utworzenia w Warszawie Towarzystwa Muzeum Ziemi, które pełniłoby funkcję narodowego muzeum geologicznego. Był bardzo zaangażowanym członkiem tego Towarzystwa, także skutecznie zabiegając o środki na badania terenowe dla mniej zamożnych studentów, co w konsekwencji pozwoliło im uzyskać magisteria. Służył im ponadto swoją wiedzą w Katedrze Mineralogii i Petrografii na Uniwersytecie. Po latach został także stałym pracownikiem Muzeum Ziemi PAN w Warszawie i długoletnim kierownikiem jego Działu Mineralogii i Petrografii. Jego pasję od czasu młodości stanowiła także historia nauki. Jako świetny znawca tej problematyki uczestniczył w międzynarodowych kongresach z historii nauki (Warszawa – 1965, Moskwa – 1971).

W obfitym, liczącym ponad 140 publikacji, dorobku naukowym prof. Łaszkiewicza można wydzielić kilka nurtów badawczych, przewijających się ze zmienną intensywnością w ciągu jego długiej zawodowej aktywności. W okresie międzywojennym i zaraz po wojnie najważniejszą dziedziną jego badań była krystalografia, a zwłaszcza krystalograficzne badania morfologii kryształów szeregu występujących w Polsce minerałów. Na podstawie precyzyjnych pomiarów goniometrycznych Łaszkiewicz opisał postacie krystalograficzne, pokrój, w niektórych przypadkach również zbliźniaczenia, kryształów syngenitu i blodytu z Kałusza, glaserytu i syngenitu ze Stebnika, azurytu i mimetezytu z Gór Świętokrzyskich, polskich wystąpień miedzi rodzimej i cerusytu, a także siarki rodzimej i celestynu z Tarnobrzega i Szydłowa. Wyniki tych badań zostały opublikowane głównie w „Archiwum Mineralogicznym”, wydawanym w Warszawie najstarszym polskim periodyku naukowym, poświęconym w całości naukom mineralogicznym. Badania krystalograficznych postaci i form minerałów wykonane na najszerszą dotychczas w naszym kraju skalę, dały mu pozycję uznanego autorytetu w tej, właściwie już dzisiaj nieuprawianej, dziedzinie wiedzy, łączącej tradycyjnie krystalografię z mineralogią. Do istotnych osiągnięć Łaszkiewicza należy zaliczyć także wykazanie, że bipiramidalny pokrój kryształów kwarcu nie może służyć jako kryterium jego wysokotemperaturowej genezy, gdyż takie kryształy spotyka się również w środowiskach niskotemperaturowych. Zajmowały go ponadto akcesoria wzrostu zapisane na powierzchni kryształów, mechanizmy wzrostu kryształów czy metody otrzymywania syntetycznych monokryształów. Krystalografia geometryczna nie była jedyną dziedziną zainteresowań Łaszkiewicza. Miał on również osiągnięcia w badaniach strukturalnych, oznaczając stałe sieciowe i grupę przestrzenną syngenitu i pochodnej aspiryny – salicylanu sześciometylenoczteroaminy. W badaniach metodycznych dokonał modyfikacji metody Lauego w rentgenowskim rozpoznaniu struktur kryształów.

Obszar zainteresowań naukowych prof. Łaszkiewicza w okresie pracy w Instytucie Geologicznym w Warszawie przesunął się bardziej w kierunku mineralogii i petrografii, ogniskując się zwłaszcza na ewaporatach. Opublikował prace o minerałach solnych Inowrocławia i siarce rodzimej w solach Kłodawy. Ukoronowaniem tych badań była monografia Minerały i skały solne zamieszczona w „Pracach Muzeum Ziemi”. W dorobku naukowym Łaszkiewicza znajdują się także opracowania petrografii cechsztynu Gór Świętokrzyskich i krystalicznych skał z podłoża Niżu Polskiego. Również w dziedzinie petrografii w orbicie jego zainteresowań znalazły się zagadnienia metodyczne związane z badaniami optycznymi i wykonywaniem preparatów ze skał i rud do obserwacji pod mikroskopem polaryzacyjnym.

Profesora Łaszkiewicza interesował rozwój geochemii w Polsce. Wraz z grupą współpracowników zajmował się gromadzeniem wyników analiz chemicznych minerałów i skał Polski, które później zostały wydane w serii monografii.

Bardzo dużą rolę przywiązywał do popularyzacji nauk mineralogicznych. W licznych artykułach ogłaszanych we „Wszechświecie” przybliżał szerokiej rzeszy czytelników zagadnienia nowoczesnej krystalografii, tworzące się w naukach mineralogicznych nowe kierunki i pojawiające się nowe narzędzia badawcze.

Łaszkiewicz pozostawił po sobie kilka podręczników: wydane przed wojną przewodniki do ćwiczeń z krystalografii i optyki kryształów oraz wydany w 1946 roku podręcznik Mineralogia ogólna. Największego przedsięwzięcia w tym zakresie, kilkutomowego podręcznika krystalografii, nad którym pracował także w końcowym okresie swojego pobytu w więzieniu, nie udało mu się ostatecznie doprowadzić do opublikowania.

Największą pasją prof. Łaszkiewicza, którą zajmował się już przed wojną, była filatelistyka. Profesor uchodził w tej dziedzinie – jak wspomniano – za wielki autorytet, także na arenie międzynarodowej. Był redaktorem i jednym ze współautorów monografii Polskie znaki pocztowe, wydanej w 1935 roku i wznowionej w latach 1960–1973. Pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Filatelistycznego w Warszawie w latach 1928–1930, aktywnie działał w Związku Stowarzyszeń Filatelistycznych w Polsce i Polskim Związku Filatelistów. Jako mistrz krótkich form pisarskich pozostawił po sobie ponad 170 publikacji o tematyce filatelistycznej. Przez kilka lat ukazywał się w „Przeglądzie Geologicznym” jego Kącik filatelistyczny, w którym omawiał znaczki pocztowe tematycznie związane z geologią i górnictwem. Przeglądy filatelistyczne ogłaszał drukiem w „Życiu Warszawy”, podpisując je pseudonimem „Antykwa”.

Profesor Łaszkewicz przeżył 76 lat; niemal do końca był czynny jako uczony i działacz społeczny. Angażował się zwłaszcza w prace Polskiego Towarzystwa Mineralogicznego i Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi, w których pełnił wiele kierowniczych funkcji. W ostatnich latach życia zajmował się w dużym stopniu historią nauk geologicznych i z tego zakresu ogłosił ponad 70 publikacji, dokumentując dokonania wybitnych uczonych oraz instytucji naukowych różnych krajów. Jedną z ostatnich jego prac był szkic O warszawskich kolekcjach i zbiorach mineralogicznych i geologicznych, zamieszczony w 1980 roku w „Pracach Muzeum Ziemi”, periodyku, który przez długi czas redagował i wyniósł na wysoki poziom.

W powojennych losach Łaszkiewicza możemy znaleźć odbicie doświadczeń wielu osób dotkniętych represjami okresu stalinowskiego. Więzienie go nie złamało. Trudne dla niego było rozstanie się z uczelnią, której poświęcił wiele lat pracy i do której świetności walnie się przyczynił. Wiedzą i doświadczeniem długoletniego nauczyciela akademickiego służył uniwersytetowi także, gdy był poza jego murami.

Zmarł w Warszawie 21 kwietnia 1980 roku. Odwiedzających go w ostatnich dniach życia w szpitalu prosił, by nie zapominali o potrzebie zajmowania się historią nauki, w tym zwłaszcza nauk geologicznych w Polsce.

Michał Łunc

Urodzony 5 IX 1908 w Smoleńsku. Studia na USB w Wilnie, następnie w Strasburgu i Paryżu. Tytuł licencjata (1929), inżyniera (1929) oraz doktorat (1934) tamże. Pracownik Instytutu Mechaniki Cieczy w Paryżu (1934–1939) oraz Instytutu Badań Astronautycznych w Paryżu (1946–1949). Kierownik Katedry Hydro- i Aerodynamiki UW (1954–1968). Profesor UW (1954).

Fizyk, matematyk; badania nad wędrówkami wirów typu Bénarda-Kármána. Zajmował się też dynamiką cieczy i gazów, w szczególności teorią przepływów, magnetohydrodynamiką i aerodynamiką molekularną oraz zagadnieniami astronautycznymi.
Członek Le Mouvement Jeunes Communistes de France (MJCF) (1928–1930). Uczestnik wojny domowej w Hiszpanii po stronie Republiki. Pracownik Instytutu Podstawowych Problemów Techniki PAN (1959–1961) oraz Instytutu Badań Jądrowych w Warszawie (1961–1968).
Zmarł 15 I 1974 w Paryżu.

Aerodynamique moléculaire, „La Recherche Aeronautique” 1949, Zarys mechaniki ogólnej, Warszawa 1959; Introduction in the Molecular Gasdynamics, Warszawa 1968.

W. Fiszdon, Michał Łunc, „Nauka Polska” 1967, nr 5; R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012.

ROMAN DUDA

MICHAŁ ŁUNC

1908–1974

Michał Łunc urodził się 5 września 1908 roku w Smoleńsku w rodzinie inżyniera Leona i księgowej Anny z domu Zelikin1. Ukończył gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Wilnie w 1925 roku, po czym podjął tam studia fizyczne na Uniwersytecie Stefana Batorego. W 1927 roku przeniósł się najpierw na uniwersytet w Strasburgu, a potem do Paryża, gdzie studiował także matematykę i mechanikę. Mając lewicowe poglądy, został członkiem Francuskiej Młodzieży Komunistycznej (1928–1930). W 1929 roku uzyskał w Paryżu stopień licencjata oraz, w Instytucie Optyki, dyplom inżyniera-optyka. Tamże, na podstawie badań przeprowadzonych w Instytucie Mechaniki Cieczy, doktoryzował się w 1934 roku na podstawie rozprawy o ruchu cieczy2, w której rozważał postawione przez siebie zagadnienie dotyczące własności aerodynamicznych płaskiego nieustalonego opływu cieczy dokoła odkształcającego się profilu. Badania te kontynuował przez wiele lat3. Dobra znajomość matematyki pozwoliła Łuncowi na podanie metody, która siłę aerodynamiczną, działającą w takim bezcyrkulacyjnym opływie, wyrażała poprzez współczynniki funkcji, odwzorowującej w sposób konforemny obszar zewnętrzny profilu na obszar zewnętrzny ustalonego okręgu.

Kontynuując te badania, Łunc odkrył nowy rodzaj krążenia cieczy oraz wykazał możliwość formowania się i wędrówki wirów typu Bénarda-Kârmâna o liniach zamkniętych, otaczających obracający się walec. Opisał swoje odkrycia w monografii4. We wstępie do niej prof. Henri Claude Bénard napisał: „Rzeczą godną specjalnej uwagi jest z jednej strony fakt, że te nowe i ciekawe zjawiska hydrodynamiczne wykryte zostały w dziedzinie, zdawałoby się, dawno już i w sposób wyczerpujący do końca zbadanej, a z drugiej – że wyniki te otrzymano przy użyciu najprostszych przyrządów doświadczalnych, co jeszcze raz potwierdza znaną tezę, że w odkryciach naukowych często znaczy więcej talent eksperymentatora i wnikliwość jego obserwacji niż doskonałość aparatury doświadczalnej”5.

Te prace doświadczalne Łunca, dotyczące przyczyn tworzenia się wirów komórkowych Bénarda, wykazały, że istotną rzeczą w tym zjawisku jest nie tyle sam fakt podgrzewania cieczy, ile wynikający stąd jej ruch konwekcyjny, przy którym muszą się pojawić skierowane przeciwnie prądy cieczy ciepłej i zimnej. Było to istotne odkrycie, wyjaśniające wiele faktów dotychczas niewytłumaczonych, m.in. w meteorologii6, obserwowanych w różnych pracach technologicznych, a także zjawisk zachodzących na powierzchni Słońca.

W latach 1934–1939 Łunc był asystentem Instytutu Mechaniki Cieczy w Paryżu, ale gorący temperament sprawił, że wziął także udział w wojnie domowej w Hiszpanii po stronie Republiki. Okres wojny spędził we Francji. Znalazł się w obozie koncentracyjnym Le Vernet, gdzie usiłował pracować naukowo. Uzyskiwane wyniki przemycał na drugą stronę drutów (niektóre z nich omawiał Jacques Hadamard w „Bull. AMS”, 1944). Był także uczestnikiem francuskiego ruchu oporu. Po wojnie początkowo pozostał we Francji, gdzie w latach 1946–1949 pracował w Instytucie Badań Astronautycznych w Paryżu.

Wielkie uznanie przyniosła mu wtedy monografia7. Wyprowadził w niej ogólne równanie ruchu i z jego pomocą rozwiązał wiele zagadnień dotyczących przepływu gazów umiarkowanie rozrzedzonych.

Po kilku latach Łunc wrócił jednak do Polski, najpierw na Politechnikę Gdańską, gdzie w okresie 1950–1953 był profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Katedry Mechaniki. Rok 1953/1954 spędził na Politechnice Warszawskiej jako kierownik Katedry Fizyki na Wydziale Elektrycznym. Po uzyskaniu w 1954 roku tytułu profesora zwyczajnego przeniósł się na Katedrę Hydro- i Aerodynamiki Uniwersytetu Warszawskiego i tam pracował aż do feralnego 1968 roku, pod koniec jako jej kierownik. W tym czasie pracował także w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki PAN (1959–1961) oraz w Instytucie Badań Jądrowych w Warszawie (1961–1968). W latach spędzonych w Polsce był członkiem PZPR, ale w lipcu 1968 roku musiał opuścić ten kraj na zawsze, udając się z powrotem do Francji.

Łunc był z wykształcenia fizykiem i matematykiem i cechowało go łączenie solidnej wiedzy matematycznej, widoczne w nowoczesnym, analitycznym ujmowaniu badanych przez siebie zjawisk, z głębokim wglądem, nie stroniącym od samodzielnego przeprowadzania eksperymentów, ukazującym fizyczną stronę zagadnienia. Jego zainteresowania naukowe obejmowały szeroko rozumianą dynamikę cieczy i gazów, a w szczególności teorię przepływów, magnetohydrodynamikę i aerodynamikę molekularną, a także zagadnienia astronautyczne8.

Już w Polsce, jako pierwszy na świecie, Łunc zaprojektował i zrealizował tunel aerodynamiczny o napędzie jonowym, w którym zjonizowane cząsteczki powietrza są poruszane siłami wytworzonymi przez specjalne pole elektryczne.

Razem ze współpracownikami wykonywał też Łunc wiele różnych prac eksperymentalnych, spośród których warto wspomnieć urządzenie do przyspieszania strumieni kumulacyjnych wielokrotnymi detonacjami, pozwalające uzyskać bardzo wysokie parametry ciśnienia, prędkości, temperatury itp. Z myślą o sterowaniu satelitami zajmował się badaniami nad utrzymywaniem ruchu obrotowego ciał pozostających w kosmosie za pomocą mas wysuwalnych.

Michał Łunc otrzymał wiele wyróżnień i odznaczeń. Miał francuski Medal Wojenny, a w czasie pobytu w Polsce otrzymał Krzyż Kawalerski (1954) i Krzyż Komandorski (1956) OOP. W 1953 roku dostał nagrodę państwową III stopnia za osiągnięcia w zakresie aerodynamiki molekularnej. Był członkiem PAN (korespondentem 1958, rzeczywistym 1966), członkiem Międzynarodowej Akademii Astronautycznej w Paryżu (korespondentem 1964, rzeczywistym 1966), członkiem Międzynarodowej Unii Mechaniki Teoretycznej i Stosowanej. Był też prezesem Polskiego Towarzystwa Astronautycznego (w latach 1960–1967) i wiceprezesem Biura Międzynarodowej Federacji Astronautyki.

Zmarł 25 stycznia 1974 roku w Paryżu po długotrwałej chorobie.

1W. Fiszdon, Michał Łunc, „Nauka Polska” 1967 , R. 15, nr 5, s. 57–60. Biogramy M. Łunca zawierają: Wielka encyklopedia PWN, t. VI; A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych polskich, cz. IV: Nauki techniczne; R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012.

2M. Łunc, Recherches sur la resistance desfluides dans un movement non-permanent, Nowy Jork 1934.

3Idem, O siłach występujących w ruchu bezcyrkulacyjnym płaskim cieczy doskonałej dokoła profilu o zmiennym kształcie, „Nauka Polska” 1953, R. 1.

4M. Łunc, L’Hydrodynamique du Cylindre Tournant, Paryż 1935.

5Cytuję za W. Fiszdon, Michał..., op. cit., s. 58.

6Por. Ch. Maurin, La météorologie et ses applications, New York 1950.

7M. Łunc, Aerodynamique moléculaire, „La Recherche Aeronautique” 1949.

8Idem, Introduction in the Molecular Gasodynamics, 1968.

Kazimierz Majewski

Urodzony 25 III 1903 w Brzeżanach. Studia na UJK we Lwowie (1922–1927), tamże doktorat (1929), habilitacja (1935). Kierownik Katedry Historii Starożytnej na UJK (1939) i na uniwersytecie we Wrocławiu (1945), profesor (1949). Wykładowca Instytutu Archeologii UW, profesor (1954). Wykładowca UAM w Poznaniu.

Archeolog klasyczny, historyk; badania m.in. nad kulturą egejską, importami rzymskimi na ziemiach polskich, historią prowincji rzymskich. Kierownik polskich wykopalisk w Novae (Bułgaria). Współorganizator i pierwszy dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (1953–1954), później kierownik Zakładu Archeologii Antycznej. Współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (1945) i Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego.
Członek m.in. Lwowskiego Towarzystwa Naukowego (1926), Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego, Polskiego Towarzystwa Filologicznego, PAN (1952). Współtwórca i redaktor naczelny rocznika „Archeologia”.
Zmarł 27 VII 1981 w Warszawie.

Figuralna plastyka cykladzka. Geneza i rozwój form, Lwów 1935; Importy rzymskie na ziemiach słowiańskich, Wrocław 1949; Kreta – Hellada – Cyklady. U kolebki cywilizacji europejskiej, Warszawa 1963; Kultura rzymska w Bułgarii, Wrocław 1969.

L. Press i in., Kazimierz Majewski (25 III 1903 – 27 VII 1981). Życie i dzieło, „Archeologia” 1982 (1985), R. 33, s. 9–45.

LUDWIKA PRESS

JERZY KOLENDO

KAZIMIERZ MAJEWSKI*

1903–1981

Droga Kazimierza Majewskiego do Warszawy wiodła przez Lwów i Wrocław. We Lwowie pojawił się jako absolwent brzeżańskiego gimnazjum w 1922 roku, żeby zapisać się na Uniwersytet Jana Kazimierza. Myślał początkowo o studiach na polonistyce, ale ostatecznie wybrał historię. I zagłębił się bez reszty w studiach humanistycznych, znajdując znakomitych przewodników po dziedzinach wiedzy, które interesowały go najbardziej. Kazimierz Majewski słuchał wykładów: Ryszarda Ganszyńca, Władysława Podlachy, Kazimierza Twardowskiego i Edmunda Bulandy.

Młodemu historykowi szczególnie przemówił do wyobraźni świat starożytny. Wiedzę o kulturze grecko-rzymskiej pogłębiał w bibliotece katedry prof. Bulandy. Wkrótce wzbudził zainteresowanie profesora intensywnością swoich studiów i znalazł idealne warunki do pracy w Katedrze Archeologii Klasycznej.

Bardzo wcześnie, bo już na drugim roku studiów uniwersyteckich, wszedł Kazimierz Majewski w konflikt z policją. Został aresztowany pod zarzutem nielegalnej działalności politycznej. W rzeczywistości jedyną jego przewiną było posiadanie sprawozdań z procesu świętojurskiego. Po roku, nie bez pomocy prof. Bulandy, powrócił na studia.

Wchodził coraz głębiej w świat antycznej kultury. I wkrótce dokonał wyboru. Urzekła go kultura Grecji lądowej i wyspiarskiej w III i II tysiącleciu p.n.e. W polskiej literaturze naukowej nie było monografii tej kultury. Książka Władysława Szczepańskiego z 1923 roku pt. Egea i Haiti nie mogła wypełnić tej luki.

W 1927 roku Kazimierz Majewski otrzymał etat asystenta w katedrze prof. Bulandy i przystąpił do pełnienia swoich obowiązków, także dydaktycznych. Systematyczna praca naukowa wkrótce dała wyniki. Przedstawił pracę doktorską (1929) na temat tańca egejskiego, który w sposób interesujący powiązał z kulturą i wierzeniami mieszkańców Krety i Grecji lądowej w epoce brązu. Ogłosił drukiem monografię kultury egejskiej (1933), w której gruntowna znajomość zabytków architektury i sztuki Krety, lądu greckiego i Wysp Cykladzkich pozwoliła autorowi na próbę rekonstrukcji różnych aspektów życia ich mieszkańców w III i II tysiącleciu. Inspiracją do napisania niektórych artykułów były pierwsze publikacje o nowych odkryciach archeologicznych. Na przykład w Studiach nad osadnictwem egejskim polemizował z odkrywcą Malthi w Messenii, Natanem Valminem na temat warunków i organizacji życia w tej helladzkiej osadzie1. Wiadomość odnotowana w „Illustrated London News” o pierścieniu z Knossos, nazywanym przez Arthura Evansa pierścieniem Minosa, skłoniła Majewskiego do przedstawienia własnej interpretacji sceny figuralnej, zdobiącej płytkę tego pierścienia2. Kiedy zakwestionowano autentyczność pierścienia Minosa, Kazimierz Majewski surowo osądził swoją lekkomyślność3. W świetle nowych badań pierścień wraca do łask, a nazwisko polskiego archeologa jest cytowane wśród tych nielicznych, którzy słusznie uwierzyli w autentyczność zabytku.

W tych warunkach studia historyczne zeszły na plan dalszy. Kazimierz Majewski ukończył je dopiero po uzyskaniu doktoratu z archeologii klasycznej. W katedrze historii starożytnej kierowanej przez prof. Konstantego Chylińskiego zajął się inną epoką i innymi zagadnieniami. Tematem jego pracy dyplomowej była sytuacja chrześcijan w cesarstwie ze stanowiska prawa rzymskiego. Po latach, w artykułach i wykładach uniwersyteckich, powrócił do problemów kultury wczesnochrześcijańskiej.

Duże znaczenie miały dla Kazimierza Majewskiego podróże naukowe i studia prowadzone w latach 1931–1937 w ważnych ośrodkach wiedzy o świecie starożytnym. Najdłużej przebywał w Berlinie. Podczas pobytu w Grecji, kiedy zwiedzał Muzeum Narodowe w Atenach, zafascynowały go zabytki marmurowej plastyki cykladzkiej z wczesnej epoki brązu. Po kilku godzinach kontemplacji wiedział, że dzieła te staną się obiektem jego badań. Z ekspozycji przeszedł do magazynów. Patrzył, mierzył, opisywał i coraz głębiej odczuwał osobliwości stylu i niezwykły artyzm tych postaci z marmuru.

W 1935 roku Kazimierz Majewski ogłosił drukiem pracę habilitacyjną pt. Figuralna plastyka cykladzka. Geneza i rozwój form. Książka, napisana w języku polskim, z niemieckim streszczeniem (s. 103–117) i z katalogiem 259 zabytków (s. 118–159), okazała się dziełem pionierskim, które zwróciło uwagę specjalistów i które, mimo upływu lat, nowych zabytków i postępu badań, znajduje jeszcze ciągle swoje miejsce w pracach, dotyczących sztuki Wysp Cykladzkich.

Czas przeznaczony na podróże naukowe wykorzystał Majewski nie tylko na studia w kilku uczelniach. Uczestniczył też w pracach archeologicznych w Grecji, zwiedzał muzea stolic europejskich, nawiązał kontakty i przyjaźnie, które okazały się nad podziw trwałe. Już wówczas wybrał Rzym jako miasto częstych powrotów. Po jednej z późniejszych podróży do wiecznego miasta pisał: „W żadnej dziedzinie naszego dzisiejszego życia tradycje antyczne nie są tak silne, tak żywe i tak powszechne jak właśnie we wszystkich zabiegach religijnych i świeckich nad stawianiem pomników bogom i ludziom, nad czczeniem bogów na sposób ludzki i ludzi na sposób boski. W Rzymie [...] szczególnie korzystnie można te sprawy obserwować i wiele się nauczyć”4. Zaciekawiony różnorodnością informacji o pracy naukowej w ZSRR, odwiedził Związek Radziecki. Wynikiem tej podróży był m.in. artykuł analizujący, z dużą dozą krytycyzmu, tezy archeologów radzieckich na temat społeczeństwa Krety w epoce brązu i rytmu rozwoju całej kultury egejskiej.

Jest rzeczą widoczną, że we Lwowie uformowała się sylwetka naukowa prof. Majewskiego i te kierunki badań, które stale pogłębiał. Rozważając problemy kultury egejskiej, rozszerzył swoje pole widzenia o studia porównawcze między zjawiskami charakterystycznymi dla Grecji w epoce brązu, a poziomem ówczesnej kultury w innych częściach Europy. Zwrócił wcześnie uwagę na te regiony działalności w starożytnej Grecji, które były niezbędne w każdym społeczeństwie i które archeolog powinien dostrzegać. Chodziło o spuściznę producentów tych dóbr materialnych, które zaspokajały elementarne potrzeby ludności.

Kiedy teraz, z dystansu wielu lat, zastanawiamy się nad działalnością Kazimierza Majewskiego we Lwowie, to mimo wielu luk i niepełnych wiadomości, zadziwia jego energia, pracowitość i rozległość zainteresowań. Był członkiem Lwowskiego Towarzystwa Naukowego (od 1926), należał do Zarządu Polskiego Towarzystwa Prehistorycznego i Polskiego Towarzystwa Filologicznego. Drukował artykuły, recenzje i komunikaty naukowe z zakresu archeologii w takich czasopismach specjalistycznych, jak: „Kwartalnik Klasyczny”, „Przegląd Klasyczny”, „Eos”, „Światowit”. Wiedzę o kulturze antycznej popularyzował w „Filomacie” i za pośrednictwem wykładów publicznych. Profesor Majewski zawsze był zwolennikiem akcji i wydawnictw popularnonaukowych i w latach późniejszych zachęcał do nich swoich uczniów. Ale stał na stanowisku, że jest to praca odpowiedzialna, wymagająca poważnego stosunku autorów do wybranego tematu.

Ponieważ do pracy pedagogicznej przywiązywał wielką wagę, niepokoił go brak przygotowania niektórych studentów do studiów wyższych. Winy szukał w szkolnictwie średnim. Zabierał w tej sprawie głos podczas konferencji nauczycieli języka łacińskiego, pisał o tym w prasie, sugerując najwłaściwsze, jego zdaniem, metody budzenia w uczniach większego zainteresowania wiedzą humanistyczną, zwłaszcza historią starożytną i kulturą antyczną.

Kazimierz Majewski zawsze znajdował czas na korzystanie z przywilejów, które są udziałem mieszkańców dużego miasta. Był stałym słuchaczem koncertów muzyki poważnej, odwiedzał wystawy artystów polskich i obcych, o których niejednokrotnie pisywał recenzje, chętnie przyjmowane przez lwowskie redakcje. Zachowane fragmentarycznie wypisy z literatury pięknej rzucają światło na różnorodność jego lektur. Bardzo cenił twórczość Conrada, którego Wit Tarnawski nazwał mistrzem życia nauczycielem postawy moralnej i myślowej5.

W 1939 roku na wniosek prof. Bulandy, ówczesnego rektora Uniwersytetu im. Jana Kazimierza, został Kazimierz Majewski – docent archeologii klasycznej, kierownikiem Katedry Historii Starożytnej po śmierci prof. Chylińskiego. Zastali go na tym stanowisku przedstawiciele władzy radzieckiej, którzy wkroczyli do Lwowa wraz z Armią Czerwoną. Uniwersytet im. Jana Kazimierza został przemianowany na Uniwersytet im. Iwana Franki. Podczas okupacji niemieckiej Majewski pracował początkowo w firmie budowlanej, później w muzeum. W 1945 roku opuścił wraz z żoną Lwów i po krótkim pobycie w Krakowie, pojechał do Wrocławia.

Przeżył w tym mieście sześć lat intensywnej działalności organizacyjno-naukowej, badawczej i dydaktycznej. Dźwigające się z ruin miasto potrzebowało ludzi energicznych, pełnych zapału i woli czynu. Kazimierz Majewski w zespole powołanym przez ówczesne Ministerstwo Oświaty był wszędzie tam, gdzie wchodziło w grę ratowanie zachowanych dóbr kulturalnych, ochrona zabytków i zabezpieczenie mienia naukowego. Pełnił nawet przez pewien czas obowiązki wicedyrektora nowo założonego muzeum. Uwieńczeniem usilnych prac przygotowawczych było otwarcie pierwszego roku akademickiego 1945/1946 na Uniwersytecie Wrocławskim. Kazimierz Majewski objął na tej polskiej uczelni Katedrę Historii Starożytnej. Katedra Archeologii Klasycznej czekała na przyjazd prof. Bulandy.

Nowe potrzeby i możliwości oraz praca od podstaw wyzwalały w Kazimierzu Majewskim wybitne zdolności organizacyjne. Uniwersytet Wrocławski zawdzięcza mu realizację prawdziwie humanistycznych idei. Z gronem podobnych zapaleńców założył we Wrocławiu Towarzystwo Archeologiczne (1945), którego filie wkrótce dotarły do wielu innych miast. Ich działalność naukowa, wydawnicza i popularyzatorska dobrze służyła archeologom i sympatykom archeologii – od pierwszego roku istnienia. Zanim Towarzystwo wyszło poza granice Wrocławia nazwano je – wbrew obowiązującym przepisom – Polskim Towarzystwem Archeologicznym, co – jak pisał jego założyciel w 1947 roku – było w pełni uzasadnione psychologicznie. „Myśmy wówczas chcieli w tym poniemieckim mieście mieć dokoła jak najwięcej polskości. Byliśmy dumni, że przypadło nam w udziale zakładać pierwsze polskie towarzystwo naukowe (humanistyczne) we Wrocławiu”6. Pod redakcją Majewskiego powstał rocznik PTA pt. „Archeologia”, który po założeniu Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie, stał się wydawnictwem nowego Instytutu.

Tom pierwszy opublikowany w 1947 roku zawierał w słowie wstępnym program redaktora, niebudzący sprzeciwu nawet teraz, po ponad czterdziestu latach. Także wewnętrzny podział rocznika nie uległ w tym okresie zasadniczym zmianom. Prace uczniów prof. Majewskiego w miarę dojrzewania naukowego autorów przechodziły od działu krytyki i recenzji przez Miscellanea do działu rozpraw. Kazimierz Majewski redagował też we Wrocławiu: Bibliotekę Archeologiczną, Acta Societatis Polonorum i Studia Wczesnodziejowe (seria archeologiczna).

Kazimierz Majewski, który w 1949 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w pięć lat później na Uniwersytecie Warszawskim – tytuł profesora zwyczajnego, był współzałożycielem Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego i brał czynny udział w jego działalności. Zapoczątkował wydawanie bibliografii prac polskich autorów z zakresu archeologii śródziemnomorskiej. Jest to jedna z tych niezbędnych akcji, które są i teraz kontynuowane. Profesor Majewski zawsze doceniał wartość rzetelnej informacji naukowej. W „Archeologii” stale z tym działem współpracował. Informował też systematycznie, jako korespondent „Fasti Archeologici” w Rzymie, o ruchu naukowym w Polsce. Domagał się opracowania centralnego katalogu prac archeologicznych w kraju, licząc na współpracę PTA z naszymi bibliotekami naukowymi. Z myślą o studentach archeologii opracował swoisty model podręcznika wprowadzającego do studiów nad kulturą materialną starożytnej Grecji. Była to praca zbiorowa pomyślana jako wybór źródeł archeologicznych (1956) z fotografiami zabytków i ich podstawową dokumentacją w jedenastu działach. Warto odnotować, że mimo skromności zamierzeń, ograniczonych przede wszystkim stanem naszych powojennych bibliotek, realizacja pomysłu profesora trafiła do znacznie szerszego grona odbiorców, także poza granicami Polski, i spotkała się z zainteresowaniem recenzentów.

Stała troska prof. Majewskiego o doskonalenie warsztatu naukowego młodego archeologa towarzyszyła mu przez całe życie i materializowała się w różnych akcjach wydawniczych. Dużo uwagi poświęcał rozważaniom nad właściwą organizacją studiów i nie uchylał się od uczestniczenia w pracach rad i komisji powołanych do tych zadań. Jako członek PPS został po zjednoczeniu partii członkiem PZPR.

Stopniowo rozszerzał zakres zainteresowań badawczych, ujawnionych we Lwowie. Nadal śledził uważnie stan badań nad kulturą egejską7. Oto kilka przykładów. Opublikował niedużą książkę o Knossos i Mykenach, przedstawiając własny pogląd na zagadnienie stosunku dwóch kultur: minojskiej i helladzkiej, na to, co je łączyło i dzieliło w późnej epoce brązu. Artykuł prof. Majewskiego na temat społeczno-politycznej periodyzacji kultury egejskiej8 nawiązał do opublikowanego sprawozdania z moskiewskiej dyskusji (1940) nad pierwszą częścią Historii Grecji Władimira S. Siergiejewa. Profesor Majewski słusznie skrytykował zakres tej dyskusji, zawężony do Krety w połowie II tysiąclecia p.n.e., i odrzucił teorię matriarchatu na tej wyspie w epoce brązu. Wówczas też po raz pierwszy sformułował pogląd na tzw. azjatycki sposób produkcji w kręgu egejskim. Powrócił do tego tematu po kilku latach i opublikował obszerny artykuł w Warszawie (1969); został on przedrukowany w Paryżu (1970). Jego tabelarycznie przedstawiona periodyzacja kultury egejskiej wyraźnie podkreśla, jak zróżnicowany był system przemian w poszczególnych społeczeństwach – minojskim, helladzkim i cykladzkim. Artykuł o rytonie mykeńskim z Rodos (1972) jest klasycznym przykładem odkrywania nowych treści w znanych zabytkach.

Tematem kilku artykułów, ogłoszonych drukiem we Wrocławiu, stała się kultura trypilska (czy trypolska), a właściwie kultura ceramiki malowanej między Dunajem a Dnieprem. Profesor Majewski zebrał do nich większość materiałów podczas pobytu we Lwowie, przeprowadził wielostronną analizę tej kultury w świetle znanych źródeł pradziejowych, ówczesnego stanu badań i własnych refleksji nad genezą kultury trypilskiej oraz osiągnięciami jej twórców.

Szczególne znaczenie w twórczości naukowej Kazimierza Majewskiego mają jego prace poświęcone importom rzymskim w Polsce, czy szerzej kontaktom państwa rzymskiego z naszymi ziemiami. W tej dziedzinie badań był on naprawdę pionierem, i to nie tylko w skali polskiej. W studiach nad antykiem, uprawianych przecież na całym świecie przez ogromną liczbę badaczy, gdzie wszystkie zagadnienia wydają się być opracowane lub przynajmniej pozornie opracowane, sformułowanie takie może wywołać zdziwienie. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że w okresie międzywojennym problematyka importów rzymskich znajdowanych w Polsce nie wzbudzała zupełnie zainteresowania. Naturalnie, publikowano pewne efektowne przedmioty pochodzące z terenów imperium rzymskiego, które odkrywano na ziemiach Polski. Importy rzymskie były też wzmiankowane i ilustrowane w pracach archeologów pradziejowych zajmujących się naszymi ziemiami. Specjalne studia dotyczące importów były jednak bardzo nieliczne i nie miały jakichś szerszych perspektyw. Importy rzymskie były właściwie traktowane jako pewnego rodzaju ciekawostki, bez zwrócenia uwagi na ich realną wartość poznawczą dla zagadnień kontaktów naszych ziem z Imperium Romanum. Nie lepiej też zresztą wyglądała sytuacja w badaniach nad importami rzymskimi w innych krajach, nawet w Niemczech, mających tak rozbudowane studia nad archeologią klasyczną i archeologią pradziejową. Nieliczne prace dotyczące kontaktów świata śródziemnomorskiego z ziemiami Barbaricum pochodziły jeszcze głównie z XIX w.

Co legło u podstaw zainteresowania się Kazimierza Majewskiego problematyką importów rzymskich na naszych ziemiach? Wydaje się, że bardzo istotną rolę odegrało mocno występujące w całej jego twórczości naukowej przekonanie o obowiązkach archeologa klasycznego wobec społeczeństwa, w którym żyje i pracuje. Dyscyplina ta, jego zdaniem, nie powinna być nauką ezoteryczną, nie mającą kontaktów z problematyką polską. Stąd też rodzi się zainteresowanie zabytkami antycznymi, znajdowanymi na naszych ziemiach, czy też przechowywanymi w naszych kolekcjach.

Należy również pamiętać, że do obowiązków Kazimierza Majewskiego na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza należał udział w wykopaliskach prowadzonych na terenie Podola i Wołynia. Jedna z tych akcji wykopaliskowych miała za zadanie przebadanie tzw. wałów Trajana na terenie Podola. Badania nad importami antycznymi na naszych ziemiach stanowiły, według Majewskiego, istotny łącznik między kulturą antyczną a problematyką przeszłości ziem polskich. Podobnie również jego zajęcie się kulturą trypolską w dorzeczu górnego Dniestru, a zwłaszcza jej plastyką, wynikało z szukania pewnych analogii do badanej przez niego figuralnej plastyki cykladzkiej. W późniejszym okresie, kiedy Majewski stał się jednym z organizatorów życia naukowego w Polsce w zakresie archeologii, doszedł jeszcze jeden czynnik skłaniający do położenia takiego nacisku na badania nad problematyką importów. Studia te miały doprowadzić do połączenia wysiłków i integracji archeologów klasycznych i archeologów zajmujących się ziemiami Polski, którzy mieli pracować razem nad wspólną problematyką badawczą przy współpracy z filologami klasycznymi i historykami starożytności.

Kazimierz Majewski rozpoczął pracę nad importami rzymskimi jeszcze we Lwowie. Pierwszy jego artykuł dotyczący tej problematyki, który przyniósł publikację brązowego imacza naczynia rzymskiego z Kołokolina, ukazał się w 1935 roku. W 1938 roku w Sprawozdaniach Towarzystwa Naukowego we Lwowie pojawił się inny jego artykuł Importy rzymskie na ziemiach Polski w epoce cesarstwa. Było to streszczenie większej monografii, którą Majewski miał na ukończeniu tuż przed wybuchem II wojny światowej.

Ukazanie się tego krótkiego, czterostronicowego tekstu należy uznać za moment przełomowy w studiach nad importami rzymskimi na naszych ziemiach. Kazimierz Majewski zawarł tu istotę swojej koncepcji badań nad napływem importów, która w tym momencie, uwzględniając ówczesny klimat badań archeologicznych i historycznych, była dowodem ogromnej oryginalności myślenia autora. Należy przy tym zwrócić uwagę, że koncepcja ta w późniejszych pracach była wprawdzie rozwijana i wzbogacana o nowe wątki, lecz nigdy nie uległa jakimś zasadniczym zmianom.

W streszczeniu swej większej pracy z 1938 roku Kazimierz Majewski nie ograniczył się do zasygnalizowania takich zagadnień, jak: charakterystyka kultur archeologicznych na ziemiach Polski I-V w. n.e., systematyka importów rzymskich, czy wreszcie próba odtwarzania „szlaków importów”. Na szczególną uwagę zasługuje charakterystyka infiltracji rzymskiej i jej oddziaływań na kultury istniejące na ziemiach Polski. Znalazła ona swój wyraz w napływie kupców przywożących wytwory kultury materialnej i rękodzielników wnoszących niektóre umiejętności techniczne, takie jak: udoskonalenia wytopu rudy żelaza, ulepszenie techniki garncarskiej, czy wprowadzenie pewnych technik złotniczych, takich jak: filigran i granulacja. Początkowo, jak podkreśla Majewski, przenikały przedmioty zbytku i ozdoby, a wytwory użytkowe i narzędzia pracy dopiero później, „gdy elita plemion panujących osobistymi korzyściami została zainteresowana organizacją produkcji lokalnej na eksport”. Oddziaływania cywilizacji rzymskiej można stwierdzić w naśladownictwach importowanych rzymskich wytworów materialnych w miejscowych warsztatach oraz w udoskonaleniu i przyswajaniu nowych technik produkcyjnych. Majewski wysuwa też przypuszczenie, że wpływy rzymskie przyczyniły się do podniesienia poziomu potrzeb umysłowych i upodobań estetycznych oraz przemian ustrojowych „wyrażających się w rozsadzaniu wspólnoty rodowej przez filorzymską elitę”.

Czytając ten tekst Majewskiego, nie warto chyba zwracać uwagi na zbyt łatwe niekiedy uogólnienia, które nie zawsze zostały zweryfikowane przez ogromny postęp badań archeologicznych w ostatnim pięćdziesięcioleciu. Ważny jest tu kwestionariusz pytań, stawiany źródłom archeologicznym, kierujący zainteresowania ku tym problemom, które obecnie są w centrum uwagi badaczy, lecz pięćdziesiąt lat temu nie były nawet przeczuwane przez działających wówczas archeologów.

Jakie mogły być źródła tego nowatorskiego w tym momencie spojrzenia na problematykę kontaktów między ziemiami polskimi a imperium rzymskim? Jak się wydaje, bardzo istotną rolę odegrały tu wpływy koncepcji Stefana Czarnowskiego, a zwłaszcza jego słynnej pracy Kultura, którą już po wojnie Majewski recenzował, podkreślając jej ogromne znaczenie w polskiej humanistyce. Idee, zawarte w streszczeniu pierwszej pracy Majewskiego o importach rzymskich w Polsce, wykazują znaczne niekiedy podobieństwa do koncepcji zawartych w szkicach Czarnowskiego o romanizacji Galii, zatytułowanych Przyjęcie kultury obcej oraz Przetrwanie kultury.

Kazimierz Majewski pracował nad problematyką importów rzymskich również w okresie wojny, opracowując szczegółowo zabytki z dorzecza górnego Dniestru. Trzeba pamiętać, że był on dobrym znawcą archeologii obszarów określanych, w zależności od punktu widzenia, jako Galicja Wschodnia, czy też Ukraina Zachodnia, a przez niego nazywanych później neutralnym terminem dorzecza górnego Dniestru. Niestety, w latach powojennych zainteresowanie tymi terenami było bardzo niemile widziane.

W 1949 roku ukazała się we Wrocławiu podstawowa praca Majewskiego: Importy rzymskie na ziemiach słowiańskich. Składała się ona z dwóch części. W pierwszej, syntetycznej (s. 7–59), główny nacisk położono, według słów autora, „na socjologiczną interpretację dostępnego mi materiału archeologicznego”. Część druga (s. 63–188) to: Materiały do katalogu importów rzymskich na ziemiach słowiańskich. Katalog ten powstał w bardzo trudnych warunkach powojennych, w okresie, kiedy korzystanie z bibliotek i ze zbiorów muzealnych napotykało ogromne przeszkody. Trzeba też pamiętać o konsekwencjach zmiany terytorium badań określonego dość ogólnie jako ziemie słowiańskie. W katalogu importów bardzo wnikliwie opracowane zostały zabytki pochodzące z terenu dorzecza górnego Dniestru. Majewski musiał również uwzględnić w pracy importy z ziem zachodnich i północnych Polski odzyskanych po II wojnie. We Wrocławiu, mimo zniszczeń wojennych, można było pracować nad problematyką archeologii Śląska. Studia nad zabytkami z Pomorza, czy też byłych Prus Wschodnich, napotykały jednak przeszkody nie do przezwyciężenia. Trzeba też pamiętać o braku prac przygotowawczych poświęconych poszczególnym kategoriom zabytków, czy też poszczególnym zabytkom. Te okoliczności powstawania pionierskiej pracy Majewskiego o importach rzymskich na ziemiach słowiańskich tłumaczą wiele luk oraz błędów znajdujących się w części katalogowej. Na niektóre z nich zwrócił uwagę Józef Kostrzewski w recenzji z tej książki. Dalsze badania nad problematyką importów prowadzone przede wszystkim przez uczniów Majewskiego doprowadziły też do weryfikacji wielu informacji zawartych w części katalogowej pracy, jak też do poważnego wzbogacenia zestawień importów rzymskich z naszych ziem. Trzeba jednak pamiętać, że znaczna część importów rzymskich z obszarów Polski została po raz pierwszy zarejestrowana w tej pracy z 1949 roku i dzięki niej weszła do obiegu naukowego.

Podstawowy walor tej książki tkwi jednak w jej warstwie interpretacyjnej. Sformułowania tam zawarte zostały następnie rozwinięte w wielu artykułach, a w 1960 roku ukazała się podstawowa praca Majewskiego: Importy rzymskie w Polsce. Wybór źródeł archeologicznych do dziejów kontaktów ludności ziem Polski z imperium rzymskim, stanowiąca niejako podsumowanie poglądów autora na te zagadnienia. Praca ta przyniosła próbę wykorzystania pierwszych wyników badań archeologicznych, które tak bujnie rozwijały się w Polsce w latach powojennych.

Podstawowa dyrektywa badawcza Kazimierza Majewskiego sformułowana w pracy: Importy rzymskie na ziemiach słowiańskich (s. 27 n.) brzmiała: „Chcąc zrozumieć istotne przyczyny i tendencje rozwojowe rzymskiej ekspansji gospodarczej na obszary słowiańskie, należy w równej mierze badać stosunki gospodarczo-społeczne w imperium rzymskim, jak i wśród plemion słowiańskich na przełomie i w pierwszych wiekach naszej ery”. Ta teza o obustronnych oddziaływaniach wiązała się z prowadzonymi przez Majewskiego dyskusjami i polemikami wokół „aspektu filorzymskiego” oraz „aspektu antyrzymskiego” w badaniach nad stosunkami świata śródziemnomorskiego i tzw. świata barbarzyńskiego. Ta walka na dwa niejako fronty, w której Majewski, pozostający przecież pod urokiem kultury antycznej, bardzo silnie występował przeciwko pewnym wynaturzeniom „aspektu filorzymskiego”, świadczyć może o ogromnej trosce, aby skomplikowane problemy wzajemnych kontaktów dwóch kultur widzieć w całej swej złożoności.

Z tezą o obustronnych oddziaływaniach świata rzymskiego i ludów zamieszkujących ziemie polskie wiązało się przekonanie o potrzebie zorganizowania u nas „studiów i badań nad historią prowincji rzymskich (a więc nie tylko archeologią prowincji rzymskich) łącznie z obszarami sąsiednimi”9. Dlatego też, gdy zaistniała w 1960 roku możność prowadzenia przez ekspedycję archeologiczną Uniwersytetu Warszawskiego prac wykopaliskowych w Novae na terenie północnej Bułgarii, Kazimierz Majewski uznał to za realizację swych postulatów. Polscy archeologowie nawiązali bezpośredni kontakt z problematyką archeologii przygranicznych prowincji rzymskich.

Szczegółowe koncepcje Majewskiego dotyczące kontaktów świata śródziemnomorskiego z naszymi ziemiami wielokrotnie muszą być obecnie weryfikowane i modyfikowane, przede wszystkim dzięki ogromnemu postępowi archeologii pradziejowej. Majewski traktował świat barbarzyński jako pewien monolit pod względem czasowym i przestrzennym. Nie można z tego robić zarzutu, gdyż dopiero w ostatnich dwóch dziesięcioleciach została wypracowana bardzo precyzyjna chronologia źródeł archeologicznych, która pozwala na prześledzenie procesu przemian historycznych zachodzących na naszych ziemiach. Zupełnie inaczej wygląda też sposób ujmowania problematyki kulturowej i etnicznej ziem Polski. Tak np. odchodzi się od sformułowań mówiących o pobycie tu Słowian w okresie rzymskim. Warto zresztą zwrócić uwagę, że Majewski w ostatnich swych pracach, gdy już osłabły zaangażowania emocjonalne charakterystyczne dla pierwszych lat powojennych, zrezygnował z nazwy Słowian, mówiąc ostrożnie o plemionach zamieszkujących nasze ziemie w okresie wpływów rzymskich.

W pracach Kazimierza Majewskiego znajduje się wiele tez zaskakujących obecnie swą świeżością i aktualnością. Były one przede wszystkim wynikiem ogromnej intuicji badawczej, popartej przemyśleniami dotyczącymi założeń teoretycznych badań nad kulturą, przemyśleniami bazującymi na bardzo szerokich i różnorodnych lekturach. Do takich ciekawych sformułowań należy teza o roli tzw. ośrodków dystrybucji. Były to nie tylko miasta nadgraniczne imperium rzymskiego, punkty wyjścia szlaków handlowych, lecz również pewne ośrodki na ziemiach Polski, najprawdopodobniej siedziby władców plemiennych, wokół których występują często większe skupiska importów. Majewski przywiązywał ogromną wagę do pojęcia ośrodków dystrybucji, gdzie następowały kontakty przedstawicieli dwóch różnych kultur. Pojęcie to znajduje swój ścisły odpowiednik w koncepcji „ports of trade” (w dosłownym przekładzie – porty handlu), którą sformułował w 1964 roku wybitny socjolog i ekonomista Karol Polanyi i która zdobyła sobie prawo obywatelstwa w nauce.

Przekonanie Majewskiego, że polscy archeologowie śródziemnomorscy są niejako moralnie zobowiązani do opracowania pewnych tematów, nie ograniczało się tylko do kwestii importów rzymskich. Zawsze uważał, że do ich obowiązków należy publikacja zabytków sztuki starożytnej, przechowywanych w zbiorach polskich i napisał kilka artykułów na ich temat. Był to ten kierunek badań, który ma w Polsce swoje tradycje, poczynając od twórczości Piotra Bieńkowskiego, i nadal się rozwija.

Mimo że Kazimierz Majewski wcześnie zaczął walczyć o miejsce dla kultury materialnej w studiach nad światem antycznym, z zamiłowania był historykiem sztuki, świadczy o tym ważny nurt w jego twórczości naukowej. Wystarczy przypomnieć rozważania nad stylem rzeźby cykladzkiej, nad problemem genezy portretu greckiego, nad antropomorficzną rzeźbą minojską. Każdą jego pracę z tej dziedziny cechowało wyczucie stylu, zrozumienie sztuki i dobre przygotowanie w tym kierunku badań. Społeczne podstawy archaicznej rzeźby greckiej10 to umiejętne połączenie określonych zjawisk artystycznych ze społeczeństwem. Profesor Majewski planował opublikowanie książki o historii sztuki greckiej, zebrał sporo materiałów. Zakończenie pracy uzależniał od kolejnego wyjazdu do Grecji. Podróży tej nie zdążył już odbyć. W latach 70., kiedy historia kultury materialnej i problem stosunku Greków i Rzymian do „ludów barbarzyńskich” zaangażowały uwagę dość znacznej grupy archeologów, prof. Majewski dał wyraz swojemu zaniepokojeniu, że tradycyjnie pojmowana archeologia klasyczna „uległa u nas zahamowaniu”. Uznał to za zjawisko niepożądane ze względów badawczych oraz ideowo-wychowawczych11 („Kultura i społeczeństwo” 1975, t. XIX, s. 27).

Profesor Majewski był autorem licznych recenzji z tych prac naukowych, które w jakiś sposób zwróciły jego uwagę. Były to małe formy, w których zamykał niekiedy przemyślenia własne, wybiegające daleko poza zakres spraw dostrzeżonych przez autora recenzowanej książki. Potrafił też na marginesie recenzji snuć myśli odkrywcze, godne osobnych studiów, z rozrzutnością niepojętą. W podobny sposób nasycał często nowymi treściami seminaria, konsultacje i dyskusje podczas zebrań naukowych, którym przewodniczył w sposób niepowtarzalny. Nieustanna praca myśli, ciekawość wszystkiego, co dzieje się w archeologii, stałe dążenie do doskonal enia metod pracy nad rekonstrukcją przeszłości grecko-rzymskiej, sprawiały, że wszystkie spotkania z profesorem na Uniwersytecie i w Akademii Nauk przeżywaliśmy, jak prawdziwą przygodę intelektualną.

We Wrocławiu narodziła się szkoła archeologiczna prof. Majewskiego, która w okresie warszawskim wzbogaciła się o nowych uczniów. Trzeba nadmienić, że z tej szkoły wyszło dziewięciu samodzielnych pracowników naukowych, młodsi jego uczniowie teraz dochodzą do habilitacji.

We Lwowie nabrał prof. Majewski przekonania o znaczeniu historii kultury materialnej w studiach archeologicznych, ukształtował je we Wrocławiu, a własny program przyszłego Instytutu Historii Kultury Materialnej w Polskiej Akademii Nauk przedłożył Ministerstwu Oświaty. Argumenty profesora zwyciężyły i stała się realna idea stworzenia placówki, złożonej z zakładów archeologii od paleolitu do średniowiecza oraz etnografii, połączonych wspólnym zainteresowaniem kulturą materialną badanych społeczeństw. Powstał IHKM PAN. Profesor Majewski, który znał zasady organizacyjne Instytutu o podobnej nazwie w Związku Radzieckim, stawał się w swoim stale doskonalonym programie badań coraz bardziej niezależny od obcych wzorów.

Powołany na stanowisko pierwszego dyrektora IHKM musiał Majewski przeprowadzić się do Warszawy. Rozstanie z Uniwersytetem Wrocławskim i bliskimi współpracownikami nie było łatwe. Po okresie pionierskich trudów praca sprawiała mu tam satysfakcję w dziedzinie naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej. Nowe obowiązki wymagały od niego znowu pracy od podstaw; podjął ją z głębokim przekonaniem, że uczestniczy w ważnym przedsięwzięciu naukowym.

Okres warszawski zaczął się w życiu prof. Majewskiego w 1952 roku. Profesor był związany etatowo z Katedrą (potem z Instytutem) Archeologii Śródziemnomorskiej UW (kierując seminarium archeologii klasycznej) i z IHKM PAN, gdzie zrzekł się wkrótce stanowiska dyrektora, ale objął kierownictwo nad pracownią przemianowaną na Zakład Archeologii Antycznej. I znowu można podziwiać ogrom zadań, które spełniał, zawsze z właściwym mu poczuciem obowiązku. Nadal był redaktorem naczelnym „Archeologii”, której redakcja została przeniesiona do Warszawy i założycielem ważnych wydawnictw, a między nimi Bibliotheca Antiqua, która pomyślnie rozwiązuje problem drukowania prac naukowych z zakresu kultury materialnej świata grecko-rzymskiego. Lista funkcji naukowo-organizacyjnych, pełnionych przez prof. Majewskiego w Warszawie (raczej niepełna), składa się z osiemnastu pozycji (po wyłączeniu działalności redakcyjnej). Przed erą abstraktów powołał do życia informator o pracach powstających w ZAA IHKM, z krótkimi streszczeniami.

Jedno jest pewne. Nigdy nie zabrakło mu czasu na konsultacje dla młodych archeologów i pracę dydaktyczną. Cieszył się sukcesami uczniów, z satysfakcją dzielił się swoją prawdziwie humanistyczną wiedzą, doświadczeniem i przemyśleniami, które dotyczyły m.in. metod pracy i właściwego warsztatu naukowego. Przez kilka lat dojeżdżał do Poznania i wykładał archeologię studentom Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Rozczytywał się w dziełach historyków kultury, filozofów i socjologów. Cenił różnice poglądów w swoim gronie, pobudzał do dyskusji i wybaczał niezręczność sformułowań swoich najmłodszych słuchaczy, jeżeli wyczuwał, że pod bezradną formą kryje się ciekawa myśl. O sprawach trudnych umiał prof. Majewski mówić i pisać w sposób jasny i zrozumiały. Widać to najwyraźniej w jego pracach z zakresu metod badawczych, ważnych także dla studentów archeologii. Dobrym przykładem jest artykuł pt. Metody ikonologiczne i historyczne w nowszych badaniach historii sztuki antycznej12, w którym łatwo jest śledzić myśl autora wyrażoną precyzyjnie i w sposób uporządkowany, z wyraźną troską o formę wykładu.

Jako jedyny absolwent historii we współczesnym mu pokoleniu archeologów miał prof. Majewski wszelkie dane ku temu, żeby postulować i realizować, najpierw niemal samotnie, później wraz z uczniami i bliskimi współpracownikami, zasady uhistorycznienia archeologii klasycznej, która na jego wniosek otrzymała nazwę śródziemnomorskiej, ponieważ zakres jej badań w Polsce przekroczył granice świata grecko-rzymskiego.

W 1967 roku pisał: „wśród publikacji źródeł archeologicznych grecko-rzymskich tylko nieliczne są wydawane wedle wymogów metodycznych nauk historycznych, a to z kolei jest jedną z przyczyn, że problematyka badawcza z zakresu historii sztuki i kultury materialnej świata grecko-rzymskiego w małym stopniu ujmowana jest historycznie [...]. Szczególnie silnie odczuwa się brak w warsztacie archeologa klasycznego krytycznych wydań zespołów źródeł archeologicznych do konkretnych kwestii”. Autor przeciwstawia im krytyczne edycje autorów greckich i rzymskich, inskrypcji, papirusów i monet13.

Profesor Majewski postulował nie tylko uhistorycznienie archeologii śródziemnomorskiej. Domagał się również od historyków wykorzystania źródeł archeologicznych, a ich niedocenianie ostro wytykał w wielu recenzjach. Na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Krakowie w 1960 roku mówił z zadowoleniem o wzmożeniu „zainteresowania ze strony historyków źródłami archeologicznymi, włączenie ich do własnego warsztatu badawczego jako pełnowartościowych źródeł historycznych, wyciąganie z nich wniosków do różnych dziedzin procesu historycznego (a nie tylko do historii sztuki i historii kultury materialnej) [...] Zatem należy udostępnić historykom starożytnym źródła archeologiczne w sposób odpowiadający ich wymogom źródłoznawczym (selekcja, chronologia, sposób publikacji), a wówczas będą je spożytkowywać w swoim warsztacie naukowym”14.

Profesor Majewski dbał o to, żeby nie poszły w zapomnienie osiągnięcia zasłużonych dla nauki ludzi, którzy odeszli przed laty. Upominał się o zbliżenie polskiemu czytelnikowi tak interesujących indywidualności jak Zygmunt Mineyko i Józef Nowalski. Zorganizował posiedzenie w 30. rocznicę śmierci Piotra Bieńkowskiego i zamieścił w „Archeologii” odczyty o twórczości tego wybitnego „ojca archeologii klasycznej” w naszym kraju. Z wielką aprobatą wyrażał się o jego twórczości, podkreślając „historyczne spojrzenie” autora i oryginalny wkład do badań nad sztuką antyczną. Pisząc o „Historii kształtów biustu starożytnego”, domagał się prof. Majewski ponownego wydania tej pracy po polsku dla młodych adeptów archeologii klasycznej. „Niech się na niej uczą metody naukowej, niech na jej przykładzie poznają najlepsze prace polskie z zakresu historii sztuki starożytnej”15.

Wysoko cenił prof. Majewski wiedzę i myśli teoretyczne Stefana Czarnowskiego (zm. w 1937 roku). „Stefan Czarnowski, jako socjolog i historyk kultury, mimo iż sam w badaniach swych zajmował się raczej kulturą duchową, dobrze rozumiał i wysoko cenił pod względem badawczym kulturę materialną – pisał w 1947 roku – i na ten właśnie moment zwracam szczególną uwagę, gdyż uważam, że nasze wykształcenie humanistyczne posiada poważne braki w trzech, bardzo sobie zresztą pokrewnych, dziedzinach – socjologii, historii gospodarczo-społecznej i historii kultury materialnej”.

Dzięki staraniom prof. Majewskiego został opublikowany wybór prac Stefana Przeworskiego i Stanisława Gąsiorowskiego. We wstępie do Opera selecta Stefana Przeworskiego pisał Majewski z wielkim uznaniem o jego fundamentalnym dziele, opublikowanym w Lejdzie w 1939 roku w języku niemieckim, a mało znanym w kraju, na temat metalurgii Anatolii w okresie 1500–700 r. p.n.e. Zawarte w nim hipotezy i sądy autora, twórcze i oryginalne „inspirują i będą inspirować archeologów Azji Przedniej i basenu wschodniośródziemnomorskiego oraz badaczy historii metalurgii”16.

We wspomnieniach o prof. Gąsiorowskim w 1962 roku nazwał go jednym z pierwszych archeologów klasycznych, który zwrócił uwagę na całkowite zaniedbanie studiów nad wytworami kultury materialnej świata staroży tnego „przy równoczesnym olbrzymim rozmachu badawczym nad sztuką starożytną”17. Do Pism wybranych Gąsiorowskiego (Wrocław-Warszawa-Kraków 1969) weszły m.in. dwie prace wcześniej niedrukowane. W słowie od redaktora podkreślił prof. Majewski najważniejsze cechy twórczości naukowej długoletniego profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który posiadał „bardzo rozległą i gruntowną wiedzę i szerokie horyzonty badawcze. Na rozwój kultury materialnej umiał patrzeć oczyma historyka i socjologa, a także historyka sztuki starożytnej [...] Gąsiorowski był pionierem ergologii, dał rzetelne podstawy teoretyczne dla badań nad historią starożytnej kultury materialnej”.

Czytając wypowiedzi prof. Majewskiego na temat wybitnych uczonych, rozumiemy, jak pojmował on ideał człowieka nauki. Oczekiwał od niego rozległych horyzontów badawczych, dociekliwości poznawczej, nieskrępowanej żadnymi uznanymi autorytetami, bezinteresowności i śmiałości koncepcji. Najlepszymi nauczycielami akademickimi są w jego oczach ci, którzy „obok pracy badawczej pragną przez nauczanie mieć bliski kontakt z młodzieżą uniwersytecką”.

Profesor Majewski miał wybitnie indywidualny system nauczania. Był nauczycielem, który, stając naprzeciw studentów, zapominał o wszystkim, co nie dotyczyło tematu wykładu albo seminarium. Swój wykład monograficzny poświęcał co roku innemu zagadnieniu. Były to przeważnie sprawy, nad którymi właśnie pracował. Odsłaniał przed młodymi słuchaczami sekrety warsztatu naukowego, poszukiwania i wątpliwości, różnice poglądów na dany temat i fakty udowodnione. Wierzył w siłę oddziaływania kultury grecko-rzymskiej na studentów: „trzeba ich wychować w duchu humanistycznym, trzeba wskazywać na treści humanistyczne, jakie tkwią w mitach i w literaturze, w poezji, rzeźbie, malarstwie i w naukach ścisłych Greków i Rzymian. Trzeba wskazywać na to, co w tych bogatych dziedzinach twórczości klasycznej jest żywego i trwałego, co sprawia, że mamy świadomość więzi między starożytnością grecko-rzymską a naszym światem, że odczuwamy naszą przynależność do klasycznej cywilizacji grecko-rzymskiej, a w jej obrębie – do kultury łacińskiej” (1975).

Stworzył swoim uczniom warunki do uczestniczenia w pracach wykopaliskowych w Olbii, gdyż tylko na terenie nadczarnomorskich kolonii greckich w południowej części Związku Radzieckiego można było w latach 50. wejść w bezpośredni kontakt z zabytkami kultury greckiej – poza granicami Grecji. Pierwsze plany tego rodzaju zaczął snuć znacznie wcześniej18, zbliżył się do ich realizacji po powrocie z podróży służbowej do ZSRR z grupą intelektualistów polskich w latach 50. Ten kierunek prac okazał się owocny dla Katedry Archeologii Śródziemnomorskiej UW.

Zainteresowanie prof. Majewskiego osadnictwem i kulturą miast założonych przez Greków na północnym wybrzeżu nadczarnomorskim znalazło kontynuatorów wśród jego uczniów, podobnie jak inne tematy wprowadzone przez niego do naszej literatury naukowej lub pogłębione dzięki jego badaniom. Studia nad peryferiami świata klasycznego oraz badanie wzajemnych wpływów i zależności należą – zdaniem profesora – do tego nurtu, który obok zainteresowania dla życia codziennego Greków i Rzymian rozszerzył w latach powojennych pojęcie archeologii klasycznej. Dał temu wyraz w swojej wypowiedzi na temat studiów i badań nad światem klasycznym w 1975 roku.

W 1960 roku wprowadził prof. Majewski swoich uczniów i bliskich współpracowników w problemy archeologii rzymskiego limesu. Zaczęło się od umowy polsko-bułgarskiej w sprawie współpracy archeologów dwóch narodów. Przedstawiciele Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Witold Hensel i prof. Kazimierz Majewski, zostali oprowadzeni przez kolegów bułgarskich po kraju, obfitującym w relikty kultury greckiej (zachodnie wybrzeże nadczarnomorskie) i rzymskiej; otrzymali bowiem swobodę wyboru obiektu przyszłych badań. Wybór padł na Novae nad Dunajem, które stało się odtąd terenem wspólnych prac wykopaliskowych polsko-bułgarskich. Profesor Hensel, po stwierdzeniu zbyt skąpych śladów osadnictwa słowiańskiego, skierował się po pierwszym sezonie na inne stanowisko. Prace w Novae, nadal kontynuowane, dały oprócz satysfakcji naukowej, okazję do kształcenia młodych archeologów (także studentów) w pracach wykopaliskowych, obudziły zainteresowanie dla archeologii rzymskich prowincji naddunajskich i pozwoliły wychować specjalistów w tej dziedzinie. A w seminarium dla doktorantów zaczęły powstawać pod kierunkiem prof. Majewskiego dysertacje oparte na wynikach studiów nad przeszłością Novae.

Profesor Majewski był do ostatnich lat życia kierownikiem ekspedycji i redaktorem sprawozdań ogłaszanych drukiem po każdej kampanii oraz autorem komunikatów w piśmiennictwie polskim i obcym. Dobry organizator i troskliwy zwierzchnik zadziwiał młodzieńczym entuzjazmem i odpornością na zmęczenie w terenie. Jego dzień pracy w Novae trwał najdłużej. Wgłębiał się coraz bardziej w rzymską przeszłość Bułgarii, a wynikiem tych studiów jest książka opublikowana w 1969 roku pt. Kultura rzymska w Bułgarii. Warto wspomnieć, że tą monografią polski uczony wyprzedził bułgarskich archeologów. Przykuła też jego uwagę sztuka tracka i problemy wyróżnienia w jej wytworach tego, co rodzime, od tego, co obce, przyniesione z zewnątrz. Jego artykuły na ten temat miały poprzedzić książkę o sztuce trackiej, książkę, która pozostała w sferze planów niezrealizowanych.

Jedną z cech osobowości profesora, którą bardzo cenili ludzie blisko z nim współpracujący, była gotowość do dyskusji na każdy temat. Wiedział, że jego autorytet na tym nie ucierpi, jeżeli wycofa się z jakiegoś poglądu, skorygowanego przez nowe badania lub własne przemyślenia czy też argumenty innych osób. Charakterystycznym przykładem stałych poszukiwań prof. Majewskiego był cykl jego artykułów na temat zakresu badań historyka kultury materialnej, ogłaszanych drukiem w Warszawie od 1953 roku.

W dwadzieścia lat później, we wstępie do artykułu o antycznych realiach sakralnych, zwrócił uwagę na to, że liczne ilustracje w różnych zarysach i podręcznikach historii przeważnie „nie są przez autorów spożytkowane do wnioskowania historycznego”. Dotyczy to w dużej mierze zabytków kultury materialnej. I tutaj podaje w dużym skrócie jej definicję wypracowaną w ostatnich latach: „jest ona przede wszystkim historią artefaktów związanych z żywieniem, odzieżą, mieszkaniem, urządzeniami zdrowotnymi, wypoczynkowymi, rozrywkowymi itd. Pozostałe artefakty historycy kultury materialnej w zasadzie badają źródłoznawczo, [...] a opracowują historycy techniki, historycy gospodarczo-społeczni, historycy wojskowości, sportu, sztuki, muzyki, religii”19. Ostatecznie pozostał przy pojęciu historii rzeczy i postanowił napisać rozprawę pt. Rozważania o rzeczach antycznych użytkowych i pięknych.

W twórczości naukowej prof. Majewskiego nigdy nie zabrakło problematyki egejskiej. W Państwowym Wydawnictwie Naukowym wydał w Warszawie książkę pt. Kreta – Hellada – Cyklady. U kolebki cywilizacji europejskiej (1963), ukazując w zwartym wykładzie najistotniejsze cechy kultury, rozwijającej się w III i II tysiącleciu p.n.e., oraz własny stosunek do niektórych jej problemów. Książka od chwili jej opublikowania zaczęła spełniać rolę podręcznika akademickiego. Powrócił do plastyki cykladzkiej, żeby uwzględnić zabytki z ostatnich dziesięcioleci i ustosunkować się do nowych prądów w tej dziedzinie kultury egejskiej. W kilku artykułach zawarł nowe interpretacje dobrze znanych zabytków minojsko-mykenskich, np. trójdzielnej fasady kultowej (Studi e Materiali di Storia delle Religioni, Roma 1960).

Jest rzeczą niewątpliwą, że wyodrębnienie kilku głównych kierunków badań prof. Majewskiego nie może dać pełnego obrazu jego zainteresowań. Bibliografia jego prac liczy około 500 pozycji (po wyłączeniu komunikatów i krótkich notatek).

Konsekwentnie unikał ludzi z zewnątrz, którzy bez skutku próbowali przeprowadzać z nim wywiady. Obserwował bowiem beztroskę niektórych przedstawicieli prasy, którzy takie wywiady relacjonowali, odbiegając od ich pierwotnej formy i treści. Starannie też selekcjonował zaproszenia na kongresy, unikając zbyt tłumnych zgromadzeń.

Był laureatem wysokich odznaczeń państwowych. Z okazji 70-lecia urodzin i 40-lecia pracy naukowej otrzymał prof. Majewski książkę jubileuszową złożoną z 35 artykułów przyjaciół, kolegów i uczniów. W pięć lat później w rektoracie UW odbyło się uroczyste spotkanie z władzami uczelni, kolegami, współpracownikami i przedstawicielami młodzieży.

O tym, jak głęboko był związany z Uniwersytetem Warszawskim i pracą ze studentami może świadczyć fakt, że kiedy należało wybierać między etatem nauczyciela akademickiego a pracą w Polskiej Akademii Nauk, wybrał Uniwersytet Warszawski. I pozostał mu wierny do ostatnich tygodni swego życia, zamykając rok akademicki 1980/1981 egzaminem z prowadzonego systematycznie wykładu z metodologii archeologii.

Wielokierunkowa działalność prof. Majewskiego, członka rzeczywistego Polskiej Akademii Nauk, wniosła do humanistyki polskiej wartości nowe i twórcze, o dużej sile oddziaływania. Niektórym uczniom profesora dane jest nawiązanie do jego pracy pedagogicznej. Nie tylko ludzie, którzy wyszli ze szkoły Kazimierza Majewskiego, czerpią teraz ze skarbnicy myśli, które nie straciły ważności, starają się wzbogacać i rozwijać wkład profesora do wiedzy o kulturze świata grecko-rzymskiego. Niekiedy realizują zasugerowany przez niego kierunek badań, których potrzebę uznawał, lecz których nie mógł lub nie chciał podejmować. A kiedy własne zainteresowania oddalają uczniów prof. Majewskiego od tematyki mistrza, pozostają niejednokrotnie jego dłużnikami w dziedzinie teorii badań.

Przypominają się słowa polskiego socjologa: Człowiek ma sens tylko w związku z innymi ludźmi i jego wartość możemy mierzyć tylko wpływem, jaki wywiera.

Wybrana literatura

Press L. i in., Kazimierz Majewski (25 III 1903 – 27 VII 1981). Życie i dzieło,  „Archeologia” 1982 (1985), R. 33, s. 9–45.

Bibliografia prac K. Majewskiego, „Archeologia Polona” 1973, R. 14, s. 15–52 (uzupełnienie w: „Archeologia” 1982 (1985), R. 33, s. 40–42).

*Tekst opublikowany pierwotnie w: W kręgu wielkich humanistów. Kultura antyczna w Uniwersytecie Warszawskim po I wojnie światowej, red. I. Bieżuńska-Małowist, Warszawa 1991, s. 166–183.

1„Eos” 1936, R. 37, s. 225 n.

2„Eos” 1930/1931, R. 33, s. 571 n.

3„Archeologia” 1949, R. 3.

4„Kultura i społeczeństwo” 1969, R. 13, s. 93.

5Conrad żywy, praca zbiorowa, Londyn 1957, s. 8.

6„Archeologia” 1947, R. 1, s. 298.

7„Archeologia” 1948, R. 2, s. 255–277.

8„Archeologia” 1947, R. 1, s. 203 n.

9Pierwsza Sesja Archeologiczna Instytutu Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1957, s. 190.

10„Archeologia” 1952/1953, R. 5, s. 35 n.

11„Kultura i społeczeństwo” 1975, t. XIX, s. 27.

12„Archeologia” 1978 [1979], R. 29, s. 108 n.

13„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1967, R. 15, s. 693 n.

14VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich. Historia Starożytna, Warszawa 1960, s. 33 n.

15Piotr Bieńkowski w pięćdziesiątą rocznicę śmierci, „Archeologia” 1976/1977, R. 27, s. 172.

16S. Przeworski, Opera selecta, 1967, s. 8.

17„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1963, R. 11, s. 499.

18„Archeologia” 1949 [1952], R. 3, s. 263.

19„Archeologia” 1973 [1974], R. 24, s. 147.

Marian Małowist

Urodzony 19 XII 1909 w Łodzi. Studia historyczne na UW (1927–1931), doktorat (1934). Nauczyciel szkół średnich (1934–1939). Podczas II wojny światowej w getcie warszawskim, nauczyciel na tajnych kompletach. Po ucieczce z getta udział w tajnym nauczaniu na Podlasiu. Habilitacja na UW (1946), pracownik Instytutu Historycznego UW (1947–1979), profesor (1952). Kierownik Zakładu Historii Gospodarczej, a następnie Historii Średniowiecznej.

Historyk, badacz dziejów gospodarczych, zwłaszcza Europy u schyłku średniowiecza i na początku nowożytności.
Członek TNW (1951). Współzałożyciel Towarzystwa Kursów Naukowych (1978).
Zmarł 30 VIII 1988 w Warszawie.

Kaffa – kolonia genueńska na Krymie i problem wschodni w latach 1453–1475, Warszawa 1947; Rzemiosło polskie epoki Odrodzenia, Warszawa 1953; Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, Warszawa 1964; Ekspansja portugalska w Afryce a ekonomika Europy na przełomie XV i XVI wieku, Warszawa 1968; Europa a Afryka Zachodnia w dobie wczesnej ekspansji kolonialnej, Warszawa 1969; Wschód a Zachód Europy w XIII-XVI wieku: konfrontacja struktur społeczno-gospodarczych, Warszawa 1973; Tamerlan i jego czasy, Warszawa 1985.

A. Manikowski, Marian Małowist (1909–1988), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1988, nr 51, s. 22–26.

HENRYK SAMSONOWICZ

MARIAN MAŁOWIST

1909–1988

Należał do najwybitniejszych historyków polskich XX wieku. Urodzony w Łodzi, w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Po przebytej chorobie Heinego-Medina przez całe swe życie cierpiał na kalectwo, pogłębione tragicznym wypadkiem samochodowym w 1944 roku. Od dziecka cechowało go zainteresowanie historią, od młodości był uczulony na niesprawiedliwość społeczną. Już w szkole średniej wstąpił do Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, co spowodowało zatrzymanie go w trakcie składania matury na parę dni w areszcie. Nie przeszkodziło mu to w uzyskaniu w 1927 roku świadectwa dojrzałości i podjęciu studiów wyższych na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Odszedł wówczas od doktryn komunistycznych, ale pozostał do końca życia wierny lewicowym poglądom, dając im wyraz jako uniwersytecki pedagog, nie ulegając przy tym, nawet w najgorszych latach stalinowskich, obowiązującym wówczas oficjalnym wykładniom historii. Na początku lat 50. odważał się publicznie bronić swych tez dotyczących znaczenia kontaktów międzynarodowych w kształtowaniu stosunków dawnej Rzeczypospolitej i wraz ze swoimi kolegami i przyjaciółmi z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego interweniować u najwyższych władz państwowych, protestując przeciwko indoktrynacji i restrykcjom prowadzonym przez partyjnych działaczy. Później, już w latach 70., mimo coraz słabszego zdrowia, angażował się we współpracę z nielegalnym, ale jawnie działającym Towarzystwem Kursów Naukowych, udzielając także wsparcia swym uczniom działającym w opozycji.

Sylwetka naukowa Małowista była kształtowana przede wszystkim przez dwóch uczonych: Marcelego Handelsmana, promotora jego rozprawy magisterskiej, i Stefana Czarnowskiego. Obaj ci profesorowie prowadzili zajęcia, których treści dotyczyły bardzo szerokiej tematyki nauk humanistycznych: historii powszechnej obejmującej dzieje Europy w czasach Merowingów po czasy XIX wieku oraz zagadnień dotyczących problematyki kultury i zagadnień powiązanych z tematyką socjologii historycznej.

W 1931 roku Małowist uzyskał dyplom magistra filozofii w zakresie historii na podstawie pracy o stosunkach handlowych między Flandrią i miastami strefy nadbałtyckiej w XIII-XIV wieku. O jej wartości świadczy to, że w tym samym roku została przyjęta do renomowanego czasopisma „Revue Belge de Philologie et d’Histoire”.

Dzięki pomocy rodziny udało się Małowistowi wyjechać do Sztokholmu, gdzie w szwedzkich archiwach zebrał materiały do rozprawy doktorskiej pisanej pod kierunkiem Handelsmana, poświęconej dziejom handlu sztokholmskiego na tle szwedzkiej polityki zagranicznej w latach 1470–1503. Pracę obronił w 1934 roku, uzyskując stopień doktora. W następnych latach aż do wybuchu II wojny światowej był nauczycielem gimnazjalnym, nie tracił jednak kontaktów ze środowiskiem akademickim. W 1938 roku wziął udział w międzynarodowej konferencji w Rydze. Nawiązane tam kontakty zaowocowały uzyskaniem paromiesięcznego stypendium we Włoszech, gdzie zebrał podstawowe źródła do monografii o koloniach genueńskich nad Morzem Czarnym w XV wieku. Już wówczas imponował biegłą znajomością wielu języków obcych.

W czasie wojny został umieszczony w getcie warszawskim, gdzie stracił swoją pierwszą żonę i sam z ledwością uratował życie. Korzystając z pomocy swych kolegów – historyków – Stanisława Herbsta, Witolda Kuli, Heleny Brodowskiej i koleżanki ze szkoły – E. Czeczotowej, udało mu się wydostać z getta i ukryć we wsi Jabłoń koło Radzynia Podlaskiego. Rozpoczął tam pracę nauczycielską w tajnych kompletach i podjął się nasłuchów obcojęzycznych dla Batalionów Chłopskich. Ukrywał się na tej wsi pod nazwiskiem Józefa Mila aż do końca wojny, podejmując w jej ostatnich miesiącach pracę w nasłuchu Polskiego Radia. W 1945 roku, po wypadku samochodowym przeniósł się do Warszawy. Tutaj odzyskał, oddany do przechowania na czas wojny u Tadeusza Manteuffla, jedyny ocalały egzemplarz pracy o Kaffie, kolonii genueńskiej na Krymie, która stała się podstawą jego habilitacji uzyskanej w 1946 roku z historii gospodarczej średniowiecza.

W 1948 roku podjął pracę w Instytucie Historycznym Uniwesytetu Warszawskiego, któremu pozostał wierny do końca życia. W 1949 roku został mianowany docentem, w 1952 roku profesorem nadzwyczajnym, w 1955 roku doktorem nauk historycznych (czyli podówczas stopniem równorzędnym z tytułem profesora zwyczajnego), za monografię Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu w Zachodniej Europie. Do czasu przejścia na emeryturę w 1979 roku był kierownikiem Zakładu Historii Gospodarczej, a następnie Historii Średniowiecznej. Kontynuował prace badawcze dotyczące dziejów nie tylko Polski i Europy, lecz także Afryki, Azji, zjawisk ogólnodziejowych: niewolnictwa, wypraw odkrywczych, ekspansji Mongołów. Jego studia publikowano w czasopismach wielu krajów, m.in. w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Francji, Czechosłowacji, we Włoszech, w ZSRR, Belgii, w USA, a nawet w Japonii. Przyniosły mu opinię międzynarodowego autorytetu w dziedzinie powszechnej historii gospodarczej. Stał się też, co nie było udziałem zbyt wielu polskich historyków, twórcą „szkoły historycznej”, uznawanej w środowiskach międzynarodowych. Jego spostrzeżenia i pomysły badawcze były wprowadzane do nauki światowej i cytowane w licznych publikacjach. Jeden z twórców konstruujących model gospodarki światowej w czasach przednowożytnych – amerykański uczony Immanuel Wallerstein – stwierdził, że najwięcej skorzystał w swych pracach z dorobku i koncepcji dwóch uczonych: Francuza Fernanda Braudela i Polaka Mariana Małowista. W pracach tego ostatniego zostały bowiem ukazane zależności między poszczególnymi kręgami gospodarczymi świata wzajemnie na siebie oddziaływującymi pod koniec wieków średnich. Małowist wyróżniał przede wszystkim dwa podstawowe kręgi Europy, odmienne demograficznie, ustrojowo, także kulturalnie, podzielone osią południkową biegnącą – w dużym uproszczeniu – wzdłuż Łaby. Upraszczając, trzeba przede wszystkim podkreślić, że jako jeden z pierwszych badaczy przeszłości zwracał uwagę na znaczenie dla rozwoju gospodarczego świata nowych form produkcji przemysłowej na zachodzie Europy m.in. nakładu, manufaktury rozproszonej – uzależnionych, przynajmniej częściowo, od dostarczanych surowców ze Wschodu. Pokazywał, jak dalece powstający od początków XV wieku rynek zbytu na wyroby „nowego sukiennictwa” (draperie nouvelle), na produkty luksusowe (sukna, odzież, broń, wina, korzenie, cukier) stanowił bodziec do wytwórczości przemysłowej w rozwiniętych gospodarczo krajach Europy – Niderlandach (początkowo Flandrii, później głównie Holandii), środkowych i zachodnich Niemczech, Anglii. Jednocześnie zaś wschodnie ziemie kontynentu – Polski, Litwy, Czech, Węgier, Rosji, państw skandynawskich – wpływały na rozwój produkcji na zachodzie i korzystały z korzystnego bilansu handlowego. W zamian za różnorodne surowce – drewno budowlane, rudy metali, futra oraz żywność, zboże, bydło, ryby – na wschód zaczął płynąć strumień pieniędzy. Zarobione w ten sposób pieniądze były przeznaczane przede wszystkim na konsumpcję stosunkowo licznej warstwy społecznej, nie tylko magnaterii, lecz także szczególnie licznej w rozległych państwach jagiellońskich uprzywilejowanej szlachty. Inwestycje przemysłowe nie cieszyły się tam, z niewielkimi wyjątkami, powodzeniem i znaczna część środków pieniężnych przychodzących z Zachodu wypływała na Południe do przedsiębiorców włoskich, greckich i w coraz większym stopniu – tureckich. Na ziemiach wschodniej Europy Małowist dostrzegał i opisywał w swych pracach różne strefy gospodarcze. Pierwsza z nich obejmowała obszary nadbałtyckie, w skład których wchodziły ziemie późniejszej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i księstwa leżące na wchodzie Rzeszy. Do tej strefy bałtyckiej zaliczał Skandynawię, jako obszar eksportujący surowce mineralne (szwedzkie żelazo, duńskie ryby, norweskie drewno), dobrze przy tym dostrzegając odmienne cechy gospodarki w krajach na Północy i na Południu. Druga strefa leżała według Małowista na ziemiach Rosji i krajów sąsiednich. Dostarczała ona na Zachód przede wszystkim futra. Trzecia obejmowała tereny dzisiejszej Ukrainy, pobrzeża czarnomorskie i Zakaukazie, eksportowała na Zachód wielkie stada bydła oraz produkty wschodnie dostarczane z ziem tureckich i mongolskich. Czwarta strefa – rejony podkarpackie, które dostarczały przynajmniej od XIII wieku na potrzeby Zachodu drogocenne metale kolorowe – złoto, srebro, miedź i ołów. Wreszcie ostatnia strefa, bałkańska, powiązana początkowo przez Włochów, później przez kupców tureckich z azjatyckim Bliskim Wschodem, dostarczała drogocenne tkaniny, broń, korzenie, wina.

Ze wszystkich tych stref leżących w Europie Środkowej i Wschodniej były eksportowane towary niezbędne dla przemysłu stoczniowego w Holandii i krajach leżących dalej na Zachodzie (m.in. dla Portugalii i Hiszpanii). Były to towary bardzo potrzebne w czasach narastającej koniunktury na budowę flotylli ruszających nowymi szlakami oceanicznymi. Nie zagłębiając się już w dokładniejsze opisy wielkiego handlu, dodać należy, że Małowist ukazywał początki wzajemnych współzależności gospodarek prowadzące do pierwszego etapu powstawania rynku światowego. Ponadto skutki tych zmian prowadziły do znaczących odmienności rozwoju społecznego. Wśród nich widział Małowist genezę m.in. zjawiska zwanego wtórnym poddaństwem, skutkującym przywiązaniem ludności chłopskiej do ziemi i rozwojem przymusowej pracy pańszczyźnianej. Wpływał na ten stan rzeczy wzrost znaczenia posiadaczy ziemskich (szlachty) na Wschodzie, idący w parze z osłabianiem miast i marginalizowaniem pozycji mieszczaństwa.

Na początku lat 60. Małowist podjął badania nad powstawaniem gospodarki świata nowożytnego w dobie wielkich wypraw odkrywczych. Jego zdaniem kryzys dochodów szlachty portugalskiej zmusił tę warstwę do poszukiwania korzyści na nowych obszarach i w innych formach działania. Efektem tego była ekspansja kolonialna. Poczynając od początków XV wieku, zostały podjęte wielkie wyprawy organizowane głównie przez szlachtę, a inspirowane przez władze państwowe, mające na celu poszukiwanie nowych źródeł dochodu. Skierowane były przede wszystkim na kontynent afrykański i zapoczątkowały pierwszy etap kolonializmu europejskiego. Niewątpliwą zasługą uczonego było ukazanie tego procesu dziejowego i jego skutków nie tylko dla Europy, lecz także dla krajów afrykańskich, przede wszystkim zachodnich wybrzeży tego kontynentu. Monografie Małowista – poświęcone stosunkom w Sudanie Zachodnim w dobie wczesnej ekspansji kolonialnej i jej skutkom, zarówno dla konkwistadorów portugalskich, jak i dla mieszkańców Afryki – stały się punktem wyjścia dla wielu badaczy zajmujących się powstawaniem gospodarki globalnej. Zostały one nieco później już przez jego uczniów poszerzone o powiązania Europy z całym afrykańskim kontynentem, z Ameryką Łacińską oraz z Indiami. Wraz z pogłębianiem badań nad dziejami ekspansji Europy i jej kontaktami z innymi kontynentami sam Małowist zwrócił uwagę na problemy historii Azji. Zafrapowały go dzieje Mongołów, co zaowocowało badaniami ich struktur społecznych i ich roli w euroazjatyckim świecie. Studia nad „wzrostem i upadkiem Imperium Mongolskiego”, czy nad charakterem władzy Tamerlana skłoniły go do zajęcia się (wraz z żoną, Izą Bieżuńską-Małowist, profesorem historii starożytnej) jednym z „wielkich problemów dziejów człowieka”, czyli znaczeniem i historią niewolnictwa w dziejach powstającej gospodarki ogólnoświatowej.

Wyliczenie tylko ważniejszych prac (zestawionych częściowo do 1974 roku w jego księdze pamiątkowej) z ponad 500 publikacji Małowista, wśród których kilkadziesiąt ukazało się poza Polską, zajęłoby zbyt wiele miejsca. Warto jednak pokusić się o określenie, przynajmniej wstępne, cech charakteryzujących jego warsztat naukowy. Jak się wydaje, można je ująć w pięć następujących reguł. Pierwsza dotyczyłaby możliwości poznania historycznego. Małowist przyjmował istnienie prawdy obiektywnej o przeszłości, do której historyk powinien się zbliżać. Zdecydowanie odrzucał wszelkie próby instrumentalnego traktowania historii, wykorzystywania jej do bieżących potrzeb politycznych. Miał nawet z tego powodu kłopoty, kiedy odrzucał obowiązujące w latach 40. i 50. tezy o decydującym znaczeniu rynku wewnętrznego dla rozwoju gospodarczego krajów i opowiadał się za wpływem przemian zachodzących w Europie na powstanie i rozwój folwarku pańszczyźnianego. Niejako dla równowagi, w latach późniejszych, wbrew wielu polemistom i zwolennikom opowiadających się za postmodernizmem czy innymi współczesnymi prądami naukowymi, zawsze reprezentował stanowisko głoszące istnienie twardych faktów leżących w sferze historii gospodarczej.

Druga reguła stosowana przez Małowista dotyczyła krytycznego, zawsze nieufnego podejścia do źródła. Gdyby doszukiwać się jakichś analogii w teoriach poznania, można by znaleźć je w głoszonej niegdyś przez Plechanowa „teorii hieroglifów”. Dla Małowista każdy ślad pozostawiany przez człowieka był nieocenionym źródłem do poznania przeszłości, który jednak nie przekazuje wiedzy o niej wiernie i dokładnie. Trzeba bowiem znaleźć właściwy klucz do tłumaczenia przekazu i jego przełożenia na język współczesny. Dopiero właściwe zrozumienie zawartych w nim treści daje gwarancję prawidłowego wyjaśniania zjawisk i procesów zachodzących w przeszłości. Na swój sposób Małowist wprowadzał tym swoim podejściem elementy późniejszego postmodernizmu. Wielkie znaczenie przywiązywał do trzeciej reguły w swoim postępowaniu badawczym. Szanował swych poprzedników, ale nie uznawał niepodważalnych autorytetów. Nakazywał, by zawsze weryfikować przekazane opinie i oceny wydarzeń. Warto wspomnieć, że proponując swym uczniom podjęcie jakichkolwiek tematów, polecał rozpoczynanie ich pracy od lektury wskazanych przez niego źródeł, by mogli sobie wyrobić własny pogląd – oczywiście później niejednokrotnie zmieniany – na badane zagadnienie. Przestrzegał jednocześnie przed ufaniem w dosłowne przekazy, przede wszystkim dostarczane przez źródła normatywne. Zawsze podkreślał, że wyrażały one bardziej programy działania ustawodawcy niż istniejący stan rzeczy, że w większym stopniu przedstawiały stosunki postulowane niż rzeczywiste.

Kolejną regułą w jego postępowaniu badawczym, w czym zbliżał się do wysoko cenionej przez siebie francuskiej szkoły Annales, było badanie przeszłych wydarzeń, szczególnie w dziejach gospodarczych, w możliwie szerokiej perspektywie przestrzennej. Realizując postulat „historii integralnej”, starał się ukazać badane zagadnienia w związku z procesami zachodzącymi niezależnie od istniejących granic politycznych czy podziałów ideologicznych. Dla Małowista przeszłość przypominała określenie stosowane wobec republiki francuskiej – miała być „jedna i niepodzielna”. Pisząc o dziejach Polski, ukazywał je możliwie jak najściślej z procesami i wydarzeniami dziejącymi się poza jej granicami. Znowu by odwołać się do zdania jednego z twórców szkoły paryskiej, Fernanda Braudela: „przez pryzmat ziarnka ryżu widzieć cały świat”. Dzieje Polski, w jego oglądzie grające rolę owego ziarnka ryżu, były widziane przez niego w kontekście dziejów całej środkowej Europy, które z kolei były umieszczane na tle wydarzeń zachodzących na innych kontynentach świata. Podejmując badania nad historią Polski, opisywał jej znaczenie w kontaktach z innymi państwami, na pograniczu obszarów rozwiniętych i zacofanych, przedstawiał jej rolę odgrywaną w czasie kryzysu gospodarczego Zachodu, by następnie przejść do zagadnień jeszcze szerszych, czyli podjęcia prób rozwoju gospodarki kontynentalnej przez ekspansję zamorską i jej skutków także dla naszego kraju. Takie widzenie przeszłości stało się jedną z podstaw modnych ostatnio badań nad „centrum i peryferiami”.

Kolejna cecha twórczości Małowista podlegała na ukazywaniu współzależności różnych dziedzin życia ludzkiego. Na pewno na pierwszym miejscu stawiał gospodarkę, w której widział główną siłę sprawczą zachodzących wydarzeń. W zachodzących w niej procesach widział klucz do poznania i zrozumienia różnych aspektów przeszłości. Dawał temu wyraz, pisząc o górnictwie, handlu, rzemiośle (badania zespołowe, które przyniosły serię monografii poświęconych różnym jego dziedzinom), badał dzieje handlu, stosunków monetarnych. Podejmował i inspirował studia nad dziejami miast, jako głównych ośrodków kształtujących przemiany życia, przyspieszających rozwój cywilizacji. Podejmowany przez niego szeroki zakres tematyczny pozwalał mu także na uwzględnianie innych, współzależnych z gospodarką dziedzin życia, m.in. zmieniających się struktur społecznych, dziejów politycznych, szeroko widzianych problemów kultury. Tematy, którymi się zajmował, umożliwiały mu poznawanie faz rozwojowych nie tylko Polski, krajów sąsiednich i Europy, lecz także rozległych obszarów, na których miały pojawić się podstawy współczesnej gospodarki i podziały do dziś widoczne na mapie świata.

Obraz działalności Małowista byłby niepełny, gdyby pominąć odgrywaną rolę, zgodnie z najlepszą tradycją uniwersytecką, mistrza gromadzącego wokół siebie liczne grono uczniów. Potrafił rozstrzygać skomplikowane kwestie i, przede wszystkim, stawiać pytania, które przed słuchaczami otwierały nowe, coraz ciekawsze perspektywy poznawcze. Pobudzał aktywność intelektualną, ucząc jak należy prowadzić dyskusję naukową, formułować stawianie śmiałych hipotez wspartych rzetelnym materiałem źródłowym. W trakcie dyskusji z Małowistem rodziły się nowe pomysły i nowe propozycje badawcze, dotyczące poznawania zjawisk dziejących się w różnych czasach i w szerokiej panoramie przestrzennej. Wnioski i przemyślenia uzyskane podczas prowadzonej z nim dyskusji owocowały podejmowaniem przez niego i jego uczniów bardzo różnorodnej tematyki dotyczącej dziejów wielu zjawisk na wielu kontynentach. Do jego uczniów należy grono uczonych, często także już o międzynarodowej sławie, działających w różnych placówkach badawczych. Można wymienić wśród nich m.in. Antoniego Mączaka, Benedykta Zientarę, Marię Bogucką, Bronisława Geremka, Andrzeja Wyrobisza, Michała Tymowskiego, Jana Kieniewicza, Marcina Kulę, Mariana Dygo, Rafała Karpińskiego, Bronisława Nowaka, Danutę Molendę, Andrzeja Dziubińskiego, Barbarę Stępniewską-Holzer, Annę Dunin-Wąsowiczową, Igora Kąkolewskiego, Jacka Adamczyka, a także autora tego eseju. Wśród słuchaczy – i dyskutantów – na jego seminarium częstymi uczestnikami byli także mile widziani goście Stanisław Trawkowski, Tadeusz Lalik, którzy brali aktywny udział w dyskusjach. Ich wielokierunkowa twórczość naukowa, szerokość podejmowanej tematyki, pozwala na utrzymanie poglądu o stworzeniu przez Małowista na Uniwersytecie liczącej się szkoły historycznej.

Wśród prawie 100 prac, należy wymienić przynajmniej te, które wpłynęły na dalsze kierunki badań prowadzonych nie tylko w Polsce, lecz także na świecie. Do dziś klasyczną, szeroko cytowaną pracą jest jego magisterska dysertacja Les relations economique entre la Flandre, la Pologne et les pays limitrophes du XIIIe au Revue Belge de Philologie et d’Histoire (1931). Inne ważne prace to: Handel zagraniczny Sztokholmu i polityka zewnętrzna Szwecji w latach 1470–1503 (Warszawa 1935), Kapitały handlowe w górnictwie na przełomie wieku XV na XVI („Przegląd Historyczny” 1935), The Baltic and the Black Sea in Medieval Trade, Baltic and Scandinavian Countries (1937), Riga und Danzig vom Ausbruch des Dreizehnjahrigen Krieges bis zum Ende dez XVI Jahrhunderts, Riga (1938), Kaffa – kolonia genueńska na Krymie i problem wschodni w latach 1453–1475 (Warszawa 1947), Z problematyki dziejów gospodarczych strefy bałtyckiej we wczesnym średniowieczu („Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1948), Polityka gospodarcza Zakonu Krzyżackiego w XV wieku (Warszawa 1948), W sprawie badań nad historią rzemiosła miejskiego w średniowiecznej Polsce („Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1951), Zagadnienie kryzysu feudalizmu w XIV i XV wieku w świetle najnowszych badań. Próba krytyki („Kwartalnik Historyczny” 1953), Podstawy gospodarcze przywrócenia jedności państwowej Pomorza Gdańskiego z Polską w XV wieku („Przegląd Historyczny” 1954), Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu na Zachodzie Europy w XIV i XV wieku (Warszawa 1954), Ueber die Frage der Handelspolitik des Adels in den Ostseelaendern im 15. und 16. Jahrhundert, Hansische Geschichtsblaetter (1957), On the Transition from Feudalism to Capitalism (w jęz. japońskim, Tokio 1958), Problem podziału gospodarczego Europy w XV-XVII wieku (Warszawa 1958), The economic and social development of the Baltic countries from 15-th to the 17-th centuries („Economie History Review” 1959), L’approvisionement des ports de la Baltique en produits forestiers pour constructions navales aux XVe et XVIe siecles (Paris 1960), Les produits des pays de la Baltique dans le commerce international au XVIe siecle („Revue du Nord” 1960), Polska a przewrót cen w Europie w XVI-XVII w. („Kwartalnik Historyczny” 1961), Les mouvements d’expansion en Europe aux XVe et XVIe siècles („Annales. Economies, sociétés, civilisations” 1962), O społecznych aspektach wczesnej ekspansji kolonialnej („Przegląd Historyczny” 1963), Les aspects sociaux de la première phase de l’expansion coloniale („African Bulletin” 1964), Wielkie państwa Sudanu w późnym średniowieczu (Warszawa 1964), Europe de l’Est et les Pays Iberiques (Barcelona 1965), The problem of the inequality of economic development in Europe in the later middle ages („Economic History Review” 1966), Ekspansja portugalska w Afryce a ekonomika Europy na przełomie XV i XVI w. („Przegląd Historyczny” 1968), Europa a Afryka Zachodnia w dobie wczesnej ekspansji kolonialnej (Warszawa 1969), Quelques observations sur le commerce de l’or dans le Sudan occidental au moyen-âge („Annales. Economies, sociétés, civilisations” 1970), Wschód a Zachód Europy w XIII-XIV wieku, Konfrontacja struktur gospodarczych (Warszawa 1973), Konkwistadorzy portugalscy (Warszawa 1976), Z zagadnień wzrostu i upadku miast Imperium Mongolskiego (Warszawa 1976), Tamerlan i jego czasy (Warszawa 1985), Niewolnictwo (wraz z Izą Bieżuńską-Małowist, Warszawa 1987).

Jerzy Manteuffel

Urodzony 3 III 1900 w Taunagi (ob. Łotwa). Studia na UW, doktorat tamże (1925). Studia uzupełniające za granicą (Berlin, Paryż, Londyn). Habilitacja na UW (1930), docent tamże. Wykładowca KUL (1936), UJK we Lwowie (1937). Podczas okupacji uczestnik tajnego nauczania. Profesor UW (1946), kierownik Katedry Papirologii, później współorganizator Instytutu Papirologii, równocześnie wykładowca UWr.

Filolog klasyczny i papirolog; twórca podstaw papirologii w Polsce.
Członek m.in. PAU (1946), Polskiego Towarzystwa Filologicznego (wiceprezes 1939–1950), Komitetu Association Internationale des Papyrologues (Bruksela). Współwydawca międzynarodowego czasopisma papirologicznego „Journal of Juristic Papyrology” (1948).
Zmarł 14 I 1954 w Warszawie.

De opusculis Graecis de papyris ostracis lapidibusque collectis, Warszawa 1930; Papirologia szczegółowa, Lwów 1933; Książka w starożytności, Warszawa 1937; Fouilles Franco-Polonaises. Rapports, t. I-II 1937–1950 (współautor); Ze świata papirusów, Wrocław 1950.
Tłumaczenia: Menander, Sąd rozjemczy, Wrocław 1951.
Publikacje tekstów papirusowych: Papyri Varsovienses, Warszawa 1935; Papyri ex collectione Varsoviensi, series nova, „The Journal of Juristic Papyrology” 1948, t. II, s. 81–110.

J. Łanowski, Wspomnienie o Profesorze Jerzym Manteufflu, „Eos” 1954, R. 47, s. 3–22.

ANNA ŚWIDERKÓWNA

JERZY MANTEUFFEL*

1900–1954

Profesor Jerzy Manteuffel zmarł 14 stycznia 1954 roku. W chwili śmierci miał niespełna lat 54, był zatem w wieku, w którym w życiu uczonego przypada na ogół okres najbardziej ożywionej i płodnej, bo już dojrzałej, działalności i twórczej, i pedagogicznej. Należy przy tym dodać, że śmierć profesora poprzedziła przeszło trzyletnia ciężka choroba, wyłączająca go z każdym dniem skuteczniej z normalnego życia. A gdy umierał, nie minęło nawet dziesięć lat od zakończenia wojny. Jeśli nawet nie zmusiła ona Jerzego Manteuffla do całkowitego przerwania pracy naukowej, nie ulega jednak wątpliwości, że bardzo ją ograniczyła i utrudniała. Tak więc trzeba stwierdzić, że miał on mało czasu, by ukształtować uczniów i pozostawić trwały dorobek naukowy. Fakt, że mimo wszystko udało mu się tego dokonać, ma w tych warunkach szczególnie wielką wymowę.

Jerzy Manteuffel przyszedł na świat 3 marca 1900 roku, na terenie dzisiejszej Łotwy, w miejscowości Taunagi koło Dyneburga. Świadectwo dojrzałości otrzymał w 1918 roku w Piotrogrodzie i jeszcze w tym samym roku rozpoczął studia filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim. Tutaj jego nauczycielami byli przede wszystkim Tadeusz Zieliński i Gustaw Przychocki. Pod kierunkiem tego ostatniego przygotował rozprawę poświęconą topice erotycznej komedii nowej i na jej podstawie uzyskał w 1925 roku stopień doktora filozofii. To zainteresowanie literaturą hellenistyczną, ujawniające się już na początku jego działalności, miało mu towarzyszyć do końca życia.

Wkrótce po doktoracie wyjechał za granicę, gdzie swoją zdobytą w Warszawie wiedzę i filologiczne umiejętności pogłębiał pod okiem takich znawców antyku, jak: Ulrich Wilamowitz, Paul Maas czy Eduard Norden. W Berlinie także spotkał dwóch wielkich niemieckich papirologów, Ulricha Wilckena i Wilhelma Schubarta. Poczynając zaś przynajmniej od końca XIX w. nikt, kto interesuje się literaturą grecką, a tym bardziej hellenistyczną, nie może lekceważyć odkryć papirologicznych. Było więc rzeczą całkiem naturalną, że młody polski uczony zaczął w Berlinie studiować także papirologię. A papirusy greckie przynoszą nam nie tylko teksty literackie, lecz także, a nawet przede wszystkim, niezliczone dokumenty. Na nich to początkujący papirolog uczy się zazwyczaj podstaw paleografii i metody edytorskiej. Dlatego też nie należy się dziwić, że pierwszą publikacją papirologiczną Jerzego Manteuffla było kilka listów prywatnych wydanych w „Eos” w 1927 roku. Pasowany w ten sposób na papirologa-wydawcę, publikuje od tej chwili niejednokrotnie również dokumenty papirusowe, chociaż fascynować go będą zawsze nade wszystko teksty literackie. Z temperamentu do końca pozostanie filologiem i historykiem literatury, specjalizując się zwłaszcza w poezji aleksandryjskiej, jak również w „drobnej literaturze” okolicznościowej i ludowej, będzie jednak także wydawcą papirusowych dokumentów, doceniającym w pełni ich wszechstronne znaczenie historyczne.

Jerzy Manteuffel przebywał za granicą jeszcze w latach 1928 i 1929. Pracował długie miesiące nie tylko w Berlinie, lecz również w Paryżu, Londynie i Oksfordzie pod kierunkiem takich mistrzów papirologii, jak (oprócz wymienionych już Wilckena i Schubarta): Pierre Jouguet, Harold Idris Bell czy Arthur S. Hunt. Plonem tych miesięcy było najpierw parę artykułów, w których Manteuffel zajął się tekstami o charakterze ludowym i religijnym, znanymi nam z inskrypcji lub papirusów. Przygotowywał już bowiem swoją rozprawę habilitacyjną. Ukazała się ona ostatecznie w 1930 roku pt. De opusculis Graecis de papyris ostracis lapidibusque collectis. W dziele tym zebrał autor wszystkie znane do momentu jego publikacji drobne utwory, o których nie wiedzielibyśmy nic, gdyby nie papirusy, ostraka czy inskrypcje. Znalazły się tu zatem hymny na cześć bogów, aretalogie, czyli opowieści o cudach przez nich dokonanych, mimy wystawiane na placach miast greckiego Egiptu, śpiewane tamże piosenki i pieśni okolicznościowe, razem 44 prozaiczne i poetyckie teksty. Manteuffel wydał je, opierając się w znacznej większości przypadków na nowym odczytaniu oryginału, niejednokrotnie wprowadzając własne istotne poprawki. Każdy tekst opatrzony został pełną bibliografią, aparatem krytycznym i komentarzem rzeczowym. Niemniej ważna jest pierwsza część pracy. Przynosi ona obszerny wstęp kreślący tło historyczne tej literatury oraz kolejne omówienie poszczególnych jej działów. Przez wiele lat jeszcze i po wojnie dzieło Manteuffla stanowiło nieodzowny punkt wyjścia dla wszelkich badań w tej dziedzinie.

Na jego też podstawie Jerzy Manteuffel habilitował się w 1930 roku na Wydziale Humanistycznym UW „z filologii klasycznej ze szczególnym uwzględnieniem papirologii”. Od tej chwili prowadził również na tymże Uniwersytecie wykłady i ćwiczenia zlecone z papirologii, paleografii greckiej, a także z poezji aleksandryjskiej, greckiej komedii i tragedii. Swoimi zajęciami z papirologii otwierał nową epokę w historii polskiej nauki o starożytności.

Greckie papirusy, znajdowane najczęściej (choć nie wyłącznie) na terenie Egiptu, znacznie wzbogaciły i nadal jeszcze – jak wiadomo – wzbogacają naszą znajomość literatury greckiej, zrozumiałe jest zatem, że podwaliny papirologii kładli filologowie klasyczni, im też zawdzięcza ta dyscyplina swoją metodę edytorską. Nie inaczej było i w Polsce. Pionierskie znaczenie miały tu przede wszystkim prace Stanisława Witkowskiego. Profesor filologii klasycznej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie w latach 1902–1935, zdobył sobie światowe uznanie jako wydawca listów prywatnych z okresu panowania Ptolemeuszów w Egipcie. Interesowały go nie tyle same dokumenty, co język, jakim były pisane. Jako jeden z pierwszych filologów zwrócił uwagę na doniosłość faktu, że mamy tu do czynienia z zapisem żywego języka mówionego, a nie z dialektem literackim. Mimo wszystko było to wszakże tylko uboczne zainteresowanie wytrawnego hellenisty.

Dopiero Manteuffel pomyślał o zorganizowaniu w Polsce poważnego ośrodka badań papirologicznych. Zrozumiał, że jeśli nauki o świecie starożytnym mają się rozwijać w naszym kraju na poziomie światowym, nie może wśród nich zabraknąć także papirologii. Będąc docentem Uniwersytetu Warszawskiego, postanowił zdobyć dla swej uczelni własną kolekcję papirusów. Kosztem usilnych zabiegów w Ministerstwie Wyznań i Oświecenia Publicznego udało mu się uzyskać odpowiednie fundusze, lecz to nie rozwiązywało jeszcze wszystkich trudności. Manteuffel potrafił jednak wykorzystać nawiązane w czasie swych pobytów za granicą stosunki, by zapewnić sobie usługi dobrego pośrednika, prof. Schmidta z Berlina, który często odwiedzał Egipt i znał sytuację na tamtejszym papirusowym rynku. On to właśnie za niezbyt wygórowaną cenę zakupił dla Uniwersytetu Warszawskiego niewielki zbiór papirusów. Kolekcja była skromna, liczyła bowiem 49 papirusów, jak również – łącznie z darami i późniejszymi jeszcze nabytkami – 125 ostraków i 5 etykietek mumiowych. Papirusy i cztery pierwsze ostraka wydał Manteuffel w 1935 roku jako Papyri Varsovienses. Warto w tym miejscu dodać, iż przedruk anastatyczny tej publikacji ukazał się w 1974 roku nakładem wydawnictwa Cisalpino-Goliardica w Mediolanie, przy czym został do niego dołączony aneks pióra Zbigniewa Borkowskiego, który informuje o zniszczeniu w czasie wojny większej części kolekcji, a zarazem przynosi uzupełnienia i poprawki do pierwszego wydania.

Na karcie tytułowej Papyri Varsovienses czytamy: „edidit Georgius Manteuffel adiutoribus Leone Zawadowski et Casimiro Rozenberg usus”. Jest to rzecz godna uwagi, gdyż tego rodzaju udział uczniów niejednokrotnie bywa pomijany milczeniem lub co najwyżej skwitowany notką w stosownym miejscu. Manteuffel jednak od początku i w pełni świadomie budował polską papirologię, a do tego była mu potrzebna nie tylko kolekcja papirusów, lecz także, a nawet przede wszystkim, ludzie. Interesy zaś swoich uczniów zawsze stawiał na pierwszym miejscu.

W 1936 roku Jerzy Manteuffel został zaproszony na Katedrę Filologii Klasycznej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, rok zaś później powołano go na takąż samą katedrę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Nie zerwał wszakże więzów łączących go od początku z Uniwersytetem Warszawskim. Dojeżdżał tu przez dłuższy czas, jeszcze prowadząc ćwiczenia zlecone z papirologii. Uczestników nie było wprawdzie wielu, ale ziarno zostało posiane.

Z Uniwersytetem Warszawskim związały Manteuffla również i wykopaliska prowadzone w Egipcie. Wszystko zaczęło się jeszcze w 1935 roku, kiedy w czasie wizyty w Warszawie jego francuskiego mistrza, P. Jougueta, podpisano tu umowę między naszą uczelnią a Francuskim Instytutem Archeologii Orientalnej w Kairze. Na jej podstawie przez trzy kolejne kampanie (w latach 1936/1937, 1937/1938 i 1938/1939) prowadzono w Edfu, w Górnym Egipcie, wspólne polsko-francuskie prace wykopaliskowe, którym kres położył dopiero wybuch wojny. Ze strony polskiej kierowali nimi: Kazimierz Michałowski, profesor archeologii na Uniwersytecie Warszawskim, oraz – jako jedyny papirolog ekspedycji – Jerzy Manteuffel. Praca papirologa w tych warunkach polowych nie była bynajmniej łatwa. Manteuffel mógł zabrać ze sobą zaledwie najniezbędniejsze słowniki i tylko z ich pomocą odczytywał na miejscu znajdowane ostraka i papirusy. Profesor Michałowski miał później nieraz podkreślać, jak cenną dla archeologów okazywała się ta współpraca papirologa, kiedy to odczytany od ręki dokument pozwalał na pewne datowanie wszystkich znajdowanych z nim razem przedmiotów.

Sprawozdania z kolejnych kampanii publikował w Kairze Francuski Instytut Archeologii Orientalnej. Wymagało to od polskich uczestników wiele usilnej pracy także i po zakończeniu kampanii, żeby przed powrotem do kraju pozostawić w Egipcie gotowy już do druku maszynopis. Dwa pierwsze tomy sprawozdań z polsko-francuskich wykopalisk w Tell-Edfu ukazały się w Kairze w latach 1937 i 1938, ostatni, złożony tuż przed wojną, dopiero w 1950 roku Manteuffel publikował w nich papirusowe plony wykopalisk, które wcale nie były małe ani mało ważne. Warunki terenowe w Edfu nie sprzyjają zachowaniu się papirusów, w sprawozdaniach znajdujemy jednak ich siedem, przy czym jeden z nich, najstarszy papirus z wykopalisk w Edfu, pochodzący być może z III w. p.n.e., stanowi swego rodzaju zagadkę. Jest to bowiem podanie pewnego klerucha, który obiecuje bardzo szybko zaradzić klęsce suszy, jaka dotknęła „kraj” (zapewne raczej okolicę, gdzie mieszkał), jeśli tylko uda mu się dotrzeć do króla w Aleksandrii. Ważniejsza wszakże niewątpliwie od tej ciekawostki jest liczna grupa ostraków (460) przynosząca nam informację o dużej dzielnicy żydowskiej w starożytnej Apollonopolis (dzisiejsze Edfu). Na szczególne podkreślenie zasługuje też fakt znalezienia aż 16 ostraków łacińskich, w tym dwóch z tekstem dwujęzycznym: łacińskim i demotycznym.

W ciężkich latach wojennych Jerzy Manteuffel, chociaż zaangażowany i w konspirację, i w pracę społeczną, nie przerwał jednak działalności naukowej i pedagogicznej. Pozbawiony wszelkich możliwości kontaktu z nauką światową, pracował nad wybranymi problemami literatury hellenistycznej, przygotował wydanie nowej serii papirusów, a jednocześnie w ukryciu przed niemieckim okupantem prowadził na tajnym uniwersytecie wykłady i ćwiczenia z filologii klasycznej i historii starożytnej. Wpływ jego na uczniów był w tym okresie bardzo wielki i nie ograniczał się bynajmniej tylko do przekazywanej im wiedzy. Najlepiej świadczy o tym choćby wspomnienie poświęcone pamięci profesora, które w roczniku „Eos”1 ogłosił Jerzy Łanowski, obecnie profesor filologii klasycznej na Uniwersytecie Wrocławskim i wieloletni dyrektor Instytutu Filologii Klasycznej na tejże uczelni.

Po zakończeniu wojny prof. Jerzy Manteuffel, zaproszony na Katedrę Filologii Klasycznej na Uniwersytecie Wrocławskim, późną jesienią 1945 roku przyjechał do odbudowującej się z ruin Warszawy i od 1 grudnia, początkowo w charakterze profesora kontraktowego, podjął pracę na Uniwersytecie, z którego sam wyszedł i na którym, jeszcze jako docent, budował w latach 30. polską papirologię. Teraz trzeba było wszystko zaczynać od początku. Profesor się jednak nie zrażał, mimo że w tych pierwszych miesiącach brakowało rzeczywiście wszystkiego: ludzi, książek, nawet mebli czy miejsca pod dachem. Instytut Historyczny użyczył powstającemu seminarium papirologicznemu dwóch małych pokoików w odrestaurowanym naprędce gmachu pomuzealnym. W jednym pokoju, tzw. sali seminaryjnej, stanęło kilka ławek szkolnych, na ścianie zaś zawisła mała tablica, którą profesor przyniósł pewnego dnia sam z domu. W drugim pokoju – gabinecie profesora – stało przez długi czas po środku jedno żelazne krzesełko. Biblioteka zaś zaczęła swe istnienie od kilku przywiezionych ze Lwowa książek.

Warszawska kolekcja papirusów, tworzona z taką pieczołowitością przez Manteuffla, uległa niemal doszczętnemu zniszczeniu. Lata powojenne obfitowały jednak w niespodziewane wydarzenia. I tak pewnego dnia w 1946 roku do Stefana Srebrnego, wówczas już profesora filologii klasycznej na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, przyszedł student, przynosząc mu oprawny w szkło tajemniczy jasnobrunatny strzępek. Okazało się, że pod sam koniec wojny, czy też może w pierwszych tygodniach już po jej zakończeniu, w pociągu jadącym ze zdobytego Berlina znalazła się jakaś uszkodzona skrzynia drewniana. Przewożone w niej dziwne przedmioty wydawały się pozbawione jakiejkolwiek wartości, bo nawet szybki, w które je oprawiono, były za małe, by przydać się choćby do oszklenia okna. Niepotrzebny balast został zatem wyrzucony na tory. Zbierali go przypadkowi przechodnie, najczęściej kolejarze, w nadziei, że może się jednak to na coś przyda... Syn zaś jednego z owych kolejarzy studiował na Uniwersytecie w Toruniu.

Profesor Srebrny zawiadomił natychmiast Manteuffla o znalezionym w okolicach Torunia papirusie, najprawdopodobniej pochodzącym z wielkiej kolekcji Muzeum Berlińskiego. Manteuffel bez trudności zidentyfikował znalezisko: był to rzeczywiście jeden z dawno już opublikowanych papirusów berlińskich. Trzeba było teraz działać szybko, a zarazem ostrożnie, by ci, którzy stali się przypadkowymi właścicielami innych jeszcze papirusów, nie zniszczyli ich nieopatrznie, próbując wykorzystać szybki lub nie schowali z obawy, że zostaną im odebrane, a znalazców spotka może nawet jakaś kara.

Nikt z nas już dzisiaj nie wie, w jaki sposób udało się Manteufflowi przekonać odpowiednie władze, że jedynym sposobem ocalenia owych bezcennych przecież papirusów jest płacenie niewielkiej sumy za każdy znaleziony i przyniesiony. I tym razem także, jak przed laty, uzyskał profesor z Ministerstwa Oświaty potrzebne „fundusze”, tak zresztą skromne, że trudno je nawet funduszami nazywać. Ale i to wystarczyło. Wystarczyło, gdyż on sam jeździł wzdłuż trasy owego legendarnego pociągu z papirusami, sam wypytywał ludzi, namawiał, płacił za to, co mu przynoszono, obiecywał pieniądze za dalsze znaleziska. I w taki oto sposób Manteuffel ocalił kilkadziesiąt berlińskich papirusów. Przywiezione do Warszawy, zostały szybko zidentyfikowane, ponieważ wszystkie należały do tekstów już poprzednio publikowanych. Manteuffel zawiadomił o znalezieniu tych papirusów ich prawowitego właściciela, Muzeum Berlińskie, podając dokładną listę numerów inwentarza tekstów, które udało mu się odszukać. Za obopólną zgodą zostały one ostatecznie w Katedrze Papirologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Od lipca 1946 roku Jerzy Manteuffel był już bowiem profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego i objął stworzoną dla niego Katedrę Papirologii. Profesor pracował niestrudzenie i z niesłabnącym nigdy entuzjazmem. Organizując swój zakład w Warszawie, dojeżdżał jednocześnie systematycznie (co miesiąc na cały tydzień) na Uniwersytet Wrocławski – aż do swej ostatniej choroby w 1951 roku.

Od pierwszej chwili – i we Wrocławiu, i w Warszawie – Manteuffel wyszukiwał sobie współpracowników, należał bowiem do tych profesorów, dla których uczniowie są ważniejsi niż ich własna praca naukowa. We Wrocławiu najbliższym współpracownikiem uczynił swego lwowskiego wychowanka, Jerzego Łanowskiego. W Warszawie jego wybór padł na studentkę filologii klasycznej, Annę Świderkównę. Oboje mieli kontynuować prace swojego mistrza również po jego przedwczesnej śmierci. Łanowski we Wrocławiu rozwijał nadal badania nad poezją aleksandryjską, poświęcając też wiele uwagi teatrowi starożytnemu i całej historii literatury greckiej. Świderkówna w Warszawie po pierwszych pracach poświęconych Kallimachowi zajęła się ostatecznie papirologią (w tym również edycją dokumentów papirusowych) oraz historią świata hellenistycznego. W ten sposób oba kierunki zainteresowań Jerzego Manteuffla znalazły swoją kontynuację na dwóch uczelniach, na których wykładał on po wojnie. W Warszawie zresztą na Uniwersytecie badania papirologiczne prowadzono także w Katedrze Historii Starożytnej Instytutu Historycznego, lecz i tu pierwszy impuls wyszedł z tego samego źródła. Katedrą tą kierowała bowiem prof. Iza Bieżuńska-Małowistowa, która jeszcze w latach przedwojennych była, z inicjatywy Zdzisława Zmigrydera-Konopki, słuchaczką Manteuffla na Uniwersytecie Warszawskim, później zaś ukończyła pod jego kierunkiem zaczętą u Zmigrydera swą rozprawę doktorską.

Sam Manteuffel w ostatnim okresie swego życia opublikował jeszcze osiem papirusów, które nazwał „drugą serią papirusów warszawskich” (Papyri e collectione Varsoviensi, series nova). Wydanie przygotował w czasie wojny, a teksty owe zostały jeszcze wcześniej przekazane mu do publikacji i nie miały właściwie nic wspólnego z kolekcją warszawską. Trzy pierwsze (fragmenty Eurypidesa i gnomy Menandra) były własnością Muzeum Berlińskiego, a z pozostałych dokumentów jeden pochodził ze zbiorów H. Ibschera, a cztery z wykopalisk włoskich. Tytuł nadany tej właśnie publikacji przez profesora świadczy nader wymownie o jego dążeniu do jak najszybszego odbudowania zniszczonej kolekcji papirusów Uniwersytetu Warszawskiego.

Poza pracami edytorskimi, zajmował się w tym czasie Manteuffel, podobnie jak w okresie przedwojennym, literaturą hellenistyczną, a zwłaszcza poezją aleksandryjską, poświęcając najwięcej uwagi Kallimachowi, którego talent i sztukę pozwoliły nam w pełni docenić dopiero odkrycia papirusowe.

W 1947 roku powrócił do kraju wybitny historyk prawa antycznego i znawca papirologii prawniczej, prof. Rafał Taubenschlag. Nawiązał on ścisłą współpracę z Manteufflem, wciągając go do redakcji międzynarodowego czasopisma papirologicznego, „Journal of juristic papyrology” („Rocznik papirologii prawniczej”). Czasopismo to, założone przez Taubenschlaga w 1946 roku w Nowym Jorku, od 1948 roku wychodzi w Warszawie, początkowo nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (później Polskiej Akademii Nauk, wreszcie Uniwersytetu Warszawskiego). Mimo zachowania przymiotnika „juristic” w tytule czasopisma, jego zakres po przeniesieniu do Warszawy rozszerzył się znacznie i nie ograniczał się bynajmniej tylko do tematyki prawniczej. Jerzy Manteuffel przejął teraz opiekę nad artykułami z dziedziny papirologii historycznej i filologicznej. A warto podkreślić, że w owych latach powojennych, kiedy to wiele czasopism naukowych przestało w ogóle wychodzić, inne zaś ukazywały się z wielkim opóźnieniem, „Journal of juristic papyrology”, wsparty autorytetem swoich obu redaktorów, nigdy nie cierpiał na brak materiałów, od razu też zdobył sobie wysoką rangę w świecie nauki.

Jerzy Manteuffel jako redaktor nie zapominał również o swoich uczniach. Już od pierwszego warszawskiego rocznika „Journalu” ukazywały się w nim artykuły nawet bardzo młodych autorów, pisane pod jego kierunkiem, a nieraz nawet w znacznej części wprost przez niego samego.

Jako dobry pedagog doceniał też Jerzy Manteuffel zawsze znaczenie popularyzacji. Tworząc polską papirologię starał się od samego początku przedstawić polskim czytelnikom, także niespecjalistom, tę nową dyscyplinę i jej znaczenie dla całości nauk o świecie starożytnym. O tych dążeniach świadczą już najwcześniejsze artykuły Manteuffla ukazujące się na łamach różnych czasopism od 1927 roku. W 1933 roku wydał on we Lwowie, razem z uczniem Stanisława Witkowskiego, Franciszkiem Smolką, książkę pod tytułem Papirologia. Stanowi ona pierwsze polskie wprowadzenie w tę problematykę, przeznaczone głównie dla słuchaczy szkół wyższych, lecz dostępne również dla szerokich warstw wykształconego społeczeństwa. Jerzy Manteuffel był tu autorem części drugiej, noszącej tytuł Papirologia szczegółowa. Cała książka jest już dziś oczywiście przestarzała, część pióra Manteuffla zachowała jednak pewną wartość, choćby tylko jako wybór tekstów papirusowych, przytaczanych w greckim oryginale wraz z polskim tłumaczeniem.

W 1937 roku ukazała się w Warszawie Książka w starożytności, praca popularna mająca wtajemniczyć czytelnika w historię książki u samej kolebki literatury europejskiej. Przedstawiając ówczesny stan badań, zawierała też wiele cennych obserwacji autora, co pozwoliło wznowić ją dziesięć lat później, w 1947 roku, już w czasach powojennych. Wreszcie w 1950 roku ujrzała światło dzienne jeszcze jedna książka, która może w większym stopniu niż jakakolwiek poprzednia praca Manteuffla otwierała przed niespecjalistą pasjonującą krainę greckich papirusów. Ze świata papirusów wprowadza czytelnika w historię odkryć papirologicznych, jak również we wszystkie dziedziny życia grecko-rzymskiego Egiptu, o jakich tylko mówią znajdowane nad Nilem dokumenty. Zostały tu przedstawione stosunki gospodarcze i społeczne, administracja kraju, rodzina, kultura, religia i nauka – cały barwny kalejdoskop życia Egiptu w ciągu tego tysiąclecia, z którego pochodzą greckie papirusy. Ostatnia praca Jerzego Manteuffla, wydany przez Zakład im. Ossolińskich Sąd rozjemczy Menandra, przyniosła pierwszy polski przekład tej komedii na język polski wraz z wyczerpującym komentarzem i wstępem zapoznającym czytelnika i z autorem starożytnym, i z jego dziełem.

Profesor Manteuffel był jednak nie tylko papirologiem-wydawcą, wybitnym znawcą literatury i kultury hellenistycznej, zamiłowanym popularyzatorem i świetnym pedagogiem. Przed samą wojną, w 1939 roku, Polskie Towarzystwo Filologiczne wybrało go swoim „wiceprezesem urzędującym”, w tym bowiem czasie tytuł prezesa Towarzystwa miał charakter czysto honorowy. Żaden wszelako z poprzednich wiceprezesów nie sprawował swej funkcji w czasach tak trudnych. Manteuffel piastował to stanowisko do 1950 roku, a tylko ci, którzy te pierwsze powojenne lata pamiętają, mogą docenić, jak wielkiego dzieła dokonał. W całkiem nowych i często niesprzyjających filologii klasycznej warunkach trzeba było odbudowywać od podstaw całą działalność Towarzystwa, organizować koła lokalne, wznawiać wydawnictwa. Profesor podjął teraz wszystkie te zadania z podobnym zapałem i talentem organizacyjnym, z jakimi już przed wojną tworzył polską papirologię. Walczył o konieczne fundusze, zdobywał niezbędne pozwolenia, pilnował odlewania czcionek greckich w Warszawie po to, by je następnie samemu przewieźć do Wrocławia, nie przejmując się wcale, że ten bagaż „podręczny” ważył blisko 70 kg! We Wrocławiu były one po prostu potrzebne, gdyż tam wychodziła „Eos”, organ Polskiego Towarzystwa Filologicznego. Wiceprezes Towarzystwa jeździł zresztą wiele, a gdy nie było czcionek, woził zazwyczaj ze sobą nieznacznie tylko lżejsze od nich paki książek, podróżując nieznużenie pociągami, w tym czasie zawsze bardzo powolnymi, w których ogrzewanie najczęściej nie działało także i w zimie.

Najważniejszą rzeczą było zapewnienie normalnego rozwoju Towarzystwa. Jerzy Manteuffel poświęcił temu celowi wszystkie swe siły, mocno już nadszarpnięte przez lata okupacji, nie liczył i nie szczędził swego trudu ani swego czasu, żył życiem Towarzystwa i nic, co je w jakikolwiek sposób dotykało, nie było mu obce. Toteż w uznaniu położonych zasług Polskie Towarzystwo Filologiczne nadało mu w 1950 roku tytuł członka honorowego. Z perspektywy czasu należy stwierdzić wyraźnie, że żaden prezes ani w Polsce przedwojennej, ani po wojnie, nie był zmuszony pracować w tak wyjątkowych i ciężkich warunkach, żaden nie musiał dokonać tak wiele, żaden nie angażował się tak bez reszty we wszystkie sprawy Towarzystwa.

W sytuacji niekorzystnej dla wszelkich kontaktów międzynarodowych starał się Jerzy Manteuffel nawiązać pozrywane przez wojnę stosunki, a czynił to z myślą nie tyle o sobie samym, ile o kierowanym przez siebie Towarzystwie, jak również o swoich uczniach. Przed wojną reprezentował polską naukę na międzynarodowych kongresach papirologicznych w: Leydzie (1931), Monachium (1933), Florencji (1935) i Oksfordzie (1937). Po wojnie został członkiem Komitetu Association Internationale des Papyrologues (Bruksela), wprowadzając do tego towarzystwa także swoich uczniów. Dzięki niemu też Polskie Towarzystwo Filologiczne stało się jednym z członków-założycieli Fédération Internationale des Études Classiques (FIEC), a w owych czasach, wzajemnej nieufności i zimnej wojny między Wschodem a Zachodem, wszystko to kosztowało nie tylko niezmiernie dużo wysiłku, ale niekiedy mogło nawet okazać się niebezpieczne.

W całą swoją działalność, w swe starania o rozwój Polskiego Towarzystwa Filologicznego i we własne badania naukowe wkładał Jerzy Manteuffel mnóstwo zapału, niestrudzoną gorliwość i zarazem trzeźwą jasność sądu. W pracy zaś pedagogicznej znajdowała przede wszystkim wyraz jego wielka delikatność i miłość człowieka. Uczniów otaczał prawdziwie ojcowską opieką, troszcząc się o ich wszelkie potrzeby zarówno naukowe, jak i materialne. Najdrobniejsze ich powodzenia i młodzieńcze tryumfy przeżywał intensywniej niż swoje własne, gotów zawsze w ich obronie walczyć choćby z całym światem. W tajniki papirologii wprowadzał ich cierpliwie i radośnie, ucząc miłości nie tyle do abstrakcyjnego „antyku”, ile do żywych ludzi antycznego świata.

Chcąc podsumować niezbyt długie życie prof. Jerzego Manteuffla, najlepiej będzie, jak sądzę, wrócić do Menandra, który patronował zarówno początkom jego pracy naukowej, jak i ostatniej opublikowanej książce, i rzec po prostu słowami tego poety: „Ileż piękna ma w sobie człowiek, kiedy jest człowiekiem”2.

Wybrana literatura

Łanowski J., Wspomnienie o Profesorze Jerzym Manteufflu, „Eos” 1954, R. 47, s. 3–22;

Świderkówna A., Działalność naukowa Profesora Jerzego Manteuffla, „Meander” 1954, R. 9, s. 91–100;

Świderkówna A., Dziesięciolecie papirologii filologicznej i historycznej, „Eos” 1954, R. 47, s. 277–281;

Świderkówna A., Katedra Papirologii Uniwersytetu Warszawskiego, 1946–1973. Materiały Sprawozdawcze Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1973, s. 107–109

*Tekst opublikowany pierwotnie w: W kręgu wielkich humanistów. Kultura antyczna w Uniwersytecie Warszawskim po I wojnie światowej, red. I. Bieżuńska-Małowist, Warszawa 1991 s. 114–123.

1„Eos” 1954, R. 47, s. 3–22.

2Cytowany wiersz Menandra za: fr 484, Körte. Należy jednak uprzedzić czytelnika, że wiersza tego nie da się przetłumaczyć dobrze na język polski. Każdy przekład jest tylko przybliżeniem.

Tadeusz Manteuffel

Urodzony 5 III 1902 w Rzeżycy na Łotwie. Studia na UW (1919–1924), doktorat (1924), habilitacja (1930). Docent prywatny (1931–1939). W czasie okupacji współpracownik Biura Informacji i Propagandy KG AK, uczestnik tajnego nauczania. Profesor (1945). Kierownik Instytutu Historycznego UW (1945–1955). Dziekan Wydziału Humanistycznego (1948–1950), prorektor UW (1951–1953).

Historyk, mediewista.
Pracownik Archiwum Oświecenia Publicznego (od 1921), później Archiwum Akt Nowych. Kierownik sekcji humanistycznej Rady Szkół Wyższych (1947–1948), Rady Głównej do spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego (1949–1953).
Członek TNW (1936), PAU (1949), PAN (1952), prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego (1950–1955). Twórca (1953) i pierwszy dyrektor (1953–1970) Instytutu Historii PAN.
Zmarł 22 IX 1970 w Warszawie.

Polityka unifikacyjna Chlotara II, Warszawa 1925; Papiestwo i cystersi ze szczególnym uwzględnieniem ich roli w Polsce na przełomie XII i XIII w., Warszawa 1955; Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1958; Narodziny herezji. Wyznawcy dobrowolnego ubóstwa w średniowieczu, Warszawa 1963.

O. Halecki, Tadeusz Manteuffel (1902–1970), „Teki Historyczne” 1969/1971, nr 16, s. 347–350; A. Gieysztor, Historyk wobec historii i swego czasu. Tadeusz Manteuffel (1902–1970), „Kronika Warszawy” 1980, nr 2 (42), s. 103–110.

STANISŁAW TRAWKOWSKI

TADEUSZ MANTEUFFEL*

1902–1970

Nauczyciel uniwersytecki z potrzeby serca i umysłu, przypominał chętnie, nie tylko swoim uczniom, ślubowanie doktoranckie, nakazując działać nec ad vanam captandam gloriam, non sordidi lucri causa, sed quo magis veritas propagetur. Zagajając jesienią 1965 roku dyskusję nad normami postępowania historyka, wyjaśniał: „Ponieważ w tym gronie łacina jest mniej znana, pozwolę sobie ten zwrot przetłumaczyć. Przysięga brzmi: «Nie dla osiągnięcia próżnej chwały, nie dla brudnego zysku, lecz aby prawda bardziej się krzewiła». I to chyba jest tym zasadniczym wskazaniem natury etycznej, które – gdybyśmy go przestrzegali zawsze – nie budziłoby wątpliwości, jakie mogą powstawać, jeśli do problemu etyki historyka przystępujemy jako do problemu dyskusyjnego”. Dla niego nie było tu niejasności. „Historyk bowiem jako człowiek nie różni się – wywodził – w pojmowaniu zasad moralnych od innych przedstawicieli środowiska, z którego wyrósł”. Dawne zaś przyrzeczenie doktorskie wyznaczyło, jego zdaniem, dla całej społeczności uczonych kolejnych pokoleń nieprzekraczalną granicę poczynań naukowych, określiło odpowiedzialność badacza i wychowawcy młodzieży za to, by – jak głosi zamknięcie cytowanego zdania – światło prawdy, „w którym leży zbawienie rodzaju ludzkiego, ostrzej rozbłysło”.

Z nakazem rzetelnych pobudek łączył Tadeusz Manteuffel obowiązek rzetelnej pracy. Wymagał jej od innych i od siebie, dając przykład dobrej roboty archiwalnej, pedagogicznej, organizacyjnej, a przede wszystkim badawczej. Sprzęgnięcie sumienności z inwencją metodyczną i sprawnością intelektualną owocowało od początku jego twórczości publikacjami cenionymi przez badaczy historii. Wyrazem uznania był jego wybór na członka korespondenta Towarzystwa Naukowego Warszawskiego w roku 1936 (gdy miał 34 lata), na członka zwyczajnego – w roku 1946, potem na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności w roku 1949. Wejście do tych korporacji, grupujących elitę intelektualną polskiej nauki, było właściwą drogą do współudziału w kierowaniu życiem naukowym zgodnie z jego wewnętrzną autonomią, z hierarchią autorytetu opartego na osiągnięciach badawczych, z demokratyczną powszechnością krytyki.

„Postawa uznanego kierownika polskiej nauki historycznej, jego walka podjęta w latach 1956 i na zjeździe krakowskim historyków w roku 1958 o rzetelność historii najnowszej sprawiły, że w jakimś sensie wszyscy niemal historycy warszawscy (a może nie tylko warszawscy) jesteśmy jego uczniami” – jak pisał Stanisław Herbst w bez mała dwa lata po jego śmierci. [...]

Wobec podwładnych był stanowczy, lecz uprzejmy. Wśród studentów cieszył się sławą nadzwyczaj wymagającego, lecz sprawiedliwego. Onieśmielał swą powagą i surowym spojrzeniem. Nie do pomyślenia było, by spóźnić się na jego wykład czy seminarium. Taką postawą wyróżniał się już w młodości, jak wspominają uczestnicy proseminarium prowadzonego przez niego przed wojną. [...]

Dzieciństwo i młodość przeżył w Rzeżycy, w której się urodził 5 III 1902. Okolica tej niedzisiejszej stolicy jednego z trzech powiatów dawnych Inflant polskich pełna była pamiątek historii Manteufflów o przydomku Szoege (pisanym dawniej w formie: Soie, Sey), należeli oni bowiem do najstarszej szlachty tamtych stron, łączącej w wiekach nowożytnych lokalny patriotyzm z obywatelskim stosunkiem do Rzeczypospolitej. Berzygalsko-drycańska linia Manteufflów utwierdziła swój związek z Polską, przechodząc na katolicyzm w początkach XX w. Świadectwo tej więzi dało pokolenie wchodzące w życie publiczne w połowie stulecia. Dziadek przyszłego mediewisty, Ryszard Manteuffel, pochwycony z transportem broni przeznaczonej dla oddziału powstańczego, został zesłany na Sybir, dokąd dobrowolnie towarzyszyła mu żona, Jadwiga z Benisławskich. W dalekim Omsku urodził się im drugi z kolei syn, Leon Edward, ojciec Tadeusza.

„Po powrocie z zesłania dziadek musiał zamieszkać w Rydze, ponieważ – jak wyjaśniał wnuk – powrót do miejsc rodzinnych w powiecie rzeżyckim był mu zakazany. Represje finansowe rządu carskiego, kryzys przeżywany przez gospodarkę obszarniczą, wreszcie brak sprężystej opieki nad majątkami rodzinnymi przyczyniły się do ich utraty. Tak więc, kiedy przychodziłem na świat w roku 1902, ojciec parcelował majątek Leszno, a podstawą utrzymania rodziny były jego pobory jako radcy prawnego na kolei windawsko-rybińskiej, przechodzącej przez Rzeżycę”.

„Dom rodzicielski ściągał do Rzeżycy wszystkich niemal członków rodziny. Najbliższe jednak stosunki łączyły nas z rodziną stryja Henryka, jako że nie tylko on był bratem mojego ojca, ale i stryjenka była siostrą mojej matki”, Anieli z Zielińskich, ziemian z Sochaczewa.

Tadeusz przebywał w dzieciństwie i młodości wiele z członkami najstarszego w rodzinie pokolenia. W Warszawie była to przede wszystkim gorąco przez wnuków kochana babcia Zielińska, którą odwiedzały córki wraz z dziećmi od najwcześniejszych ich lat. W Rzeżycy zaś siostry nieżyjącej już babci Jadwigi – Emma Benisławska i Helena Radziwiłłowa. „Obie babki – wspominał profesor – otaczały wnuków miłością i psuły ich w najrozmaitszy sposób. Bliskie sąsiedztwo sprawiło, że byliśmy tam codziennymi gośćmi”. Kontakt dziecka i młodzieńca z ludźmi pielęgnującymi styl życia czasów przeduwłaszczeniowych, w których dorastali i wchodzili w swój wiek dojrzały, nie był później bez znaczenia dla formowania się postawy badawczej mediewisty. Obyczaj i kultura społeczeństw agrarnych ery przedindustrialnej, których dzieje badał, nie były dla niego całkowicie obce. Pamiętał bowiem silne jeszcze relikty tamtej mentalności społecznej nie tylko z Inflant polskich, gdzie tempo przemian było powolne, lecz także z Warszawy. Z najwcześniejszych do niej wyjazdów zachowały się w pamięci profesora co prawda „tylko trzeciorzędne szczegóły”, niekiedy banalne, niekiedy jednak ważne dla badacza kultury, jak „oglądanie mnóstwa świętych obrazków i relikwii po śmierci babki Mirosławskiej. Miałem prawo – przypominał sobie – wybrania z nich tych, które przypadły mi do gustu”.

„Moje zainteresowania historyczne – mówił w roku 1958 – datują się jeszcze z czasów szkolnych. Szły one w parze ze zbieractwem «pamiątek przeszłości»”, ku czemu młodzieńca skłonić mógł m.in. rozziew między arystokratycznym tytułem rodziny a jej sytuacją materialną na początku naszego stulecia, gdy Manteufflowie odnajdywali swą nową pozycję społeczną poprzez działalność typowo inteligencką. Stąd dbali o dobre wykształcenie młodego pokolenia.

Jeśli mimo to Tadeusz aż do dwunastego roku życia uczył się w domu, zdając co prawda doroczne egzaminy w warszawskim gimnazjum generała Pawła Chrzanowskiego (którego życiorys miał po latach ogłosić w Polskim słowniku biograficznym), to dlatego, że w dzieciństwie i młodości często zapadał na zdrowiu. Jesienią 1913 roku rozpoczął wraz z młodszym bratem Leonem naukę we wspomnianej szkole, lecz wybuch wojny skłonił rodziców do zatrzymania w następnym roku chłopców w domu, gdzie przerabiali samodzielnie kurs swych klas. Dopiero jesienią 1915 roku wraz ze stryjeczno-ciotecznym rodzeństwem (Jadwigą, Jerzym i Ryszardem) wysłani zostali pod opieką stryjenki do Piotrogradu.

W nadnewskiej stolicy „ciotka Maria Walicka – wspominał profesor – wynajęła dla tej licznej gromady dwa pokoje kawalerskie naprzeciwko swego mieszkania przy ul. Żukowskiego. Tam w zawilgoconym i prymitywnie umeblowanym lokalu przemieszkaliśmy przez cały rok szkolny 1915/1916 [...]. W następnym roku szkolnym stryjenkę Marię Henrykową zastąpiła matka Tadeusza, a jego najmłodszy brat, Edward, rozpoczął naukę we wstępnej klasie koedukacyjnej na pensji Jastrzębskiej, do której uczęszczała kuzynka Jadwiga. [...] Wspólne od roku 1913 wywczasy letnie, wspólny pobyt w Piotrogradzie w czasie nauki szkolnej, ciągle wzajemne kontakty sprzyjały niewątpliwie rozwojowi intelektualnemu tej uzdolnionej młodzieży, która w przyszłości zająć miała ważne miejsca w polskim życiu kulturalnym: Jadwiga jako nauczycielka w znanym warszawskim gimnazjum Platerówny; Jerzy jako liczący się w skali międzynarodowej papirolog, przed wojną profesor uniwersytetu we Lwowie, po wojnie we Wrocławiu i Warszawie, członek PAU; Leon jako kardiochirurg, twórca kilku ważnych rozwiązań operacyjnych, profesor w Instytucie Gruźlicy, członek paryskiej Academie de Chirurgie; Ryszard jako współtwórca nowoczesnej ekonomii rolniczej, profesor SGGW, członek PAN; Edward, któremu przyszło przedwcześnie zginąć w roku 1940, jako utalentowany grafik, asystent warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, którego „wytworny monogram EM będzie pewnie kiedyś otwierał jeden z rozdziałów historii polskiej sztuki” współczesnej, jak kompetentnie stwierdził Jan Białostocki; ich wspólny brat cioteczny, Michał Walicki, jako historyk sztuki, kształtujący nowe treści tej dyscypliny w Polsce, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, zastępca dyrektora Instytutu Sztuki PAN. W takiej grupie rodzinnej dojrzewał Tadeusz Manteuffel.

Zajęcie Rzeżycy przez wojska niemieckie w lutym 1918 roku otwarło dla Manteufflów drogę do Warszawy, gdzie istniała możliwość kształcenia dzieci w języku ojczystym, a także zatrudnienia w tworzącym się aparacie ówczesnej namiastki państwa polskiego, nadzieja udziału w jego pełnym odrodzeniu. Inflanckie rodziny Manteufflów przybywały nad Wisłę kolejno – od marca do października, gdy przyjechał ojciec Tadeusza. Podjął on pracę w zarządzie kolei państwowych, aby z czasem zostać kierownikiem wydziału prawnego Dyrekcji Budowy PKP. W trudnych latach końca wojny i później zapewniało to skromne możliwości utrzymania.

W przełomowych dniach listopadowych Tadeusz wstąpił do Straży Narodowej i pełnił służby wartownicze. Gdy w grudniu wracał na ławę szkolną, jego starsi kuzyni służyli w wojsku: „Jerzy Manteuffel, dzięki dobrej znajomości niemieckiego, został wysłany jako siła pomocnicza do naszej misji wojskowej w Wiedniu, Juliusz Skarżyński odbierał we Francji konie dla naszej jazdy, a jego brat, Bolesław, w szeregach szwadronu ziemi mazowieckiej przekraczał Niemen”.

Wiosną 1919 roku Tadeusz Manteuffel zdał maturę. Mając lat siedemnaście rozpoczął studia uniwersyteckie w Sekcji Historycznej Wydziału Filozoficznego. Na swe potrzeby osobiste i studenckie zarabiał korepetycjami z łaciny i... matematyki. Nie był bowiem jednostronnie uzdolniony, jak niekiedy bywa. Historię wybrał świadomie, myśląc od początku o mediewistyce, najpierw o historii ojczystej. Już bowiem od pierwszego semestru z ćwiczeń wybrał prowadzone przez Jana K. Kochanowskiego proseminarium i ćwiczenia paleograficzne. Na proseminarium przedstawił referat negujący zasadność przydania Mieszkowi II przydomka Gnuśny; na seminarium tegoż profesora scharakteryzował postać Henryka Sandomierskiego.

W lipcu 1920 roku zgłosił się ochotniczo do wojska. Po krótkim przeszkoleniu oddział jego skierowano do odwodów sił broniących stolicy. Już po bitwie warszawskiej przypadkowo postrzelony w rękę musiał ją utracić, gdyż wystąpiły objawy gangreny. „Pod koniec października – wspominał – opuściłem lecznicę i podobnie jak we wczesnym dzieciństwie zacząłem się uczyć posługiwania się tym razem jedną i to lewą ręką. Patrzyłem realnie na moje przyszłe życie, zdając sobie sprawę z tego, że nawet najbliżsi, którzy gotowi mi we wszystkim pomóc, z czasem się znużą lub może ich zgoła zabraknąć. Nie chcąc odgrywać roli niezaradnego kaleki, postawiłem sobie jako zadanie uniezależnić się od pomocy nawet najbardziej życzliwych osób. Patrząc na moje życie z perspektywy wielu lat, mogę stwierdzić, że na ogół udało mi się to osiągnąć”. Zdaniem powszechnym – w sposób znakomity. Prowadził np. profesor sprawnie samochód.

Młody student jedynie przez rok korzystał z renty inwalidzkiej, nie zabiegając o jej przedłużenie. „Ponieważ – pisał u schyłku życia – myślałem po ukończeniu uniwersytetu pracować w służbie archiwalnej, przyspieszyłem decyzję w tej mierze i jesienią 1921 zgłosiłem się do naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych, dra Józefa Paczkowskiego. [...] Zostałem przyjęty bardzo uprzejmie i otrzymałem odpowiedź, że mogę być zatrudniony w małym i nieuporządkowanym Archiwum Oświecenia, przechowującym akta przeważnie dziewiętnastowieczne. Było to dalekie od moich zainteresowań naukowych, ale posada ta zapewniała mi stały dochód miesięczny, uniezależniający od pomocy rodziców, których sytuacja materialna nie przedstawiała się korzystnie. Propozycję więc przyjąłem i z dniem 15 października 1921 roku zostałem urzędnikiem XI stopnia służbowego wspomnianego wyżej archiwum”. [...]

Na przełomie lat 1926/1927 zaproponował dr Manteuffel schemat wzorcowego inwentarza obejmującego: 1) historię instytucji, której archiwum inwentaryzowano, 2) charakterystykę jej kancelarii, 3) inwentarz akt. Wówczas to ogłosił dyskusyjny szkic: Dziedziczenie registratur i ich porządkowanie (1927), formułując zasadę dziedziczenia akt, a więc uwzględniania przy porządkowaniu zasobów archiwalnych faktu reorganizacji urzędów i przejmowania ich zasobów przez instytucje sukcesyjne. Choć zasada ta napotykała niekiedy zastrzeżenia, to została przyjęta w polskiej praktyce archiwalnej. Przekonywającym argumentem było uporządkowanie według tej zasady zasobów Archiwum Oświecenia przez Wincentego Łopacińskiego, nowego jego dyrektora od 1926 roku, Tadeusza Manteuffla i młodego historyka Adama Moraczewskiego, który pracę rozpoczął w roku 1928, zostając wybitnym uczniem Manteuffla w zawodzie archiwisty. „Z kupy gruzu archiwalnego zrobili [oni] archiwum wykończone tak, jak żadne inne w Polsce, a bodaj nie tylko w Polsce” – stwierdził Kazimierz Konarski, jeden z najwybitniejszych znawców polskiej archiwistyki XIX w.

Zgodnie z własną propozycją opracował Manteuffel dzieje Centralnych władz oświatowych na terenie b. Królestwa Kongresowego (1807–1915) (1929) i Regestratory Okręgu Naukowego Warszawskiego (1935/1936). Spośród innych jego prac archiwoznawczych przypomnieć tu wypada pozorny drobiazg pt. Początki współczesnej państwowej biurowości polskiej jako materiał do organizacji registratur w urzędach państwowych, 1917–1920 (1929), w którym ukazał, jak na podstawie drobnego szczegółu: wytwarzania się zalążków jednolitej polskiej biurowości państwowej, przez adaptację różnych wzorów obowiązujących w urzędach zaborczych, można badać początki integracji państwa i społeczeństwa. Nie było przypadkiem, że przybysz z krainy dawnej Rzeczypospolitej zwrócił na to szczególną uwagę. Interesował się tym zagadnieniem stale. Obserwował np. bacznie badania historyków nad ruchami migracyjnymi po drugiej wojnie światowej, wyznaczając tym studiom ważne miejsce w pracach Instytutu Historii PAN, odpowiadające ich doniosłości w procesach integracji narodu, pozornie tylko opóźnianych żywością wspomnień o stronach rodzinnych. Profesor zachował tę żywą pamięć do końca życia. Gdy po powrocie z kongresu w Leningradzie latem 1970 roku odwiedziłem profesora w klinice, gdzie przebywał po ciężkim, powtórnym zawale, zapytał mnie prawie na początku rozmowy, czy przejeżdżając przez Rzeżycę, spojrzałem na nią.

Uznanie kolegów i zwierzchników w służbie archiwalnej dla pracy młodego doktora wyraziło się m.in. powierzeniem mu sekretariatu reaktywowanej w roku 1926 sekcji archiwalnej Towarzystwa Miłośników Historii w Warszawie. W latach 1927–1928 skierowano go do przeprowadzenia reorganizacji archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, nad którym następnie sprawował fachową opiekę. Dzięki temu dopomóc mógł jesienią 1945 roku w tworzeniu na nowo archiwum MSZ, sporządzając dlań wykaz akt. Głównym przecież miejscem pracy Manteuffla przed drugą wojną pozostało Archiwum Oświecenia.

Mieściło się ono na terenie Uniwersytetu; zajmowało parter tzw. gmachu pokuratorskiego, stojącego na lewo – patrząc od Krakowskiego Przedmieścia – od biblioteki uniwersyteckiej. Na piętrze, nad Archiwum, znajdowało się seminarium historyczne, którego jedynym w roku 1922 asystentem był dr Stanisław Arnold. „Opieka nad lokalem i księgozbiorem należała do 6 studentów, którym przed inflacją wypłacano stypendia miesięczne po 500 marek. Potem, gdy straciły one wartość, tzw. stypendyści pracowali honorowo. Ponieważ codziennie przed południem urzędowałem w Archiwum o piętro niżej, byłem spośród «stypendystów» najłatwiej uchwytnym i stałem się istotnym gospodarzem seminarium” – tłumaczył profesor z wrodzoną sobie skromnością tę dawną swą pozycję studencką. W rzeczywistości była ona wynikiem tego, że Marceli Handelsman uznał go za jednego z najbardziej obiecujących podówczas adeptów mediewistyki.

Na jego proseminarium uczęszczał młody Manteuffel w roku 1920–1921. „Wykładowca – wspominał – miał określony plan pracy, wciągał do jego realizacji wszystkich, a specjalnie zaopiekował się moją osobą. Ponieważ miał sporo zgłoszeń, podzielił ćwiczenia na dwie grupy. Pierwszą prowadził osobiście, na drugiej pod swym kierownictwem polecił mi powtarzać to, co mówił na pierwszej. W ten sposób w drodze praktycznej zaznajamiałem się z założeniami dydaktyki uniwersyteckiej”. Zmuszało to ambitnego studenta do przezwyciężania obaw przed publicznym występowaniem wywołanych tym, że od dzieciństwa cierpiał na nieznaczną wadę wymowy: przeciągał samogłoski, zwłaszcza w otwarciu i zamknięciu zdań lub ich zwartych części. Toteż w dyskusjach organizowanych przez katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” przez długi czas brał udział jedynie jako słuchacz, „nie miałem bowiem – pisał – zaufania do swoich zdolności oratorskich”. Przełamawszy wewnętrzne opory, profesor mówił sprawnie, polemizował celnie, choć stale zmagał się z trudnościami ortofonicznymi. Stąd zapewne przemawiał monotonnie, często nie patrząc na audytorium, lecz na boczną ścianę. Uważnych słuchaczy zachwycał przejrzystą konstrukcją wypowiedzi, także improwizowanych czy polemicznych, oraz precyzją celowo prostego języka. Ci jednak, którzy mniej byli zainteresowani tematem wykładu czy odczytu, dość łatwo tracili kontakt z przemawiającym profesorem. Nie było bowiem w jego wystąpieniach zbędnych słów, nie posługiwał się oratorskimi przerywnikami, nie dawał słuchaczom odpoczynku, co jest jednym z ważnych chwytów tej sztuki. Stąd też jego wykłady kursowe nie były zbyt popularne wśród studentów. Jego odczyty i referaty gromadziły natomiast dziesiątki słuchaczy, ciekawych jego przemyśleń.

Droga młodego Manteuffla do „Odrodzenia” wytyczona została przez wychowanie w domu głęboko religijnym. W Stowarzyszeniu zetknął się on z naciskiem koncepcji nacjonalistycznych, którym początkowo ulegał. Akceptując żądanie numerus clausus jako zasadę proporcjonalnego dostępu do studiów wyższych dla wszystkich grup narodowościowych, obstawał przy tym, by dążyć do ich współżycia, do czego przywykł w Inflantach, gdzie tak jego ojciec, jak stryj Henryk cieszyli się uznaniem Łotyszów, Rosjan i Polaków, co po rewolucji lutowej przyniosło im wybór na burmistrzów: ojca w Rzeżycy, stryja w Ducynie.

Zastrzeżenia młodzieńca wobec polityki „Odrodzenia” rosły wraz ze zwiększaniem się jego odpowiedzialności za nią: jesienią 1921 roku został wybrany sekretarzem Komitetu Wykonawczego Rady Naczelnej „Odrodzenia”, w rok później – jego skarbnikiem, obejmując zarazem sekretariat miesięcznika „Prąd”, wydawanego przez Stowarzyszenie. W tym czasie począł zwalczać wpływy endeckiego programu „egoizmu narodowego”, wskazując na I Kongresie „Odrodzenia” (grudzień 1922) na jego sprzeczność z etyką chrześcijańską. Wypowiedź ta ukazała się co prawda na łamach „Prądu” (1923, nr 2), pt. Etyka indywidualistyczna czy narodowa?, lecz jako artykuł dyskusyjny, podpisany pseudonimem: Gustaw Sey.

Połączenie rodowego przydomku z imieniem stryjecznego dziada wystarczyć mogło tym razem za program, gdyż Gustaw Manteuffel, prawnik z wykształcenia i zawodu, etnograf i historyk stron ojczystych z zamiłowania i z potrzeby ujawnienia swej przynależności narodowej, uważał za swój obowiązek społeczny, by wydawać w narzeczu wschodniołotewskim książki najpotrzebniejsze wówczas na wsi, dopóki tej działalności nie przerwał ukaz z 1871 roku, zabraniający rozpowszechniania w polskich Inflantach druków łotewskich tłoczonych czcionką łacińską.

Na III ogólnopolskim zjeździe studenckim wiosną 1923 roku we Lwowie, zbojkotowanym przez organizacje lewicowe i liberalne, Tadeusz Manteuffel został wybrany do Naczelnego Komitetu Akademickiego, mającego reprezentować ogół polskiej młodzieży studenckiej. Rychło jednak złożył w Komitecie rezygnację, ustąpił z redakcji „Prądu”, we władzach „Odrodzenia” pozostał formalnie do nowych wyborów. Sprzeczność bowiem między ideałami tej organizacji i jej praktyką polityczną obudziła jego wewnętrzny sprzeciw, który doprowadził do zmiany światopoglądu. W domu patrzono na to z niepokojem, lecz i z wyrozumiałością. Dzięki temu, jak sam sądził, wyszedł z kryzysu ideowego „nie tylko jako sceptyk, lecz również jako wyznawca tolerancji wobec obcych poglądów”.

W zmianie postawy młodego studenta istotną rolę odegrały jego kontakty z prof. Handelsmanem, który wybrał 9 uczestników swego proseminarium w roku 1920/1921, wśród nich Manteuffla, i utworzył z tej grupy sławne w dziejach warszawskiej mediewistyki seminarium merowińskie, działające w latach 1921/1922–1925/1926. Powstało na nim 7 dysertacji doktorskich, 4 jego uczestników uzyskało szybko veniam legendi, 3 zostało profesorami w Polsce Ludowej (Tadeusz Manteuffel, Wanda Moszczeńska, Marian Henryk Serejski).

Handelsman nie dążył do stworzenia szkoły o charakterze cechowym, której uczniowie rozwijają koncepcje mistrza. Wręcz przeciwnie, stale wdrażał do samodzielności. Skupienie przecież talentów na seminarium merowińskim pod ręką takiego profesora musiało doprowadzić do sformowania się ich wspólnej postawy badawczej, przy zachowaniu odmiennych osobowości twórczych. Handelsman dostrzegł tę wspólnotę w zasadzie rozpoczynania studium interpretacyjnego od wytyczenia pola semantycznego poszczególnych terminów. „Jako pierwszy – pisał po latach – Tadeusz Manteuffel w swoim małym, ale ważnym szkicu: Znaczenie terminu genere Romanus w IV księdze kroniki tzw. Fredegara (1925) doszedł do przekonania [...] że nie da się zrozumieć pomników prawa bez znajomości mowy potocznej”. Propozycję tę rozwijała Moszczeńska, stosowali ją praktycznie inni członkowie seminarium, zwłaszcza Serejski. Manteuffel jeszcze u schyłku swych poszukiwań twórczych przestrzegał: „[...] wpływ występującej w źródłach terminologii jest jednak tak wielki, że niejednokrotnie przesądza o wnioskach badacza. Lekceważąc metodę porównawczą, identyfikuje on pośpiesznie zjawiska historyczne występujące pod tą samą nazwą. Tak oto magia słowa pisanego triumfuje niekiedy nad rzeczywistością i przyczynia się do powstawania legend”.

Nie negując znaczenia badań nad konotacjami terminów jako wyznacznika „jedności metody” seminarium merowińskiego, wypada śladem A. Gieysztora zwrócić uwagę na cechy łączące wszystkich uczniów Handelsmana w zakresie mediewistyki. Są to: stała odnowa warsztatu badawczego i jego podstaw metodologicznych, łączenie uprawiania historii powszechnej i ojczystej, a przede wszystkim porównawcze traktowanie dynamiki procesów społecznych i ustrojowych, co Handelsman słusznie uznał za podstawowy rezultat metodologiczny swego epokowego, choć wciąż nie w pełni docenionego studium: Z metodyki badań feudalizmu (1917). Tę postawę przekazali jego wychowankowie memu pokoleniu, które pod ich bystrym okiem stara się o jej dalsze krzewienie.

W sztafecie pokoleń warszawskiej szkoły mediewistycznej przypadła Manteufflowi szczególna rola. Z pierwszego bowiem seminarium średniowiecznego, kierowanego przez Handelsmana, jedynie S. Arnold objął katedrę; powracał on za kilkoma nawrotami do mediewistyki, lecz uczniów swych kierował ku czasom nowożytnym i nowszym. Z rówieśników Manteuffla zajęcia mediewistyczne prowadził Serejski na Uniwersytecie Łódzkim, lecz jego wybitniejsi uczestnicy zajęli się, śladem swego nauczyciela, historią historiografii XVIII-XX w. Natomiast po roku 1926/1927 studenci zainteresowani wiekami średnimi trafiali do prof. Handelsmana przez proseminarium prowadzone przez doktora, później docenta Manteuffla. Aleksander Gieysztor wspominał je „jako niełatwe terminatorstwo w warsztacie historycznym. Rentowność tej zaprawy okazywała się na latach wyższych i rosła z latami własnej pracy naukowej i dydaktycznej”. Marian Małowist opowiadał mi kiedyś, że Manteuffel bacznie wspomagał rozwój naukowy tych, którzy pozostaj ąc wierni mediewistyce, zdobywał stopnie naukowe pod kierunkiem ich wspólnego mistrza. Stąd to S. Herbst skłonny był uznać za „wnuków naukowych” Manteuffla tych badaczy, którzy wyrośli w seminariach Małowista i Gieysztora, będących „przynajmniej częściowo jego synami”.

Promocja doktorska (27 VI 1924) zamknęła lata studenckie Manteuffla, w których pozyskał, dzięki działalności także w studenckim ruchu naukowym w skali warszawskiej i ogólnokrajowej, wielu szczerych kolegów i przyjaciół. Byli wśród nich przyszli docenci i profesorowie: Jadwiga Karwasińska, Ryszard Przelaskowski, Marian Henryk Serejski, Adam Wolff, Tadeusz Zebrowski z Warszawy, Wojciech Hejnosz, Tadeusz Lutman, Ewa i Karol Maleczyńscy, Kazimierz Tyszkowski, Maria i Zygmunt Wojciechowscy ze Lwowa, Henryk Barycz, Sylwiusz Mikucki, Kazimierz Lepszy i Kazimierz Piwarski z Krakowa. Stosunki wówczas nawiązane ułatwić miały profesorowi pracę, gdy podjął odpowiedzialność za rozwój naszej historiografii w Polsce Ludowej, „bo takie były jego obyczaje”.

W rozprawie doktorskiej Polityka unifikacyjna Chlotara II (1925) początkujący badacz ukazał, że przejściowe zjednoczenie państwa Franków na początku VII w. nie było niczyją „zasługą”, o co toczył się spór naukowy, lecz wynikiem kolejnych buntów i zdrad możnych austrazyjskich i burgundzkich, które spowodowały, że władza nad ich dzielnicami wpadła w ręce króla najsłabszej dzielnicy państwa merowińskiego, Neustrii. To wyjaśnienie pozwoliło na właściwe odczytanie polityki Chlotara II, stanowiącej także przedmiot polemik. Sankcjonując istniejące po części przywileje możnowładztwa, dążył on do rozbicia jego spoistości, a więc pośrednio do wzmocnienia własnej pozycji. Pogląd to panujący obecnie w badaniach zachodnioeuropejskich, szkoda tylko, że przy jego przedstawianiu nie pada nazwisko polskiego autora, którego ówczesne prace, podobnie jak jego kolegów, pozostały nieznane na Zachodzie w wyniku bariery językowej; tymczasem inni uczeni doszli tam do analogicznych rekonstrukcji historycznych procesów.

Zbadanie aktu o charakterze ustawodawczym w kontekście historii politycznej wydaje się nam dziś zabiegiem banalnym. Na początku międzywojnia było to jednak przejawem nowego spojrzenia badawczego, nowej postawy metodycznej. Zgoła zaś nowatorski był postulat przedstawiony przez młodego doktora w referacie zgłoszonym na Powszechny Zjazd Historyków Polskich w roku 1925, by postępować tak zawsze, co było przeciwstawieniem się panującemu wówczas i długo później formalnoprawnemu interpretowaniu tego typu źródeł.

Badania merowińskie zamknął Manteuffel pracą o ekspansji Franków za Alpy, aż po ich wycofanie się ze spraw włoskich za Chlotara II w roku 617. Przedstawienie ponad stuletniego ciągu wydarzeń pozwoliło badaczowi na uchwycenie relacji między nasileniem się akcji merowińskich we Włoszech a potęgą „państwa” austrazyjskiego, w którym skupiona była „siła ekspansywna” państwa frankijskiego. Badania z historii politycznej doprowadziły tym razem do odkrycia istotnego zjawiska społeczno-gospodarczego, które oczekuje na dokładniejsze wyjaśnienie. Nie podjął go bowiem Manteuffel, a uczeni zachodnioeuropejscy nie dotarli do tej pracy i nie poznali tego pytania.

Analogiczny zabieg metodyczno-konstrukcyjny zastosował profesor w ostatnim swym większym studium: Narodziny herezji: Wyznawcy dobrowolnego ubóstwa w średniowieczu (1963). Tym razem systematyczny przegląd ruchów reformatorskich, umieszczających w XI-XIII w. ewangeliczne wezwanie do dobrowolnego ubóstwa w centrum swych działań, począwszy od mediolańskiej Patarii w XI w. po begardów, beginów i beginki na początku XIV w., doprowadził do stwierdzenia charakterystycznej regularności: „granica między ortodoksją a herezją była [tu] płynna. W początkowym zaś okresie rozwijania się każdej ideologii [dobrowolnego ubóstwa] istniała możność, jak to stwierdzają poczynania Innocentego III, przejścia z grupy potępionej do tolerowanej przez Kościół [...] Punktem zwrotnym w dziejach każdej [takiej] herezji stawało się wypowiedzenie posłuszeństwa władzom kościelnym przez jej głosicieli. Od tej chwili dopiero herezja, oderwana od pnia doktrynalnego Kościoła Rzymskiego, zaczynała tworzyć swoją odmienną naukę”. Trudno nie przyznać racji Jerzemu Szackiemu, że obserwacje te mają ogólniejszą wartość, „mogłyby zostać potraktowane jako hipotezy przez badaczy innych herezji (czy też ideologii o analogicznej do herezji funkcji społecznej) w rozmaitych epokach dziejów europejskich”.

Jeśli „historia Narodzin herezji w średniowieczu posiada również głęboką wymowę współczesną”, jak stwierdzał J. Legowicz, to wynika to także z tego, że nowe pytania, które stawia historyk źródłom, uwarunkowane były przez doświadczenia jego epoki. Odpowiedź odczytywał w źródłach, nie ulegając naciskom współczesnych wydarzeń. Unikał presentyzmu. Zawsze zaś dążył do tego, by analizy szczegółowe prowadziły do stwierdzeń ogólniejszych. Jeśli swej próbie generalizacji historycznej, dotyczącej tworzenia się ruchów sekciarsko-rewizjonistycznych w obrębie Kościołów i podobnych struktur ideologiczno-społecznych, stojących na straży swej ortodoksyjnej wizji społeczeństw i aktualnej praktyki w tym zakresie, nie nadał expressis verbis waloru ogólnego, to dlatego, że był na to za skromny i zbyt dobrze wiedział, jak kruche są narzędzia poznania historycznego, jak relatywne jego stwierdzenia. [...]

Historii politycznej nie traktował tylko jako instrumentu badawczego, za pomocą którego, drążąc analitycznie „powierzchnię zjawisk”, opisywaną przez ten kierunek badań, docierał do ich „jądra”. Rozumiał jednak dobrze, że w procesie badawczym występuje dialektyczne sprzężenie między stanem rozpoznania jądra i analizą powierzchni. Przestrzegał nas stale przed pragmatyzmem i presentyzmem w ujmowaniu przeszłości, przed wprowadzaniem naszych kategorii do dawnych sytuacji. Historii zaś politycznej, wbrew jej krytykom jako „historii wydarzeniowej”, odkrywającej jedynie „pianę” na nurcie dziejów społecznych, wyznaczał rolę kośćca wykładów syntetyzujących i podręcznikowych, które w jego zamierzeniu powinny w ścisłym powiązaniu ukazywać sprawy polityczne, społeczne, gospodarcze, kulturowe. Można się spierać o to, czy w jego syntezie dziejów średniowiecznych (1958) są właściwe proporcje, czy w pełni ukazane zostały najważniejsze wzajemne powiązania, na czym profesorowi najbardziej zależało. Był to jednak pierwszy nowoczesny polski zarys średniowiecza europejskiego, wynikający z bezpośredniego studium badawczego. Zapewniło mu to oryginalność, a nad wcześniejszymi ujęciami góruje on dążeniem do integralnego oglądu dziejów, co postulował już w 1934 roku, a czego pierwszą próbę podjął w roku 1938, niestety nieopublikowaną wówczas. Czwarte już wydanie zmodyfikowanego dla potrzeb podręcznikowych tego dzieła dobrze służy nie tylko studentom i nauczycielom.

Dwuletnie studia uzupełniające w Paryżu po doktoracie, w latach 1924–1926, umożliwiły doktorowi Manteufflowi dobre poznanie kultury celtyckiej, także przez zaznajamianie się systematyczne z zabytkami, oraz dziejów Francji średniowiecznej. Z zajęć uniwersyteckich najchętniej wspominał seminarium Louis Halphena. Najwięcej jednak pracował w bibliotekach, wiele czasu spędzał w muzeach. Żyjąc po spartańsku (przez czas dłuższy na wieczór zadowalał się dosłownie kromką chleba i wodą), oszczędzał, by móc poznać krajobraz kulturowy i zabytki architektury dawnej Francji. Wspominał, że dopiero wówczas docenił znaczenie historii sztuki dla badacza historii ogólnej; zalecał później poznawanie jej swym uczniom; wysyłając ich za granicę, namawiał uporczywie, by nie zamykać się tylko w bibliotekach i archiwach, lecz by zwiedzać kraj, by przez ogląd krajobrazowych reliktów przeszłości przybliżać się do niej. W trudnych zaś warunkach budowania od nowa Instytutu Historycznego UW w latach 1945–1948 zadbał od razu o organizowanie studenckich objazdów naukowych, co stało się pielęgnowaną i obecnie tradycją, i przejęte zostało przez inne ośrodki uniwersyteckie.

Po powrocie z Paryża intensywnie prowadził prace archiwalne. Wiele czasu zajmowało mu wzorowe prowadzenie proseminarium, zleconego mu przez Wydział. Brał czynny udział w pracach TMH. Prowadził sekretariat stałego delegata PTH do stosunków międzynarodowych, prof. Handelsmana; pod jego kierunkiem pracował w „Biuletynie” Federacji Towarzystw Historycznych Wschodniej Europy, utworzonej w 1927 roku.

Wszystko to nie sprzyjało postępom pracy habilitacyjnej. Tym bardziej że chętnie utrzymywał ożywione kontakty z gronem „młodszych koleżanek i kolegów, którzy tymczasem ukończyli studia. Grupa ta, która siebie nazywała «bandą», składała się – jak wspominał – w większości z niewiast, a mianowicie Bartczakówny, Heurichówny, Koelichelówny, Ładzińskiej, Remiszewskiej i Ułatowskiej. Z mężczyzn byli Przelaskowski, Oppman, Moraczewski, Zarzycki, Wilkoszewski, a na prawach seniora – ja. Chętnie szukał tego towarzystwa również i Arnold”. W „bandzie” zawiązało się wiele małżeństw. Także i Manteuffel znalazł tu swą przyszłą żonę, Marię Heurichównę, pochodzącą z rodziny od wielu pokoleń związanej z Warszawą i rzemiosłem artystycznym. Dziadek Marii, Jan Heurich, uczeń Henryka Marconiego, wzięty architekt i budowniczy, był bratankiem Emilii Heurichowej, która wraz z córkami należała do znanych działaczek powstania styczniowego. Związane były one z innym bratankiem Emilii, Bronisławem Szwarcem, przedstawicielem lewicy „czerwonych” w Centralnym Komitecie Narodowym. Ojciec zaś Marii, Jan Heurich, wybitny architekt, kierował przez pewien czas Ministerstwem Kultury i Sztuki w początkach Polski Odrodzonej.

Późną jesienią 1929 roku wyruszył dr Manteuffel ponownie do Paryża, by zamknąć swą rozprawę Teoria ustroju feudalnego według Consuetudines Feudorum (1930). Już na początku kwietnia 1930 roku rozporządzał odbitką korektorską pracy i mógł prosić o otwarcie przewodu habilitacyjnego, który zakończył się przyznaniem mu veniam legendi (10 XII 1930). Z wyjazdu do Paryża i Heidelbergu przywiózł też ważny tekst Geneza feudalizmu rozumianego jako ustrój polityczny. Referat ten przedstawił na V Powszechnym Zjeździe Historyków w grudniu 1930 roku w Warszawie.

W rozwoju immunitetu i stosunków wasalnych dostrzegał ważne elementy procesów feudalizacyjnych; istotny ich moment upatrywał w karolińskim nadaniu zależności wasalnej waloru prawno-publicznego. Wskazując na powolność feudalizacji stosunków społecznych w państwie frankijskim, nie sądził, by „kurczenie się suwerenności królewskiej” było symptomem feudalnej struktury władzy. Zdaniem jego dopiero usankcjonowanie przez monarchę „stanu rozbicia suwerenności państwowej drogą stworzenia takiej koncepcji prawnej, która potrafiła ująć zwykłą uzurpację w ramy legalizmu” stwarzało cechę charakterystyczną feudalizmu jako ustroju państwowego.

Do studiów nad feudalizmem powracał stale. Już przed wojną zwracał uwagę na różne sposoby pojmowania tego terminu. Zgodnie ze swym mistrzem dostrzegał w Polsce średniowiecznej procesy feudalizacyjne, lecz sprzeciwiał się uznaniu rozbicia dzielnicowego za feudalizm ustrojowy. Jego elementy odnajdywał raczej w Polsce XVII w., przede wszystkim ze względu na przejęcie uprawnień państwowych przez magnatów w obrębie swych wielkich własności, prowadzenie przez nich własnej polityki międzynarodowej, wytworzenie się klienteli drobnoszlacheckiej. Tak przedstawiając Problem feudalizmu polskiego w roku 1948, napotkał ostrą krytykę zwolenników dogmatyczno-schematycznej interpretacji myśli marksistowskiej. Zamiast przedyskutowania hipotezy, że „anarchiczny i antycentralistyczny ustrój Rzeczypospolitej szlacheckiej jest niczym innym, jak swoistą odmianą feudalizmu”, nastąpiła absolutyzacja różnic terminologicznych, uniemożliwiająca porozumienie się, a więc i polemikę. Późniejsze zaś uwagi Manteuffla On Polish Feudalism (1964), opublikowane na łamach prawie w Polsce nieznanego czasopisma „Medievalia et Humanistica”, zostały przeoczone. Profesor zaś, zajęty już innymi problemami, odszedł od komparatystycznych studiów nad feudalizmem jako typem ustroju, inaczej zaś biorąc, nad typem państwa rozdrobnienia feudalnego.

Wbrew nadziejom Handelsmana nie udało się po habilitacji Manteuffla stworzyć dlań nowej katedry. Był więc on aż do wojny docentem prywatnym, który obowiązany był do prowadzenia wykładów w wymiarze 1 godziny tygodniowo, lecz któremu nie przysługiwały żadne prawa. Zlecone mu prowadzenie proseminarium i dodatkowych wykładów ułatwiało mu utrzymanie żywego kontaktu ze studentami i z życiem uniwersyteckim. Dodatkowy związek z uczelnią stworzyła inicjatywa rektorów M. Michałowicza, następnie zaś S. Pieńkowskiego, w wyniku której Manteuffel opracował historię warszawskiego studium generalnego po jego repolonizacji w roku 1915, ku czemu był dobrze przygotowany. Rzecz Uniwersytet Warszawski w latach 1915/1916–1934/1935 opatrzył podtytułem Kronika (1936). Przyszło mu do niej dodać później dramatyczne w swej wymowie sprawozdanie: Uniwersytet Warszawski w latach wojny i okupacji. Kronika 1939/1940–1944/1945 (1948).

Wybuch wojny zaskoczył Tadeusza Manteuffla. Pogrążony w sprawach nauki, coraz bardziej wciągany do kierowania nią (m.in. na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Historycznego wybrany został do jego Zarządu Głównego, 4 VI 1938), wolny czas poświęcał przede wszystkim sprawom domowym. „Nie chciałem wierzyć w możliwość wojny” – notował po latach. Może dlatego, że wiodło mu się w pracy i w domu.

Ponieważ Archiwum Oświecenia spłonęło w czasie bombardowania i ostrzału miasta 25 IX 1939, Manteuffel skierowany został do pracy w Archiwum Akt Nowych, którą podjął w pierwszych dniach listopada. Do archiwum tego przekazano akta wielu centralnych urzędów i ministerstw. Porządkowanie bezładnie przemieszanych zespołów archiwalnych pozwoliło mu spojrzeć na czas między wojnami z innej perspektywy, a jednocześnie pogłębić znajomość archiwoznawstwa doby najnowszej. Archiwum, przeniesione do głównego gmachu SGH, zapełnione „zwałami papierów urzędowych różnego pochodzenia”, stwarzało dogodne warunki dla części prac konspiracyjnych, do których Manteuffel włączył się jeszcze w październiku, dzięki pośrednictwu Adama Moraczewskiego. Skontaktował on swego dawnego zwierzchnika z archiwum z inżynierem Jerzym Makowieckim, jednym z twórców Stronnictwa Demokratycznego, który jeszcze przed kapitulacją Warszawy skierowany został do grupy mającej organizować przyszłą konspirację wojskową. Makowieckiemu podlegał Oddział Polityczny Komendy Głównej Służby Zwycięstwu Polski (późniejszego Związku Walki Zbrojnej, przekształconego następnie w Armię Krajową), który zajmował się gromadzeniem informacji, badaniem postaw społecznych, wywiadem politycznym, by właściwie kształtować m.in. polską propagandę. Manteufflowi przypadło w udziale referowanie prasy niemieckiej. Na początku 1940 roku skierowany został do innej pracy; z rąk swego kuzyna, Michała Walickiego, przejął sekretariat dwutygodnika „Wiadomości Polskie”, który redagował wraz z Witoldem Giełżyńskim i Bolesławem Srockim. Od połowy roku, po zorganizowaniu przez płk. Jana Rzepeckiego BIP (Biura Informacji i Propagandy), w zebraniach redakcyjnych brał udział niekiedy Rzepecki jako szef BIP-u, a częściej kierownik Wydziału Wydawnictw – Tadeusz Wardejn-Zagórski. Narady te odbywały się w mieszkaniu Manteufflów, najpierw przy ul. Chłodnej, następnie przy ul. Madalińskiego.

Gdy jesienią 1940 roku, z inicjatywy grona dyrektorów szkół średnich, poczęto organizować tajne nauczanie uniwersyteckie w zakresie humanistyki, Marceli Handelsman wyznaczył Tadeusza Manteuffla, by zorganizował on sekcję historyczną, do której dołączono szybko wcześniejsze indywidualne inicjatywy poszczególnych profesorów i wykładowców. Zajęcia rozpoczął on z 6 studentami i 3 wykładowcami; w ostatnim roku okupacji sekcja liczyła 90 studentów i 12 wykładowców. Manteuffel prowadził w jej ramach proseminarium i seminarium średniowieczne, wykładał historię wieków średnich. Mimo różnych przeciwieństw z grona tych studentów sześciu zostało profesorami, kilkunastu doktorami.

Brał też Manteuffel udział w konspiracyjnych, naukowych zebraniach TMH; przedstawił na nich kilka referatów, m.in.: Przyszła organizacja studium historycznego na uniwersytecie, podnosząc sprawy, którymi interesował się od lat studenckich, o których pisał tuż przed wojną. Pragnął zachować zalety tzw. wolnego studium humanistycznego, w którym student wybierał sobie zajęcia; zmierzał jednak do tego, by zyskał on właściwy zasób wiedzy w każdej dziedzinie historii, czemu służyć miały pierwsze dwa lata studiów według ścisłego programu. Sprawdzał swe pomysły w konspiracyjnych warunkach, zyskując przychylną opinię kolegów i potwierdzenie słuszności wyboru w osiągniętych wynikach nauczania.

Po zabiciu Makowieckiego wraz z żoną oraz Ludwika Widerszala, jednego z bliskich współpracowników Makowieckiego, docenta UW, ucznia i przyjaciela Manteuffla (13 VI 1944), a następnie wydaniu w ręce gestapo M. Handelsmana i H. Krahelskiej (14 VII 1944) przez skrajnie reakcyjną mafię, pozostającą w kontaktach z elementami awanturniczymi i, być może, prowokatorskimi, nakłoniono Manteuffla do opuszczenia Warszawy i ukrycia się. Wrażliwe poczucie obowiązku spowodowało, że jeszcze po wielu latach był niespokojny o to, czy słusznie wówczas postąpił: „Nie byłem pewien – pisał – czy opuszczając Warszawę i wyłączając się z pracy konspiracyjnej, nie ulegam zbytniej panice. Pewne jednak późniejsze fakty świadczyły, że niebezpieczeństwo nie było iluzoryczne”. Schronił się w Morach, gdzie przebywał aż do wyzwolenia, martwiąc się podczas powstania warszawskiego o rodzinę, która pozostała w stolicy.

Po wyzwoleniu powędrował pieszo do Warszawy, a przyłączywszy się do ekipy prof. Wacława Borowego, pracował, przede wszystkim fizycznie, przy zabezpieczaniu majątku uniwersyteckiego, głównie bibliotecznego. Rychło podjął odbudowę Instytutu Historycznego. Zajęcia seminaryjne rozpoczął 15 VI 1945. „Uratowany w części przez siebie jeszcze w 1939 roku księgozbiór Instytutu był jego troską najpierwszą po ludziach. Wysyłał współpracowników po uzupełnienia od Świnoujścia po Jelenią Górę; kupował, co się dało i za co się dało” – stwierdził najbliższy mu współpracownik, A. Gieysztor. Uznaniem faktów dokonanych było powołanie go na profesora nadzwyczajnego, utworzenie dla niego nowej katedry i oficjalne powierzenie mu kierownictwa Instytutu Historycznego UW. 1 IX 1945 objął katedrę jako profesor nadzwyczajny kontraktowy; rychło nastąpiła nominacja na profesora nadzwyczajnego etatowego (8 XII 1945); w roku 1951 został profesorem zwyczajnym. [...]

W następnych latach, pomimo coraz bardziej na wyższych uczelniach ograniczanych możliwości samodzielnych inicjatyw, pomimo nieprzemyślanych reform, które rychło miano uchylić, Manteuffel nie wycofał się z aktywnego życia. Zżymał się na pochopne decyzje, przeciwstawiał się pozorom. Nie cofał się jednak przed podejmowaniem odpowiedzialności. Ośrodki dyspozycji politycznej Polski Ludowej ceniły jego fachowość, rzetelność i uczciwość. Wbrew pomysłom neofickich zwolenników dogmatycznych schematów powierzały profesorowi, już przed wojną związanemu z kołami postępowej profesury, ważne funkcje w kierowaniu humanistyką; kierownictwo sekcji humanistycznej Rady Szkół Wyższych (1947–1948), a następnie Rady Głównej do spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego (1949–1953), dziekana Wydziału Humanistycznego UW (1948–1950), jego prorektor (1951–1953). Gdy PTH przeżywało kryzys, wybrany został prezesem jego zarządu głównego (1950–1953). W lipcu 1951 wszedł w skład komisji organizacyjnej PAN, której zadania, w sposób typowy, spełnili urzędnicy, stawiając naukowców przed rozwiązaniami nie zawsze fortunnymi. Powołany w 1952 roku na członka korespondenta PAN, wybrany został jej członkiem rzeczywistym w roku 1958. Powierzono mu wreszcie zorganizowanie Instytutu Historii PAN, który uruchomił oficjalnie w 1953; został jego dyrektorem, pełnił tę funkcję do śmierci. Walkę o nadanie kierowanym przez siebie pracom kształtu, który uważał za słuszny, przypłacił ciężką chorobą serca.

Nie wahał się występować w obronie polskiej historiografii lat międzywojnia; oburzały go zwłaszcza ataki na Handelsmana. Goryczą napełniało go gwałtowne obniżenie poziomu nauczania: „Studenci uczyli się, lecz nie studiowali. Poza obowiązkową lekturą podręcznikową nie sięgali do opracowań monograficznych zarówno dlatego, że nie posiadali elementarnej znajomości języków obcych, jak również z tego powodu, że wśród masy obowiązkowych zajęć brakło im czasu na samodzielną lekturę” – mówił Manteuffel w roku 1958 na krakowskim zjeździe historyków. Ciężko przeżywał stwierdzane wypadki fałszerstw edytorskich. Przykro odczuwał nadwątlenie zaufania społecznego do historiografii. Referat krakowski Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958 zamknął wyrazem nadziei: „Oby nam było dane odzyskać je w pełni jak najprędzej”.

Były to zarazem czasy wielkich przedsięwzięć naukowych, m.in. badań nad genezą naszego państwa. Profesor obserwował te prace bezpośrednio, brał aktywny udział w konferencjach kierownictwa badań nad początkami państwa polskiego, będących forum autentycznych dyskusji, często towarzyszył Gieysztorowi, który należał do trzyosobowego kierownictwa tej imprezy badawczej, w wypadach na stanowiska wykopaliskowe. Sumienne swego czasu poznanie archeologii celtyckiej przydawało mu się teraz. Z zainteresowań tych powstały nieco później liczne studia Manteuffla nad istotnymi problemami dziejów wczesnopiastowskich.

Cieszył się profesor rozwojem naukowym swych uczniów. I tych, którzy jedynie przeszli przez jego przedwojenne proseminarium, i tych, których wprowadzał w metody pracy historycznej podczas okupacji, i tych, którzy doszli po wojnie, dla których otworzył privatissimum w swym mieszkaniu przy ul. Madalińskiego, gdzie od roku 1950/1951 zbierali się co środa po południu przez wiele następnych lat, także i wówczas, gdy większość z nich zyskała już stopnie doktorów i docentów.

Sam, zmuszony okolicznościami do porzucenia badań nad feudalizmem, podjął studia nad rolą zakonów w Polsce średniowiecznej, nawiązując do tematyki swego pierwszego seminarium powojennego, rozpoczętego wśród gruzów Warszawy, a poświęconego „Wpływom zachodnim w Polsce w świetle życia zakonnego”. Profesor skoncentrował swe poszukiwania nad początkami wejścia cystersów do Polski, rozpatrując ich działania na naszej ziemi w europejskim układzie odniesienia. Wskazywał na ich misyjne akcje, traktując je jako element szerszego planu, podjętego pod wpływem Bernarda z Clairvaux wbrew pierwotnym dążeniom założycieli Cistercium, którzy chcieli rygorystycznie przestrzegać reguły św. Benedykta z Nursji, żyć z pracy własnych rąk, odciąć się od spraw tego świata. Po studium Rola cystersów w Polsce w w. XII (1950) nastąpiły dalsze rozprawy, dotyczące zarówno ich ogólnoeuropejskich dziejów w tamtym stuleciu, jak i poczynań nad wschodnimi i południowymi wybrzeżami Bałtyku, a przede wszystkim w Polsce. Cykl ten zamknęła książka pt. Papiestwo i cystersi ze szczególnym uwzględnieniem ich roli w Polsce na przełomie XII i XIII w. (1955).

Później przystąpił Manteuffel do badań nad ruchami dobrowolnego ubóstwa, zamkniętych wspomnianymi już Narodzinami herezji, które ukazały się rychło w tłumaczeniu niemieckim i francuskim za życia profesora, potem zaś we włoskim w wyniku zabiegów zagranicznych firm wydawniczych. Kontynuacją tego nurtu poszukiwań były rozprawy o myśli historiozoficznej związanej z wizją futurologiczną idealnego ustroju społecznego Joachima z Fiore i pozostającego pod wpływem jego pism Piotra Jana Olivi. Nie sądził profesor, by słuszne było dopatrywanie się, jak czyniono to wielekroć, wpływów joachimizmu w koncepcjach późnośredniowiecznych, a nawet nowszych u filozofów, jak u Lessinga, Schellinga, Hegla. „Podobieństwo poglądów nie zawsze jednak świadczy o ich zapożyczaniu z wcześniejszego wzoru. Zdarza się przecież, że pewne pomysły rodzą się w różnych środowiskach niezależnie od siebie. Nie jest więc rzeczą istotną, czy poglądy wymienionych wyżej osobistości pozostawały w przyczynowym ze sobą związku. Ważne jest natomiast, że w zbliżonych okolicznościach dziejowych odżywa wiara w nadejście ery, której cechy mają stanowić zaprzeczenie stanu teraźniejszego” – pisał Manteuffel w jednej ze swych ostatnich rozpraw, pt. W oczekiwaniu ery wolności i pokoju. Historiozofia Joachima z Fiore (1969). Tę właśnie sprawę chciał zbadać na przykładzie XII-XIV w.

Prace własne, dydaktyczne i organizacyjne, przerywały ataki ciężkiej choroby serca. Po pierwszym, w roku 1955, przekazał kierownictwo Instytutu uniwersyteckiego w ręce najbliższego mu współpracownika, A. Gieysztora. Nadal jednak prowadził forsowne zajęcia na uczelni, po odejściu zaś z etatu uniwersyteckiego w roku 1968 „nie zaniechał swego seminarium, o które Uniwersytet go uprosił, znów jak w latach młodości w postaci zajęć zleconych”. Rozbudowując nadal Instytut Historii PAN, także na odcinku badań najnowszych, których bezpośrednią organizację i kierownictwo powierzył Stanisławowi Płoskiemu, przeprowadził ten Instytut między różnymi niebezpieczeństwami, w powszedniej pracy pilnując ładu, opiekując się ludźmi, dbając o jakość publikacji naukowych, zabiegając o rozbudowę warsztatów badawczych. Codziennie od 10 lub 11 do 2 po południu pracował w Instytucie, w kamienicy ks. Mazowieckich. Wcześniej, od 9 rano, studiował w bibliotece Instytutu Historycznego UW. Dwa popołudnia przeznaczał na zajęcia seminaryjne. Znajdywał jeszcze czas na pisanie, na różnorakie lektury, na życie domowe w kręgu ukochanej rodziny.

Pisanie szło mu trudno. Nie miał daru łatwego pióra. Cenił słowo i nie używał go ani w mowie, ani w piśmie niepotrzebnie. Zwięzłości i jasności konstrukcji uczył młodszych. Nie stronił od prac popularnonaukowych, lecz stawiał im te same wymagania, co pracom naukowym. Wystarczy domyślić się aparatu naukowego przy jego tekstach, tzw. popularnych, lub po prostu odrzucić go przy wielu studiach naukowych, by dostrzec, że są to wypowiedzi tego samego charakteru i poziomu, będące wynikiem wysiłku poznawczego i pisarskiego o tym samym natężeniu.

Działaniami swymi w pierwszym ćwierćwieczu Polski Ludowej przerzucił Tadeusz Manteuffel pomost nad półwieczem Polski odrodzonej, łącząc pierwsze poczynania Marcelego Handelsmana na odnowionym Uniwersytecie Warszawskim z rozkwitem dwóch stołecznych instytutów historycznych, seminarium zaś merowiriskie z seminariami prowadzonymi przez swych „wnuków naukowych”.

Kolejne rocznice poszczególnych wydarzeń, związanych z etapami odrodzenia się Polski niepodległej w czasie I wojny światowej i po niej, skłaniały profesora w końcu lat 60. do refleksji nad tym półwieczem dziejów Polski i własnych. Dzielił się wówczas chętnie swą wiedzą o historii najnowszej, zdobytą własnym życiem, pracą w archiwach już nie istniejących, poprzez krytyczną lekturę pamiętników i prac naukowych. Ślady interwencji dyskusyjnych pozostały w sprawozdaniach, częściowo publikowanych, liczniejsze odczytać można w tych pracach, na których autorów bezpośrednio oddziaływał. Sam zaś zwięźle przedstawiał sprawy, w których brał udział, jak tajne nauczanie podczas okupacji czy odbudowa Uniwersytetu Warszawskiego w 1945 roku.

Osiągnięcia naukowe i prawość stanowiły podstawę autorytetu nadającego szczególny walor jego wypowiedziom w latach 60. o etyce historyka i o szczególnych cechach historiografii. Zwracał m.in. uwagę na relatywizm ocen; a też na to, że „wizja przeszłości, odtworzonej przez dwóch badaczy na podstawie identycznych źródeł, nie musi być identyczna. Historiografia bowiem nie zna dogmatów i w tej różnorodności poglądów na przeszłość nie dopatruje się herezji. [...] Postęp naszej dziedziny wiedzy leży bowiem nie tylko w wykorzystaniu nieznanych dotąd źródeł, ale również w coraz lepszej ich interpretacji. Sprawdzianem zaś słuszności nowego ujęcia może być tylko swobodna wymiana myśli”. Sam nie wahał się poddawać swych koncepcji ocenie uczniów; cieszył się, gdy któremuś z nas udało się zaproponować lepiej źródłowo uzasadnione rozwiązanie, w wyniku czego zmieniał swój pierwotny wywód.

Zdawał sobie sprawę z kruchości swego zdrowia, lecz nigdy się nie oszczędzał. Także w próbach, które przypadły na ostatnie lata jego życia, szedł prosto, wierny swym przekonaniom, dając wzorzec postępowania rówieśnikom, młodszym, młodzieży. Przypłacił to trzecim atakiem choroby serca w lecie 1970 roku. Już podczas złudnej rekonwalescencji zabierał się do pracy, ustalał najbliższe terminy. Na kilka dni przed swą śmiercią (22 IX 1970) dyskutował ze mną zasady zespołowego przedstawienia Zarysu historii Polski (1979, pod red. J. Tazbira), które nawet pod jego silną ręką wymagałoby kilku lat pracy dużego grona historyków. Profesor nie chciał rezygnować z tych prac, miał już nawet gotową wówczas znaczną część swego wykładu o Polsce piastowskiej, co miało nas zmobilizować. Oddziaływał bowiem zawsze najlepiej własnym przykładem. Uważał, jak kiedyś mi mówił, że nie wolno się uginać przed własnymi słabościami. Obok swych dzieł pozostawił nam takie właśnie zalecenie.

Wybrana literatura

Gieysztor A., Historyk wobec historii i swego czasu. Tadeusz Manteuffel (1902–1970), „Kronika Warszawy” 1980, nr 2 (42), s. 103–110.

Gieysztor A., T. Manteuffel [w:] PSB, red. E. Rostworowski, t. XIX, z. 4, Kraków 1974, s. 499–501.

Gieysztor A., Trawkowski S., Tadeusz Manteuffel (5 III 1902–22 IX 1970), „Kwartalnik Historyczny” 1971, R. 78, nr 2, s. 511–519.

Trawkowski S. Posłowie [w:] Manteuffel T., Historyk wobec historii. Rozprawy nieznane, pisma drobne, wspomnienia, Warszawa 1976.

Widerszalowa E., Bibliografia prac Tadeusza Manteuffla za lata 1924–1961, [w:] Wieki średnie – Medium aevum. Prace ofiarowane T. Manteufflowi w 60 rocznicę urodzin, red. A. Gieysztor, M. H. Serejski, St. Trawkowski, Warszawa 1962.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, red. J. Maternicki, Warszawa 1986, s. 415–442.

Maria Renata Mayenowa

Urodzona 2 VI 1908 w Białymstoku. Studia filologiczne na USB w Wilnie (1928–1932). Nauczycielka szkół średnich. Doktorat na USB (1939), asystent tamże (1940–1941). Studia uzupełniające w Pradze (1946–1948). Profesor Wydziału Polonistyki UW (1954–1968 i po 1980).

Badaczka i teoretyk literatury, studia z dziedziny poetyki i semiotyki.
Współzałożycielka (1948), pracownik i wicedyrektor do spraw naukowych (1957–1969) Instytutu Badań Literackich PAN. Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Semiotycznego.
Redaktor naukowy m.in. Słownika polszczyzny XVI w., redaktor naczelny serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”, przewodnicząca Komitetu Redakcyjnego wydania Dzieł wszystkich Jana Kochanowskiego (od 1978). Członek Kolegium Redakcyjnego „Pamiętnika Literackiego” (od 1950).
Zmarła 7 V 1988 w Warszawie.

Poetyka opisowa, Warszawa 1949; O sztuce czytania wierszy, Warszawa 1963; Poetyka teoretyczna, Wrocław 1974; O języku poezji Jana Kochanowskiego, Kraków 1983; Studia i rozprawy (wyd. pośmiertne), Warszawa 1993.

T. Dobrzyńska, Maria Renata Mayenowa (Wstęp), [w:] M.R. Mayenowa, Studia i rozprawy, wybór i oprac. A. Axer i T. Dobrzyńska, Warszawa 1993.

TERESA DOBRZYŃSKA

MARIA RENATA MAYENOWA*

1908–1988

Uczona, która w latach powojennych stała się jedną z najbardziej wpływowych postaci polskiej filologii i humanistyki, kształciła się na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w latach 30. wokół prof. Manfreda Kridla powstał ośrodek podejmujący zadanie modernistycznej przebudowy literaturoznawstwa, krzewiący idee rosyjskiego formalizmu1. Uczestniczka seminarium Kridla, wówczas jeszcze pod nazwiskiem Rachela Kapłanowa, przygotowała rozprawę doktorską poświęconą kompozycji Wesela Wyspiańskiego2 i na jej podstawie uzyskała w maju 1939 roku tytuł doktora. Promocja doktorska odbyła się już po wybuchu wojny i wkroczeniu Armii Czerwonej na Litwę – 13 grudnia tegoż roku. Była to ostatnia obrona doktoratu na USB3.

Wydarzenia historyczne przerwały normalny bieg pracy naukowej i dydaktycznej młodej badaczki i naznaczyły jej życie rysą tragizmu. Po wejściu wojsk niemieckich na zaanektowane przez Rosjan wschodnie ziemie Rzeczypospolitej straciła oboje rodziców, sama zaś, wraz z mężem Józefem Mayenem, była zmuszona – jako osoba pochodzenia żydowskiego – ukrywać się. Wojnę przeżyła głównie dzięki wsparciu swego uniwersyteckiego profesora, Tadeusza Czeżowskiego. Rozpadło się wówczas całe jej środowisko naukowe – kilku kolegów zginęło, część rozproszyła się i wyemigrowała4.

Ten tragiczny początek dorosłej drogi życiowej mógłby odcisnąć swe piętno na każdym człowieku. Z pewnością Mayenowa niosła wspomnienie osobistych dramatów przez całe życie, ale kiedy ją poznałam w końcu lat 60., tamte wojenne tragedie pozostawały przemilczane. Dopiero po śmierci prof. Mayenowej zrozumiałam sens jej milczenia – milczenia, którego przerwanie groziłoby rozpadem psychicznym. Na osobiste tragedie i przeciwności życiowe Mayenowa odpowiadała pełną samozaparcia pracą.

Jej działania wpisywały się zwykle w tok badań zespołowych, których była niezmordowaną inspiratorką, organizatorką i współuczestniczką. Służyły realizacji programu, jaki w swych zasadniczych rysach skrystalizował się jeszcze w czasach wileńskich, w kręgu współpracowników i uczniów Kridla. W zdewastowanym i wyniszczonym intelektualnie kraju chciała zorganizować badania filologiczne na wysokim poziomie – stworzyć nowoczesne literaturoznawstwo uwzględniające komunikacyjne i znakowe aspekty kultury, a więc oparte na solidnych fundamentach wiedzy o języku, a ponadto dysponujące solidnym zapleczem edycji krytycznych, otwarte na świat.

Przy realizacji tych celów mogła także wykorzystać doświadczenia naukowe zdobyte w okresie swego pobytu w Pradze, gdzie tuż po wojnie jej mąż przez trzy lata był zatrudniony w polskiej ambasadzie. Mayenowa wykorzystała ten czas by zapoznać się z publikacjami badaczy z praskiej szkoły strukturalnej. Po powrocie do kraju wydała antologię ich prac5 i przez całe życie nawiązywała do założeń metodologicznych tej szkoły oraz podtrzymywała kontakty naukowe z tym środowiskiem.

Program, jaki pragnęła realizować Mayenowa, zaważył w znacznej mierze na koncepcji funkcjonowania Instytutu Badań Literackich i kierunkach prac podejmowanych w tej placówce, ale znajdował też odbicie i dopełnienie w orientacji literaturoznawstwa uprawianego od połowy lat 50. na Uniwersytecie Warszawskim w kręgu działających tam teoretyków literatury – prof. Kazimierza Budzyka i współpracującej z nim Mayenowej oraz grupy młodych badaczy, wśród których byli: Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska i Janusz Sławiński. Przez pewien czas Mayenowa była zatrudniona w obu tych instytucjach. Na Uniwersytecie prowadziła wykłady, zyskując w 1954 roku mianowanie na profesora nadzwyczajnego. Wraz z prof. Budzykiem działała w Katedrze Teorii Literatury. Śmierć Budzyka w 1964 roku przerwała tę owocną współpracę. Mayenowa utraciła partnera do dyskusji, współinicjatora wielu przedsięwzięć.

Najwcześniej i najściślej Mayenowa związała się z IBL. Należała do zespołu jego założycieli, a byli wśród nich tak wybitni badacze z jej pokolenia, jak Kazimierz Budzyk, Stefan Żółkiewski i Kazimierz Wyka. Na skutek ich starań został powołany w 1948 roku Instytut Badań Literackich – włączony niewiele później w struktury Polskiej Akademii Nauk.

W latach 1957–1969 Mayenowa pełniła obowiązki wicedyrektora IBL do spraw naukowych. Rozwinęła w tym czasie intensywną działalność organizacyjną: inicjowała liczne dyskusje i konferencje naukowe, stymulowała podejmowanie prac badawczych i edytorskich. Niektóre z tych inicjatyw były realizowane wspólnie przez Katedrę Teorii Literatury UW oraz IBL – oba miejsca zatrudnienia Mayenowej. Tak było w przypadku serii wydawniczej «Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej» – powołanej przez obie instytucje w 1963 roku, a kontynuowanej następnie od 1969 roku przez IBL. Takie też było zlokalizowanie antologii prac wydawanych w serii «U Źródeł Współczesnej Stylistyki». W serii tej, przedstawiającej założenia teoretyczne najwybitniejszych XX-wiecznych szkół stylistycznych, ukazały się tomy: Stylistyka Bally’ego6, Studia stylistyczne Karla Vosslera i Leo Spitzera7, Rosyjska szkoła stylistyki8 oraz wspomniana wcześniej antologia prac strukturalistów praskich9.

W kręgu współpracowników dwu warszawskich instytucji polonistycznych krystalizował się nurt literaturoznawczy tworzący warszawską szkołę strukturalną. Ta swego rodzaju unia, podszyta zresztą od początku niechęcią środowisk uniwersyteckich do struktur akademickich (które nie bez powodu uważano za stworzone na wzór radziecki i w intencji władz mające uprawiać literaturoznawstwo marksistowskie) pękła w 1968 roku – pękła w sytuacji pełnego odwrócenia wcześniej ustalonych ról. Był to już czas, gdy Instytut Badań Literackich stawał się ostoją bardziej swobodnych dążeń i skupiał badaczy o nastawieniu antyreżimowym, uniwersytecka Polonistyka została natomiast zdominowana przez frakcję polityczną podporządkowaną władzom; frakcji tej przewodził prof. Jan Zygmunt Jakubowski.

W atmosferze represji pomarcowych Mayenowa utraciła posadę na Uniwersytecie, co stało się zresztą w sposób niecywilizowany, bez formalnego wypowiedzenia i bez podziękowania za kilkunastoletnią współpracę. Ten afront zbiegł się z innymi ciosami: zmuszono ją w tym czasie do rezygnacji z kilku pełnionych funkcji, co nie miało uzasadnień merytorycznych. Musiała m.in. zrzec się stanowiska redaktora naczelnego Słownika polszczyzny XVI wieku, zrezygnować z prowadzenia działu Zagadnień Języka Artystycznego w „Pamiętniku Literackim”, przestała też pełnić funkcję wicedyrektora IBL do spraw naukowych. Pozostała z grupą najwierniejszych współpracowniczek, z Pracownią, którą stworzyła w Instytucie Badań Literackich.

Jednak jeszcze za życia Mayenowa doczekała się satysfakcji za afront, który ją spotkał ze strony Polonistyki UW. Gdy tylko zmienił się układ polityczny, w 1980 roku nowo wybrana dziekan Wydziału, prof. Jadwiga Puzynina, zaprosiła do współpracy zarówno prof. Mayenową, jak i parę innych osób z IBL. Zaproszenie zostało przyjęte ze zrozumieniem i zapoczątkowało to nowy okres owocnej współpracy obu instytucji.

* * *

W Instytucie od chwili jego utworzenia Mayenowa prowadziła badania z zakresu lingwistycznie zorientowanej poetyki i stylistyki, kierując zespołem, który przyjmował różne nazwy, przekształcając się ostatecznie w 1971 roku w Pracownię Poetyki Teoretycznej i Języka Literackiego. Był to lojalny i oddany zespół. To najbliższe środowisko uczestniczyło w rozwijaniu oraz realizacji ambitnego i nowatorskiego programu kreślonego przez Mayenową, która potrafiła motywować badaczy do wspólnego działania. Do grona wieloletnich współpracowniczek Mayenowej należały: Zdzisława Kopczyńska, Lucylla Pszczołowska i Zofia Florczak oraz Anna Wierzbicka i Danuta Danek. Nieco później do Pracowni dołączyły Teresa Dobrzyńska i Elżbieta Janus, w ostatnim zaś okresie życia prof. Mayenowej członkami Pracowni stali się: Anna Werpachowska (Axer), Dorota Urbańska, Jadwiga Jagiełło, Jan Kordys i Zbigniew Kloch10.

Pracownia Mayenowej oraz ona sama i skupione wokół niej zespoły badaczy (a miała wielki dar tworzenia takich grup formalnych i nieformalnych) rozwijały badania zogniskowane na realizacji postulatów dojrzałego strukturalizmu w ujęciu praskim i Jakobsonowskim, z uwzględnieniem – od połowy lat 60. – perspektywy semiotycznej. Pracownia stała się ośrodkiem propagującym badania nad strukturą tekstu spójnego, powstawały tam też prace z dziedziny semantyki i poetyki, prowadzono w niej badania nad świadomością językową i stylistyczną różnych epok. Stworzony został również główny polski ośrodek studiów nad wersyfikacją, obejmujący swym zasięgiem kraje słowiańskie, a koordynowany przez członkinie zespołu – Kopczyńską i Pszczołowską11. Jedną z bliskich współpracowniczek Mayenowej była Wierzbicka, której prace były przedmiotem szczególnego zainteresowania profesor ze względu na orientację lingwistyczną uprawianej przez nią samą poetyki i jej projekty leksykograficzne, związane z tworzeniem bazy słownikowej umożliwiającej rzetelne studia nad piśmiennictwem staropolskim.

Pod kierownictwem Mayenowej Pracownia rozwinęła dużą aktywność badawczą i wydawniczą. Wiele krótszych rozpraw, istotnych dla doskonalenia narzędzi pojęciowych poetyki, ukazywało się w „Pamiętniku Literackim”. Członkinią kolegium redakcyjnego „Pamiętnika” była Mayenowa od 1950 roku, z jej inicjatywy powstał tam dział Zagadnień Języka Artystycznego. Również z jej inicjatywy została powołana w 1956 roku seria wydawnicza «Poetyka. Zarys encyklopedyczny», której redaktorem naczelnym pozostawała ona do 1969 roku, w pracach redakcyjnych i programowaniu kolejnych tomów uczestniczyła zaś do końca życia. To zaplanowane z ogromnym rozmachem przedsięwzięcie wzbogaciło polską myśl naukową o wiele opracowań monograficznych reprezentujących różne działy poetyki12.

Jednym z elementów programu badawczego Pracowni, realizowanym w sposób systematyczny z inicjatywy Mayenowej, były poglądy na język i świadectwa historyczne na temat świadomości stylistycznej epok dawnych. Dokumentację i analizę tych zagadnień podjęto w latach 50., prace dotyczyły zaś okresu staropolskiego i czasów oświecenia13.

Wiele prac zespołowych podejmowanych przez Mayenową znajdowało wsparcie organizacyjne w Pracowni, ale możliwości realizacji zyskiwało dzięki jej pozycji jako wicedyrektora ds. naukowych IBL. Działania redakcyjne Mayenowej koncentrowały się m.in. wokół opracowań teoretycznoliterackich wydawanych od początku lat 60. w realizowanej najpierw dwutorowo, potem łącznie, serii «Historia i Teoria Literatury», której była współredaktorem do 1968 roku. Pod jej nadzorem ukazały się tam rozprawy Franciszka Pepłowskiego, Marii Dłuskiej, Zdzisławy Kopczyńskiej, Lucylli Pszczołowskiej, Anny Wierzbickiej i Wojciecha Górnego.

Na początku lat 50., wraz z grupą wybitnych filologów z różnych ośrodków uniwersyteckich, powołała serię wydawniczą «Biblioteka Pisarzów Polskich» zaprogramowaną dwutorowo: Seria A była poświęcona najwcześniejszym dokumentom piśmiennictwa polskiego, a Seria B miała obejmować dzieła pisarzy XVI i XVII wieku. Z inicjatywy Mayenowej zostały określone zasady wydawania pism staropolskich14. Jako redaktor naczelna serii BPP objęła kierownictwo nad prowadzonymi w jej ramach pracami edytorskimi. Serii tej kultura polska zawdzięcza wzorowe wydanie krytyczne Bogurodzicy oraz dzieł wielu pisarzy staropolskich, m.in. Mikołaja Reja, Samuela Twardowskiego, Andrzeja Trzecieskiego, których utwory ukazały się pod redakcją Mayenowej. W ramach serii były publikowane od 1982 roku, z dłuższą przerwą po 1997 roku, Dzieła wszystkie Jana Kochanowskiego. Edycja ta, dla której Mayenowa wywalczyła patronat Sejmu, stała się pasją ostatnich lat jej życia i przedmiotem nieustannej troski, gdy prace posuwały się zbyt wolno lub gdy były w jakiś sposób zagrożone. Pełniąc funkcję przewodniczącej zespołu opracowującego, była jednocześnie współautorką opracowania Trenów15 i Pieśni16. Wprowadziła tam nowy typ komentarza językowo-literackiego, ukazującego wybory stylistyczne poety na tle norm języka jego epoki. Swoje doświadczenia interpretacyjne z tych prac zawarła w książeczce O języku poezji Jana Kochanowskiego17.

Realizacja wydań krytycznych tekstów staropolskich – wydań uwzględniających znajomość języka epoki – stała się możliwa dzięki wcześniejszemu zamysłowi opracowania Słownika polszczyzny XVI wieku. Do organizacji tego przedsięwzięcia Mayenowa przygotowywała się jeszcze w latach 50., dyskutując jego założenia z Kazimierzem Budzykiem. Stworzyła koncepcję słownika stosującego szczególnie wnikliwe zasady analizy materiału językowego, co zyskało podziw najwybitniejszych leksykografów Słowiańszczyzny. Powołano zespół leksykografów i Słownik zaczął się ukazywać w 1966 roku, a kolejne jego tomy wydawane są do chwili obecnej. Jako przewodnicząca zespołu redakcyjnego, a następnie (od t. V) redaktor naczelny Słownika, czuwała nad przebiegiem prac leksykograficznych, wnikliwie redagując wszystkie hasła. Zabiegała o rytmiczny przebieg prac wydawniczych, o fundusze i maszyny drukarskie. Dzieło to, jak kilka innych zainicjowanych przez Mayenową, wykroczyło poza ramy czasowe jej życia18.

Wykorzystując możliwości, jakie oferowała instytucja akademicka, nawiązywała kontakty środowiska polskiego z głównymi ośrodkami nauki światowej. Dzięki jej staraniom do Polski przyjeżdżali wybitni badacze zagraniczni – m.in. Emile Benveniste, Pierre Guiraud, Wiktor Żyrmunski, Jurij Apresjan, Boris Uspienski, Elena Paduczewa, František Daneš. Parokrotnie – począwszy od 1959 roku – na zaproszenie IBL przybywał do Polski Roman Jakobson, którego z Mayenową łączyła wieloletnia przyjaźń.

Kulminacją tych przedsięwzięć stały się w latach 60. konferencje poświęcone poetyce (1960, 1961, 1964) i semiotyce (1965, 1966, 1968)19, których Mayenowa była współorganizatorką. Ze szczególną energią włączyła się w tworzenie ram organizacyjnych dla interdyscyplinarnych badań semiotycznych w Polsce. Autorytet, jakim cieszyła się w środowisku naukowym, sprawił, że wybrano ją na wiceprezesa Polskiego Towarzystwa Semiotycznego. W działaniach na rzecz rozwijania i integrowania badań semiotycznych towarzyszył jej Żółkiewski. Ostatni z międzynarodowych zjazdów semiotycznych, odbywający się w Warszawie w końcu sierpnia 1968 roku, zgasił ich nadzieje na utworzenie w Polsce światowego centrum badań z tej dziedziny. Zjazd odbywał się tuż po wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji, co zaważyło na atmosferze obrad.

Wzmacnianie kontaktów środowiska polskiego z innymi ośrodkami badawczymi na świecie było możliwe zwłaszcza w zakresie determinowanym aktualnymi warunkami politycznymi, tzn. na osi Warszawa-Moskwa-Praga. Mayenowa wykorzystywała te możliwości w stopniu maksymalnym, ale nie było w tym nic z koniunkturalizmu. Do IBL byli zapraszani wybitni językoznawcy i semiotycy rosyjscy oraz lingwiści i literaturoznawcy czescy – przedstawiciele szkół naukowych, których założenia były najbliższe naszemu środowisku i z punktu widzenia Mayenowej najbardziej inspirujące pod względem merytorycznym. Dla wielu z zapraszanych badaczy przyjazd konferencyjny do Polski był szansą na wyrwanie się spod bardziej represyjnych układów i na kontakty z kulturą zachodnią, bo w Warszawie w większym wymiarze dostępne były publikacje oraz filmy zza żelaznej kurtyny. Mayenowa cieszyła się przyjaźnią i zaufaniem tych badaczy.

Oprócz wspierania współpracy międzynarodowej w ramach spotkań konferencyjnych Mayenowa przez całe życie inicjowała prace przekładowe mające przybliżyć środowisku polskiemu dokonania wybitnych uczonych zagranicznych. Przy jej udziale powstały przekłady fundamentalnych rozpraw Piotra Bogatyriewa20 i Eleazara M. Mieletinskiego21 oraz semiotyków ze szkoły moskiewsko-tartuskiej22. W ostatnich latach życia przygotowała wraz z zespołem tłumaczy obszerny dwutomowy wybór pism Jakobsona23 – jednego z najwybitniejszych językoznawców XX wieku, teoretyka niezwykle ważnego dla rozwoju strukturalnej lingwistyki, poetyki i semiotyki.

Obserwowanie nowych nurtów badawczych na świecie zaowocowało przeszczepianiem nowych pojęć i kategorii badawczych – zwłaszcza z dziedziny semantyki, pragmatyki i stylistyki, co widać w pracach własnych Mayenowej i co zyskało także rezonans środowiskowy. W początkach lat 70. przeniosła na grunt polski problematykę spójności tekstu i przez wiele lat organizowała spotkania dyskusyjne o zasięgu międzynarodowym poświęcone tej dziedzinie. Owocem tych spotkań są zbiory rozpraw wydane pod jej redakcją24, ukazujące wyniki prac przedstawicieli różnych dyscyplin zainteresowanych tekstem – językoznawców, literaturoznawców, logików, folklorystów. Należący do tej nieformalnej serii zbiór Tekst i zdanie25 ofiarowany został Mayenowej na jubileusz jako promotorce badań nad tekstem Polsce. Jeden z kolejnych tomów tekstologicznych, który ukazał po śmierci Mayenowej (chodzi o zbiór Tekst w kontekście26), został poświęcony jej pamięci.

Kiedy z perspektywy lat spojrzy się na ów ogromny ładunek energii, jaką jedna osoba potrafiła skumulować i poświęcić rozwojowi polskiej nauki, angażując się osobiście i pociągając za sobą innych, nie sposób nie pochylić się przed jej dziełem z najwyższym szacunkiem. A przecież wymienione prace zespołowe, które inicjowała, stanowią ledwie część jej dorobku. Obejmuje on ponadto kilka książek, wśród których najważniejsze miejsce zajmuje podręcznik akademicki jej autorstwa: Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka27. Wiele jej mniejszych prac, o wadze problemowej niewspółmiernej do objętości, ukazywało się w czasopismach i tomach zbiorowych. Odegrały one ważną rolę w dyskusjach teoretycznych, inspirowały poszukiwania innych badaczy. Zebrane zostały pośmiertnie w obszernym tomie Studiów i rozpraw28, który w dobitny sposób ukazuje rangę Mayenowej.

Środowisko naukowe uczciło prof. Mayenową po jej śmierci przez organizację konferencji i dedykowanie jej rocznicowych publikacji. W październiku 2003 roku na uniwersytecie w Białymstoku – w rodzinnym mieście Mayenowej – zorganizowano międzynarodowe sympozjum, którego materiały zostały opublikowane następnie w księdze Obecność. Maria Renata Mayenowa (1908–1988)29. Jej imieniem została wówczas nazwana jedna z sal białostockiego Instytutu Filologii Polskiej. Pamięć dokonań Mayenowej jest również pielęgnowana w Instytucie Badań Literackich PAN. Uczestnicy polsko-bułgarskiego programu badań koordynowanych przez IBL dedykowali jej – w 20. rocznicę śmierci – tom poświęcony studiom nad jednym z zajmujących ją problemów, nad ikonicznością30. W ramach obchodów 65-lecia Instytutu i z okazji 25. rocznicy śmierci Mayenowej została wydana specjalna poświęcona jej publikacja, pt. Maria Renata Mayenowa i jej Pracownia31, w której podkreśla się jej ogromny wkład w kształtowanie programu badawczego IBL. W maju 2015 roku zorganizowano w Instytucie konferencję teoretycznoliteracką inicjującą cykl spotkań pod nazwą Colloquia Mayenoviana.

*W artykule zostały wykorzystane fragmenty wstępu T. Dobrzyńskiej, pt. Maria Renata Mayenowa, do zbioru: M. R. Mayenowa, Studia i rozprawy, wybór i opracowanie A. Axer i T. Dobrzyńska, Warszawa 1993.

1Swą koncepcję literaturoznawstwa przedstawił Kridl w pracy: M. Kridl, Wstęp do badań nad dziełem literackim, Wilno 1936. O roli prof. Manfreda Kridla i o środowisku skupionym wokół tego uczonego – zob.: A. F. Kola, Powstanie i rozwój szkoły badawczej Manfreda Kridla. Rola aktorów poza-ludzkich, [w:] Strukturalizm w Europie Środkowej i Wschodniej. Wizje i rewizje, red. D. Ulicka, W. Bolecki, Warszawa 2012; zob. też: M. Gorczyński, Prace u podstaw. Polska teoria literatury w latach 1913–1939, Wrocław 2009.

2R. Kapłanowa, „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, cz. I: Problemy kompozycji, Warszawa 2013 (jest to późna publikacja książkowa maszynopisu odnalezionego po ponad 70 latach). Okoliczności powstania i odnalezienia dysertacji doktorskiej Racheli Kapłanowej przedstawia w swym artykule prof. Magdalena Popiel – zob.: M. Popiel, Maria Renata Mayenowa o „Weselu” Wyspiańskiego, „Pamiętnik Literacki” 2013, t. CIV, z. 1, s. 199–205.

3Zob. T. Bujnicki, Maria Renata Mayenowa i seminarium Manfreda Kridla (komunikat), [w:] Obecność. Maria Renata Mayenowa (1908–1988), red. B. Chodźko, E. Feliksiak, M. Olesiewicz, Białystok 2006.

4O spustoszeniach, jakie wśród polonistów wileńskich w środowisku Kridla wywołała wojna, piszą Kola (op. cit., s. 198) i Gorczyński (op. cit., s. 432).

5Praska szkoła strukturalna w latach 1926–1948. Wybór materiałów, red. M. R. Mayenowa, przekł. i komentarz W. Górny, Warszawa 1966.

6Red. M. R. Mayenowa, przekł. i komentarz U. Dąmbska-Prokop, Warszawa 1966.

7Wybór i oprac. M. R. Mayenowa i R. Handke, Warszawa 1972.

8Wybór tekstów i oprac. M. R. Mayenowa i Z. Saloni, Warszawa 1979.

9Op. cit. – zob. przypis 5.

10O szczególnym nastawieniu Mayenowej do powołanego przez nią zespołu piszę szerzej w szkicu: Maria Renata Mayenowa i jej Pracownia, Warszawa 2013.

11Program badań w tej dziedzinie zaowocował wieloma studiami poświęconymi teorii i historii form wierszowych w literaturze polskiej (wymieniam je w pracy: T. Dobrzyńska, Formy wiersza jako nośniki znaczeń, [w:] Znakowe wartości kultury, red. Z. Kloch, M. Kaźmierczak, Ł. Grutzmacher, Warszawa 2014) oraz wydaniem 9 tomów z serii «Słowiańska Metryka Porównawcza» (omówienie założeń programowych SMP i treści poszczególnych tomów serii można znaleźć w artykule: L. Pszczołowska, Słowiańska Metryka Porównawcza. Ewolucja celów i metod badawczych, [w:] Strukturalizm w Europie Środkowej i Wschodniej, op. cit.).

12Wykaz monografii wydanych w ramach serii «Poetyka. Zarys encyklopedyczny» podano w opracowaniu bibliograficznym: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk 1948–2001. Książki i czasopisma, oprac. K. Batora, B. Tyszkiewicz, red. J. Czachowska, Warszawa 2002 – zob. s. 16–17.

13Zob. M. R. Mayenowa, Walka o język w życiu i literaturze staropolskiej, bibliogr. oprac. B. Otwinowska, L. Pszczołowska, J. Puzynina, wyd. 2, Warszawa 1955; Wypowiedzi o języku i stylu w okresie staropolskim (do połowy XVIII wieku), oprac. B. Otwinowska, i J. Puzynina, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1963; Ludzie Oświecenia o języku i stylu, oprac. Z. Florczak i L. Pszczołowska, red. i wstęp M. R. Mayenowa, t. I-II, Warszawa 1958; t. III, Warszawa 1957; Józef Mroziński w dziejach językoznawstwa, [w:] J. Mroziński, Dzieła wszystkie, do druku przygotowała Z. Florczak, t. V, Wrocław 1986.

14Zob. Zasady wydawania tekstów staropolskich, oprac. K. Górski, W. Kuraszkiewicz, F. Pepłowski, S. Saski, W. Taszycki, S. Urbańczyk, S. Wierczyński, J. Woronczak, przykłady oprac. J. Woronczak, red. M. R. Mayenowa przy współpracy Z. Florczak, Wrocław 1955.

15J. Kochanowski, Dzieła wszystkie, t. II: Treny, oprac. M. R. Mayenowa i L. Woronczakowa oraz J. Axer i M. Cytowska, Wrocław 1983.

16Idem, Dzieła wszystkie, t. IV: Pieśni, oprac. M. R. Mayenowa i K. Wilczewska przy udziale B. Otwinowskiej oraz M. Cytowska, Wrocław 1991.

17M. R. Mayenowa, O języku poezji Jana Kochanowskiego, Kraków 1983.

18Do roku 1988 – roku śmierci Mayenowej – ukazało się 17 tomów Słownika.

19Materiały z tych konferencji zostały opublikowane w zbiorach: Poetics. Poetyka. Poetika, t. I, kom. red. D. Davie, I. Fónagy, R. Jakobson, D. Lichaczow, M. R. Mayenowa, K. Wyka, S. Żółkiewski, Warszawa 1961; Sign. Language. Culture – Znak. Język. Kultura – Znak. Jazyk. Kul’tura, kom. red. A. J. Greimas, R. Jakobson, M. R. Mayenowa, S. K. Šaumjan, W. Steibnitz, S. Żółkiewski, Mouton 1970.

20P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej, wstęp, wybór i oprac. M. R. Mayenowa, wyd. 1, Warszawa 1975; wyd. 2 poszerzone, Warszawa 1979.

21E. M. Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Dancygier, red. nauk. i przedmowa M. R. Mayenowa, Warszawa 1981.

22Semiotyka kultury, wybór i oprac. E. Janus, M. R. Mayenowa, przedmowa S. Żółkiewski, wyd. 1, Warszawa 1975; wyd. 2, Warszawa 1977.

23R. Jakobson, W poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, wybór, red. nauk. i wstęp M. R. Mayenowa, t. I-II, Warszawa 1989.

24Cykl opracowań z tego zakresu otwiera – wielokrotnie do dziś cytowany – tom O spójności tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1971. Zob. też: Semiotyka i struktura tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1973; Tekst i język. Problemy semantyczne, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1974; Semantyka tekstu i języka, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1976; Tekst. Język. Poetyka, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1978.

25Red. T. Dobrzyńska i E. Janus, Wrocław 1983.

26Red. T. Dobrzyńska, Wrocław 1990.

27Wyd. 1, Wrocław 1974; wyd. 2, Wrocław 1979; wyd. 3 popr. i uzup., red. nauk. T. Dobrzyńska, Wrocław 2000.

28M. R. Mayenowa, Studia i rozprawy, wybór i oprac. A. Axer i T. Dobrzyńska, Warszawa 1993.

29Red. B. Chodźko, E. Feliksiak, M. Olesiewicz, Białystok 2003.

30Zob. Words and Images. Iconicity of the Text – Слова и образы. Иконичность текста, red. T. Dobrzyńska, R. Kuncheva, wstęp T. Dobrzyńska, Sofia 2008.

31Zob. T. Dobrzyńska, Maria Renata Mayenowa i jej Pracownia, Warszawa 2013.

Stanisław Mazur

Urodzony 1 I 1905 we Lwowie. Początkowo studia na UJK we Lwowie, kontynuowane w Paryżu. Młodszy asystent w Katedrze Analizy Matematycznej UJK, tamże doktorat (1932) i habilitacja (1936). Docent, później adiunkt na Politechnice Lwowskiej (1935–1939), następnie również docent UJK (1936–1939). Profesor UŁ (1946–1948), Profesor UW (1948), kierownik Katedry Matematyki II (potem Katedry Analizy Matematycznej), dyrektor Instytutu Matematycznego UW (1964–1969).

Matematyk wywodzący się z kręgu lwowskiej szkoły matematycznej, bliski współpracownik Stefana Banacha. Badania nad teorią sumowalności, analizą funkcjonalną, teorią przestrzeni Banacha i teorią pierścieni lokalnie wypukłych. Wraz z Andrzejem Turowiczem prace nad teorią przestrzeni.
Członek PAN (1947), współtwórca Instytutu Matematyki PAN (od 1948). Członek Polskiego Towarzystwa Matematycznego (1975) i Węgierskiej Akademii Nauk.
Zmarł 5 XI 1981 w Warszawie.

O szeregach warunkowo sumowalnych, [s.l.] 1927; O zbiorach i funkcjonałach wypukłych w przestrzeniach liniowych, Lwów 1936; Sur les espaces métriques linéaires, Warszawa 1953.

S. Kwapień, Stanisław Mazur – życie i działalność naukowa, [w:] Matematyka przełomu XIX i XX wieku, Szczecin 1980; Wkład Stanisława Mazura w analizę funkcjonalną, „Wiadomości matematyczne” 1994, t. XXX, nr 2, s. 199–250.

ROMAN DUDA

STANISŁAW MAZUR

1905–1981

Stanisław Mieczysław Mazur (używał tylko pierwszego imienia) jest jednym z tych wybitnych uczonych, którzy pochodzili z niższych kręgów społecznych, ale zdołali się wybić dzięki sile swego talentu i łutowi szczęścia1. Urodził się we Lwowie 1 stycznia 1905 roku. Jego ojciec Tomasz był pracownikiem znanej austriackiej firmy cukierniczej. Warunki rodzinie mógł zapewnić skromne, miał jednak zainteresowania intelektualne i duży szacunek dla nauki. Matka Aniela, z domu Zawrotniak, zajmowała się domem, w którym Stanisław miał jeszcze 4 siostry (dwie jednak wcześnie zmarły). W gimnazjum klasycznym, w którym maturę zdał w 1923 roku, interesował się głównie filozofią i fizyką, a zwłaszcza teorią względności. Z myślą o pogłębieniu znajomości fizyki, rozpoczął po maturze studia matematyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Przerwał je jednak po trzecim semestrze i wyjechał na rok do Paryża (ze względu na brak środków jechał pociągami towarowymi, cały dobytek wioząc w koszu do bielizny). Ucząc się języka francuskiego, w Paryżu utrzymywał się z korepetycji matematyki dla studentów medycyny i uczęszczał na wykłady takich znakomitych matematyków jak Emile Borel, Jacques Hadamard i Henri Lebesgue.

Mazur studiów nigdy nie ukończył, wcześnie bowiem pochłonęła go praca naukowa. Po powrocie do Lwowa w 1926 roku zajął się podsuniętymi mu przez prof. Hugona Steinhausa zagadnieniami z teorii sumowalności (teorii przypisywania sum szeregom nieskończonym). Pracując nad nimi, Mazur skonstruował granicę uogólnioną dla pewnej klasy ciągów liczb rzeczywistych (ich uogólnienie weszło później do monografii Stefana Banacha i jest dziś nazywane granicami Banacha, choć sam Mazur nazywał je granicami Steinhausa). Dzięki tym wynikom został młodszym asystentem w Katedrze Analizy Matematycznej Steinhausa, ale naukowo w tym czasie zbliżył się do Banacha. Od tej pory główną domeną jego zainteresowań naukowych była analiza funkcjonalna, a w szczególności teoria przestrzeni Banacha. W tym okresie wpadł na „wspaniały pomysł, aby zastosować teorię przestrzeni Banacha do tych problemów. Od tej chwili metody analizy funkcjonalnej zdominowały teorię sumowalności do tego stopnia, że jawi się ona obecnie jako jej część”2.

Przymuszony przez Banacha, Mazur doktoryzował się w 1932 roku na podstawie rozprawy z teorii sumowalności3, której promotorem był Banach (nawiasem mówiąc, promotor też nie miał ukończonych studiów). Z braku odpowiedniego etatu na uniwersytecie, Mazur przeniósł się w 1935 roku do katedry prof. Antoniego Łomnickiego na Politechnikę Lwowską, gdzie do 1939 roku był adiunktem. Ponownie przymuszony, habilitował się w 1936 roku na podstawie pracy z analizy funkcjonalnej4 i od tej pory był jednocześnie docentem Uniwersytetu Jana Kazimierza i habilitowanym adiunktem Politechniki Lwowskiej. Chociaż poglądy lewicowe hamowały Mazurowi karierę naukową (do żadnej partii jednak wtedy nie należał), to dziesięciolecie 1929–1939 było najbardziej twórczym okresem w jego życiu. Ukazało się wtedy 31 jego prac (na ogólną liczbę 41), a nadto niektóre jego wyniki były publikowane w monografiach Banacha oraz Kaczmarza i Steinhausa (nie zawsze z ujawnieniem autora); wygłosił też wówczas 40 komunikatów na posiedzeniach Oddziału Lwowskiego PTM.

Poczynając od końca lat 20., Mazur był już najbliższym współpracownikiem Banacha. Doskonale się rozumieli i wzajemnie uzupełniali, co często wyglądało tak, że Banach mówił, a Mazur słuchał i od czasu do czasu lakonicznie komentował, co potwierdzało lub zmieniało tok myśli Banacha. Rezultatem takiej bliskiej współpracy były też własne przemyślenia Mazura, z których wszystkie dotyczyły kluczowych problemów analizy funkcjonalnej, a wiele otwierało nowe w niej kierunki. W swojej pierwszej pracy poświęconej przestrzeniom Banacha uczony zajął się problemem topologicznej ich klasyfikacji. Dowiódł, że dwie ważne w analizie funkcjonalnej przestrzenie lp i Lp (1 ≤ p ≤ ∞) są homeomorficzne i zapytywał, czy dowolne dwie przestrzenie Banacha z bazą są homeomorficzne [4]? Anonsując w 1928 roku ten swój wynik na posiedzeniu Oddziału Lwowskiego PTM, Mazur postawił pytanie ogólniejsze: czy dowolne dwie ośrodkowe, nieskończenie wymiarowe przestrzenie Banacha są homeomorficzne? Na ostateczną odpowiedź na to pytanie trzeba było jednak czekać niemal 40 lat, dało ją bowiem dopiero głośne twierdzenie Andersona-Kadeca z lat 1965–1966, mówiące o tym, że każda nieskończenie wymiarowa przestrzeń ośrodkowa Frécheta (w szczególności, każda taka przestrzeń Banacha) jest homeomorficzna z przestrzenią Hilberta. Wspomniane wysiłki polegały na badaniu struktury topologicznej przestrzeni liniowo metrycznych, rozrastając się do dziedziny zwanej dzisiaj topologią nieskończenie wymiarową, w której warszawscy uczniowie Mazura z okresu powojennego długo odgrywali pierwszoplanową rolę5.

Tematyką, w której Stanisław Mazur z Władysławem Orliczem odegrali pionierską rolę, była teoria przestrzeni lokalnie wypukłych, ogólniejszych od przestrzeni Banacha. Zdefiniowali oni najpierw przestrzenie typu Bo* (w terminologii Bourbakiego, dziś powszechnie stosowanej, są to przestrzenie topologiczne, liniowe, metryzowalne, lokalnie wypukłe), a jeśli taka przestrzeń jest ponadto zupełna, to nazwali ją przestrzenią typu Bo (w terminologii Bourbakiego jest to przestrzeń Frécheta) [17]. A w swojej rozprawie habilitacyjnej Mazur wprowadził jeszcze przestrzenie typu Bα (α oznacza moc minimalnej rodziny pseudonorm określających topologię) i rozważał przestrzenie sprzężone. W rozwijaniu teorii tych przestrzeni Mazur i Orlicz doszli daleko, ale swoje rezultaty opublikowali niestety dopiero kilka lat po wojnie [33], [35]. Na tym tle mógł się zrodzić błędny pogląd, że systematyczne badania w tej ważnej dziedzinie zaczęły się dopiero po 1950 roku6.

Innym ważnym działem analizy funkcjonalnej, którego Mazur był prekursorem, była tzw. analiza wypukła, a ściślej metody geometryczne w analizie funkcjonalnej. Zaczął od twierdzenia, że wypukła otoczka podzbioru zwartego przestrzeni Banacha jest również zwarta [6], w znacznie zaś ważniejszych pracach [13] i [16] pokazał, że podstawowe dla analizy funkcjonalnej twierdzenie Hahna-Banacha może być interpretowane jako twierdzenie o oddzielaniu hiperpłaszczyzną zbioru wypukłego od punktu, a różniczkowalność normy (ogólniej, funkcji wypukłej) w punkcie może być interpretowana jako istnienie hiperpłaszczyzny podpierającej ciało wypukłe w tym punkcie; udowodnił też piękne twierdzenie, że zbiór takich punktów na powierzchni ciała wypukłego jest zbiorem gęstym typu Gδ. W swojej rozprawie habilitacyjnej wiele miejsca poświęcił funkcjom wypukłym, ale ta, napisana tylko po polsku, nie była znana za granicą7. W tym nurcie geometrycznym znajduje się też notka [25] (napisana wspólnie z Juliuszem Schauderem), że funkcja wypukła na zbiorze wypukłym osiąga minimum i że jest to abstrakcyjna wersja wielu zagadnień wariacyjnych. Dodać też można słynne twierdzenie z pracy [32] (wspólnej z Orliczem) o nierównościach, które tłumaczy się geometrycznie jako możliwość oddzielenia hiperpłaszczyzną stożka od zbioru wypukłego. Można śmiało powiedzieć, że prace Mazura nie tylko zapoczątkowały tę tematykę, lecz także stanowią jej fundament.

Od twierdzeń Stanisława Mazura, który w przestrzeniach Banacha dostrzegał struktury algebraiczne i doceniał ich znaczenie, można też wyprowadzić teorię pierścieni unormowanych, która później rozrosła się do dużej teorii algebr Banacha. Tuż przed wojną opublikował mianowicie krótką notę [28], w której anonsował podstawowe dla tych teorii twierdzenie, że ciało unormowane nad C jest równe C (miał dowód, ale dla redakcji paryskich „Comptes Rendus” praca z dowodem była zbyt obszerna, więc Mazur go po prostu usunął). Nie znając tego wyniku, Izraił Gelfand udowodnił to twierdzenie w 1941 roku (w ogólniejszej wersji) i oparł na nim teorię algebr Banacha. Kiedy pokazano Mazurowi pracę Gelfanda, mruknął „to dobrze, nie będę musiał publikować swojej”8. W roku 1938 Mazur rozpoczął z Andrzejem Turowiczem pracę nad teorią pierścieni. Udowodnili dwadzieścia kilka twierdzeń, w tym i takie, którego szczególnym przypadkiem było uogólnienie twierdzenia Weierstrassa o aproksymacji funkcji ciągłych wielomianami. Wskutek oporów Mazura9, praca nigdy nie wyszła drukiem i twierdzenie to, udowodnione kilka lat później przez Marshalla Stone’a, nazywa się dzisiaj twierdzeniem Weierstrassa-Stone’a i należy do najważniejszych osiągnięć matematyki w XX wieku...

Można tu zauważyć charakterystyczną cechę charakteru Stanisława Mazura; niechęci do zabiegania o uznanie i rosnących z wiekiem oporów przed publikowaniem własnych wyników. Najchętniej wypowiadał się w bezpośrednich rozmowach czy komunikatach na posiedzeniach PTM lub seminariach naukowych, co niezwykle wzbogacało środowiskowy dyskurs matematyczny, jednocześnie jednak sprawiało, że wiele jego tez nie zostało nigdy opublikowanych. Czasem robili to jego uczniowie, czasem były odkrywane niezależnie, ale wiele po prostu zaginęło.

„Profesor Mazur nigdy nie przywiązywał wagi do szybkiej publikacji. Dzisiaj, w czasach pogoni za sukcesami również w dziedzinie nauki, wielu wydaje się niezrozumiała ta obojętność. Prof. Mazur to chyba jeden z ostatnich u nas uczonych romantyków, [...] dla których jedynym bodźcem do badań naukowych jest ciekawość twórcza, [...] która zawsze w historii była znamieniem wielkich indywidualności”10.

„Mazur traktował matematykę jak sztukę. Twierdzenie [...] dopóty [...] nie nadawało się do publikacji, póki nie miało dostatecznie eleganckiego dowodu. [...] Jednocześnie zawsze dbał bardzo o sensowność rozwijanej teorii. Musiała ona wiązać się dostatecznie mocno z resztą matematyki, znaczyć coś dla niej i nie mogła być rozwijana sama dla siebie”11.

Pionierskim pomysłem Mazura i Banacha było wyróżnienie funkcji obliczalnych12. To ważne pojęcie, które jednocześnie i niezależnie wysunął A. Turing, stało się podstawą teorii rekursji, ważnego (zwłaszcza dla informatyki) działu logiki matematycznej. Nie rozwinięto tych badań we Lwowie, a kiedy Mazur wrócił do sprawy po wojnie w rocznym wykładzie 1949/1950 = [40] (publikację opracowali Andrzej Grzegorczyk i Helena Rasiowa) nie było już Banacha i problematyka nie została podjęta. A szkoda13.

We Lwowie kwitło bujne życie kawiarniane, którego prof. Mazur był aktywnym uczestnikiem. Do legendy przeszła Księga Szkocka, która znajdowała się w Kawiarni Szkockiej i w której matematycy zapisywali otwarte problemy, komentarze i rozwiązania. Problemów tych zapisano blisko 300, a o produktywności Mazura świadczy fakt, że był on autorem 47 problemów (w tym 25 przedstawionych wspólnie z innymi), podał trochę rozwiązań i liczne komentarze. Do legendy przeszedł w szczególności jego problem nr 153, za rozwiązanie którego nagrodą miała być żywa gęś. Sformułowanie problemu było techniczne, jego duże znaczenie polegało wszakże na tym, że pozytywna odpowiedź pociągała istnienie bazy w ośrodkowych przestrzeniach Banacha, co byłoby ważne i było oczekiwane. Dużym więc zaskoczeniem była odpowiedź negatywna14, autor odpowiedzi nagrodę jednak otrzymał.

Rozwiązania prof. Mazura weszły też do monografii Banacha (nie zawsze z podaniem nazwiska autora) i jest on twórcą Remarques do tej monografii, które zawierały mnóstwo nowych idei, wiele otwartych problemów i wywarły znaczny wpływ na dalszy rozwój analizy funkcjonalnej15.

Uczony jest także autorem wielu pięknych i ważnych twierdzeń w klasycznej teorii przestrzeni Banacha, z których wspomnijmy chociażby twierdzenie Mazura i Ulama, że izometria w przestrzeni Banacha jest liniowa [10], twierdzenie Auerbacha, Mazura i Ulama, że przestrzeń skończenie wymiarowa Banacha, w której grupa izometrii jest tranzytywna – jest przestrzenią Hilberta [22] czy twierdzenie Banacha i Mazura o uniwersalności przestrzeni C(I) dla ośrodkowych przestrzeni Banacha16.

Pionierskie badania Mazura i Orlicza w zakresie odwzorowań wielomianowych [19], [20] (p. także [24], [26] i [27]) można traktować jako ich wkład w nieliniową analizę funkcjonalną (autorzy przypisują pojęcie odwzorowania wielomianowego Banachowi, Banach jednak swoich badań w tym zakresie nigdy nie opublikował), ale ich duże znaczenie polega także na tym, że zainicjowany przez nich nurt doprowadził do teorii odwzorowań holomorficznych między zespolonymi przestrzeniami Banacha17.

Po wkroczeniu Sowietów do Lwowa w 1939 roku Stanisław Mazur, dobrze przez nich widziany z racji swych lewicowych przekonań, został deputowanym do Zgromadzenia Ludowego Ukrainy Zachodniej. Na swojej jedynej sesji Zgromadzenie uchwaliło jednomyślnie przyłączenie Ukrainy Zachodniej do Związku Sowieckiego. Później Mazur został profesorem i kierownikiem Katedry Geometrii ukraińskiego uniwersytetu im. Iwana Franko.

W czasie okupacji niemieckiej profesor był sprzedawcą w cukierni siostry i szwagra, a potem w sklepie spożywczym. Po powrocie Sowietów został członkiem Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich i przewodniczącym tej organizacji na Ukrainę Zachodnią. Urlopowany z uniwersytetu, pomagał przy „repatriacji” ludności polskiej do Polski w jej nowych granicach. Po latach wspominał: „Organizowaliśmy [...] schroniska, stołówki, ambulatoria lekarskie, [...] szwalnie dla szycia prymitywnej bielizny i odzieży, zaopatrywaliśmy repatriantów w żywność; zorganizowaliśmy polskie audycje radiowe, polski „Teatr Miniatur” we Lwowie [...], a w okresie Świąt Bożego Narodzenia w 1945 r. z głośników można było tu słyszeć polskie kolędy”. I nieco dalej, „praca naukowa może i diabłom pomagać, a z takiej pracy prostej dla ludzi, jaką prowadziliśmy w Związku Patriotów Polskich, mogą się cieszyć tylko aniołowie”18.

Profesor opuścił Lwów w maju 1946 roku i aktywnie włączył się w odbudowę życia matematycznego w Polsce. Początkowo osiadł w Łodzi, współtworząc środowisko matematyczne na nowym Uniwersytecie Łódzkim, a w 1948 roku przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, gdzie objął Katedrę Matematyki II, przemianowaną później na Katedrę Analizy Matematycznej, dodatkowo sprawując funkcję dyrektora Instytutu Matematycznego UW w latach 1964–1969. Przez dwie pierwsze powojenne kadencje był posłem na Sejm, przez parę lat był członkiem KC PZPR. Ponieważ nie aprobował poczynań władzy w 1968 roku, odszedł z UW i odtąd pracował już tylko w IM PAN, który od 1948 roku współtworzył i w którym odgrywał znaczącą rolę. W 1975 roku przeszedł na emeryturę.

W 1947 roku został członkiem korespondentem PAU, a od powstania PAN w 1952 roku był jej członkiem rzeczywistym i pierwszym sekretarzem generalnym, a w latach 1952–1957 członkiem prezydium. Był także członkiem zagranicznym Węgierskiej Akademii Nauk, członkiem honorowym PTM (1975), doktorem honoris causa UW. Miał wysokie odznaczenia państwowe, w tym Krzyż Oficerski OOP (1954) oraz Order Sztandaru Pracy II klasy (1951) i I klasy (1954).

Profesor Stanisław Mazur wypromował około 20 doktorów. Większość w Warszawie, w czasie kiedy sam mniej już pracował naukowo, całą swoją energię kierując na kształcenie uczniów. Miał ich wielu i znakomitych, byli to między innymi: Czesław Bessaga, Witold Bogdanowicz, Andrzej Birkholz, Tadeusz Figiel, Witold Kołodziej, Stanisław Kwapień, Krzysztof Maurin, Andrzej Pełczyński, Stefan Rolewicz, Wiesław Szlenk, Nicole Tomczak-Jaegerman, Przemysław Wojtaszczyk, Wiesław Żelazko.

Przed wojną żonaty z Bronisławą Wysocką (mieli dwie córki: Barbarę i Krystynę Mazurównę, znaną tancerkę19), po wojnie za towarzyszkę życia miał Hannę Szmuszkowicz.

Zmarł 5 listopada 1981 roku w Warszawie.

1Najwięcej informacji o życiu Mazura można znaleźć w wywiadzie, którego udzielił M. Iłowieckiemu: Matematyka moja miłość (wywiad z doc. H. Szmuszkowicz i prof. S. Mazurem), „Przekrój” 1980, nr 1850. Por. S. Kwapień, Stanisław Mazur – życie i działalność naukowa, [w:] Matematyka przełomu XIX i XX wieku, Materiały z IV Ogólnopolskiej Szkoły Historii Matematyki, red. S. Fudali, Szczecin 1980, s. 57–70.

2Znakomite omówienie dorobku naukowego S. Mazura można znaleźć w artykule: G. Köthe, Wkład Stanisława Mazura w analizę funkcjonalną, „Wiadomomości Matematyczne” 1994, t. XXX, nr 2, s. 199–250; przekład artykułu: Stanisław Mazur’s contributions to functional analysis, „Mathematische Annalen” 1987, 277, s. 489–528; tłumaczka Ewa Hensz dołączyła krótki biogram Mazura, a Andrzej Granas dodał Spis artykułów Stanisława Mazura liczący 41 pozycji oraz daty i tytuły komunikatów Mazura na posiedzeniach Oddziału Lwowskiego PTM i po wojnie do 1948 roku. Cytat pochodzi ze s. 236. Numery prac cytowane w niniejszym tekście odnoszą się do tego Spisu artykułów. Por. B. Bojarski, Przemówienie wygłoszone na uroczystości nadania stopnia doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Profesorowi Stanisławowi Mazurowi, „Wiadomości Matematyczne” 1980, t. XXII, nr 2, s. 257–266. Biogramy Mazura zawierają: Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. XVIII; A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych polskich, cz. 3: Nauki ścisłe; A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia; Słownik biograficzny matematyków polskich, red. S. Domoradzki, B. Węglowska, Z. Pawlikowska-Brożek, Tarnobrzeg 2003; R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012.

3S. Mazur, O szeregach warunkowo sumowalnych, „Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie” 1929, t. IV, s. 411–423 = [5].

4Idem, O zbiorach i funkcjonałach wypukłych w przestrzeniach liniowych, Lwów 1936 = [23].

5Por. C. Bessaga, A. Pełczyński, Selected topics in infinite-dimensional topology, „Monografie Matematyczne” 1975, t. LVIII.

6Por. J. Dieudonné, History of Functional Analysis, Amsterdam 1981, s. 215.

7A. Turowicz opowiadał, że Mazur, przeglądając czasopismo przeglądowe „Zentralblatt” w 1938 roku, mruknął do siebie: „Hm, te moje wyniki o funkcjach wypukłych nie były takie złe, wszystkiego jeszcze nie mają”. Por. A. Turowicz, Fragment wspomnień o Stanisławie Mazurze, [w:] Matematyka przełomu..., op. cit., s. 69–70.

8Por. S. Kwapień, Stanisław..., op. cit., s. 66.

9A. Turowicz, W sprawie dowodu twierdzenia Weierstrassa-Stone’a, „Wiadomości Matematyczne” 1995, t. XXX1, s. 149–150.

10W. Orlicz, Stanisław Mazur, „Nauka Polska” 1965, R. 13, nr 1 (55), s. 41–46.

11S. Kwapień, Stanisław..., op. cit., s. 67–78.

12Zrobili to w odczycie na posiedzeniu Oddziału Lwowskiego PTM, por. S. Banach, S. Mazur, Sur les fonctions calculables, „Annales de la Société Polonaise de Mathématique” 1937, t. XVI, s. 223.

13Rzecz jest jednak pamiętana. Porównując Turinga z Banachem i Mazurem, M. Guillaume napisał: „Ale to w Polsce przed wojną Banach i Mazur badali tę ideę w sposób najbardziej konsekwentny”, por. M. Guillaume, La logique mathématique en sa jeunesse, [w:] Development of Mathematics 1900–1950, red. J.-P. Pier, Basel 1994, s. 288.

14P. Enflo, A counterexample to the approximation property in Banach spaces, „Acta Mathematica” 1973, t. CXXX, s. 309–317.

15S. Banach, Théorie des opérations linéaires, „Monografie Matematyczne” 1932, t. I.

16Ibidem, rozdział XI, §8.

17Por. G. Köhe, Wkład..., op. cit.

18S. Mazur, Przemówienie wygłoszone przy nadaniu doktoratu honorowego Uniwersytetu Warszawskiego, „WM-II” 1980, t. XXII, 22, nr 2, s. 269.

19A. Żebrowska, Mazurówna, „Wysokie obcasy” 2007, nr 23 (424); K. Mazurówna, Burzliwe życie tancerki, Warszawa 2010, s. 334.

Antoni Mączak

Urodzony 30 III 1928 we Lwowie. Studia w Instytucie Historycznym UW (1947–1950); doktorat i habilitacja tamże, profesor UW (1973). W latach 1980–1987 dyrektor Instytutu Historycznego UW.

Historyk, zajmował się zagadnieniami historii gospodarczej, politycznej i społecznej, m.in. tematyką nowożytnych podróży po Europie oraz funkcjonowaniem nowożytnego państwa.
Członek PAN, Królewskiej Duńskiej Akademii Nauk, Academia Europea, The International Association of Economic History, Historisches Kolleg w Monachium. Wykładał gościnnie m.in. w Szwecji, USA i Kanadzie.
Zmarł 6 III 2003 w Warszawie.

Sukiennictwo wielkopolskie w XVI-XVII wieku, Warszawa 1955; U źródeł nowoczesnej gospodarki europejskiej, Warszawa 1967; Między Gdańskiem a Sundem: studia nad handlem bałtyckim od połowy XVI do połowy XVII w., Warszawa 1972; Życie codzienne w podróżach po Europie XVI-XVII w., Warszawa 1978; Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesnonowożytnej, Warszawa 1986; Nierówna przyjaźń: układy klientalne w perspektywie historycznej, Wrocław 2003.

D. Kołodziejczyk, In memoriam: Antoni Mączak 30 III 1928–6 III 2003, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 2003, nr 63, s. 221–224; T. Siewierski, Antoni Mączak jako historyk podróży, „Przegląd Humanistyczny” 2011, R. 55, nr 1 s. 5–16.

WOJCIECH TYGIELSKI

ANTONI MĄCZAK

1928–2003

Urodził się 30 marca 1928 roku we Lwowie. Pochodził z rodziny idealnie pasującej do określenia „przedwojenna inteligencja”. Jego ojciec, także Antoni, był przed II wojną światową asystentem w Katedrze Botaniki Uniwersytetu Jana Kazimierza, nauczycielem gimnazjalnym oraz wizytatorem szkolnym z ramienia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a po wojnie pierwszym, wieloletnim dyrektorem Liceum Plastycznego im. Wojciecha Gersona w Łazienkach. Matka, Maria z Domaszewskich, po studiach biologicznych pracowała w Towarzystwie Walki z Gruźlicą; była wnuczką Karola Estreichera seniora. W 1931 roku rodzina przeniosła się ze Lwowa do Warszawy.

Tam młody Antoni przeżył okupację, nawiązał kontakt z konspiracją, był harcerzem Szarych Szeregów. W powstaniu warszawskim walczył jako żołnierz 3 batalionu pancernego AK „Golski”. Po kapitulacji dostał się do niewoli i przebywał w obozach jenieckich na terenie Niemiec. Ze wspomnień powstańczych eksponował po latach, co znamienne, lekturę Buddenbrooków Tomasza Manna na poddaszu kamienicy przy ul. Noakowskiego, gdzie powierzono mu obserwowanie ruchów wojsk przeciwnika, a z okresu pobytu w oflagu i bezpośrednio po uwolnieniu – piaszczyste, jak to u wybrzeży Bałtyku, plaże na wyspie Sylt, ponoć najpiękniejsze na świecie.

Końca wojny doczekał w obozie jenieckim pod Hamburgiem. Podjął decyzję o powrocie do kraju, do rodziny. Zdał maturę w liceum Batorego, skończył trzyletnie wtedy studia i w 1950 roku został zatrudniony na stołecznym uniwersytecie, w Instytucie Historycznym, w którym przeszedł wszystkie szczeble akademickiej kariery i który – jeżeli nie liczyć gościnnych pobytów na zagranicznych uczelniach – do końca życia pozostał jego jedynym miejscem pracy.

Wyniesiona z domu rodzinnego postawa obywatelska, połączona zapewne z oceną politycznych realiów oraz chęcią współkształtowania otaczającej rzeczywistości, zaowocowały decyzją Mączaka o wstąpieniu do PZPR; całkiem podobne były zresztą motywy, które skłoniły go do opuszczenia partii, a wcześniej – w latach 70. – do przyjęcia wobec władzy postawy kontestacyjnej. Otwarcie sprzyjał wtedy nowym inicjatywom społecznym, starał się chronić osoby opozycyjnie zaangażowane, wspierał ruch wydawniczy i niezależne działania edukacyjno-oświatowe.

Choć z zasady stronił od funkcji i obowiązków reprezentacyjnych, przez dwie kadencje był jednak dyrektorem Instytutu Historycznego, którym został w przełomowym 1980 roku (gdy jego przyjaciel i dotychczasowy dyrektor, Henryk Samsonowicz, został wybrany rektorem UW). Takie było bowiem oczekiwanie środowiska, z którego opinią zawsze się liczył. Przez wiele lat przewodniczył także Radzie Naukowej Ośrodka Studiów Brytyjskich; był zaangażowany w prace uniwersyteckiej Komisji Bibliotecznej (wybieraniu książek, o które warto uzupełnić uczelniane księgozbiory, poświęcał zawsze bardzo dużo czasu i uwagi). Jego kandydatura na prorektora – u boku Klemensa Szaniawskiego – nie uzyskała w 1984 roku akceptacji władz.

Był członkiem Academia Europea, Duńskiej Akademii Nauk, The International Association of Economic History, a także prestiżowego Historisches Kolleg w Monachium oraz Polskiej Akademii Umiejętności; członkiem korespondentem PAN. Aktywnie uczestniczył w pracach Commission Internationale pour la Publication des Sources de l’Historie Europeénne.

Zmarł 6 marca 2003 roku w Warszawie.

W młodości zdecydował się na studia historyczne, choć wybór wcale nie był oczywisty. Intelektualna atmosfera rodzinnego domu mogła skierować go w wielu kierunkach, łącznie z architekturą (na co przez pewien czas się zanosiło) oraz naukami biologicznymi, które były domeną rodziców. Myślał też o politechnice; chciał tworzyć rzeczy wymierne. Jednak zwyciężyła w końcu historia, będąca przedmiotem pasjonujących, dziecięcych i młodzieńczych lektur.

Był to kierunek studiów odbudowywany wtedy w Warszawie przez wybitnych przedwojennych profesorów, a więc – początkowo przynajmniej – oporny wobec politycznej indoktrynacji w jej najprymitywniejszej formie. Dość szybko należało zatem dokonać wyboru epoki, która stać się miała przedmiotem pogłębionych, specjalistycznych studiów. Zainteresowanie historią najnowszą ustąpić miało epokom dawniejszym. Tu ambitny student spotkać miał wykładowców najwyższej klasy: Tadeusza Manteuffla, Aleksandra Gieysztora, Stanisława Arnolda, Witolda Kulę, a przede wszystkim Mariana Małowista, który wkrótce stał się naukowym patronem prężnej grupy młodych badaczy. Oprócz Mączaka, należeli do niej m.in.: Henryk Samsonowicz, Janusz Tazbir i Benedykt Zientara, a także nieco młodsi – Bronisław Geremek, Andrzej Wyrobisz.

W tym gronie Mączak poznał smak pracy zespołowej, a także środowiskowej, przyjaznej i intelektualnie stymulującej rywalizacji, jeżeli pod tym pojęciem rozumieć będziemy stałe konfrontowanie wyników własnych badań z efektami osiąganymi przez kolegów i przyjaciół o podobnych zainteresowaniach. Zajmowali się historią gospodarczą, bo taka była ówcześnie panująca marksistowska moda, ale też takie problemy fascynowały młodych historyków, którzy chcieli badać zjawiska długofalowe oraz identyfikować procesy społeczne i gospodarcze, przydając uprawianej tematyce możliwie wiele cech dyscypliny naukowej.

Ważnym elementem charakteryzującym nowy sposób uprawiania historii, poza tematyką oraz metodologią, była właśnie zespołowość badań. Patronujący im Marian Małowist – sam pracujący nad syntezą przemian gospodarczo-społecznych w późnym średniowieczu i na początku czasów nowożytnych – przydzielał uczniom tematy wzajemnie się uzupełniające oraz takie, których przestudiowanie było niezbędne do skonstruowania wspomnianej syntezy. Mączak opracowywał więc dzieje sukiennictwa wielkopolskiego, Zientara zajmował się hutnictwem małopolskim, a Samsonowicz – rzemiosłem wiejskim.

Tematyce gospodarczej Antoni Mączak pozostawał wierny stosunkowo długo, czemu sprzyjał fakt, iż wykazywał się zamiłowaniem do ujęć kwantytatywnych i umiejętnością wyciągania klarownych wniosków z materiału liczbowego. W tej konwencji – łączącej analizę zjawisk gospodarczych, często przy użyciu nowoczesnych metod statystycznych, z wnioskami o charakterze syntetycznym, odnoszącymi się także do historii społecznej – utrzymane były jego dwie następne książki [o gospodarce chłopskiej na Żuławach Malborskich (1962) oraz o handlu bałtyckim, widzianym przez pryzmat komory celnej w duńskim Sundzie (1972)], a także cała seria artykułów i wystąpień na konferencjach naukowych. Próbą pozyskania dla tematyki gospodarczej szerszego grona czytelników była niewielka objętościowo, lecz z rozmachem napisana książka, której tytuł – U źródeł nowoczesnej gospodarki europejskiej (1967) – odzwierciedla jej zawartość. Podobny cel miała publikacja tomu Geneza nowożytnej Anglii (1968), w którym Mączak, tym razem w roli wydawcy, redaktora naukowego oraz tłumacza, zaprezentował najważniejsze rozprawy i dyskusje toczone w gronie historyków brytyjskich, których od pewnego już czasu – co najmniej od pobytu w Cambridge w roku akademickim 1956/1957 – był wiernym czytelnikiem, stając się jednym z nielicznych w Polsce znawców nowożytnych dziejów Anglii.

Badania z zakresu historii gospodarczej ugruntowały pozycję Mączaka w środowisku, jednak jego ówczesne publikacje – ze względu na tematykę oraz naukowy charakter – nie mogły zdobyć szerszego grona czytelników. Sytuacja ta zmieniła się diametralnie na kolejnych etapach jego badawczej drogi, kiedy to jednym z podejmowanych zagadnień stały się nowożytne podróże po Europie. Z tematem tym, który okazał się atrakcyjny i dla samego badacza, i dla jego czytelników – dużo teraz liczniejszych – oraz dla kolejnych pokoleń seminarzystów, już nigdy się nie rozstał, choć do niego się nie ograniczał.

Zaczynał skromnie, chyba bez świadomości przyszłego długotrwałego zaabsorbowania zjawiskiem dawnych podróży. Jako historyk gospodarczy szukał możliwości syntetycznego porównania poziomu cen i kosztów utrzymania w krajach nowożytnej Europy, co przy ówczesnym zróżnicowaniu systemów monetarnych nie było wcale łatwe. Podróżni przemierzający po kilka krajów, a mający z założenia stałe potrzeby konsumpcyjne, niezależnie od miejsca pobytu, powinni – tak rozumował – dostarczyć niezbędnych informacji, zwłaszcza gdy, co zdarzało się dość często, byli zmuszeni do rozliczenia się z poniesionych wydatków po powrocie (dotyczyło to np. dyplomatów, ale także wysyłanych na studia paniczów, których rodzice byli zainteresowani kosztami edukacji i starali się je kontrolować). Na podstawie tego rodzaju źródeł powstała mapa Europy pokryta wskaźnikami kosztów utrzymania, ukazującymi drastyczne różnice istniejące pod tym względem na Starym Kontynencie. Ta propozycja badawcza wzbudziła zainteresowanie i skłoniła do ożywionej dyskusji historyków europejskich, w której wziął udział sam Fernand Braudel.

Mączaka ten badawczy epizod najwyraźniej zachęcił do dalszego zajmowania się dziejami podróży. Powstały na ten temat kolejne książki [Życie codzienne w podróżach po Europie XVI-XVII w. (1978, 1980), Peregrynacje – wojaże – turystyka (1984), Odkrywanie Europy (2001)], a ich autor znalazł licznych naśladowców w kraju i poza granicami, zyskując nawet – w ocenie recenzenta „New York Timesa” – miano „klasyka tematu”. Oprócz barwnej panoramy zjawiska – nigdy dotąd tak szeroko nie rozpatrywanego – została sformułowana teza o pierwszorzędnej roli kulturowej wczesnonowożytnych podróży po Europie, których znaczenie dla wzajemnego poznania się i ewentualnego zbliżenia jej mieszkańców Mączak był skłonny porównywać z wynalazkiem Gutenberga i zrewolucjonizowaniem procesu rozprzestrzeniania informacji oraz myśli i idei za pośrednictwem druku.

Profesor – dodajmy na marginesie – miał niezwykle rozwinięty zmysł syntezy, który łączył z oryginalnością oraz bogactwem historycznych skojarzeń, co być może było wynikiem wieloletniego obcowania z materiałem liczbowym i opracowywania go za pomocą finezyjnych, jak na humanistę, metod statystycznych. Warto w tym kontekście wspomnieć jeden z jego wcześniejszych artykułów, w którym skomplikowane zagadnienie opłacalności handlu oraz kalkulacji, jakich dokonywali kupcy pośredniczący w eksporcie polskiego zboża, przedstawił za pomocą gdańskiego podręcznika kupieckiego, na kartach którego znalazł odpowiednie przykłady – w formie zadań do rozwiązania. Późniejsze badania bardzo obfitego w tym przypadku materiału źródłowego, potwierdziły hipotezę Mączaka, że autorzy ówczesnych podręczników kupieckich kompetentnie dobierali przykłady kalkulacji handlowych, a powolne jeszcze wtedy procesy inflacyjne owych szkolnych zadań szybko nie dezaktualizowały.

Podróże to była zarazem galeria interesujących postaci, różnorodnych tras, motywów podróżowania oraz sposobów reagowania na odmienną rzeczywistość. To były także czynione przez peregrynantów obserwacje i porównania, zależne przecież od ich wiedzy oraz wcześniejszych doświadczeń, a zatem charakteryzujące format intelektualny i kulturowe zaplecze wyruszających w daleką podróż. W sumie – kapitalny materiał, pozwalający analizować różnice między krajami i regionami Europy. Sukcesywnie pojawiały się też nowe wątki i pomysły badawcze, a wśród nich zainteresowanie diariuszami późniejszymi, XIX-wiecznymi, z nowymi – z ducha romantycznymi – fascynacjami przyrodą oraz naturą. Wśród czytanych i komentowanych autorów pojawili się Byron oraz Goethe, ale także Chateaubriand, Amerykanin John Stephens, czy też „nasz” Michał Wiszniewski, historyk literatury, który wraz z Norwidem wdrapywał się na Etnę.

Zrodził się też pomysł, by za pierwszoplanowe źródło uznać drukowane przewodniki, z których europejscy nowożytni turyści stopniowo korzystali coraz częściej. Wnikliwej lekturze pierwszych, masowo drukowanych przewodników angielskich – Johna Murraya i niemieckich – Karla Baedekera, oraz studiom nad treścią oraz genezą zawartych w nich wskazówek, towarzyszyła próba odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu kolejne generacje peregrynantów stały się zależne od dostępnych na rynku turystycznych instruktaży, od zawartych w nich komentarzy oraz doboru obiektów, które ktoś wcześniej, arbitralnie zaklasyfikował jako warte obejrzenia.

Po okresie intensywnego zajmowania się dziejami podróży, na pierwszy plan zainteresowań badawczych Mączaka wysunęło się państwo nowożytne – jego struktury, funkcjonowanie, systemy władzy. Zaczął od wątków społecznych, interesując się przede wszystkim rolą więzi nieformalnych. Wprowadził do polskiej nauki historycznej pojęcie więzi klientarnych, interpretował rzeczywistość społeczną w kategoriach patronatu i klienteli; starał się identyfikować konteksty społeczne i polityczne, w których znaczenie tego rodzaju związków było szczególnie istotne. Zaliczał do nich realia Rzeczypospolitej Obojga Narodów – państwa zdominowanego przez samorząd szlachecki i przez to mającego słabe struktury biurokratyczne; państwa niemal pozbawionego administracji, zwłaszcza w terenie, a zatem skazanego na funkcjonowanie w oparciu o nieformalne systemy powiązań i zależności.

Zdając sobie sprawę, że więzi o charakterze niesformalizowanym łatwo odnaleźć w większości kultur i epok historycznych, Mączak podkreślał, że w realiach staropolskich zjawisko to musiało odgrywać szczególną rolę. W kategoriach historii społecznej analizował też wzajemne relacje patrona i klienta, podkreślając, że zobowiązanie lojalności, wierności i różnorodnych świadczeń na rzecz partnera odnosiło się do obu stron oraz, że więzi te miewały niekiedy charakter wielopokoleniowy, a zatem stanowiły trwały element społecznej rzeczywistości. Swoje przemyślenia na temat tak pojmowanych realiów staropolskich, widzianych – jak zawsze – na tle europejskim, przedstawił w książce zatytułowanej Klientela. Nieformalne systemy władzy w Polsce i Europie XVI-XVIII wieku (1994, 2000).

Temat jednak nie przestał go fascynować. Zamiłowanie do komparatystyki sprawiło, że starł się identyfikować relacje patron-klient w coraz to innych systemach społecznych, niekiedy bardzo odległych chronologicznie od epoki nowożytnej i geograficznie od europejskiego centrum. Dostrzegał istotne podobieństwa w bardzo niekiedy odległych kulturowych kontekstach. Synteza tego zagadnienia, zatytułowana Nierówna przyjaźń. Układy klientalne w perspektywie historycznej (2003), została – już po śmierci autora – opublikowana przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej, której prestiżowego stypendium „Mistrz” był Mączak laureatem i beneficjentem.

Z badań nad klientelą wyłoniły się kolejne problemy i wyzwania badawcze. Najważniejsze dotyczyło systemów władzy i struktur państwa, a także jego elit. Analizując państwo we wczesnym okresie nowożytnym, Mączak zastosował – bodaj na największą możliwą skalę – metodę porównawczą. Współtworzył koncepcję „państwa jako przedsiębiorstwa”, a więc instytucji narzucającej obywatelom zasady gry i w efekcie przynoszącej korzyści oraz konkretne zyski wąskiej elicie władzy; analizował zjawisko „inflacji godności”, czyli gwałtownego przyrostu liczby urzędów, często po prostu sprzedawanych chętnym za pieniądze, co owocowało spadkiem znaczenia konkretnych stanowisk oraz obniżaniem się prestiżu piastujących je urzędników i było przyczyną społecznych oraz politycznych powikłań. Rozwijał też, sformułowane wcześniej w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych (Immanuel Wallerstein) pomysły analizy porównawczej „centrum” i „peryferii” – zarówno w skali kraju, jak i kontynentu; współtworzył modele europejskich regionalizmów – wedle koncepcji koncentrycznych kręgów, coraz bardziej od centrum oddalonych i w stosunku do niego zacofanych (Wilhelm Abel). Swoje najważniejsze w tym względzie przemyślenia, wraz z prezentacją całej gamy europejskich organizmów państwowych XVI i XVII wieku, zawarł w ważnej książce Rządzący i rządzeni (1986, 2002). Pod koniec życia pracował nad kolejną książką o elitach społecznych, starając się – jak zawsze – przedstawić zjawisko na możliwie szerokim tle porównawczym.

Chciał zrozumieć odmienność dróg rozwoju Polski i całego regionu środkowo-wschodniej Europy, wyjaśnić przyczyny jego cywilizacyjnego zacofania. Starał się dojść do konkluzji przez ujęcia komparatystyczne. Pod tym względem nie miał sobie równych – talenty językowe oraz umiejętność sprawnego posługiwania się wielojęzyczną literaturą przedmiotu, a także zmysł syntezy, czyniły go w tej konkurencji niedoścignionym.

Utrzymywał kontakty z najwybitniejszymi historykami w Europie i w Ameryce. Wykładał w wielu ośrodkach akademickich, takich jak University of Illinois at Champaign-Urbana, University of Notre Dame, czy też McGill University; prowadził badania oraz seminaria w Anglii, we Francji, w Niemczech, w Skandynawii; był zapraszany na wykłady i na konferencje naukowe, uczestniczył w międzynarodowych programach badawczych, pisał i redagował syntezy [Dzieje gospodarcze Polski do 1939 r. (1965), Społeczeństwo polskie od X do XX wieku (1979), Encyklopedia historii gospodarczej Polski do roku 1945 (1981), Europa i świat w początkach epoki nowożytnej (1991), Historia Europy (1997), Dynastie Europy (1997), Od plemion do Rzeczypospolitej (1996)], współtworzył programy nauczania historii, recenzował podręczniki, zasiadał w kolegiach redakcyjnych polskich i zagranicznych czasopism („Przegląd Historyczny”, „Acta Poloniae Historica”, „Social History”, „European History Quarterly”, „European Review of History”, „French History”, „Cheiron”); przyczynił się do powstania specjalistycznego periodyku „Journal of History of Travel and Tourism”. W latach 1986–1992, powołany do tej roli przez European Science Foundation, koordynował program badawczy The Origins of the Modern State in Europe, 13th–18th Centuries.

Antoni Mączak był historykiem, który swoją profesję uprawiał przez dziesięciolecia z niesłabnącą pasją i nieukrywaną przyjemnością. Był nie tylko wybitnym uczonym, lecz także postacią niezmiernie ważną dla całego warszawskiego środowiska. W tym człowieku było bowiem coś więcej, niż tylko intelekt i naukowy format najwyższej klasy. Jego osobowość była otwarta na różnorodność świata; jakby skrojona na uniwersalną, czyli uniwersytecką miarę, także na miarę tych, którzy przymiotów jego ducha i intelektu nie mieli. Był zwyczajny, skromny, lubiący prostotę; badacz i intelektualista skoncentrowany na swojej pracy, a zarazem ciekaw ludzi, towarzyski, dowcipny, błyskotliwy, pełen uroku.

Skoncentrowany na pracy naukowej, reagował żywo na otaczającą go rzeczywistość, objawiając – z przekonaniem – aktywność na forum publicznym. Starał się działać sensownie i efektywnie; nie marnować czasu. Czas identyfikował jako ważny problem – osobisty i zarazem badawczy. Pracy poświęcał jego zasadniczą część i nie był zadowolony, gdy bieżące obowiązki organizacyjne, reprezentacyjne czy towarzyskie wymuszały jej odsunięcie na dalszy plan. Ale jego czas był bardzo elastyczny, „rozciągliwy”; gospodarował nim rozrzutnie, poświęcał innym – pilnie śledząc ich badania oraz dokonania pisarskie. Przez jego seminarium, które nigdy nie miało kłopotów frekwencyjnych, przeszły kolejne studenckie generacje, a ich przedstawiciele – poza dobrymi wspomnieniami – zachowali silne poczucie formacyjnej wspólnoty.

Pod koniec lat 70. kupił wiejską chatę w Tocznabieli, wsi pod Pułtuskiem, na skraju Puszczy Białej. Tam stworzył swoje ukochane miejsce pracy oraz relaksu; miejsce w ostatnich latach życia dla niego bodaj najatrakcyjniejsze. Chętnie zapraszał tam przyjaciół; także swoich współpracowników i uczniów, którymi interesował się od ich najwcześniejszych uniwersyteckich lat – pilnie śledząc ich postępy. Był zawsze gotów do pomocy – nie tylko jako nauczyciel i promotor, lecz także jako starszy kolega i przyjaciel, który dla młodszych był autorytetem zawodowym, a bywał także autorytetem życiowym. Dobrze pamiętam, że przyjazne kontakty z profesorem w naszym instytutowym środowisku były postrzegane jako wyjątkowo cenny przywilej, z którego na szczęście – niech mi będzie wolno zakończyć tym osobistym akcentem – mogłem przez lata obficie korzystać.

Wybrana literatura

Bibliografia prac Antoniego Mączaka, Gdańsk 2005.

Mączak A., Historia jest we mnie, Warszawa 2004.

Mączak A., Tygielski W., Latem w Tocznabieli, Warszawa 2000.

Władysław Henryk Melanowski

Urodzony 22 VI 1888 w Warszawie. Studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie (1907–1912); asystent w Zakładzie Anatomii Patologicznej UW, później w Klinice Okulistycznej UW, tamże doktorat (1923) i habilitacja (1926); profesor UW (1933). W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Kierownik Katedry i Kliniki Okulistycznej UW (1929–1931). Dyrektor Instytutu Oftalmicznego w Warszawie (1934–1945). Dyrektor Kliniki Okulistycznej UW (1945–1950) i Akademii Medycznej (1950–1959).

Lekarz oftalmolog; prace m.in. z optyki okulistycznej, fizjopatologii i higieny oka.
Członek TNW (1946), Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Polskiego Towarzystwa Historii Medycyny, Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.
Redaktor naczelny czasopisma „Klinika oczna” (1931–1937).
Zmarł 19 II 1974 w Warszawie.

Badania kliniczne i anatomopatologiczne nad zmianami w oczach w zapaleniu nerek, Kraków 1925; Nowe drogi leczenia nawrotów owrzodzeń rogówki, Warszawa 1937; Dzieje Instytutu Oftalmicznego im. Edwarda ks. Lubomirskiego w Warszawie 1823–1944, Warszawa 1948; Optyka okulistyczna, Warszawa 1950; Oko a układ nerwowy, Warszawa 1956; Dzieje okulistyki, Warszawa 1972.

H. Jeżewska, Prof. dr Władysław Henryk Melanowski, „Archiwum Historii Medycyny” 1974, t. XXXVII, s. 223–238.

STANISŁAW ZWOLSKI

WŁADYSŁAW HENRYK MENALOWSKI

1888–1974

W historii polskiej okulistyki trudno znaleźć tak wybitnych mistrzów i jednocześnie polihistorów i poliglotów jak Władysław Henryk Melanowski. Urodził się 22 VI 1888 roku w Warszawie, stolicy Nadwiślańskiego Kraju jako syn rzemieślnika fabrycznego Kacpra i Wiktorii de domo Ziemińskiej. Nie był jedynakiem, towarzyszyło mu rodzeństwo: Czesław i Wiktoria. Do szkół uczęszczał w grodzie Warsa i Sawy – najpierw do II Gimnazjum, potem, gdy jako uczestnik strajku szkolnego w 1905 roku miał problemy, uczył się przez pewien czas w Gimnazjum generała Pawła Chrzanowskiego, a także w Akermanie (obecnie Białogród), mieście położonym nad limanem Dniestru, gdzie jako ekstern w 1907 roku uzyskał maturę.

W wieku 17 lat został osierocony. Najpierw odszedł ojciec, a później matka. Opiekę nad nim, a także pozostałym rodzeństwem przejął brat matki – Antoni. Melanowski uzyskał stypendium rządowe i podjął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie. Odbywał je w latach 1907–1912, a dyplom lekarza otrzymał 16 X 1912 roku. Na dyplomie była adnotacja: „Pomieniony w niniejszym dyplomie p. Melanowski otrzymywał stypendium rządowe w ciągu trzech semestrów w Uniwersytecie św. Włodzimierza za co ma obowiązek odsłużyć skarbowi po półtora roku za każdy rok otrzymanego stypendium”1.

Nastąpiły lata wytężonej pracy. Początkowo Melanowski miał w klinice chirurgicznej w Kijowie wolontariat, który trwał rok. Żył ze stypendium rządu cesarskiego w epoce Mikołaja II i jako stypendysta otrzymał posadę we wsi Siemijarka na Syberii w pobliżu Semipałatyńska. I wojna światowa odmieniła jego życie. Został żołnierzem armii rosyjskiej i w stopniu kapitana służył na Syberii koło Tobolska i w Omsku. W mieście tym poza działalnością wojskową zajął się okulistyką i nawet dokonywał zabiegów chirurgicznych. Podczas pobytu na Syberii poznał wygnańców polskich. Zaangażował się w działalność Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny, którego najpierw był wiceprezesem, a potem prezesem.

Do ojczyzny wrócił wiosną 1918 roku i podjął pracę jako wolontariusz w Instytucie Oftalmicznym, którego szefem był Walenty Kamocki. Jako początkujący okulista Melanowski podlegał w instytucie Kazimierzowi Beinowi. Przez pewien czas był asystentem Zakładu Anatomii Patologicznej Uniwersytetu Warszawskiego. Państwo potrzebowało doświadczonych kadr, także medycznych, ale najpilniejsze wydawały się wówczas kwestie związane z obronnością kraju. Wcielony do wojska wczesną wiosną 1919 roku i obdarzony stopniem oficerskim kapitana w Armii Polskiej Władysław Melanowski wyruszył do Francji, gdzie służył pomocą organizującej się wtedy Armii gen. Józefa Hallera. Wtedy poznał wiele instytucji lecznictwa szpitalnego, także zajmujących się okulistyką.

We Francji uczony nie był długo, raptem 3 miesiące. Wzbogacony o nowe doświadczenia, podjął pracę okulisty w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie, a później w grodzieńskim Szpitalu Okręgowym. Działalnością okulistyczną parał się w tych instytucjach nieregularnie. Był to czas, kiedy lekarze, także okuliści, byli potrzebni na frontach wojennych. Najwyraźniej początkujący okulista wykazał się swymi umiejętnościami, gdyż na początku 1921 roku Kazimierz Noiszewski podjął starania o zwolnienie Melanowskiego z sił zbrojnych. Młoda Klinika Okulistyczna Uniwersytetu Warszawskiego pozyskała osobę znacząco wzmacniającą jej kadrę. Od tej pory kariera Melanowskiego zmierzała w kierunku naukowym. Został asystentem na uczelni, a potem starszym asystentem.

Po uzyskaniu w 1923 roku doktoratu, w latach 1924–1925 pogłębiał swoją wiedzę i umiejętności najpierw w Bordeaux u Pierre-Félixa Lagrange’a, a następnie w Pradze, Zurychu oraz w Wiedniu, w Szpitalu Franciszka Józefa – u Hansa Laubera. Zdobyte wówczas doświadczenia szybko zaowocowały habilitacją otrzymaną w 1926 roku na podstawie pracy pt. Badania anatomo-patologiczne i kliniczne nad zmianami w oczach w chorobach nerek. Zyskała ona uznanie w środowisku lekarskim i okulistycznym, autor otrzymał Nagrodę im. W. Koczorowskiego Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i został etatowym docentem. W latach 1926–1933 Melanowski wykładał metody badania wzroku. Kilka lat później, po przejściu Noiszewskiego na emeryturę, przez dwa lata (1929–1931) pełnił obowiązki kierownika Katedry i Kliniki Okulistycznej do czasu objęcia tej funkcji przez wiedeńczyka, Hansa Laubera. W jakiś czas potem uzyskał godność profesora tytularnego (1933). W 1934 roku został dyrektorem Instytutu Oftalmicznego w Warszawie i tę funkcję sprawował do 1945 roku.

W czasie kampanii wrześniowej profesor pracował w Szpitalu Ujazdowskim (jako kierownik oddziału ocznego). W pierwszych latach wojny brał udział w tajnym nauczaniu. Na tajnym Wydziale Lekarskim UW oraz w tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich wykładał optykę okulistyczną (1941–1942) i dzieje okulistyki (1941–1942). Wykłady opracowywał, korzystając z bibliotek Instytutu Oftalmicznego i Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

W powstaniu warszawskim z początkiem sierpnia Melanowski rozpoczął ewakuację chorych i personelu Instytutu do budynku Muzeum Narodowego. Wieczorem tego samego dnia Niemcy podpalili budynek. We wrześniu ewakuował Instytut Oftalmiczny do Milanówka, a następnie do Grodziska. Stamtąd wrócił do stolicy w marcu 1945 roku. Wkrótce został powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego okulistyki i Kierownika Katedry i Kliniki Uniwersytetu Warszawskiego (w latach 1945–1950), a następnie Akademii Medycznej, gdzie sprawował tę funkcję do 31 VIII 1959 roku, czyli do przejścia na emeryturę. Profesurę zwyczajną otrzymał dopiero 29 XI 1956 roku.

Jako znakomity kierownik, pedagog i uczony Melanowski wykształcił wielu znamienitych okulistów, przeprowadził liczne doktoraty oraz sporą ilość habilitacji takich wybitnych uczonych jak: Witold Kapuściński, Wiktor Arkin, Witold Starkiewicz, Stanisław Altenberger, Jerzy Morawiecki, Adam Kwaskowski, Witod Orłowski, Mariam Merz, Paweł Segał, Elżbieta Rusinowa, Zofia Falkowska, Halina Wolter.

„Stworzył w ten sposób szkołę. Odznaczał się doskonałą spostrzegawczością i wyjątkową pamięcią, a przede wszystkim ogromnym umiłowaniem nauki, wiedzą teoretyczną i praktyczną. Był wybitnym erudytą o szerokich zainteresowaniach filozoficznych i historycznych. Prócz większości języków europejskich, biegle znał grekę, łacinę, pismo arabskie i hebrajskie. Materiały do rozpraw historycznych czerpał z oryginalnych źródeł średniowiecznych. Posiadał także duże zdolności popularyzatorskie. Jako lekarz i pedagog wyróżniał się postawą pełną szlachetności, życzliwości i zrozumienia dla innych”2.

Od 1947 roku profesor współpracował z Polskim Komitetem Normalizacyjnym w komisjach ustalających normy z zakresu optyki i okulistyki. Począwszy od 1921 roku brał czynny udział we wszystkich zjazdach okulistów polskich, w wielu zjazdach okulistów słowiańskich, francuskich, brytyjskich, niemieckich i w międzynarodowych kongresach okulistycznych.

Pracował aktywnie naukowo. Szczególnie interesujące prace napisał w okresie międzywojennym. Opisał w nich podział zmian na dnie oka w chorobach nerek – Badania anato-patologiczne i kliniczne nad zmianami w oczach w chorobach nerek (1925); wyjaśnił najczęstszą przyczynę zapalenia woreczka łzawego u kobiet – Badania w sprawie większej częstości zapalenia woreczka łzawowego u kobiet (1926); opracował ciekawą metodę wyłuszczania gradówki i dalszych działań leczniczych w tej kwestii – Gradówka, jej leczenie i własna odmiana zabiegu wyłuszczania gradówki (1927); zmodyfikował w sposób wielce oryginalny cięcie spojówkowe w operacji Lagrange’a – Własna modyfikacja cięcia spojówkowego w operacji Lagrange’a (1928). Jako dobrze wykształcony anatom podał anatomiczne wyjaśnienie pojawiania się przypadków pierścienia Kaisera i Fleischera rogówki w chorobie Wilsona – Zbadany anatomo-patologiczny przypadek pierścienia Kaisera-Fleischera rogówki (1929); wykazał znaczenie sportu, dietetyki oraz oświetlenia dla prawidłowej czynności narządu wzroku.

W okresie okupacji zwrócił uwagę na znaczenie historii w medycynie, opracowując dzieje Instytutu Oftalmicznego oraz szerzej pojęte dzieje okulistyki polskiej i światowej. W tej dziedzinie wydał dwa bezcenne dzieła: Dzieje Instytutu Oftalmicznego im. Edwarda ks. Lubomirskiego w Warszawie 1823–1944 (Warszawa 1948) oraz Dzieje okulistyki (Warszawa 1972). Współpracował z Polskim słownikiem biograficznym, umieszczając w nim sylwetki okulistów polskich.

Melanowski był niewątpliwie jednym z najwybitniejszych okulistów polskich o ogromnym wręcz dorobku naukowym i monograficznym. Warto wspomnieć tu monografię optyki i neurologii okulistycznej: Optyka okulistyczna (1950). Już w początkach swej kariery naukowej przełożył, na wieczną chwałę nauki polskiej, Krótki podręcznik chorób ocznych (1921) – Nathaniela Bishopa Harmana. Literaturę fachową tłumaczył też na inne języki, np. Iconographia ophtalmologica (1963) pióra Bogumiła Kozłowskiego na język rosyjski. W latach 1931–1937 był naczelnym redaktorem czasopisma „Klinika Oczna”. Odznaczony orderami: polskimi i zagranicznymi. Członek wielu towarzystw naukowych: Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz Polskiego Towarzystwa Historii Medycyny. Członek, prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, a także członek honorowy wielu zagranicznych towarzystw okulistycznych, np. Towarzystwa Okulistów Francuskich.

Władysław Melanowski był żonaty z Franciszką de domo Migdalską. Z tego związku miał cztery córki: Zofię, Halinę, Krystynę i Irenę. Zmarł 19 II 1974 roku i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Wybrana literatura:

Jeżewska H., Prof. dr Władysław Henryk Melanowski, „Archiwum Historii Medycyny” 1974, t. XXXVII, s. 223–238.

Łoza S., Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1983.

Polski słownik biograficzny, red. E. Rostworowski, t. XIX, Kraków 1974.

Słownik biograficzny polskich nauk medycznych XX wieku, red. i oprac. B. Urbanek, Warszawa 1997.

Śródka A., Uczeni polscy XIX i XX stulecia, Warszawa 1994.

1H. Jeżewska, Prof. dr Władysław Henryk Melanowski, „Archiwum Historii Medycyny” 1974, t. XXXVII, s. 223.

2Z. Trzcińska-Dąbrowska, Melanowski Władysław Henryk (1888–1974), s. 77.

Kazimierz Michałowski

Urodzony 14 XI 1901 w Tarnopolu. Studia na UJK (1920–1924); dalsze studia w Berlinie, Heidelbergu, Paryżu i Atenach. Doktorat (1926), profesor UW (1930), twórca katedry archeologii śródziemnomorskiej, dziekan Wydziału Humanistycznego i prorektor UW.

Archeolog, egiptolog, historyk sztuki; twórca polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej. Wykopaliska m.in. w Edfu, Mirmeki, Tell Atrib, Palmyrze, Aleksandrii, Dongoli, Nea Pafos, Faras. Kierownik misji archeologiczno-rekonstrukcyjnej w Deir el-Bahari.
Przewodniczący Międzynarodowego Komitetu Ekspertów do spraw Ratowania Skalnych Świątyń Abu Simbel UNESCO (1961–1970). Organizator działu sztuki starożytnej MNW; założyciel (1959) i kierownik Polskiej Stacji (ob. Centrum) Archeologii Śródziemnomorskiej w Kairze (1956) oraz Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN.
Członek m.in. TN W (1945), PAN (1952), British Academy w Londynie, Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, Instytutu Archeologii Orientalnej w Kairze, prezes International Society for Nubian Studies.
Zmarł 1 I 1981 w Warszawie.

Kultura artystyczna starożytnej Grecji, Warszawa 1933; Palmyre: fouilles polonaises 1960, Warszawa 1962; Faras: fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962; Nie tylko piramidy. Sztuka dawnego Egiptu, Warszawa 1966; Od Edfu do Faras, Warszawa 1974.

Z. Sztetyłło, Profesor Kazimierz Michałowski, „Przegląd Humanistyczny” 1981, 6 (189), s. 149–154.

ZOFIA SZTETYŁŁO

KAZIMIERZ MICHAŁOWSKI*

1901–1981

Śmierć prof. Kazimierza Michałowskiego 1 stycznia 1981 roku zamknęła pewien określony rozdział historii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce, której powstanie i rozwój w znacznej mierze były wynikiem jego pięćdziesięcioletniej działalności. Początki naukowej kariery profesora przypadają na okres międzywojenny, kiedy archeologia klasyczna w Polsce znajdowała się jeszcze w stadium organizacji, a jej przedstawiciele tworzyli pierwsze ramy koncepcji programowych, struktur organizacyjnych, podejmowali zadanie kształcenia kadr przyszłych archeologów na istniejących wówczas katedrach uniwersyteckich. Studia odbywane we Lwowie pod kierunkiem prof. Edmunda Bulandy Kazimierz Michałowski kontynuuje w Berlinie, Heidelbergu, Paryżu i Atenach – w katedrach i instytutach legitymujących się długimi tradycjami badawczymi, liczącymi się osiągnięciami naukowymi, doświadczeniami w kształceniu kadr i w działalności wykopaliskowej. W roku 1926 dwudziestopięcioletni Kazimierz Michałowski uzyskuje stopień doktora, a w roku 1930 stanowisko profesora Uniwersytetu Warszawskiego. Wówczas to przystępuje do organizowania Katedry Archeologii Klasycznej. Zainteresowania badawcze profesora koncentrują się w tym okresie wokół problematyki sztuki starożytnej, a jego marzeniem, do którego urzeczywistnienia zmierzać będzie konsekwentnie przez następne lata, jest zorganizowanie ekspedycji archeologicznej na którymś z obszarów cywilizacji starożytnych.

Doświadczenie terenowe zdobywa prof. Michałowski w ekspedycjach École Francaise d’Athenes, jednego z najaktywniejszych instytutów archeologicznych. Uczestniczy w wykopaliskach na wyspach Delos i Tazos oraz w Delfach, naukowym zaś efektem jego ówczesnej działalności jest praca Les portraits hellenistiques et romains wydana w Paryżu w 1932 roku w serii Exploration Archeologique de Delos i nagrodzona przez Francuską Akademię Nauk. Czytelnik polski otrzymał popularnonaukową pracę pt. Delfy, jeden z pierwszych podręczników sztuki greckiej, wielokrotnie wznawiany także w okresie powojennym.

Niemal jednocześnie z objęciem Katedry Archeologii Klasycznej, podjęciem działalności dydaktycznej i kontynuowaniem działalności badawczej profesor podejmuje pracę w Muzeum Narodowym w Warszawie, gdzie organizuje Galerię Sztuki Starożytnej. Opracowany zostaje długofalowy plan naukowej systematyzacji, inwentaryzacji i prezentacji skromnych wówczas zbiorów, na które składały się zabytki sztuki i przemysłu artystycznego starożytnego Egiptu, Grecji i Rzymu przechowywane w siedzibie Muzeum na Podwalu, dary z kolekcji prywatnych, m.in. J. Choynowskiego, W. Semerau-Siemianowskiego, M. Geniusza, J. Sobieszańskiego, B. Sekułowicza, A. Jełowickiego, oraz zabytki ze zbiorów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie. Zabytki te, w większości przechowywane w magazynach, dały zaczątek Zbiorom Sztuki Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie, eksponowanym od czerwca 1938 roku w nowym gmachu Muzeum przy al. 3 Maja. Profesor Michałowski obejmuje stanowisko kierownika działu, pierwszym zaś jego asystentem zostaje dr Maria Ludwika Bernhard, asystent Zakładu Archeologii Klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego, która uzyskała pierwszy w dziejach Uniwersytetu doktorat z archeologii klasycznej na podstawie pracy Wazy greckie w Muzeum im. E. Majewskiego w Warszawie, opublikowanej w 1936 roku.

W 1936 roku udaje się prof. Michałowskiemu zapewnić dopływ zabytków starożytnych do Muzeum Narodowego w Warszawie dzięki własnym wykopaliskom. Wspólnie z Instytutem Francuskim Archeologii Wschodu profesor organizuje francusko-polską ekspedycję archeologiczną w Edfu, w Górnym Egipcie, i zostaje jej kierownikiem. W czerwcu 1937 roku otwarto w Muzeum Narodowym wystawę wykopalisk egipskich, rezultat pierwszej kampanii wykopaliskowej, i w tymże 1937 roku ukazuje się opracowany przez profesora przewodnik pt. Wystawa wykopalisk egipskich. Kolejny przewodnik opracowany przez prof. Michałowskiego, wydany w 1938 roku pt. Zbiory sztuki starożytnej, jest nie tylko prezentacją zbiorów eksponowanych w Galerii, ale także zwięzłym wykładem historii sztuki starożytnej, ułatwiającym poznanie wystawionych zabytków. Druga kampania wykopaliskowa na przełomie 1937 i 1938 roku oraz dary Francuskiego Instytutu Archeologii Wschodu znacznie wzbogaciły, przede wszystkim o zabytki egipskie, zbiory Muzeum Narodowego; zabytki z trzeciej kampanii, przeprowadzonej w Edfu na przełomie 1938 i 1939 roku, przybyły do Muzeum w trzydziestu skrzyniach w lipcu 1939 roku. Ratowanie od pierwszych dni wojny tych i innych zabytków Działu Sztuki Starożytnej dla Muzeum i kraju rozpoczyna dramatyczną walkę dr Marii Ludwiki Bernhard i innych pracowników Muzeum Narodowego z okupantem.

Nie uczestniczy w niej porucznik Kazimierz Michałowski – walczy na froncie, a wzięty do niewoli osadzony zostaje do końca wojny w obozie jenieckim w Woldenbergu. Za walkę w kampanii wrześniowej otrzymał profesor Krzyż Virtuti Militari.

Obóz w Woldenbergu nie oznacza bierności, załamania się, beznadziejnej wegetacji. Okres przymusowej bezczynności wypełnia profesor aktywną działalnością popularyzatorsko-dydaktyczną. Naukę hieroglifów, wykłady ze sztuki starożytnej wspominają do dziś ci, którzy Woldenberg przeżyli i którzy byli słuchaczami wykładów profesora w oflagu. Dla niejednego z nich było to pierwsze zetknięcie się z egiptologią i sztuką starożytną, które rozbudziło zainteresowanie światem starożytnym i zaważyło na decyzjach dotyczących późniejszych, już powojennych losów. Listy od bliskich i przyjaciół ułatwiały przetrwanie, a nieliczne paczki, wśród których najbardziej wzruszające były ubożuchne paczki od byłych robotników z Edfu, miały dla profesora większą wartość, niż ich nadawcy mogli przypuszczać.

W 1945 roku domem, w którym profesor ulokował swój plecak, było Muzeum Narodowe. Nic innego już nie istniało, niewiele pozostało z warsztatu naukowego zniszczonego wraz z Uniwersytetem w 1939 roku. Wyniesione ukradkiem przez dr Marię Ludwikę Bernhard nieliczne notatki i książki uległy później zagładzie w powstaniu warszawskim. Pozostali jednak ludzie; poza przedwojennymi studentami także ci, których kształciła Maria Bernhard w tajnym uniwersytecie, oraz nowi, dla których archeologia i egiptologią stanowiły przedmiot marzeń. Profesor obejmuje Katedrę Archeologii Klasycznej, następnie nie rezygnując z Katedry – stanowisko dziekana i prorektora. Pierwszym powojennym magistrem był Jerzy Halicki, który studia rozpoczął pod kierunkiem profesora jeszcze przed wojną. Wykładów słuchali studenci archeologii, filologii klasycznej i historii sztuki, w seminariach uczestniczyli, poza przedwojennymi i po wojennymi studentami, wszyscy zainteresowani ich tematyką, m.in. ludzie teatru, a także pracownicy różnych innych instytucji (np. pracownik Komisji Specjalnej do Walki ze Spekulacją i Nadużyciami).

Nikt wówczas, w tych pierwszych powojennych latach, nie marzył o udziale w pracach wykopaliskowych w Egipcie czy Grecji, nikt nie miał nadziei na osobiste poznanie któregoś z krajów śródziemnomorskich – wystarczyć musiały ilustracje nielicznych książek, trochę przezroczy, a przepisywane skrzętnie i przekazywane z rąk do rąk notatki z wykładów profesora służyły jako podstawowy skrypt kilku rocznikom studentów. Jedynym miejscem bezpośredniego kontaktu z zabytkami starożytnymi było Muzeum Narodowe w Warszawie. Studenci starszych roczników byli w tym czasie pracownikami Działu Sztuki Starożytnej i oni też opracowywali spisy inwentarzowe zabytków uratowanych oraz rewindykowanych z Ziem Zachodnich. Przygotowując je, opracowywali jednocześnie tematy swych prac magisterskich, a następnie doktorskich. Profesor uważał, iż koniecznym warunkiem nauczenia się archeologii, najlepszą metodą przygotowania do zawodu jest praca nad oryginalnym materiałem zabytkowym, nie zaś kompilacyjne przetwarzanie. Wykłady z dziedziny sztuki starożytnej Egiptu, Grecji i Rzymu, zarys historii archeologii, ćwiczenia uzupełniające wykłady stanowiły jedynie wprowadzenie w złożoną problematykę objętą ówczesnym programem studiów.

Od 1951 roku program i struktura studiów uległy zasadniczej zmianie. Historię sztuki starożytnej w toczących się w tym okresie dyskusjach metodologicznych uznano za zbędne estetyzowanie, znacznie ważniejszą rolę przypisywano natomiast historii kultury materialnej oraz jej ekonomicznym i społecznym uwarunkowaniom. Z połączenia komórek zajmujących się archeologią klasyczną, archeologią Polski i etnografią powstaje Studium Historii Kultury Materialnej kształcące absolwentów w systemie dwustopniowym: absolwenci i magistranci. W strukturze Studium HKM profesor pełni dalej obowiązki kierownika Zakładu Archeologii Klasycznej. Był to okres niezwykle trudny, charakteryzujący się absolutną izolacją, przerwaniem kontaktów z zagranicznym środowiskiem naukowym, brakiem dopływu informacji i książek, zubożeniem treści nauczania. Niemniej w okresie tym pod kierunkiem profesora powstało wiele prac magisterskich, których podstawę źródłową stanowiły zespoły zabytków z Muzeum Narodowego w Warszawie, a ich autorzy tworzyli zwarty, skupiony wokół profesora zespół, uczestniczący w jego czwartkowych seminariach, trwających często do późnych godzin wieczornych.

Od 1954 roku środowisko archeologiczne Uniwersytetu Warszawskiego, jedyne w Polsce kształcące archeologów klasycznych (wg dawnej nomenklatury), działa już w korzystniejszych warunkach. Otwarcie granic oznaczało uczestnictwo profesora w międzynarodowych kongresach i dopływ bieżącej informacji naukowej oraz pierwsze przyjazdy wykładowców zagranicznych, którzy pozostawiali zazwyczaj cenne dary dla biblioteki Zakładu. Zmienia się także struktura uniwersytecka – ulega likwidacji Studium Historii Kultury Materialnej, zreformowany zostaje system kształcenia, pojawiają się możliwości uzyskania koncesji wykopaliskowych. Szanse te profesor wykorzystuje w pełni: w roku 1956 rozpoczyna działalność polsko-radziecka ekspedycja w Mirmekionie koło Kerczu, która prowadzi wykopaliska przez trzy kolejne sezony. W roku 1957 profesor wraca do Egiptu i rozpoczyna wykopaliska w Tell Atrib w Delcie Nilu. Te dwa stanowiska archeologiczne stały się wielkim chantier szkoleniowym niemal wszystkich wykształconych do tej pory archeologów. Od 1959 roku rozpoczynają się wykopaliska w Palmyrze, w Syrii, od 1960 roku wykopaliska w Aleksandrii, od 1961 roku – w Faras i Deir-el-Bahari, od 1964 roku – w Don-goli (Sudan), od 1965 roku – w Nea Paphos na Cyprze. Koordynatorem ekspedycji staje się Stacja Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego z siedzibą w Kairze, kierowana przez profesora. Podjęcie prac wykopaliskowych w latach 50. i powstanie Stacji otwiera nowy etap w dziejach archeologii klasycznej w Polsce. Inspirowana i kierowana przez profesora działalność Stacji rozbija tradycyjne ramy badań uprawianych w egiptologii i archeologii klasycznej. Badania w Mirmekionie zapoczątkowują tematykę badawczą, która dziś określana jest jako archeologia nadczarnomorska. Badania w Syrii dały początek palmyrenistyce, wykopaliska w Sudanie umożliwiły rozwój nubiologii. Wzrost liczby stanowisk archeologicznych nie oznaczał tylko ekspansji na nowe obszary, dotychczas przez polskich archeologów niebadane. Było to również wykroczenie poza tradycyjne ramy chronologiczne zainteresowań egiptologów czy też archeologów grecko-rzymskich, sięgnięcie do epok prehistorycznych (wykopaliska w Kadero), do sztuki wczesnochrześcijańskiej na obszarach dawnych cywilizacji starożytnych (wykopaliska w Faras).

Realizacja tych zamierzeń byłaby niemożliwa bez przygotowania kadr ludzkich. Młodych archeologów śródziemnomorskich, taką bowiem nazwę, odpowiadającą nowemu zakresowi ich zainteresowań, otrzymują dotychczasowi archeologowie klasyczni, można od lat 50. spotkać niemal we wszystkich najważniejszych instytutach i uczelniach zagranicznych kształcących specjalistów archeologów. Odbywają oni staże w Związku Radzieckim, Stanach Zjednoczonych, Anglii, Francji, Egipcie, Grecji i we Włoszech. Praktykują u boku innych ekspedycji, pracują pod kierunkiem najwybitniejszych przedstawicieli w swojej specjalności, poznają największe kolekcje muzealne i najważniejsze zbiory biblioteczne, przygotowują własne rozprawy doktorskie i habilitacyjne. Wszystko to odbywa się „z marszu”, niezależnie od czynnego uczestnictwa w realizacji zadań badawczych ekspedycji polskich. Dewizą profesora było bowiem: „wyniki nie publikowane, nie znane środowisku naukowemu, to brak wyników”. Sam dewizę tę wcielał w życie niezwykle konsekwentnie. Raporty i sprawozdania z przeprowadzonych prac wykopaliskowych, poczynając od wyników badań w Edfu, publikowane były niemal natychmiast, przede wszystkim w językach kongresowych, co stwarzało możliwość przekazania środowisku międzynarodowemu osiągnięć archeologów polskich. Wiele z nich wnosiło nowe elementy do dotychczasowej wiedzy o kulturach starożytnych badanych obszarów, żeby wspomnieć chociażby zespół wytwórni wina w Mirmekionie, freski z Faras, odsłaniające nieznaną sztukę Nubii w okresie VIII-XIII w., nieznaną świątynię Totmesa III w Deir-el-Bahari, zespół term i tzw. teatru w Aleksandrii, wyniki badań w Dolinie Grobów oraz w Obozie Dioklecjana w Palmyrze, rezydencji rzymskiej w Nea Paphos i wiele innych. Cechą znamienną archeologii śródziemnomorskiej w Polsce staje się poczynając od lat 50. jej złożony, kompleksowy charakter, ścisłe współdziałanie z dyscyplinami pomocniczymi: numizmatyką, epigrafiką, antropologią i papirologią. Umożliwia ono szerokie, wszechstronne rozumienie zadań badawczych. W nauce światowej tę różnorodność i złożoność badawczą określa się mianem polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej, a archeologowie polscy zaczynają pełnić funkcje ekspertów w naukowym środowisku międzynarodowym. Uczestniczą w obcych ekspedycjach, otrzymują do ekspertyzy i opracowania zabytki z kolekcji obcych, powoływani są w skład międzynarodowych towarzystw i instytucji, uczestniczą także w pracach UNESCO.

Profesor koordynuje tę działalność środowiska polskiego, niezwykle aktywnie uczestniczy również w międzynarodowym życiu naukowym. Kieruje m.in. akcją ratowania zabytków na obszarach przewidzianych do zatopienia w związku z budową tamy asuańskiej, staje na czele Międzynarodowego Towarzystwa Nubiologicznego i innych międzynarodowych towarzystw naukowych, kieruje lub uczestniczy w pracach międzynarodowych komitetów redagujących publikacje naukowe itp.

Własny warsztat naukowy profesora jest niesłychanie bogaty, a problematyka badawcza, którą podejmuje, niezwykle różnorodna. Sprawą zawsze najważniejszą było przedstawianie wyników prowadzonych badań terenowych. Z liczącej kilkaset pozycji bibliografii profesora na trwałe do literatury światowej weszły takie pozycje, jak np.: Faras. Die Kathedrale aus dem Wilstensand (Zurich 1962), Faras Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw (Warszawa 1974) i inne. Kierowany przez profesora Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej Polskiej Akademii Nauk, wyspecjalizowany w gromadzeniu i opracowywaniu dokumentacji z wykopalisk, prowadził i prowadzi działalność edytorską, w której istotnym elementem są wydawnictwa seryjne, poświęcone wykopaliskom polskim i wynikom badawczym środowiska polskiego. Należy tu przypomnieć Travaux du Centre d’Archeologie Méditerranéenne, rozprawy analityczne wydawane w serii Etudes et Travaux du Centre d’Archeologie Méditerranéenne, kilkadziesiąt wydanych dotychczas publikacji książkowych z dziedziny egiptologii, nubiologii, archeologii klasycznej, ikonografii, numizmatyki, epigrafiki greckiej, epigrafiki koptyjskiej, antropologii itp. Są wśród nich prace profesora, ale przede wszystkim, na tym bowiem profesorowi zależało najbardziej, są tu prace jego uczniów.

Ukoronowaniem wieloletnich studiów profesora nad sztuką Egiptu było monumentalne dzieło L’art de l’ancienne Égypte (Paris 1968, Mazenod), wydane także w innych językach, oraz Storia delia scultura nel mondo. Egitto (London 1978).

Ważnym uzupełnieniem naukowej pracy profesora była działalność popularyzatorska, zapoczątkowana jeszcze w okresie międzywojennym wspomnianymi Delfami (z kilkoma wydaniami po wyzwoleniu), książki popularyzujące technikę grecką: Mechanika grecka (Warszawa 1952), opatrzone rozbudowanym komentarzem albumy: Akropol, Palmyra, Karnak, Aleksandria, Luksor, Teby, Delfy, czy wreszcie publikacje popularyzujące sztukę grecką: Jak Grecy tworzyli sztukę (Warszawa 1970) oraz książki popularyzujące działalność archeologów polskich: Od Edfu do Faras (Warszawa 1974), Nie tylko piramidy (Warszawa 1966) i inne.

Miarą wysokiej pozycji profesora w międzynarodowym świecie naukowym były przyznane mu tytuły i godności: członkostwo włoskiej Accademia dei Lincei w Rzymie, British Academy w Londynie, Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, Saskiej Akademii Nauk w Lipsku, Niemieckiej Akademii w Heidelbergu, Niemieckiego Instytutu Archeologicznego, Instytutu Archeologii Orientalnej w Kairze, Amerykańskiego Instytutu w Waszyngtonie, Greckiego Towarzystwa Naukowego i innych. Był doktorem honoris causa Uniwersytetu w Strassburgu, Cambridge i Uppsali, wykładowcą uczelni Francji, Anglii, Egiptu, NRD i Związku Radzieckiego. Profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego, członkiem rzeczywistym i członkiem Prezydium Polskiej Akademii Nauk, odznaczony był najwyższymi polskimi i zagranicznymi odznaczeniami.

Trudno jest pogodzić się z nieobecnością profesora nam, jego uczniom i współpracownikom, jego kolegom w kraju i poza granicami Polski, zagranicznym wychowankom profesora w Egipcie, Sudanie, Syrii, na Cyprze, w Etiopii i Portugalii, w wielu krajach Europy. Już za życia otoczony był legendą, jego śmierć uświadomiła nam, jak bardzo był wszystkim bliski i potrzebny.

*Tekst opublikowany pierwotnie jako: Profesor Kazimierz Michałowski, „Przegląd Humanistyczny” 1981, nr 6 (189), s. 149–154.

Adam Jerzy Miłobędzki

Urodzony 17 VII 1924 w Warszawie. Studia na tajnym Wydziale Architektury PW, później na Wydziale Architektury AGH w Krakowie i znów na PW (1942–1949). Asystent na PW (1947), doktorat tamże (1952), docent (1955). Kierownik Zakładu Historii Sztuki Nowożytnej Polskiej w IHS UW (1971–1990), później Zakładu Propedeutyki Historii Kultury, profesor (1974). Wykładał też m.in. w Sztokholmie, Seattle, Londynie i Manchesterze.

Historyk sztuki i kultury; zajmował się głównie architekturą i urbanistyką okresu nowożytnego.
Członek m.in. TNW (1982), PAU (1996), Międzynarodowej Komisji Historii Sztuki (1989), Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Stowarzyszenia Architektów Polskich, International Council on Monuments and Sites w Paryżu, Society Antiquarians w Londynie.
Zmarł 6 XII 2003 w Warszawie.

Krótka nauka budownicza dworów, pałaców, zamków podług nieba i zwyczaju polskiego (oprac.), Wrocław 1957; Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1963; Atlas zabytków architektury w Polsce, Warszawa 1967 (współautor, Jerzy Z. Łoziński); Architektura polska XVII wieku, t. I-II, Warszawa 1980; Central-Eastern Europe: its Cultural Landscape and Architectural Coverage, [w:] Heritage Landscape, Kraków 1993; Architektura ziem Polski. Rozdział europejskiego dziedzictwa, Kraków 1994.

M. Brykowska, Jerzy Adam Miłobędzki (1924–2003), „Wiadomości Konserwatorskie” 2004, nr 15, s. 138–141.

MARTA LEŚNIAKOWSKA

ADAM JERZY MIŁOBĘDZKI*

1924–2003

Ponad pół wieku czynnego naukowo życia Adam Miłobędzki poświęcił historii architektury, która zawdzięcza mu fundamentalne prace. Najpierw chciał być projektującym architektem, dlatego po zdaniu w 1942 roku w warszawskim gimnazjum Batorego tajnej matury rozpoczął studia na tajnym Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej na ul. Koszykowej. W tej edukacji główną rolę odegrał przede wszystkim Bohdan Guerquin z Zakładu Architektury Polskiej (ZAP), którego Miłobędzki odtąd uważał za swego mistrza i przyjaciela, mimo dwudziestoletniej różnicy wieku. Guerquin wciągnął go do prac w ZAP-ie, kontynuowanych w Centrum Inwentaryzacji Zabytków w Krakowie, gdzie obaj znaleźli się po powstaniu warszawskim i gdzie Miłobędzki od 1945 roku kontynuował studia na Wydziale Architektury przy powstałej wówczas Akademii Górniczej, łącząc je z asystenturą u Guerquina w Katedrze Historii Architektury Polskiej. Studia ukończył w 1949 roku już po powrocie na WA PW, na podstawie pracy klauzulowej robionej pod kierunkiem awangaradowego architekta Bohdana Lacherta. Równoległa praca w ZAP-ie (już pod kierunkiem Jana Zachwatowicza) ostatecznie zdecydowała o drodze zawodowej Miłobędzkiego, który, negatywnie nastawiony do programu odbudowy pseudozabytków BOS-u i socrealizmu, znalazł dla siebie miejsce w pracy dydaktycznej i badawczej, uzyskując w 1952 roku, w wieku 28 lat, doktorat („Polski dach łamany”) i w 1955 roku stopień docenta z nominacji, co pozwoliło mu wypromować do końca lat 60. trzech doktorantów. Jednak negatywne wówczas zmiany na Wydziale, uniemożliwiające pracę badawczą w kierunku, który Miłobędzkiego interesował, spowodowały podjęcie decyzji o przejściu na Uniwersytet Warszawski, do Instytutu Historii Sztuki. W 1971 roku, wraz z objęciem tutaj zajęć z historii nowożytnej architektury polskiej, rozpoczął się zatem drugi, zasadniczy etap jego naukowego życia. Z Uniwersytetem Miłobędzki związał się na stałe, zajmując tu niemal od początku pozycję najwybitniejszej, oprócz Jana Białostockiego, osobowości. Kierował Zakładem Historii Sztuki Nowożytnej Polskiej (1971–1990), potem Zakładem Propedeutyki Historii Kultury, prowadząc wykłady kursowe z zakresu polskiej sztuki nowożytnej (1971–1987), „architektura, krajobraz, kultura” (od 1987) oraz zajęcia fakultatywne i seminaria obejmujące takie zagadnienia, jak architektura wernakularna, budownictwo drewniane w Europie, europejski krajobraz kulturowy, funkcjonalna i formalna typologia osadnictwa i architektury a historia kultury, historia architektury amerykańskiej, metodologia i podstawy badawcze historii sztuki i architektury.

Praca na Uniwersytecie oznaczała wejście w nurt innej dyscypliny, inaczej zorientowanego obszaru problemów i pytań, jakie historyk sztuki zadaje dziełu architektonicznemu, odmiennych metodologii, procedur badawczych i interpretacyjnych, obcych i manifestacyjnie odrzucanych przez „politechniczną” historię architektury. Miłobędzki miał zarazem świadomość odrębności architektury jako sztuki, która rządzi się odmiennymi zasadami niż malarstwo i rzeźba, i dlatego wymyka się stereotypowemu zaklasyfikowaniu jej do historii sztuki, nie daje objąć jednym pojęciem sztuk plastycznych i wspólnymi metodami badawczymi. Polskim badaczom uświadamiał to w latach 40. młody Białostocki, śledząc, ostatecznie nieudaną, jak wiadomo, „pogoń za schematem” systematycznej historii sztuki1. Miłobędzki, jego prawie rówieśnik, widział częściową nieprzystawalność obu dziedzin2, a nawet ich zantagonizowanie, będące wynikiem odmiennych tradycji: wcześniej wyodrębnionej historii architektury mającej bezpośredni związek z twórczością (historia architektury jako „nauka stosowana” w warsztacie architekta), różnej od uniwersyteckiej historii sztuki/nauki o sztuce o genezie lingwistyczno-historyczno-pozytywistycznej z jej wielkimi narracjami. Miłobędzki zdyskontował doświadczenia obu tych orientacji, co jest kluczem do rekonstrukcji jego naukowego warsztatu. Wychodząc z tradycji „politechnicznej” historii architektury, przekształcił ją w nowoczesną interdyscyplinarną naukę, angażującą różne metodologie. Jego droga, rozdzielona na dwa etapy (Politechnika-Uniwersytet), dwa różne środowiska, a per se dwa rozumienia sztuki/architektury i natury ich historii, znaczona intelektualnymi „pożegnaniami” i rendez-vous, jest więc sama w sobie historią historii architektury drugiej połowy XX wieku, zmiennych paradygmatów poznawczych i metodologicznych tej dyscypliny. W tym też kontekście rysuje się indywidualizm naukowy Miłobędzkiego.

Hermeneutyka jego tekstów naukowych odsłania więc krytycyzm autora wobec gorsetów naukowych „tradycji”, zwłaszcza w ich wersjach ortodoksyjnych i/lub metodologicznie nieaktualnych, petryfikujących się na poziomie deskrypcji. Odsłania się też konsekwencja, z jaką budował własną postawę, fundowaną na koncepcji nauki jako twórczości, podkreślaniu kreacyjności procedur naukowych umożliwiającej przekraczanie i unieważnianie różnych naukowych przesądów wyrastających ze starych, oświeceniowych jeszcze mitów o tzw. nauce obiektywnej. Nie jest więc przypadkiem, że do refleksji metodologicznej Miłobędzki wracał co jakiś czas3 aż po tekst, który miał się okazać jednym z ostatnich4. Pytając, czym jest historia architektury, jednoznacznie określał ją jako wielki obszar badań interdyscyplinarnych, koniecznych w odniesieniu do architektury-sztuki przestrzennej (współ-)kreującej krajobraz kulturowy. Była to refleksja wysnuta z punktu widzenia uczonego, który pozbył się złudzeń, ale bynajmniej nie wątpliwości.

Miłobędzki był w polskiej historii sztuki outsiderem i odpowiadała mu ta „osobność”, gdy identyfikował się nie tyle z jakimś określonym środowiskiem, ile z pewną bliską mu postawą intelektualną, a najbliżej było mu do wybitniejszych polskich historyków sztuki, do takich osobowości, jak czołowy polski historyk-metodolog Jerzy Topolski czy do tak wybitnych badaczy, jak światowej sławy Joseph Rykwet, Paul Crossley czy Walter Leedy. Taka postawa skupiała wokół Miłobędzkiego nieliczną, ale dobraną grupę uczniów, przyjaciół i partnerów dyskusji, reprezentujących różne dziedziny. Elitarność tego kręgu (nazywanego „szkołą Miłobędzkiego”, a czasem „stajnią”) podnosiły seminaria i spotkania w jego domu, gdzie prywatność i nieformalność mieszała się z erudycyjnymi dyskusjami poddanymi rygorom naukowej precyzji, profesorskie narracje z finezyjnymi a dowcipnymi rozmowami „o wszystkim”, czy słuchaniem Elli Fitzgerald ze szklaneczką ginu lub whisky (zwyczajem profesorów oksfordzkich, którzy mieli specjalne fundusze na whisky dla swych studentów, jak to lubił przypominać Miłobędzki), z różnymi wypadami „w teren”, zwłaszcza do Kazimierza, z którym łączyły go związki tyleż naukowe, ile rodzinne (pradziad-powstaniec) i emocjonalne (znał tam „wszystkich” i „wszyscy” znali jego).

Rekonstrukcja postawy intelektualnej i metodologicznej Miłobędzkiego jest zarazem i łatwa, i trudna. Sam uważał się za ucznia trzech mistrzów-architektów: Oskara Sosnowskiego, Bohdana Guerquina i Romualda Gutta. I nie jest chyba przypadkiem, że skupiony na obiekcie Miłobędzki, jedyne teksty biograficzne poświęcił właśnie dwóm pierwszym. Sosnowskiego, o którym pisał czterokrotnie5, ale już nie zdążył poznać osobiście, postrzegał jako reprezentanta ostatniego pokolenia architektów-badaczy, którzy łączyli twórczość z rygorem metodycznych badań naukowych i praktyką konserwatorską, „połączenie obecnie z wielu względów już niemożliwe”6. Nie jest też raczej przypadkiem, że o znaczeniu Sosnowskiego i jego ZAP-u jako jednego z najważniejszych ośrodków badań nad kulturą polską, Miłobędzki pisał pierwszy raz w przedeniu likwidacji tej pracowni (w 1968), po 45 latach istnienia i przy milczącej bierności środowiska, co konstatował z rozgoryczeniem7. Z kolei z uczniem Sosnowskiego, Guerquinem, dzielił podobne, wyniesione z tradycji rodzinnej i wysokiej formacji kulturowej pojmowanie kultury polskiej, w ujęciu bardzo szerokim, przedrozbiorowym, a więc ponadetnicznym i liberalnym. Miłobędzki „dziedziczył” tę postawę liberalno-konserwatywną kontynuującą najlepsze tradycje myśli XIX wieku, a więc epoki, z którą wprost się identyfikował. Ów liberalizm był przez niego rozumiany nowocześnie: jako ta orientacja intelektualna, która dzięki szerokim horyzontom otwierała badaczy na najnowsze metody i osiągnięcia nauki światowej. Trzeci jego mistrz, Gutt, nauczył go nowoczesnej architektury oraz etyki zawodu architekta, która wykluczała uprawiane przez tzw. polską szkołę konserwatorską pseudozabytkowe fałszerstwa. Wartości te, jako rudymenty nowoczesnego historyka architektury, były też lekcją dla uczniów Miłobędzkiego i tym, co po nim dziedziczyli.

Jeżeli spojrzeć na tekst naukowy jako na zindywidualizowaną narrację, prace Miłobędzkiego z metodologicznego punktu widzenia ewoluowały od tradycyjnej szkoły „morfologicznej” w kierunku poszukiwań (to w pracach z lat 50. i 60.) semantyki architektury, w czym nawiązywał niekiedy np. do Meyera Schapiro, ale bardziej do Rudolfa Wittkowera. Przeprowadzał analizy strukturalistyczne i podejmował próby aplikacji do architektury metody ikonologicznej8, idąc tropem, w odniesieniu do architektury zapoczątkowanym w 1930 roku przez Gustawa André, a rozwijanym np. przez Richarda Krautheimera, choć nie bezkrytycznie: Miłobędzki widział nieprzydatność pewnych teoretycznych ustaleń dotyczących związku przestrzeni z architektoniczną „powłoką” jako pojęć historycznie zmiennych. Wobec metody ikonologicznej był zresztą w ogóle krytyczny: przyjmując nieprzekładalność dzieła sztuki na język, odrzucał tym samym stosowaną w ikonologii „werbalizację”, a panującą przez dziesięciolecia w historii sztuki dyktaturę ikonologii postrzegał jako poznawczo szkodliwą i raczej traktował ją jako naukę pomocniczą. Alterantywą była dla niego neoekspresjonistyczna historia sztuki Kaufmanna i Wittkowera z jej teorią dzieła jako symptomu. W latach 80. i późniejszych doprowadziło go to do interpretacji architektury i jej dziejów jako historii idei i kultury, w czym widać „modernizację” burckhardtowsko-wolfflinowskiego nurtu „historii sztuki bez nazwisk” i deautonomizację dzieła sztuki Riegla. Architekturę, w jej jedni wartości komunikacyjnych oraz/i formalnych (ekspresyjnych), Miłobędzki widział więc jako konstytutywny składnik krajobrazu kulturowego obserwowanego z pozycji antropologizacji historiografii, która systematycznie przenikała do historii sztuki i architektury.

„Mapę” tematów, ich pola teoretycznego i angażowanych metod wyznacza oeuvre Miłobędzkiego obejmujące blisko 200 publikacji, w tym sześć książek. Ich zakres czasowy i problemowy dalece wykracza poza specjalizację naukową określaną jako „architektura nowożytna”, skoro zagarniają problematykę od średniowiecza po czasy najnowsze i od zainteresowań jednym obiektem po wielkie panoramy kulturowe, które architekturę, krajobraz i kulturę łączą w jedno jako historia idei.

Miłobędzki jako autor debiutował dwa lata przed dyplomem artykułem w „Biuletynie Historii Sztuki i Kultury” (1947)9, metodologicznie typową analizą morfologiczną „inżyniersko-konserwatorską”, która zapowiadała zarazem jeden z głównych kierunków jego zainteresowań: problematyka budownictwa drewnianego w Polsce i Europie Środkowej będzie odtąd stale obecna w jego badaniach, powracając w różnych ujęciach, zakresach i konfiguracjach. Badania terenowe oraz współpraca przy Katalogu zabytków sztuki w Polsce pozwoliły na zebranie bezcennego dziś, bo nie istniejącego już materiału. Ich wynikiem była zarówno współpraca z Zachwatowiczem przy pierwszym po wojnie albumie poświęconym architekturze polskiej do połowy XIX wieku10, jak i seria artykułów na temat budownictwa drewnianego11. Unieważniał tutaj anachroniczną już wówczas praktykę metodologiczną polegającą na rozgraniczaniu i/lub przeciwstawianiu budownictwa drewnianego i murowanego, co prowadziło do z gruntu fałszywego traktowania tego pierwszego jako odrębnej gałęzi, mechanicznego utożsamiania go z ludowością i bezkrytycznego łączenia z ciesielstwem, co wiodło tylko „na bezdroża badań”12. Miłobędzki ujawniał się więc od początku jako „antyromantyk”, to zaś oznacza, że jako zwolennik dyfuzjonizmu kulturowego miał za swych naturalnych wrogów wszystkich „ewolucjonistów”. W latach 50., gdy badania naukowe były represyjnie podporządkowane funkcjom propagandowym i metodologii marksistowskiej z jej ewolucjonizmem etnologicznym na czele, poglądy jawnie kwestionujące „ludowe” korzenie kultury w Polsce, za to wykazujące związki budownictwa drewnianego z miejskimi zawodowymi cechami ciesielskimi o genezie zachodniej – w czym znalazł wyraz najnowszy wówczas stan badań europejskiej historii architektury – nie były wówczas akceptowane. Kwestie związane z pojęciem rodzimości, jego mitotwórczym charakterem w nacjonalistycznej ideologii podejmowały w nowoczesnym, szerokim ujęciu prace jego bardziej „rewizjonistycznych” uczniów oraz on sam w późniejszych opracowaniach13. Unieważniły one kolejne anachronizmy i naukowe przesądy, wprowadziły nowe interpretacje i hermeneutyczne procedury analizujące wzajemne powiązania architektury z tekstami o niej, wprowadziły wreszcie do polskiej literatury przedmiotu takie pojęcia, jak wernakularyzm i neowernakularyzm14. Już w pierwszych publikacjach rysuje się mapa interesujących go problemów oraz postawa bezkompromisowego w rewizjonizmie. Jeżeli nawet nie od razu na stawiane wówczas pytania można było odpowiedzieć (raczej odwrotnie, otwierały one kolejne wiązki problemów), to ich radykalizm nie pozwalał spychać żadnego na margines. Bezprecedensowość podejmowanych tematów i angażowanie metod badawczych zgodnych z aktualnymi w danym momencie standardami metodologicznymi jest tym wyrazistsze, że także dziś środowisko polskich badaczy niekiedy jeszcze dystansuje się od takich ujęć i nie jest gotowe na ich przyjęcie, co rozczarowany Miłobędzki konstatował w swej ostatniej publikacji15. Jego rewizjonizm był wprost przyczyną pewnego wyobcowania „szkoły” Miłobędzkiego, marginalizowania i szykan, co m.in. spowodowało przetrzymanie jego nominacji profesorskiej, którą otrzymał wreszcie w 1982 roku po opublikowaniu monumentalnej Architektury polskiej XVII wieku16.

Problematyka architektury drewnianej podjęta z nowej pozycji metodologicznej przeciwstawiała się tej postawie badawczej, która, bazując na kryterium postępu (podtrzymywanym przez marksizm) i kulcie klasycznego języka artystycznego, tradycyjnie koncentrowała się w Polsce jedynie na budownictwie wyższej klasy, stylowo najbliższym (głównie) włoskim modelom. Przy takich założeniach, powiadał Miłobędzki, problem relacji italianizmu do tradycji średniowiecznej, trwającej u nas przez całą nowożytność, nie ujawniał się poza ogólnikami, to zaś dawało w istocie zafałszowany obraz, który nie pozwalał umieścić zjawiska w kadrze tutejszego krajobrazu kulturowego17. W artykule tym, będącym niejako sumą dotychczasowych ustaleń, a zarazem programującym kolejny obszar badań, Miłobędzki przedstawił sześć propozycji: determinant tego krajobrazu (obiegowe modele techniczne i formalne; skala i rodzaj aktywności inwestycyjnej; postawa twórcza warsztatów; ideologia stanowa; społeczna świadomość artystyczna; struktura kulturowa; nadrzędna wobec wymienionych). Nawiązał tu zatem, w generaliach, do modelu komunikacji wizualnej Lecha Kalinowskiego, który pierwszy pokazał u nas, jak polska architektura renesansowa realizowała ideologiczną funkcję nakazu i jak wzorce wypracowane w podporządkowaniu do niej były powielane i prowincjonalizowane18. Tutaj też po raz pierwszy bodaj pojawia się termin wernakularyzm, który Miłobędzki stosuje za Mercerem i jego znaną definicją.

Stwierdzając jednorodność kulturową (materialną), tożsamą na wsi i w mieście, kwestionuje obraz architektury nowożytnej jako jednoliniowego następstwa kolejnych faz „wysokiego stylu”, czyli italianizmu i jego pozaalpejskich pochodnych. Obraz ten, powiadał Miłobędzki, musi być uzupełniony i poszerzony o zagadnienie przedłużonego trwania tradycji późnogotyckiej, obserwowanej w głąb drugiej połowy XVIII wieku, oraz, co szczególnie jest jego zasługą, o takie zjawiska, jak świadomy nawrót do gotyku, będący w istocie projektem (proto) historyzmu w sztuce XVII i XVIII wieku. Miłobędzki nazwał to „neogotykiem XVII i XVIII wieku”19. W perspektywie tradycyjnej szkoły badawczej, ufundowanej na kryterium postępu i klasycznym kanonie włoskim, był to problem zupełnie zmarginalizowany i dopiero w tej nowej perspektywie ujawnił się jako klucz do zrozumienia sztuki w rejonie zaalpejskim. To właśnie ze współobecności i ścierania się nurtu italianizującego z jego nowymi modelami, późnośredniowiecznego oraz nowożytnego historyzmu (neogotyku) bierze się dualizm formalny tutejszej sztuki i jej specyfika, przysparzająca tyle problemów interpretacyjnych pokoleniom badaczy, zanim nie postawił tutaj swojej sygnatury Miłobędzki.

Kwestie terminologiczne są w pracach Miłobędzkiego kolejnym ważnym zagadnieniem. Wprowadził więc takie pojęcia, jak neobarok XVII i XVIII wieku, uściślił, znane od czasów Bolesława Podczaszyńskiego i jego „Pamiętnika Sztuk Pięknych” (połowa XIX wieku) pojęcie „stylu Wazów”20, które, jako bardziej adekwatne niż używany „styl potrydencki”, pozwoliło wyodrębnić nowy kierunek w kosmopolitycznej architekturze europejskiej doby kontrreformacji. W okresie, gdy tzw. stylistyczna historia sztuki traciła na aktualności i wycofywano się z używania wobec epok nazw stylowych, Miłobędzki proponował termin „styl około 1640”, wyodrębniając za pomocą tej przełomowej daty nowy nurt architektury barokowej. W podobnym duchu pisał o międzywojennym tzw. stylu FIS. Termin wernakularyzm i neowernakularyzm pozwolił odseparować nieostry dotąd (czy silnie obciążony emocjami nacjonalistycznej historii sztuki) termin „rodzimości” vel „polskości”. Cenił pod tym względem publikacje obcokrajowców o polskiej architekturze21, gdzie tego typu wątpliwości są właśnie przefiltrowane przez „inny” punkt widzenia. Stale powracające wśród historyków sztuki debaty nad definicjami i zakresem znaczeniowym takich pojęć, jak „architektura polska” vel „w Polsce” („architektura warszawska” vel „w Warszawie”) zostały w jego publikacjach wyraźniej zdefiniowane. Z jego trzech książek, o różnych semantycznie tytułach: „Zarys dziejów architektury w Polsce”, „Architektura polska XVII wieku”, „Architektura ziem Polski”22, tylko druga definiuje pojęcie „architektura polska”, wiążąc je z XVII wiekiem jako tym stuleciem, które w ocenie autora jest właśnie jej desygnatem. Pewne jest także, że nie ma architektury „na tle europejskim”, lecz „w Europie”, dlatego przeznaczoną przede wszystkim dla odbiorcy zachodniego „Architekturę ziem Polski” opatrzył podtytułem „Rozdział europejskiego dziedzictwa”, co w syntetycznej formie określa dzieje architektury tej części Europy jako wielki dialog między przełożonymi na formę nowymi koncepcjami filozoficzno-światopoglądowymi napływającymi z Zachodu a miejscową tradycją i kulturą (problem geografii artystycznej „dwóch Europ”: Zewnętrznej i Wewnętrznej). Na gruncie tego znanego rozróżnienia Miłobędzki oparł większość analiz dotyczących specyfiki sztuki/architektury środkowoeuropejskiej (Europy Zewnętrznej) i jej kulturowego samookreślania się.

Pozostaje jednak kwestią otwartą, przez Miłobędzkiego niedopowiedzianą (niedokończoną?), jak dalece, analizując problem „centrum i peryferiów” i śledząc „podróże” w czasie i przestrzeni kanonicznych struktur na obszar Europy Środkowej, jego zamysłem było zastąpienie tradycyjnego w historii sztuki pojęcia wielokulturowości jako podstawowej cechy tutejszej sztuki/kultury (z wpisaną w pojęcie wielokulturowości segmentacyjność i izolacjonizm jako jego implikację), dzisiejszym, szerszym semantycznie i poznawczo pojęciem transkulturowości, które identyfikuje się z kulturową „płynnością”. Także nie był do końca jasny jego stosunek do stylistycznej historii sztuki i architektury: w niektórych przypadkach Miłobędzki bierze rozbrat z tradycyjną terminologią, innym razem tworzy ich kolejne mutacje, np. przez wprowadzenie pojęcia „drugiego renesansu” na określenie wyjątkowej w skali europejskiej tzw. grupy pułtuskiej: kościołów inspirujących się renesansową teorią widzenia artystycznego w nawiązaniu do geometrycznych spekulacji nad przestrzenią jednorodną, opartą na perspektywie matematycznej (malarskiej)23. Wyjątkowość tej architektury posłużyła Miłobędzkiemu do zanegownia stereotypowej opozycji „centrum i prowincji”24. Nowatorstwo tej monografii jest dwojakiego rodzaju: hipoteza o malarskiej genezie wnętrz znalazła potwierdzenie w odkrytych polichromiach, a interpretacja przestrzeni tych kościołów, ukształtowanej w formę gigantycznego renesansowego „tunelowo-perspektywicznego” systemu architektonicznego została oparta na gestaltowskiej strukturalistycznej analizie Hansa Sedlmayra. Miłobędzki dokonał więc rewindykacji tej metody, którą posłużył się także w pracy o modelach systemowych, jakie stosowano przy konstruowaniu zamków na przełomie średniowiecza i nowożytności25.

Zasługą Miłobędzkiego jest też wprowadzenie do naukowego obiegu pewnych budowli, określenie ich kluczowego znaczenia w historii tak polskiej, jak i europejskiej architektury. Co nie oznacza bynajmniej, że był tutaj „odkrywcą” (używam świadomie cudzysłowu), ponieważ jako badacz był poznawczo zorientowany na „wytwarzanie” (tworzenie) wiedzy, a nie na jej „odkrywanie” i kumulację. Pisał więc o „tajemnicy zamku w Zbarażu”, ukrytej w prekursorskim projekcie fasady o formach neoklasycyzmu weneckiego autorstwa Vincenza Scamozziego26, oraz o odnalezionym w Zbiorach Drezdeńskich projekcie drewnianego pałacu Lubomirskiego w Czerniakowie, autorstwa czołowego architekta XVII-wiecznej Europy Tylmana z Gameren27, którym zresztą interesował się od lat 50.28 Odnalezione w archiwach sztokholmskich materiały do pierwszego polskiego „drapacza chmur”: neośredniowiecznego donżonu Towarzystwa Telefonów Cedergen w Warszawie z początku XX wieku pozwoliły zidentyfikować tę dziwną budowlę jako najwcześniejszy w Europie przerzut tzw. starszej szkoły chicagowskiej29. Interpretacje romantycznych przebudów zamków średniowiecznych w XVIII i XIX wieku Miłobędzki rozwinął w pierwszą u nas analizę tematu więzienia jako maski zgodnej z semantyką teorii charakterologicznej. Pozwoliło mu to przesunąć początki (proto)romantyzmu w Polsce i tzw. narodowego historyzmu w architekturze Królestwa Kongresowego, programowanego w nawiązaniu do własnej spuścizny artystycznej30. Odwołał się tutaj ponownie do metody ikonologicznej.

Stale wracając do kwestii centrum i peryferiów i per se pytania: co stanowiło o specyfice architektury środkowoeuropejskiej, Miłobędzki śledził mechanizm owej „utraty środka”, o której pisał Hans Sedlmayr, a która polegała na przekraczaniu klasycznej tradycji włoskiej w krajach zaalpejskich i w swym skomplikowaniu nie dawała się już formułować jako antyteza neoklasycyzm-neogotyk. Przez nowoczesnych badaczy antyteza ta była kwestionowana od co najmniej połowy XX wieku. Problem Północ-Południe wiódł więc, poza już wymienionymi, w stronę poszukiwań polskich redakcji protoromantycznej „awangardy” francuskich oświeceniowych „rewolucjonistów”, której jednym z najświetniejszych w Europie przykładów jest purystyczny neoklasycyzm kościoła w Bielsku Podlaskim poddany przez Miłobędzkiego wyrafinowanej analizie morfologicznej, z użyciem metody genetycznej31. W pracach nad początkami klasycyzmu i „romantycznym klasycyzmem” są oczywiste homologie z giedionowską koncepcją „podwójnego klasycyzmu” (dualizmu klasycystycznego).

Najaktualniejsze w ówczesnej historii sztuki badania Susan Lang nad modelami idealnych miast (1952) posłużyły Miłobędzkiemu do zrekonstruowania dokonanych modyfikacji renesansowego planu Zamościa, które wiodły od teoretycznych, formalistycznych schematów miast idealnych kształtowanych przez geometryczną abstrakcję i interpretację figur magicznych, w kierunku wytworzenia realnego, a zarazem modelowego typu miasta32. Ponad cztery dekady, jakie upłynęły od powstania tych prac, jest wystarczająco długim okresem, by dostrzec zawarte w nich nowatorstwo: metoda strukturalna dzieła architektonicznego Hansa Sedlmayra i Emila Kaufmanna (tzw. drugiej szkoły wiedeńskiej) wiążąca w jedno analizy formalne ze znaczeniem, została połączona z narzędziami aktualnej krytyki architektonicznej.

Zaalpejskie motywy podejmowane w naukowej refleksji Miłobędzkiego przyniosły także nowe interpretacje niderlandyzmu w postśredniowiecznej Europie. Jego syntezy33 kładą fundamenty pod nowe badania nad architekturą północną. Przetasowaniu uległy więc dotychczasowe ustalenia i zostały postawione nowe diagnozy stylistyczne, podważające stosowane kategorie stylowe, zwłaszcza manieryzm, i akcentujące, znaną już z wcześniejszych publikacji, tezę o przedłużonym trwaniu średniowiecza w tym regionie oraz o zależności architektury miejskiej od budownictwa drewnianego. W istocie Miłobędzki poszedł tu tropem Taverne’a (1981), który odrzucał rutynowe metody badawcze polegające na aplikowaniu do budowli północnych miary włoskiej teorii architektonicznej, a co za tym idzie, stosowanie pojęć w rodzaju „architekt” czy „renesans”, wykształcone na bazie kodu, jakim posługują się nowocześni historycy architektury włoskiej. Architektura północy została ujawniona jako nowe zjawisko (kierunek) postśredniowiecza, które nie bazuje w zasadzie na humanistycznych pryncypiach architektury wypracowanych we włoskiej teorii (retoryce i poezji). Odmienność tej architektury wiedzie ku ostatecznemu rozbratowi z pojęciami stylistycznej historii sztuki i architektury (takimi jak np. „Północny Renesans” czy „Północny Barok”), aplikowanymi sztucznie i bezrefleksyjnie z teorii i historii sztuki włoskiej.

W połowie lat 50. Miłobędzki ujawnił wyniki swych badań nad pierwszym polskim traktatem architektonicznym: „Krótką nauką budowniczą, pałaców zamów podług nieba i zwyczaju polskiego” z połowy XVII wieku34. Charakterystyka i interpretacja (ciągle) anonimowego tekstu została sfinalizowana w krytycznej edycji ze wstępem i komentarzem Miłobędzkiego (a także okładką i obwolutą jego projektu) w 1957 roku35. Dla badań nad dziejami rezydencji nowożytnej w Polsce, ale także w całym regionie północno-wschodniej Europy Łacińskiej po Skandynawię była to publikacja przełomowa i do dziś fundamentalna, po pół wieku od jej ukazania się niemal wszystkie ustalenia pozostały aktualne, wszystkie podstawowe kwestie, w tym dotycząca genezy dworu XVII wieku, stając się punktem wyjścia dla jego uczniów, badaczy młodej generacji, m.in. dotyczących recepcji tego tekstu w polskiej teorii architektonicznej następnych stuleci oraz obserwowanych aż do schyłku XX wieku relacji między teorią, praktyką i ideologią.

Doświadczenia inwentaryzacyjne i weryfikacja zabytków w postaci nowej klasyfikacji dzieł sztuki i architektury dla potrzeb ówczesnej polityki państwowej zostały zdyskontowane przy pisaniu dwóch książek, które nie miały u nas precedensu. Po pierwsze więc: Zarysu dziejów architektury w Polsce, sześciokrotnie wznawianego, którego nowoczesna syntetyczna forma w połączeniu z charakterystyczną dla całego pisarstwa Miłobędzkiego precyzją i lapidarnością języka ciągle pozostaje niedościgłym wzorem akademickiego podręcznika i niezbędnym źródłem wiedzy. Jako książka stricte autorska, w tym samym stopniu dyskontowała najaktualniejszy wówczas (1963) stan wiedzy z zakresu historii architektury polskiej, jak potwierdzała niezależność naukową Miłobędzkiego od ówczesnych „autorytetów”: „szokujące” cezury i podział na „niekanoniczne” rozdziały czy odejście od przestarzałej nomenklatury groziły ocenzurowaniem tekstu i niedopuszczeniem go do druku, czego na szczęście udało się uniknąć36. Zarys dziejów miał cechy propedeutyki; na wiele lat otworzył (i nadal to czyni!), pole do nowych badań i pod tym względem jego pozycja na polskim rynku ciągle pozostaje niezagrożona, wraz z jej nowszą, bardziej syntetyczną, dwujęzyczną mutacją (Architektura ziem Polski). Atlas zabytków architektury w Polsce opracowany wspólnie z J. Z. Łozińskim37 ma podobną pozycję pierwszego tego typu wydawnictwa w Polsce. Autorską publikacją jest wreszcie monumentalna dwutomowa Architektura polska XVII wieku, efekt 10 lat pracy, wydana w ramach serii Instytutu Sztuki PAN «Dzieje Sztuki Polskiej». Publikacja ta nie ma precedensu we współczesnej humanistyce, nie tylko zresztą polskiej. Jako gigantyczne jednoosobowe przedsięwzięcie, w oczywisty sposób przeczy obiegowym poglądom o niemożności prowadzenia tego rodzaju prac bez angażowania wielkich zespołów, a warto zdać sobie sprawę, że prace te były prowadzone w warunkach permanentnych deficytów realnego socjalizmu i epoce „przedkomputerowej” opartej na warsztacie rodem z XIX wieku (słynne „fiszkarnie”). Standard naukowy tej pracy ma wymiar uniwersalny i ponadczasowy, limitowany jedynie barierą językową (co nadrobiły zresztą artykuły obcojęzyczne w latach 90.). Miłobędzki dokonał tutaj gruntownego przewartościowania dotychczasowych poglądów na ówczesną kulturę architektoniczną Polski w jej wielorakich powiązaniach artystyczno-polityczno-społecznych i stworzył wzorcową wielką narrację architektoniczną i kulturową o XVII wieku, dystansując się tym samym od naukowo-deskrypcyjnej rutyny uprawianej tak często „podług nieba i zwyczaju polskiego”. Trzynaście lat od wydania książki powrócił do niej, by skonfrontować dawne i nowe ustalenia, może przeprowadzić autorkorekty, ale tekst nie zdążył się już ukazać za życia autora.

Praca przy klasyfikacji zabytków (classment) miała aspekt praktyczny, ale także teoretyczno-metodologiczny: opierała się, jak to sformułował Miłobędzki, „na jakimś idealnym modelu podręcznika historii architektury”, a przy precyzowaniu i selekcjonowaniu klasy zabytków Miłobędzki odwołał się do pojęć z nowoczesnej sztuki i teorii, zwłaszcza kubizmu i puryzmu, które spowodowały zmianę paradygmatów estetycznych38. Ta ujawniona relacja między sztuką i architekturą XX wieku i ich teorią, a architekturą dawną, jest kolejnym kluczem do zrozumienia naukowego warsztatu Miłobędzkiego, który zawsze interesował się awangardową, nowoczesną architekturą39, czy najnowszą, o której wypowiadał się zwłaszcza w kontekście współczesnej Warszawy40. Miłobędzki ujawniał tu postawę preposteryjną: dla niego było oczywiste, że zjawiska z przeszłości są możliwe do dostrzeżenia i reinterpretacji właśnie z punktu widzenia gadamerowskiego „odwróconego spojrzenia”, z perspektywy dzisiejszej w głąb przeszłości. Miłobędzki, choć sam nigdy krytyki sensu stricto nie uprawiał, także dostrzegał szansę na odnowienie naszej dyscypliny przez łączenie pracy historyka z krytyką architektoniczną.

W kwestiach współczesnej egzystencji zabytku i jego ochrony także zajmował stanowisko rewizjonistyczne, widząc anachronizm obowiązującej ciągle w Polsce myśli konserwatorskiej i jej szkodliwe konsekwencje w praktyce41. „Antykonserwatorska” szkoła Gutta i Guerquina, z której wyszedł, określiła tu jego postawę. Pod koniec życia był to jeden z obszarów jego refleksji. Pytał, czym była tzw. polska szkoła konserwatorska: mitem czy rzeczywistością?42 i otwarcie, nie skrępowany cenzurą czy jakimiś towarzysko-zawodowymi układami mówił o moralnych (tzn. ich braku) aspektach tzw. zabytkowych rezerwatów i makietowaniu miast. Pytając o miejsce zabytkowej architektury „w kadrze współczesnej świadomości historycznej”43 oraz o współczesność i przyszłość w ochronie zabytków44 powracał do tematu i spraw, które zdecydowały o jego drodze życiowej, gdy jako student i początkujący wykładowca-asystent sprzeciwiał się „zabytkowiczom” i ich politycznym mocodawcom. Antykonserwatorska postawa Miłobędzkiego, który stale wskazywał na utopijność oświeceniowo-romantycznych i postromantycznych koncepcji ochrony, podkreślał relatywizm pojęcia zabytku i kryteriów wartościowania (znana kwestia weryfikowalności sformułowanych przez Riegla i zmodyfikowanych przez Frodla kategorii wartości zabytkowej), zwracał uwagę na polityczne sfunkcjonalizowanie zabytkoznawstwa, od teorii poczynając a na praktyce kończąc45 – otóż tego rodzaju postawa nie miała (i nadal nie ma) wielu zwolenników. Był w tych poglądach niezależny i tylko niektórzy jego uczniowie je podzielali. Krytyczna ocena praktyk tzw. odbudowy uderzała bowiem w interesy zawodowe lobby konserwatorów, o których Miłobędzki miał zresztą nienajlepszą opinię jako o środowisku zdominowanym przez architektów i archeologów, nieprzemakalnych na nowoczesną myśl teoretyczną i na zmienne paradygmaty współczesności, a którzy w swym anachronizmie teoretyczno-metodologicznym doprowadzają do szkodliwego klonowania nieaktualnych, martwych już pojęć. Radykalizując problem, to „antykonserwatorstwo” Miłobędzkiego daje się ująć stwierdzeniem, że naturą zabytku jest jego przemijalność. Patrząc na zmieniającą się dynamicznie Warszawę przełomu XX i XXI wieku Miłobędzki dostrzegał próby nadążenia za Generic City, kosmopolityczną metropolią doby globalizacji i transkulturowości, zdiagnozowaną tak wnikliwie przez architekta i teoretyka Rema Koolhaasa. Obserwował te procesy krytycznie, ale ani bez niechęci, ani tym bardziej bez fanatyzmu wobec tzw. tradycji, która w Warszawie została tak skrajnie sfunkcjonalizowana politycznie. Jako uważny a zdystansowany obserwator współczesności racjonalizował zmiany, jakim poddana została Warszawa, której kulturowy i architektoniczny krajobraz w historycznych przekształceniach był przez niego wielokrotnie opisywany. Rekonstruując warszawską „scenę architektoniczną i jej aktorów” u progu XX wieku46 (dwugłos z M. Leśniakowską, publikowany rozdzielnie), widział to miasto jako „krainę wolności w tajemniczym ogrodzie Europy Środkowej”, jak poetycko nazwał Mazowsze47. Współczesne zmiany w krajobrazie Warszawy były przez niego odczytywane jako naturalna konsekwencja postępującego rozpadu tego miasta, utraty jego genius loci, jako wynik kulturowej amnezji, w której zatraciło się poczucie, że miasto stołeczne jest kreacją wyższego rzędu. Dlatego od zdegradowanej architektonicznie i społecznie, „obcej” mu Warszawy, uciekał do Kazimierza, „prowincjonalnego centrum kultury wysokiej”, jak go nazywał48, tak pociągającego wielością wizerunków i krajobrazem, w którym townscape łączy się z landscape. Oraz do Krakowa, gdzie odnajdywał resztki dawnej hierarchii społecznej i dawnego porządku, jakie są cechą wielkich, XIX-wiecznych w socjogenezie miast europejskich49.

Rozważał te kwestie w późnych artykułach, esejach i wykładach w Instytucie Historii Sztuki UW, których intelektualna otwartość przeczy uproszczeniom biologicznego detereminizmu zawierającego się w pojęciu „późna twórczość” uczonego/artysty. Coraz bardziej syntetyzując, zarazem problematyzował architekturę i jej historię jako reprezentację, „czytając” ją jak mapę: precyzyjną w szczegółach a zarazem rysującą w rozległej perspektywie coraz to nowe terytoria, „ogólną konstelację”, że posłużę się pojęciem Karla Mannheima. Wyszedł od badań historii architektury ziem polsko-litewskich i jej związków ze sztuką włoską i zachodnioeuropejską, doszedł do oglądu krajobrazu kulturowego Europy Środkowej, badając artefakty różnych rodzajów i epok, od XIV do początków XXI wieku. Zdystansowany wobec metafizyki heglowskiej, której niesprawdzalność wykazał w swoich pracach, był, ujmując rzecz generalnie, neoekspresjonistą (może neokantystą?), dla którego wartości estetyczne i ekspresja dzieła oraz jego artystyczna autonomia łączyły się z funkcją społeczną. Indywidualizm i „wolna podświadomość”, jak sam to określał, wyznaczały cechy Miłobędzkiego jako naukowca wykładowcy i nauczyciela kilku generacji historyków sztuki i jego własne słowa nie pozwalają mieć co do tego wątpliwości: „Nie przeszedłem przez żadną szkołę, żadne seminarium. Miałem swobodę myślenia i szukania, nieskrępowanego konwencją metodologiczną, balastem bibliografii, wpojonych w podświadomości pojęć i «oficjalnych» w nauce poglądów. Miałem wolną podświadomość”50.

Historia architektury Miłobędzkiego ma strukturę przestrzenną nasuwającą na myśl aksonometrie Auguste’a Choisy’ego, czy komputerowe renderingi 3D współczesnego projektanta, które pozwalają na ogląd rzeczy równocześnie ze wszystkich możliwych stron i wszelkich, symultanicznych, synchro- i diachronicznych powiązań, przecięć, kontekstów i socjokodów. Miłobędzki był badaczem-modernistą: jego powroty (do tematów, tekstów) dyktował stricte modernistyczny, epistemologiczny sceptycyzm co do możliwości jednorazowego i ostatecznego wyjaśnienia rzeczywistości, oraz przekonanie, a to także cecha światopoglądu modernistycznego w najszerszym rozumieniu, że dyskurs nigdy nie jest definitywnie skończony.

*Tekst jest nieco zmienioną wersją artykułu Adam Jerzy Miłobędzki (1924–2003) i jego historia architektury, „Biuletyn Historii Sztuki” 2003, nr 3–4, s. 589–610; tamże pełna bibliografia publikacji Adama Miłobędzkiego i szczegółowe dane biograficzne.

1J. Białostocki, W pogoni za schematem. Usiłowania systematycznej historii sztuki, „Biuletyn Historii Sztuki” 1947, R. 9, nr 3–4, s. 225–239.

2A. Miłobędzki, Badania nad historią architektury, [w:] Wstęp do historii sztuki, t. I: Przedmiot – metodologia – zawód, Warszawa 1973, s. 471–493.

3Idem, Historie architektury – dawne i nowe, [w:] Sztuka piękna architektura. Sesja Naukowa z okazji Jubileuszu Profesora J. Tadeusza Gawłowskiego, Kraków 1997, s. 144–147; idem, Historie architektury dawne i nowe, [w:] 50 lat architektury i urbanistyki w Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 2002, s. 49.

4A. Miłobędzki, Architektura w jedenastu odsłonach [wybór tekstów z lat 1956–2003 z autorskim wstępem], mpis 2004, niewydany.

5Idem, Oskar Sosnowski jako architekt, [w:] Sztuka i historia. Księga pamiątkowa ku czci profesora Michała Walickiego, 1904–1966, Warszawa 1966, s. 191–201; idem, Oskar Sosnowski – polski historyk architektury, [w:] Myśl o sztuce, Materiały Sesji zorganizowanej z okazji czterdziestolecia Stowarzyszenia Historyków Sztuki Warszawa 1974, Warszawa 1976, s. 283–294; idem, Oskar Sosnowski – architekt i badacz oraz jego Zakład Architektury Polskiej, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1990, R. 35, z. 3–4, s. 131–138; idem, Oskara Sosnowskiego świat architektury, [w:] Architekt Oskar Sosnowski (1880–1939) profesor Politechniki Warszawskiej. Twórczość i dzieła, red. M. Brykowska, Warszawa 2000, s. 13–18.

6A. Miłobędzki, Oskar Sosnowski – architekt i badacz..., op. cit., s. 131–138.

7Idem, Humaniści i inżynierowie-architekci w studiach nad historią sztuki i kultury. Zakład Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej 1922/1923–1939, [w:] Dzieje Historii Sztuki. Kształtowanie się instytucji naukowych w XIX i XX wieku, Poznań 1996, s. 193–202.

8Idem, Kaplica Matki Boskiej Karmelitańskiej we Frydmanie, wspólnie z J. Białostockim, „Biuletyn Historii Sztuki” 1957, R. 19, nr 2, s. 109–120.

9Idem, System dziewięciu słupów w Zakliczynie nad Dunajcem, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury” 1947, R. 9, nr 3–4, s. 360–368.

10Idem, Architektura polska do połowy XIX wieku [album], oprac. J. Zachwatowicz, współpraca Z. Świechowski, J. A. Miłobędzki, Warszawa 1952; idem, Architektura polska do połowy XIX wieku [album], oprac. J. Zachwatowicz, współpraca J. Miłobędzki, wyd. 2, Warszawa 1956.

11A. Miłobędzki, Domy rzemieślnicze w miasteczkach południowej Lubelszczyzny, „Ochrona Zabytków” 1952, R. 5, nr 2, s. 117–122; idem, Z problematyki budownictwa drewnianego epoki Odrodzenia, wspólne z W. Kalinowskim i C. Krassowskim, „Biuletyn Historii Sztuki” 1953, R. 15, nr 3–4, s. 34–55; idem, Studia nad zabudową miasteczka Ciężkowice, wspólnie z C. Krassowskim, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1957, t. II, s. 31–60.

12Idem, Na bezdrożach badań architektury drewnianej, [w:] Wieś i miasteczko u progu zagłady. [Materiały Konferencji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki Wojnowice, marzec 1988], Warszawa 1991, s. 89–99.

13A. Miłobędzki, European Wooden Architecture in the 19th Century: Myth and the Historie Reality, [w:] Vernacular Art in Central Europe, Materiały z międzynarodowej konferencji: Rodzimość w sztuce Europy Środkowej. W stulecie stylu zakopiańskiego, Kraków 1–5.10.1997, red. J. Purchla, Kraków 2001, s. 57–63; idem, On Vernacularism, [w:] Vernacular Art in Central Europe, Materiały z międzynarodowej konferencji: Rodzimość w sztuce Europy Środkowej. W stulecie stylu zakopiańskiego, Kraków 1–5.10.1997, red. J. Purchla, Kraków 2001, s. 9–10.

14A. Miłobędzki, The Survival of Gothic in Vernacular and „Neo-Vernacular” Architecture, [w:] L’art et les révolutions [Actes du XXVII Congrés International d’Histoire de l’Art], 6, Strasbourg 1992, s. 149–154.

15Idem, Architektura w jedenastu odsłonach..., op. cit.

16Idem, Architektura polska XVII wieku, t. I-II, Warszawa 1980, seria «Dzieje Sztuki Polskiej», t. IV: Sztuka Polska XVII wieku, cz. 1.

17Idem, Architektoniczna tradycja średniowiecza w krajobrazie kulturowym Polski XVI-XVIII w. Sześć propozycji problemowych, [w:] Symbolae Historiae Artium. Studia z historii sztuki Lechowi Kaliniowskiemu ofiarowane, Warszawa 1986, s. 369–379.

18L. Kalinowski, Model funkcjonalny przekazu wizualnego na przykładzie renesansowego dzieła sztuki, [w:] Renesans. Sztuka i ideologia, Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce PAN Kraków 1972 oraz Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kielce 1973, Warszawa 1976, s. 165–177.

19A. Miłobędzki, [Głos w dyskusji na sesji naukowej SHS „Sztuka baroku”:] Odrodzenie gotyku w Polsce w epoce baroku, s. 117–118.

20Idem, [Głos w dyskusji na sesji naukowej SHS „Sztuka baroku”:] Kierunki architektury wczesnobarokowej, „Biuletyn Historii Sztuki” 1958, R. 20, nr 1, s. 116–117.

21Idem, recenzja: [B. Knox, The architecture of Poland, London 1971], „Biuletyn Historii Sztuki” 1972 R. 34 nr 1, s. 95.

22Idem, Zarys dziejów architektury w Polsce, wyd. 1, Warszawa 1963; idem, Architektura polska XVII wieku, t. I-II, Warszawa 1980; idem, Architektura ziem Polski. Rozdział europejskiego dziedzictwa. The Architecture of Poland. A Chapter of the European Heritage, Kraków 1994; idem, Architektura ziem Polski. Rozdział europejskiego dziedzictwa. Architektur Polens. Kapitel des europäischen Kulturerbes, Kraków 1998 [wersja pol.-niem.].

23Idem, Renesansowa kolegiata w Pułtusku, [w:] Kościół i kultura, Płock-Pułtusk 1996, s. 77–85; idem, Pułtuski „system architektoniczny”, [w:] Nobile claret opus. Studia z historii sztuki dedykowane Mieczysławowi Złotowi, Wrocław 1998, s. 237–242.

24Idem, Prowincja i wielki świat: kościoły mazowieckie XVI w., [w:] Bazylika pułtuska, 550 lat świątyni i kapituły pułtuskiej, Pułtusk 2001, s. 169–172.

25Idem, Pałac i zamek „renesansowy”, [w:] Renesans. Sztuka i ideologia. [Materiały Sympozjum Naukowego Komitetu Nauk o Sztuce PAN, Kraków 1972 oraz Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki Kielce 1973], Warszawa 1976, s. 411–420.

26Idem, Tajemnica zamku w Zbarażu, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1956, t. I, s. 371–380.

27Idem, Pałac w Czerniakowie. Ze studiów nad architekturą w podwarszawskich dobrach marszałka Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1966, t. XI s. 377–392.

28Idem, Projekty zamków Zygmunta III w Archiwum Tylmana van Gameren, „Biuletyn Historii Sztuki” 1960, R. 22, nr 4, s. 365–370; idem, Nowo odkryte varsaviana w Archiwum Tylmana z Gameren, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1961, t. VI, s. 55–60.

29Idem, Wieżowiec Towarzystwa Telefonów „Cedergren” w Warszawie, „Rocznik Historii Sztuki” 1974, R. 10, s. 98–115; idem, Amerykański „drapacz nieba” w Warszawie, [w:] Pochwała historii powszechnej. Księga ofiarowana prof. dr hab. Andrzejowi Bartnickiemu, red. Z. Kwiecień, Warszawa 1996, s. 485–489.

30Idem, Zamek i więzienie. Ze studiów nad ikonografią architektury romantyzmu. Początki narodowego historyzmu w budownictwie Królestwa Kongresowego, [w:] Romantyzm. Studia nad sztuką drugiej połowy wieku XVIII i wieku XIX, Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Warszawa 1963, Warszawa 1967, s. 277–300; idem, Zamek sandomierski, [w:] Studia Sandomierskie. Materiały do dziejów Miasta Sandomierza i regionu Sandomierskiego, red. T. Wąsowicz, J. Pazdura, Łódź 1967, s. 243–286.

31Idem, Kościół w Bielsku Podlaskim. Z dziejów recepcji francuskiej myśli architektonicznej w Polsce, [w:] Muzeum i twórca. Studia z historii sztuki i kultury ku czci Prof. dra Stanisława Lorenza, Warszawa 1969, s. 417–431.

32Idem, Ze studiów nad urbanistyką Zamościa, „Biuletyn Historii Sztuki” 1953, R. 15, nr 3–4, s. 68–87; idem, Znaczenie środowiska zamojskiego w architekturze, [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, red. K. Myśliński, Zamość 1969, s. 125–133.

33Idem, Architektura i „Architectura” w kulturze Północnej Europy: 1550–1620, „Porta Aurea. Rocznik Zakładu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego” 1993, R. 2, s. 7–14; idem, Niderlandyzm i niderlandyzująca architektura jako zjawisko kulturowe i artystyczne: 1550–1650, [w:] Niderlandyzm w sztuce polskiej, Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Toruń 1992, Warszawa 1995, s. 51–58.

34Idem, Polski traktat architektoniczny XVII w. Charakterystyka i próba interpretacji „Krótkiej nauki budowniczej”, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Badań nad Sztuką” 1955, R. 6, s. 116–139.

35Idem, Krótka Nauka Budownicza Dworow, Pałacow, Zamkow podług Nieba y zwyczaiu Polskiego, wstęp, komentarz, okładka i obwoluta J. A. Miłobędzki, Wrocław 1957, s. 124, il. 53.

36Notatki Adama Miłobędzkiego, niedat., rkpis w archiwum rodziny.

37Atlas zabytków architektury w Polsce, wspólnie z J. Z. Łozińskim, Warszawa 1967, s. 251, il. 397; wersja ang. i franc.

38Idem, Architektura polska XVII wieku – po 13 latach [tekst nieodnaleziony].

39Polish Architecture in the Period 1918–1939, „Rasegna” 1996, t. LXV, s. 6–13 [numer poświęcony polskiej awangardzie w architekturze: Architecture and Avant-Garde in Poland 1918–1939], red. A. Miłobędzki.

40Idem, Warszawa miastem historycznym – przeszłość i teraźniejszość, [w:] Miasto historyczne: potencjał dziedzictwa, Materiały z konferencji: Historyczne metropolie: ukryty potencjał, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 26–29.05.1996, red. K. Broński, J. Purchla, Z. K. Zuziak, Kraków 1997, s. 121–134; idem, Warszawa na Mazowszu. Warszawa – kraina wolności. Mazowsze – tajemniczy ogród środka Europy, Materiały na: Kongres Architektury Polskiej Gdańsk 24–26.09.1998, Warszawa 1998, s. nlb. 2–7; idem, Krajobrazy – natura, kultura, kreacja, „Seminaria Orońskie II”, Warszawa 1994, s. 115–122; idem, Architektura w Warszawie – architektura z Warszawy [tekst wykładu wygłoszonego w TOnZ Warszawa 1999], [w:] Spotkania w Willi Struvego 1998–2001. Wykłady o dziedzictwie kultury, Warszawa 2001, s. 147–160; idem, Warszawa jako centrum architektury, [w:] Wielka Księga Warszawy, Warszawa 2004.

41Idem, Podstawowe odniesienia ochrony zabytków, Materiały na Konferencję Służb Ochrony Zabytków Czy zdołamy ocalić, „Kuryer Konserwatorski. Biuletyn Państwowej Służby Ochrony Zabytków” 1991, nr 3, s. 18–19; idem, Ochrona zabytków w dzisiejszym świecie, [w:] Od świata granic do świata horyzontów, red. J. Purchla, Kraków 2001, s. 323–327; idem, The Protection of Monuments in Today’s World, [w:] From the World of Borders to the World of Horizons, red. J. Purchla, Kraków 2001, s. 305–309; idem, Polska szkoła konserwacji? [w:] A. Miłobędzki, J. Krawczyk, K. Chmielewski, Kazimierz odnowiony. Jego zabytki i krajobraz kulturowy, Warszawa 2003, s. 19–22; idem, Kazimierz Dolny: pejzaż kultury, pejzaż historii. Z prof. Adamem Miłobędzkim rozmawiają Krzysztof Chmielewski i Jarosław Krawczyk, [w:] ibidem, s. 33–48; idem, „Polska szkoła konserwatorska” – mit czy rzeczywistość, [w:] Ars sine scientia nihil est. Księga ofiarowana Prof. Zygmuntowi Świechowskiemu, red. J. Olenderek, Warszawa 1997, s. 160–165.

42A. Miłobędzki, „Polska szkoła konserwatorska”..., op. cit., s. 160–165; idem, „Polska szkoła konserwatorska”, „Arka” 1994, nr 49 (1), s. 29–45; idem, Polska szkoła konserwacji?..., op. cit., s. 19–22.

43Idem, Architektura zabytkowa w kadrze współczesnej świadomości historycznej, [w:] Historia a system, red. M. Poprzęcka, Warszawa 1997, s. 97–101.

44Idem, Współczesność i przyszłość w ochronie zabytków: kilka refleksji, [w:] Odbudowa miast historycznych, red. M. Lubocka-Hoffmann, Elbląg 1998, s. 234–239.

45Idem, Monuments, Politics and Society: Polish Experiences (1945–1995), Memory & Oblivion. Proceedings of the XXIX International Congress of the History of Art held in Amsterdam, 1–7 September 1996, red. W. Reinink, J. Stumpel, Dordrecht 1999, s. 369–371.

46Idem, Warszawa około 1900: scena architektoniczna i jej aktorzy, [w:] Sztuka około 1900 w Europie Środkowej. Centra i prowincje artystyczne, Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 20–24.10.1994, red. P. Krakowski, J. Purchla, Kraków 1997, s. 87–90 (Warsaw Around 1900: The Architectural Stage and its Actor, [w:] Art Around 1900 in Central Europe: Art Centers and Provinces, red. P. Krakowski, J. Purchla, Kraków 1999, s. 129–133.

47A. Miłobędzki, Warszawa na Mazowszu. Warszawa – kraina wolności. Mazowsze – tajemniczy ogród środka Europy, materiały na: Kongres Architektury Polskiej Gdańsk 24–26 września 1998, Warszawa 1998, s. nlb. 2–7.

48Idem, wypowiedź na: Kongres Kultury Polskiej 2000. Forum: Ochrona dziedzictwa kultury w Polsce, 7grudnia 2000 r., „Ochrona Zabytków” 2001, R. 54, nr 1, s. 1–3.

49Idem, Kraków i Praga – dwa centra architektura architektury barokowe, [w:] Kraków i Praga – dwie stolice Europy Środkowej, Materiały z międzynarodowej konferencji: Kraków i Praga – dwie stolice Europy Środkowej, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 1–2.06.2000, red. J. Purchla, Kraków 2002, s. 69–75; idem, Architektura jako wyraz stołeczności Krakowa i Lwowa w dobie nowożytnej, [w:] Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej, Materiały z międzynarodowej konferencji: Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej, Międzynarodowe Centrum Kultury Kraków 15–16.11.2002, red. J. Purchla, Kraków 2003, s. 75–80.

50Notatki Adama Miłobędzkiego, niedat., rkpis w archiwum rodziny.

Włodzimierz Jan Missiuro

Urodzony 28 XII 1892 w Witebsku. Studia na uniwersytecie w Saratowie (1910–1915). Kierownik Pracowni Fizjologii Stosowanej Katedry Fizjologii UW (1928–1939) oraz Zakładu Fizjologii CIWF w Warszawie (1931–1939). Profesor UŁ (1946), UW (od 1947), AM (od 1950). Kierownik Zakładu Fizjologii AWF (1946–1967). Organizator i dyrektor Instytutu Naukowego Kultury Fizycznej (1953).

Lekarz fizjolog; pionierskie prace z zakresu fizjologii sportu, lotnictwa i pracy.
Członek m.in. TNW (1951), Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, Międzynarodowej Federacji Medycyny Sportowej.
Współzałożyciel m.in. Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej (1937). Redaktor naczelny „Przeglądu Fizjologii Ruchu”, „Acta Physiologica Polonica” oraz „Roczników Kultury Fizycznej i Wychowania Fizycznego i Sportu”.
Zmarł 11 IV 1967 w Warszawie.

Laboratorium fizjologiczne na usługach wychowania fizycznego i sportu, Warszawa 1925; Psychotechnika w lotnictwie, Warszawa 1928 (współautor B. Zawadzki); Fizjologia Pracy. Podstawy teoretyczne, Warszawa 1936; Znużenie. O fizjologicznych podstawach racjonalizacji pracy, Warszawa 1947; Fizjologia układu nerwowego i mięśni, Warszawa 1952; Zarys fizjologii pracy, Warszawa 1965.

L. Markiewicz, Włodzimierz Jan Missiuro 1892–1967, „Acta Physiologica Polonica” 1987, maj-czerwiec, nr 38 (3), s. 255–263.

MONIKA NOWAKOWSKA-ZAMACHOWSKA

WŁODZIMIERZ JAN MISSIURO

1892–1967

Włodzimierz Jan Missiuro urodził się 28 grudnia 1892 roku w Witebsku, w rodzinie lekarskiej. Jego ojciec Hipolit był stomatologiem, a matką Maria z Mizuninów. Koleje życia rodziny Missiuro zawiodły ich w głąb Rosji. Tutaj, w Saratowie, Włodzimierz ukończył gimnazjum w 1910 roku i rozpoczął studia medyczne na tamtejszym Uniwersytecie. Po 5 latach uzyskał dyplom lekarza. Nie przejął jednak po ojcu praktyki stomatologicznej, ponieważ pociągało go życie naukowca. Aby uniezależnić się finansowo od rodziców, w latach 1915–1917 podjął swoją pierwszą pracę zawodową w wojsku rosyjskim. Po wybuchu rewolucji październikowej, uciekając przez Armią Czerwoną, wraz z innymi żołnierzami przeciwnej opcji znalazł się w Chinach. Tam przystąpił do polskich oddziałów ochotniczych, które zostały ewakuowane do USA, a następnie wysłane do Francji. Do Polski przybył w 1922 roku, w stopniu majora, i znalazł zatrudnienie w wojsku, wkrótce stając się specjalistą wychowania fizycznego żołnierzy.

Dbałość o sprawność fizyczną młodzieży polskiej nie była rzeczą nową. Przełomowe koncepcje Henryka Jordana, które wyznaczyły jej nowoczesny, naukowy kierunek, służyły utrzymaniu kolejnych pokoleń Polaków w jak najlepszym zdrowiu i kondycji fizycznej, tworząc kadrę mającą w przyszłości walczyć o niepodległość ojczyzny. Jednak raporty lekarskie były alarmujące. Niedożywienie i przeciążenie pracą były główną przyczyną tragicznego stanu zdrowia młodych Polaków. Po odzyskaniu niepodległości, to właśnie ci młodzi ludzie mieli stanowić trzon Wojska Polskiego, gdy tymczasem badania poborowych wykazywały często wręcz niedorozwój fizyczny. W związku z tym fatalnym stanem rzeczy, wojsko było wybitnie zainteresowane opracowaniem planu poprawy tężyzny fizycznej, z czym wiązało się zatrudnienie i kształcenie fachowej kadry oraz umożliwienie prowadzenia badań naukowych.

Po powrocie do kraju Włodzimierz Missiuro prowadził wykłady z mechanizmów fizjologicznych wysiłku fizycznego w Wojskowej Szkole Gimnastycznej i Sportów w Poznaniu. Był jednocześnie zatrudniony na etacie asystenta w Studium Wychowania Fizycznego Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie zorganizował nowoczesne laboratorium fizjologiczne, w którym prowadził badania nad fizjologią ruchu. Wykładał również anatomię i fizjologię w Wojskowej Szkole Gimnastyki i Sportu. W 1924 roku wyjechał na staż naukowy do Francji, Danii i Belgii. Sprawozdaniem z podróży była książka Laboratorium fizjologiczne na usługach wychowania fizycznego i sportu, która ukazała się w 1925 roku. Zawierała ona analizę porównawczą efektów ćwiczeń gimnastycznych w ramach różnych form zajęć sportowych, w których brali udział żołnierze francuscy, duńscy i belgijscy. Prowadził też badania medyczne na grupie sportowców, nad sprawnością układu krążeniowo-oddechowego, których wyniki opublikował w „Wychowaniu Fizycznym” w latach 1922–1926. Jego pionierskie badania otworzyły drogę nowej dziedzinie nauki, nazwanej fizjologią sportu. Warto również wspomnieć, że w 1926 roku Missiuro nostryfikował dyplom rosyjski na Wydziale Lekarskim w Poznaniu i otrzymał oficjalnie tytuł doktora wszech nauk lekarskich.

Wspomniane prace czyniły go najlepszym kandydatem do objęcia stanowiska kierownika Sekcji Lotniczo-Lekarskiej w Wojskowym Instytucie Badań Technicznych Lotnictwa. Missiuro interesował się szczególnie wpływem anoksemii, spowodowanej oddychaniem w systemie zamkniętym, na układ krążeniowo-oddechowy i stan psychiczny pilotów. Rozpoczął pierwsze w Polsce, zupełnie nowatorskie, badania w tym zakresie, dlatego postanowił skorzystać z pionierskich doświadczeń zagranicznych i postarał się o oddelegowanie na szkolenie do Francji, Włoch i Anglii. Szkolił się również przez pewien czas u Kazimierza Białaszewicza w Instytucie im. Nenckiego w Warszawie. Po powrocie został awansowany na stworzone dla niego stanowisko kierownika działu fizjologii w Wojskowym Centrum Badań Lotniczo-Lekarskich. Pracował tam do 1931 roku. Efektem badań naukowych w pierwszym wymienionym ośrodku była praca, będąca podstawą jego habilitacji pt. Wpływ anoksemji wytwarzanej przy oddychaniu w systemie zamkniętym na przemianę oddechową i krążenie u człowieka. Missiuro wykazał w niej, że pierwsze objawy zaburzenia oddychania pojawiają się przy spadku zawartości tlenu w powietrzu oddechowym do około 13–15%. Należy tutaj również wspomnieć o ważnej pozycji książkowej z tego zakresu pt. Psychotechnika w lotnictwie, którą wydał w 1928 roku, we współautorstwie z Bohdanem Zawadzkim.

W latach 1928–1939 Missiuro kierował Pracownią Fizjologii Stosowanej Katedry Fizjologii UW u Franciszka Czubalskiego, najpierw jako adiunkt, potem docent. Od 1931 roku był także zatrudniony na stanowisku kierownika Zakładu Fizjologii Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie. Zajmował się tam z kolei zagadnieniami fizjologii sportu. W wyniku badań udało mu się wyjaśnić mechanizm występowania bradykardii, hipotensji i odruchów Aschnera, przestrojeniem ustroju z sympatykotonii na wagotonię, a powysiłkowe zmiany rozmiarów serca, niewynikające z przerostu mięśnia sercowego – hipokapnią i zmniejszeniem dopływu krwi do serca. Interesowały go również zmiany czynnościowe serca u osób przetrenowanych. U ich podłoża widział przemiany w przewodnictwie przedsionkowo-komorowym oraz korelacje między potreningowymi modyfikacjami sylwetki serca, a zmianami stężenia CO₂ w powietrzu pęcherzykowym i wahaniami tonusu naczyniowego. W badaniach wykorzystywał nowoczesne metody, takie jak ortodiagraficzna, sfigmomanometryczna i elektrometryczne określanie pCO₂ w pęcherzykach płucnych. W 1931 roku opublikował z tego zakresu pracę Trening i wysiłki fizyczne a serce. Pod koniec lat 30. zainteresował się fizjologią pracy i jeszcze przed wojną wydał książkę Fizjologia Pracy. Podstawy teoretyczne. Miała ona aż dwa wydania w 1936 i 1938 roku. Wtedy też Missiuro wyjechał na stypendium z Funduszu Kultury Narodowej do wiodących ośrodków naukowych w Dortmundzie i Bostonie. Stypendium to okazało się wyjątkowym zrządzeniem losu. Nie tylko podniosło jego kwalifikacje, ale zawarta podczas wyjazdu przyjaźń z prof. Davidem Brucem Dillem z Bostonu zdecydowała o wojennych losach uczonego.

Missiuro zajmował się również działalnością organizacyjną. Był współtwórcą Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej, Polskiego Towarzystwa Fizjologicznego i Polskiego Towarzystwa Antropologicznego. W 1929 roku założył kwartalnik „Przegląd Fizjologii Ruchu” i został jego redaktorem naczelnym.

Wojna zastała Włodzimierza Missiuro w Warszawie. Będąc oficerem Wojska Polskiego w stopniu podpułkownika, wraz z Wojskowym Centrum Badań Lotniczo-Lekarskich ewakuował się z Warszawy do Mikuliniec i 18 września został internowany w Związku Radzieckim. W lipcu 1941 roku znalazł się w obozie gen. Władysława Andersa nad Wołgą. Dalsze jego losy nie związały się jednak z tą formacją wojskową. Wykorzystując swoją znajomość z prof. Dillem, u którego przebywał na stypendium w Bostonie, przedostał się przez Murmańsk do Wielkiej Brytanii, gdzie na Polskim Wydziale Lekarskim w Edynburgu czekał na niego etat docenta w zakładzie fizjologii.

Po wyzwoleniu, w marcu 1946 roku, Missiuro powrócił na krótko do Łodzi, gdzie objął Katedrę Medycyny Pracy Wydziału Lekarskiego tamtejszego uniwersytetu, już jako profesor zwyczajny. W 1947 roku przeniósł się na takie samo stanowisko do Warszawy, jednocześnie obejmując kierownictwo Zakładu Fizjologii AWF. W 1953 roku stworzył Instytut Naukowy Kultury Fizycznej, a w 1958 – Komitet Naukowy Wychowania Fizycznego; tymi instytucjami kierował aż do śmierci. W latach 1960–1962 kierował Katedrą Fizjologii Człowieka Akademii Medycznej w Warszawie. W pracach naukowych okresu powojennego skupiał się na fizjologii wysiłku fizycznego i pracy. Badał wpływ czynników zewnętrznych na powstawanie zmęczenia ogólnego, starał się wyjaśnić mechanizm powstawania tego zjawiska i wyodrębnić charakterystyczne objawy. Szczególnie interesowała go rola, jaką odgrywa ośrodkowy układ nerwowy w powstawaniu zmęczenia ogólnego. Zaproponował działania profilaktyczne. Kontynuował również badania naukowe z zakresu medycyny sportowej, między innymi nad procesami odnowy powysiłkowej, widząc w nich złożony czynny mechanizm fizjologiczny, a nie bierny powrót do stanu spoczynku, jak do tej pory sądzono. Opisywał procesy zachodzące podczas czynności kompensacyjnych mięśni przeszczepionych, w przypadkach obwodowych uszkodzeń neuronów ruchowych, oraz fizjologiczne mechanizmy przebudowy czynnościowej mięśni antagonistycznych. Do ważniejszych prac z tego okresu, należą książki: Znużenie. O fizjologicznych podstawach racjonalizacji pracy (1947), Zarys fizjologii pracy (1965), Wybrane zagadnienia fizjologii pracy (1965), Fizjologia układu nerwowego i mięśni (1952).

W okresie powojennym był redaktorem naczelnym czasopisma „Acta Physiologica Polonica” i „Roczników Kultury Fizycznej i Wychowania Fizycznego i Sportu”.

Ten wybitny naukowiec nie był porywającym nauczycielem, a studentów medycyny traktował bez zbędnych czułości. Zakładając, że każdy z nich musi mieć podstawową wiedzę z fizjologii pracy, jako podstawę do jej nabycia traktował, słusznie zresztą, własny podręcznik. Podobno na egzaminie zadawał sakramentalne pytanie, zaciągając mocno z wschodnim akcentem: „Diełko czytał?”

Jeśli student nie wykazywał się podstawowym instynktem samozachowawczym i nie zaznajomił się z pracą, wtedy profesor mówił spokojnie i krótko: „Nie czytał, to przeczyta i przyjdzie”.

Po uzupełnieniu wiedzy student zdawał egzamin. Profesor nie należał do mścicieli, ani bardzo surowych egzaminatorów.

Włodzimierz Missiuro dbał o rozwój młodej kadry naukowej, nad którą sprawował pieczę. Swoim asystentom umożliwiał rozwój naukowy. Miał sporo uczniów, kontynuatorów myśli naukowej. Był faktycznym twórcą polskiej szkoły fizjologii sportu i pracy. Do jego uczniów należeli m.in. Stanisław Grochmal, Henryk Kirschner, Stanisław Kozłowski, Ireneusz Malarecki, Eligiusz Preisler, Leokadia Tomaszewska, Irena Wojcieszak, Jerzy Sadowski.

Missiuro był członkiem wielu towarzystw naukowych. Należał do Rumuńskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej, Międzynarodowej Federacji Medycyny Sportowej, Towarzystwa Ergonomicznego krajów frankofońskich i Międzynarodowego Towarzystwa Ergonomiki. Był członkiem Prezydium Komitetu Badań Naukowych Międzynarodowej Rady Wychowania Fizycznego i Sportu UNESCO. Posiadał tytuł honorowego członka Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Był członkiem korespondentem TNW. Bardzo aktywnie działał w PAN. W tej instytucji pełnił funkcje zastępcy przewodniczącego Komitetu dla Szerzenia Nauki Pawłowa, przewodniczącego Komitetu Fizjologicznego, przewodniczącego Komitetu Wychowania Fizycznego i Komitetu Kultury Fizycznej oraz Komisji Kultury Fizycznej Komitetu Nauk Fizjologicznych. Był członkiem Komisji Rehabilitacji i Komitetu Medycyny Pracy Wydziału VI i Komitetu Narodowego Międzynarodowego Programu Biologicznego.

Missiuro był człowiekiem życzliwym i pogodnym, wysokim mężczyzną o wyprostowanej sportowej sylwetce i pociągłej twarzy, gładko zaczesanym do tyłu. Był dwa razy żonaty. Pierwsza żona Ludomira Grzelichowska, była znaną aktorką dramatyczną. Miał z nią córkę Iwonę. Drugą żoną, poślubioną w 1947 roku, była Janina Etel, lekarz pediatra, z którą miał córkę Jolantę, również lekarkę. Jak przystało na oficera Wojska Polskiego i fanatyka sportu był w ciągłym ruchu. Ciągle stawiał sobie jakieś cele do zdobycia, stale zwiększał „osiągi”. W 1965 roku przebył zawał serca, który nie zatrzymał go w biegu do kolejnego celu. Dwa lata później zmarł nagle 11 kwietnia 1967 roku, po powrocie z jednej z licznych zagranicznych konferencji naukowych. Został pochowany w Warszawie na Cmentarzu Powązkowskim w Alei Zasłużonych. Odszedł człowiek, którego śmiało nazwać można twórcą polskiej szkoły fizjologii pracy, sportu i wychowania fizycznego. Pionier idei, które jego uczniowie, kontynuatorzy myśli naukowej, zamienili współcześnie na specjalistyczne, autonomiczne działy medycyny.

Stefan Morawski

Urodzony 20 X 1921 w Krakowie. Studia filozoficzne i medyczne na tajnym UW (1942–1945). Dalsze studia na Seminarium Angielskim UJ (1945–1946), doktorat na UW (1948). Zatrudniony w Państwowym Instytucie Sztuki w Warszawie (1952–1958), wykładowca UW (od 1956), profesor (1964); prodziekan Wydziału Filozoficznego (1957/1958 i 1958/1959), dziekan (1966/1967); zwolniony z powodów politycznych w 1968. Zatrudniony w Instytucie Sztuki PAN (od 1970). W latach 1971–1986 wykładał za granicą, głównie w USA i Niemczech. Po powrocie kierownik Zakładu Filozofii Kultury w Instytucie Filozofii UW (do 1992).

Filozof i teoretyk sztuki; zajmował się m.in. najnowszymi nurtami artystycznymi i ruchami alternatywnymi.
Redaktor naczelny „Studiów Estetycznych” (1964–1968) i „Polish Art Studies” (1979–1992)
Zmarł 2 XII 2004 w Warszawie.

Rozwój myśli estetycznej od Herdera do Heinego, Warszawa 1957; Studia z historii myśli estetycznej XVIII i XIX w., Warszawa 1961; O przedmiocie i metodzie estetyki, Warszawa 1973; Inquiries into the Fundamentals of Aesthetics, London 1974; Na zakręcie. Od sztuki do po-sztuki, Kraków-Wrocław 1985; Główne nurty estetyki XX wieku, Wrocław 1992; The Troubles with Postmodernism, London 1996; Niewdzięczne rysowanie mapy...: o postmodernie(izmie) i kryzysie kultury, Toruń 1999.

Stefan Morawski – szkic do portretu. Materiały z okazji jubileuszu 60-lecia, red. T. Porada, Łódź 1984.

PIOTR JAN PRZYBYSZ

STEFAN MORAWSKI

1921–2004

Stefan Morawski urodził się w Krakowie 20 października 1921 roku, a zmarł 2 grudnia 2004 roku w Warszawie. Jego matka Franciszka zginęła podczas likwidacji getta częstochowskiego w 1942 roku, ojciec Karol zmarł w 1943 roku w obozie koncentracyjnym w Majdanku, a młodszy brat Jerzy zginął w powstaniu warszawskim.

W celu ogarnięcia bogatego dorobku, ale też wyodrębnienia głównych duktów zainteresowań wydaje się uzasadnione dokonanie wstępnej periodyzacji życia i twórczości Morawskiego. W sumie można wydzielić trzy podstawowe okresy1. Pierwszy (lata 1921–1939) – związany z dzieciństwem w Krakowie i okresem dojrzewania w Łodzi, drugi (lata 1939–1945) – czas wojny i doświadczeń budujących człowieka dorosłego, trzeci (okres po 1945) – czas pracy nad oporną materią nauki.

Dzieciństwo i młodość: 1921–1939

Morawski wspominał matkę jako osobę o nieprzeciętnych zdolnościach muzycznych i wyczuciu rytmu2. Posługiwała się biegle językiem niemieckim i polskim.

Wyobraźnię najbardziej kształtuje magiczny świat dzieciństwa: atmosfera domu, barwy i smaki, potrawy, a także emocje i odczucia, które z tymi doznaniami zostały zapamiętane. Morawski tak odtwarzał te wrażenia w swojej pamięci: „Do dziadków chodziliśmy na daleki Kazimierz (zawsze piechotą, a mieszkaliśmy w Krakowie niedaleko od cmentarza Rakowickiego, tak że spacer był wielokilometrowy) na sobotni obiad. Dostawaliśmy zawsze jakieś pyszne ciasta przez babcię przygotowane albo rybę na słodko, czasem także do picia niebywale smakowity miód albo wino z rodzynek”3.

Ojciec w pamięci Morawskiego zachował się jako osoba wszechstronnie uzdolniona. Grał świetnie na kilku instrumentach, najlepiej na skrzypcach, oraz bardzo dobrze rysował. Posługiwał się biegle językiem niemieckim i z pasją oddawał się czytaniu literatury. Był absolwentem Wyższej Szkoły Handlowej.

W 1934 roku rodzina Morawskiego przeniosła się do Łodzi. Zamieszkała przy ul. Gdańskiej nieopodal pałacu Poznańskich. Tu ojciec zaczął lepiej zarabiać. Rozbudował własną firmę, prowadził księgowość, zwłaszcza w dużych spółkach. Morawski wspominał dom następująco: „Dom był patriarchalny – o wszystkim rozstrzygały decyzje ojca, autorytetu najwyższego, który musiał pozostać nieskazitelny”4. W 1939 roku Morawski zdał pomyślnie egzamin maturalny w łódzkim Liceum im. S. Żeromskiego z drugą lokatą. W tym samym roku zapadły decyzje co do przyszłych studiów. Za namową ojca zdecydował się podjąć studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jeżeli nie zostałby przyjęty na studia z innych powodów niż niezdane egzaminy, to ojciec zobowiązał się, że na rok wyśle go za granicę do Anglii lub Francji. Czas ten miał być poświęcony na naukę języka i podjęcie tam studiów. Jednak nic z tych planów nie wyszło. Wybuchła wojna.

Czas wojny: 1939–1945

Wojna dla braci Stefana i Jerzego rozpoczęła się od bezsensownego marszu z Łodzi na pomoc walczącej Warszawie. Postanowili odpowiedzieć na apele kierowane w audycjach radiowych i wypisane na plakatach rozlepionych na murach domów. Przeżyli strach i głód w tłumie ludzi uciekających przed Niemcami do Warszawy, a potem, nie dochodząc do celu, wrócili do Łodzi.

Morawski postanowił wybrać własną drogę i wyrwać się, jak to nazywał, „od dramatu umierania”. Dzięki pomocy polskiego podziemia dostał dokumenty i w maju lub czerwcu 1942 roku uciekł z getta w Piotrkowie. Znalazł się w Warszawie, gdzie podjął pracę jako robotnik fizyczny w fabryce kostek maggi przy Krakowskim Przedmieściu, która nosiła mylącą nazwę Instytutu Fermentacyjnego. Równolegle rozpoczął studia na tajnych kompletach Uniwersytetu Warszawskiego i medyczne w Szkole Zawodowej dla Personelu Sanitarnego, w tzw. szkole Zaorskiego, która była zakonspirowanym wydziałem lekarskim. Medycyna nie okazała się tym, co Morawskiego najbardziej interesowało. Pozostał przy studiowaniu filozofii. Najpierw pod opieką prof. Tadeusza Kotarbińskiego, ale gdy ten usłyszał entuzjastyczne wystąpienie Morawskiego na temat poglądów Bergsona, wysłał początkującego studenta do prof. Władysława Tatarkiewicza. Tu Morawski, jak stwierdzał, poczuł się na swoim miejscu. Czas do powstania warszawskiego upłynął mu na studiowaniu filozofii pod okiem znakomitych profesorów, m.in. Kotarbińskiego, Tatarkiewicza, Władysława Witwickiego, Juliana Krzyżanowskiego i Neli Samotyhowej.

Z początkiem lipca 1944 roku Morawski wrócił z Przeworska (gdzie przebywał jako nauczyciel i wychowawca Herakliusza Potockiego) do Warszawy i jako ochotnik wziął udział w powstaniu. „Zgłosiłem się jednak nie w umówionym punkcie kontaktowym, lecz do najbliższego zgrupowania Armii Krajowej (8. na Powiślu) w momencie, kiedy godzina «W» zaczęła obowiązywać. Przypisano mnie do kompanii por. «Jasia» [Jan Jasiński – dop. P.J.P.]”5. Podchorąży „Krzysztof” [Stefan Morawski] objął dowództwo drużyny w kompanii por. „Jasia”. Drużyna wraz ze swoim dowódcą stacjonowała przy ul. Bartoszewicza. Z tamtego miejsca przeprowadzała ataki na pozycje Niemców usytuowane w budynku Uniwersytetu Warszawskiego. Następnym zadaniem, które powierzono młodemu podchorążemu, było wynoszenie rannych spod ostrzału wroga.

Doświadczenia z powstania warszawskiego, o których Morawski pisał w połowie lat 90., były jednym z wielu elementów tworzących jego formację duchową. Na pewno dostarczyły wiedzy o smaku porażki i bezsilności wobec przeważającej siły wroga, a także dały świadomość ceny, jaką jego pokolenie było zmuszone zapłacić za polityczne manifestacje, zarówno tych, którzy na Zachodzie walczyli o wolną Polskę, jak i tych, którzy ze Wschodu wracali do swoich domów. Ze wspomnień powstańczych wyłania się postać młodego człowieka (23-letniego), który doskonale zdawał sobie sprawę z beznadziejności sytuacji powstańców.

Okres powojenny6

Po wojnie, jak już wspomniałem, można wyodrębnić trzy podstawowe podokresy. Pierwszy zamyka rok 1956. W przypadku Morawskiego było to przejście w charakterze samodzielnego pracownika nauki z Katedry Materializmu Dialektycznego i Historycznego do Katedry Estetyki Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego kierowanej przez prof. Tatarkiewicza. Czas spędzony w Katedrze Estetyki, najpierw jako samodzielny pracownik nauki, potem zaś jako jej kierownik do 1968 roku, wyznacza drugi podokres. Trzeci rozpoczyna data zwolnienia Morawskiego z UW w marcu 1968 roku. Te trzy podokresy stanowią wzajemnie dopełniające się całości, będące etapami rozwoju intelektualnego i zmian eksplorowanych przedmiotów zainteresowań.

Lata 1945–1956
Od magistra do samodzielnego pracownika naukowego

Okres ten dla Morawskiego rozpoczął się siedmioletnim pobytem w Krakowie. W niesłychanym tempie, które można wytłumaczyć tylko nieprawdopodobnymi zdolnościami, 11 września 1945 roku obronił pracę magisterską noszącą tytuł Intuicja a intelekt u Bergsona i Russela i uzyskał tytuł magistra nadany uchwałą Rady Wydziału Humanistycznego UW. Promotorem pracy magisterskiej, a następnie doktorskiej, był prof. Tatarkiewicz. W tym samym roku Morawski podjął naukę na Seminarium Angielskim UJ, które ukończył w 1946 roku, zdając pomyślnie egzaminy z gramatyki opisowej języka angielskiego i historii Anglii. Ponadto, w związku z wyjazdem prof. Tatarkiewicza na zaproszenie do Francji, został poproszony o poprowadzenie zajęć ze studentami UW – to właściwie moment, w którym los popchnął go w kierunku estetyki.

Jak można przypuszczać, intensywnie zbierał materiały i pisał swoją pracę doktorską. W tym celu w roku akademickim 1946/1947 odbył stypendium naukowe na uniwersytecie w Sheffield w Anglii na Wydziale Sztuk Pięknych. Efektem wyjazdu była obrona pisanej tam pracy, którą zatytułował O koncepcji Edmunda Burke’a na tle XVIII-wiecznej estetyki angielskiej. Odbyła się ona w 1947 roku, a promocja doktorska 18 lutego 1948 roku na Wydziale Humanistycznym UW.

Lata 1949–1952 wyznaczają drugi etap intensywnej działalności naukowo-dydaktycznej. Morawski postawił przed sobą ambitne cel odtworzenia i uzupełnienia brakujących fragmentów estetyki marksistowskiej. Opublikował skrypt pt. Szkice z podstawowych zagadnień estetyki marksistowskiej (1951, w wersji poprawionej 1952). Na początku lat 80., tak to wyjaśniał i oceniał: „Tak oto nieświadom swych pomyłek i sprzeczności myślowych zamieniłem marksizm w ewangelię. [...] Nie zdawałem sobie sprawy, że nie tylko ulegam rozpowszechnionemu wówczas zaczadzeniu umysłowemu, ale na dodatek aktywnie biorę w nim udział [...]. Napisałem skrypt teoretyczny – dzieło żałosne, w którym z żelazną konsekwencją stworzyłem klasycznego «homunkulusa» tamtej doby7”. Po krytycznej recenzji jego pracy, która ukazała się w „Trybunie Ludu” usunięto go z UJ. 1 grudnia 1952 roku został zatrudniony w Państwowym Instytucie Sztuki w Warszawie jako samodzielny pracownik naukowy. Tak rozpoczął się trzeci etap w jego życiu, który koncentrował się wokół historii estetyki, czego efektem były m.in. książki: Program sztuki narodowej w krytyce i teorii artystycznej lat 1830–1860 (1955), Rozwój myśli estetycznej od Herdera do Heinego (1957) oraz napisana wspólnie z Elżbietą Grabską antologia Myśli o sztuce w okresie Romantyzmu (1961), a także Studia z historii myśli estetycznej XVIII i XIX wieku (1961). Morawski w tym okresie wypracował regułę badawczą oraz sposób prezentowania zagadnień, który na swój użytek nazwał metodą „baby w babie” lub metodą cebulową. Klasycznym przykładem zastosowania tego sposobu jest książka poświęcona niemieckiej teorii sztuki od Herdera do Heinego. Prezentowane tam poglądy estetyczne w ich zmienności są pozbawione prezentacji i opisu jednostkowych faktów (antyidiografizm). Morawski koncentruje się na sytuacji społeczno-ekonomicznej, politycznej, a w części końcowej na analizie kwestii estetyki. Ten sposób eksplikacji sensu i charakteru poglądów estetycznych polegał na powiązaniu ze sobą kolejno omawianych warstw po to, by rdzeń prezentowany na końcu zyskał swoją wielowymiarowość. W powyższych pracach pisanych w latach 50. metoda ta w pełni się sprawdzała. Do nieudanych prób jej zastosowania należy zaliczyć rozprawy o Herbercie Readzie8 i André Malraux9.

Lata 1956–1968
Tworzenie zrębów teorii estetyki i filozofii sztuki

W 1956 roku Morawskiego przeszedł do Katedry Estetyki kierowanej wówczas przez prof. Tatarkiewicza, a w 1968 roku odszedł z UW.

W tym czasie podejmował wnikliwe studia nad estetyką, głównie Romana Ingardena i środowiska z nim związanego, po wtóre powracał do reinterpretacji filozofii sztuki Malraux i Reada. Konsekwentnie dokonywał reinterpretacji podstawowych kategorii zarówno w estetyce, jak i filozofii sztuki, którymi dotychczas się posługiwał. Efektem tego były publikowane głównie recenzje książek, gdzie autor wypróbowywał zasadność swoich rozstrzygnięć i wagę wykorzystywanych argumentów. Dało mu to podstawę do formułowania własnego stanowiska w takich kwestiach, jak rozumienie sztuki, procesu twórczego, dzieła sztuki, odbiorcy, pojęcia wartości artystycznych/estetycznych, ich klasyfikacji i hierarchizacji, rozumienia estetyki, jej przedmiotu poznania, metod badawczych, a także struktury wewnętrznej tej nauki.

Na tak schematycznie nakreśloną metodologię pracy dotyczącą estetyki (filozofii sztuki) nakładała się druga, która w zdecydowanej mierze dotyczy bądź historii sztuki, bądź historii estetyki. Polega ona na ujmowaniu materiału w jego historycznym i problemowym kontekście, określaniu z jednej strony właściwości dla niego najbardziej charakterystycznych – wyróżniających go spośród innych, z drugiej elementów wspólnych, zarówno w wymiarze diachronicznym, jak i synchronicznym.

Morawskiemu wciąż przybywało obowiązków. W roku akademickim 1957/1958 i 1958/1959 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Filozoficznego UW. Co prawda, w 1958 roku zakończył się jego pierwszy okres pracy w Państwowym Instytucie Sztuki – został zwolniony ze względu na restrukturyzację, ale rozpoczął dodatkowe zajęcia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie.

W tym czasie podjął starania o uzyskanie stypendium naukowego, które przyznano mu w sierpniu 1961 roku z Fundacji Forda. Po powrocie z Londynu i Stanów Zjednoczonych rozpoczął organizację i prowadzenie ogólnopolskiego konwersatorium estetycznego dla doktorantów i doktorów przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, które działało do 1968 roku. Wyjazd ten umożliwił Morawskiemu także częstsze uczestnictwo w międzynarodowym życiu naukowym. W 1963 roku prowadził wykłady na uniwersytecie w Uppsali. W 1964 roku po raz trzeci wziął udział w V Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Amsterdamie razem z prof. Ingardenem, prof. Tatarkiewiczem i prof. Mieczysławem Wallisem. W 1965 roku prowadził wykłady na uniwersytecie w Moskwie, a w 1966 roku na uniwersytecie w Helsinkach i na uniwersytecie w Berkeley. Po raz czwarty wziął udział w Międzynarodowym Kongresie Estetyki w 1968 roku. Odbył się on wówczas w Uppsali.

Kolejnym krokiem w naukowej karierze było powołanie Morawskiego w 1964 roku na stanowisko profesora nadzwyczajnego UW. Od tego momentu zaczął on wchodzić w skład znaczących kolegiów i piastować coraz bardziej ważne funkcje. 2 lutego 1965 roku został członkiem Komitetu Badań nad Kulturą Współczesną PAN, a w kwietniu tego roku został wybrany do Rady Naukowej Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. W roku akademickim 1966/1967 pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficznego UW. Ponadto od piątego tomu „Studiów Estetycznych” był redaktorem naczelnym tego periodyku.

Akademicki rozwój naukowy został przerwany w 1968 roku, gdy Morawskiego zwolniono z uczelni. W uzasadnieniu swojej decyzji minister oświaty i szkolnictwa wyższego Henryk Jabłoński napisał: „zwalniam Obywatela z dniem 31 marca 1968 r. ze stanowiska profesora nadzwyczajnego Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego, ponieważ zajmowana postawa i działalność dydaktyczna Obywatela pozostaje w rażącej sprzeczności z zadaniami szkoły i obowiązkami pracownika naukowo-dydaktycznego”10. Morawski tak wspominał ów okres w swoim życiu: „Najpierw, 25 marca 1968, była «wigilia». Na zebraniu uniwersyteckim organizacji usunięto mnie z partii. Pamiętam, jak oświadczyłem im wtedy patetycznym tonem: «Zostajecie tutaj z partią, która pędzi na łeb na szyję w przepaść, partią, w której jest kompletna degrengolada. Ja z niczego nie wycofuję się, do żadnej Canossy nie pójdę. Wszystko, co mówiłem przez ostatnie dziesięć lat, jest głęboką prawdą i kiedyś będziecie o tym wiedzieli». [...] Dworowaliśmy sobie potem z Baczką i Kołakowskim, że najpierw nas «zgwałcono», potem «ścięto». Jak dziewicę średniowieczną, której nie wolno było, wedle kościelnego obyczaju, ściąć, póki była dziewicą. [...] Powiedziano mi, żebym oczyścił swoje biurko na Wydziale, potem otrzymałem zakaz pojawiania się na terenie Uniwersytetu. No i przez kilka dobrych lat nie przestąpiłem tamtych progów”11. Po prawie 30 latach tak charakteryzował cel wydarzeń z 1968 roku: „Całą ową hecę marcową traktowałem jako cyniczny zabieg zdobycia władzy i stołków (m.in. na uczelniach i w instytucjach kulturalnych) kosztem najtańszym i najbardziej ordynarnym, tzn. za pomocą wyświechtanych instrumentów ksenofobii”12.

Jakie jednak znaczenie i konsekwencje miało to, co się wówczas stało dla 47-letniego Morawskiego? Można przypuszczać, że dotknęło to trzech bardzo ważnych sfer życia. Po pierwsze podało w wątpliwość dokonane wybory światopoglądowe. Po drugie przekreśliło sposób dotychczas uprawianej nauki i jej umocowanie w życiu akademickim. Po trzecie zerwało istniejące zobowiązania, zarówno te natury moralnej, jak i instytucjonalnej. O ile na początku był zdania, że wyrządzono mu straszną krzywdę, o tyle później, już z perspektywy lat, zaczął uważać epokę związaną z Marcem: „za jeden z najpiękniejszych okresów mojego życia. Dzięki niej stałem się innym człowiekiem. Poczułem się wolny. Mogłem mówić «ja» nie «my», i wszystko robić na własny rachunek”13.

Podsumowując ten okres, głównie w wymiarze dokonań na polu estetyki i filozofii sztuki, należy ocenić go jako najważniejszy i najbardziej twórczy w życiu Morawskiego. Głównym obszarem, z którym się identyfikował, był swoiście rozumiany marksizm; jego kontinuum można wyznaczyć od Marksa, przez Lukácsa, Gramsciego, Lefebvre’a, a zakończyć na Goldmanie i Blochu. Drugim obszarem, który go uformował i z którego czerpał, były tradycje polskiej estetyki i filozofii analitycznej wyrosłej ze szkoły lwowsko-warszawskiej. Rolę głównego mistrza i przewodnika po tym lądzie odegrał prof. Tatarkiewicz. Ukształtował on rzetelność warsztatową Morawskiego, zamiłowanie do analizy pojęciowej, dążenie do typologii i jednoznaczności w posługiwaniu się pojęciami i w formułowaniu własnych sądów. Wyraźny był również wpływ poglądów XIX-wiecznej tradycji polskiej. Za bardzo ważny, i chyba nie do przecenienia, kapitał lat 60. należy też uznać rzetelne i krytyczne studiowanie Ingardena. W środowisku polskich marksistów Morawski stał się pierwszym, który uzmysłowił, że znajomość tej spuścizny, szczególnie dla estetyka, jest niezbędna. W okresie tym nie porzucił on także inspirującej go od czasów pracy doktorskiej estetyki Burke’a, Hutchesona, Hume’a i Shaftesbury’ego, która później przerodziła się w zainteresowanie estetyką angielską i amerykańską. Ważną rolę odegrały również lektury Stanisława Ignacego Witkiewicza, Henryka Elzenberga, Jeana-Paula Sartre’a i André Malraux. Ponadto Morawski związał się z myślą egzystencjalistyczną, co tłumaczył indywidualną skłonnością. Ta skłonność w latach 60. przejawiła się w najlepszej pracy Absolut i forma, a także w artykułach poświęconych tej problematyce. Najbardziej dojrzałą formą owej skłonności było podjęcie problematyki aksjologiczno-antropologicznej, którą w kolejnych dekadach kontynuował aż po rozważania nad sztuką postmodernistyczną.

W okresie tym ukształtowały się podstawowe rysy charakterystyczne dla estetyki (filozofii sztuki) Morawskiego. Mam tu na myśli te cechy, które w późniejszym czasie wyraźnie kontynuowane nadawały wartość i stanowiły o jakości publikowanych prac i prezentowanych poglądów. Po pierwsze, należy wskazać na nieprawdopodobną erudycję i kompetencje Morawskiego – przy zainteresowaniach w tym okresie estetyką francuską, rosyjską i angielską znajomość aktualnych publikacji na dany temat w języku rosyjskim, niemieckim, francuskim i angielskim. Po drugie, kompetencje i znajomość historii sztuki oraz twórczości współczesnej. Obszarem szczególnie umiłowanym, jak sądzę, był film, miłość, która po 1956 roku wyraźnie została ograniczona. Morawski miał również ogromną wiedzę na temat sztuk plastycznych i literatury. Wiedza ta skutkowała ukształtowaniem się swoistego sposobu pisania, który bywał określany jako styl gęsty (gęsty od zjawisk artystycznych i ich typologii, nazwisk twórców i ich dzieł, a także pojęć, kierunków z obszaru estetyki i filozofii oraz gęstości własnej myśli odautorskiej, formułowanej z godną pozazdroszczenia syntetycznością i precyzją).

W okresie tym Morawski ukształtował właściwą sobie orientację światopoglądową i metodologiczną, którą wykorzystywał w późniejszym uprawianiu estetyki (filozofii sztuki). Tę orientację prezentowaną w estetyce (filozofii sztuki) można określić mianem nieortodoksyjnej, otwartej orientacji marksistowskiej. Pod wpływem środowiska warszawskiej szkoły historyków idei, zaczął traktować marksizm jako jeden z możliwych paradygmatów uprawiania estetyki (filozofii sztuki), gdzie w sumie chodzi o równoprawne traktowanie różnych propozycji, których zasadność sprawdzana jest przez starcie się ich argumentacji.

W latach 60. Morawski określił i nie zrezygnował z poglądu, że estetyka jest dyscypliną aksjologiczną. Tak więc wartości estetycznie walentne są jej przedmiotem poznania, zarówno z punktu widzenia ich ontologii, jak i epistemologii. Ponadto sformułował wówczas pogląd, że estetyka powinna badać proces kształtowania i społecznego funkcjonowania wartości. Postawił przed nią również zadanie badania kryteriów wartościowania, gdzie wyraźnie odróżnił kryteria wartościowania jako ustalania, czym jest wartość i czym jest dzieło sztuki, a następnie kryteriów skalowania wartości i hierarchizowania przedmiotów uznanych za dzieła sztuki.

Po 1968 roku
Od awangardy do sztuki postmodernistycznej

Ostatni podokres w tak dokonanej periodyzacji rozpoczyna data zatrudnienia Morawskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie na stanowisku samodzielnego pracownika naukowego po utracie pracy w UW. Jak wskazywał Morawski, było to możliwe dzięki życzliwości prof. Stanisława Lorenza. Morawski na własną prośbę zwolnił się z tego przejściowego miejsca w maju 1970 roku i od czerwca został zatrudniony w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Pracował tam na stanowisku samodzielnego pracownika naukowego. Tak wspomina okres pierwszych lat pracy w Instytucie: „ponieważ jawnie mnie dyskryminowano, byłem paradoksalnie w sytuacji luksusowej – nie miałem nic do stracenia. Nie mogę więc chlubić się żadnym bohaterstwem. Niemniej moje wystąpienia robiły wrażenie. Kiedy bowiem inni milczeli bądź służyli przy stole biesiadnym, gdyż drżeli o posady i pozycje, ja wskazywałem, że król jest nagi, a dworacy podli”14.

W prace Instytutu Sztuki PAN włączył Morawskiego Andrzej Ryszkiewicz, który w drugiej połowie lat 70. został dyrektorem tej palcówki. Morawski w tym okresie gros czasu spędzał więc za granicą, a jeśli był w kraju, pracował z myślą o wydawanych tam książkach i artykułach.

W 1971 roku prowadził wykłady „History of the Marxist Aesthetic Idea” na uniwersytetach w Berkeley, Bostonie i Seatle; w dniach 27–30 października uczestniczył zaś w sesji zorganizowanej przez The American Society for Aesthetics w Uniwersytecie Południowej Kalifornii w Los Angeles pt. „Kino jako sztuka”. W 1972 roku uczestniczył w VIII Międzynarodowym Kongresie w Bukareszcie. W następnym roku podjął się wykładów na uniwersytetach w Princeton i Amsterdamie. W tym samym roku ukazała się książka Il marxismo e Vestetica, (Roma 1973) oraz O przedmiocie i metodzie estetyki. W 1974 roku wydano pracę, która zawierała w dużej części jego dokonania z lat 60. na polu estetyki: Inquiries into the Fundamentals of Aesthetics (London 1974). Kolejne wykłady zagraniczne odbyły się w 1976 roku na uniwersytecie w Milwaukee, a w 1977 roku w Monachium.

Jak można przypuszczać, stworzenie przez Morawskiego pisma „Polish Art Studies” i praca w redakcji przez cały czas jego istnienia (1979–1992) były formą czynnej obecności w międzynarodowym środowisku historyków i teoretyków – filozofów sztuki oraz w środowisku krajowym, w tym w środowisku Instytutu Sztuki PAN. Morawski kształtował w ten sposób również opinię rzeszy czytelników, ich stosunek do zjawisk występujących w sztuce współczesnej i do rozumienia ich przyczyn oraz skutków. Ponadto nie rezygnował z czynnego uczestnictwa w międzynarodowym życiu naukowym. W 1980 roku wziął udział w IX Międzynarodowym Kongresie Estetyki w Dubrowniku, natomiast w roku akademickim 1980/1981 prowadził wykłady na uniwersytecie we Frankfurcie. Swoją relację z dziewięciomiesięcznego pobytu w USA (1985), m.in. w miasteczku uniwersyteckim Chapel Hill, opublikował pt. Lekcja ostatniej podróży (1987).

Lata 80. to inicjacja jubileuszy, jak by to określił Morawski – etap ważnych podsumowań i rozliczeń, ale także „niewesołych” refleksji. W 1981 roku obchodził jubileusz 60-lecia urodzin i 35-lecia pracy twórczej. 25 listopada w gmachu filozofii Uniwersytetu Łódzkiego odbyła się uroczystość. „Pomysł sesji zrodził się z inicjatywy studentów uczestniczących w seminariach i wykładach prowadzonych przez Profesora na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego”15. Organizatorami byli: Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Uniwersytet Łódzki i studencka Galeria Art Forum, uroczystego otwarcia dokonał prof. Ryszard Panasiuk. Teksty do pamiątkowego wydania z okazji jubileuszu przekazali m.in.: B. Dziemidok, J. Ciszewska, G. Sztabiński i Z. Warpechowski.

Kolejny jubileusz 70-lecia uczczono wydaniem specjalnym 14 tomu „Polish Art Studies” z 1992 roku. Swoje teksty zamieścili tam m.in.: Wiesław Juszczak, Ryszard Przybylski, Ryszard Brykowski, Jerzy Kowalczyk, Stanisław Mossakowski, Piotr Paszkiewicz, Andrzej K. Olszewski, Teresa Kostyrko, Janusz S. Pasierb, Aleksander Wojciechowski, Stefan Turowski, Zbigniew Wilski, Lech Sokół, Małgorzata Sugiera, Hanna Baltyn, Danuta Kuźnicka, Tomasz Kubikowski, Zofia Helman, Władysław Malinowski, Elżbieta Szczepańska, Bohdan Pociej, Alicja Helman, Ryszard Kluszczyński, Jerzy Toeplitz, Teresa Rutkowska, Małgorzata Szpakowska, Anna Boczkowska, Aleksander Jackowski, Marcin Czerwiński, Krystyna Zwolińska. Z tej okazji ukazała się również specjalna księga pamiątkowa zatytułowana Primum Philosophari pod redakcją Jolanty Brach-Czainy (1993). Swoje teksty opublikowali tam m.in.: Teddy Brunius, Terrence J. Diffey, Bohdan Dziemidok, John Hoaglund, José Jiménez, Eugene F. Kaelin, Haig Khatchadourian, Henryk Markiewicz, Francis Sparshott, Jerome Stolnitz, Grzegorz Sztabiński, Stefan Żółkiewski, Arnold Berleant, Jolanta Brach-Czaina, Stanisław Cieniawa, Moisiej S. Kagan, Jerzy Kmita, Leszek Kołakowski, André Mercier, Guido Morpurgo-Tagliabue, Krzysztof Okopień, Katarzyna Rosner, Anna Zeidler-Janiszewska, Bronisław Baczko, Zygmunt Bauman, Nina Gładziuk, Michał Głowiński, Hilde Hein, Michael Löwy, Leonid N. Stołowicz. Ponadto swoje łamy z okazji jubileuszu udostępnił „Przegląd Filozoficzny” 1994, nr 4. Ukazały się w nim teksty: Zofii Rosińskiej, Ludwiki Malewskiej-Mostowicz, Anny Zeidler-Janiszewskiej, Teresy Kostyrko, Witolda Kalinowskiego, Lecha Witkowskiego, Grzegorza Sztabińskiego i Grzegorza Hansena.

Jubileuszowi 80-lecia była poświęcona kolejna sesja naukowa, która odbyła się na Uniwersytecie 22 października 2001 roku, a dokumentuje ją książka Przekraczanie estetyki (2003) pod redakcją Zofii Rosińskiej i Aleksandry Łabuńskiej z artykułami Jolanty Brach-Czainy, Teresy Kostyrko, Alicji Kuczyńskiej, Iwony Lorenc, Krzysztofa Okopienia, Zofii Rosińskiej, Katarzyny Rosner, Andrzeja Szahaja, Grzegorza Sztabińskiego i Ireny Wojnar16. Ponadto redakcja „Kwartalnika Filmowego” dedykowała prof. Morawskiemu nr 35/36 z 2001 roku.

W latach 80. odbyły się jeszcze dwa istotne (symboliczne) wydarzenia. Pierwsze to nadanie prof. Morawskiemu uchwałą Rady Państwa 11 lipca 1985 roku tytułu naukowego profesora zwyczajnego nauk humanistycznych, pod którą swój podpis złożył Henryk Jabłoński. Drugie wydarzenie, które z jednej strony jest cezurą dla zainteresowań związanych z awangardą, neoawangardą, kryzysem kultury i cywilizacji, a w niej kryzysem sztuki i estetyki, z drugiej zaś wyznacza w pełni świadome zainteresowanie się fenomenem kulturowym postmoderny i postmodernizmu, a w nim sztuką, to powrót Morawskiego na Uniwersytet. Po prawie 20 latach objął stanowisko kierownika Zakładu Filozofii Kultury w Instytucie Filozofii. Do 1992 roku prowadził tam wykłady z przedmiotu wprowadzenie do filozofii kultury.

Moja znajomość z prof. Morawskim rozpoczęła się od otrzymania zaproszenia na rozmowę, kiedy listownie skierowałem do niego dziesięć pytań, które wówczas wydawały mi się istotne w zrozumieniu jego rozstrzygnięć w obszarze filozofii sztuki. Kiedy jechałem na rozmowę, pamiętam, że nie opuszczało mnie uczucie nieprzygotowania i niewystarczającej kompetencji w tym czego chcę się dowiedzieć. Wynikało to z lektury tekstów Morawskiego, które w pierwszym kontakcie, ze względu na swoją gęstą i erudycyjną strukturę, stanowią wyzwanie dla czytelnika. W trakcie tej pierwszej rozmowy, a było ich potem kilkanaście, doświadczyłem autentycznego rozumiejącego dialogu wynikającego z bardzo uważnego słuchania. Inną kwestią, którą byłem zaskoczony, było zaufanie z którym się spotkałem i na które przecież niczym sobie nie zasłużyłem.

Publikacje prof. Morawskiego są dla każdego, kto chce wniknąć głęboko w szeroko rozumianą problematykę estetyki, doskonałym sposobem na realizację takiego zamierzenia. Wzajemnie się uzupełniają, prowadzą dialog i nawet kwestionują dokonane rozstrzygnięcia w imię tych lepszych – jak to określał Morawski „trafiających w środek tarczy”. Kolejna korzyść płynąca z tych lektur, to poznanie relacji kompetentnego, przenikliwego i krytycznego obserwatora: filozofii, estetyki i sztuki. Spór (ze stanowiskiem innego, z konkurencyjną teorią, z odmiennym wyjaśnieniem), który jest dla Morawskiego bardzo często sposobem na sformułowanie własnego stanowiska, jest istotą filozofii, która tworzy się w autentycznym dialogu (czy polidialogach).

1Przyjmuję periodyzację trafnie dokonaną przez B. Dziemidoka, Estetyka (filozofia sztuki) Stefana Morawskiego, „Ruch Filozoficzny” 1985, nr 1–2, s. 15–23, poszerzając ją o fazy w wypracowywaniu przez Morawskiego swojego stanowiska wobec estetyki, a później wobec sztuki współczesnej i sztuki postmodernistycznej.

2Informacje dotyczące tego okresu czerpię głównie z artykułu: S. Morawski, Kto-m zacz?, [w:], Losy żydowskie: świadectwo żywych, Warszawa 1996, s. 80–118. Zob. też wyciąg z aktu urodzenia Morawskiego wydany przez Urząd Stanu Cywilnego w Krakowie w dniu 18 listopada 1952 roku oraz z kopii protokołów złożonych w Jüdische Gemeinde Krakau z 9 i 11 sierpnia 1940 roku przez Franciszkę Rosenbaum, Karola Rosenbauma i Jerzego Rosenbauma w celu uzyskania dokumentów potrzebnych do przesiedlenia z Krakowa do Częstochowy.

3Ibidem, s. 83.

4Ibidem, s. 91.

5Ibidem, s. 104. Morawski w ten sposób znalazł się w I obwodzie z ośmiu, na które Warszawę podzieliło powstańcze dowództwo. Obwód I nosił nazwę Śródmieście i jego dowódcą był ppłk Edward Pfeiffer „Radwan”. W skład tego obwodu wchodziły cztery rejony. Batalion Morawskiego „UNIA” pod dowództwem kpt. Cypriana Odorkiewicza „Krybar” należał do rejonu I, którego komendantem był mjr Stanisław Błaszczak „Róg”. Działania od godziny „W” batalionu „UNIA”, w skład którego wchodziła kompania por. „Jasia” [Jana Jasińskiego], J. Kirchmayer przedstawia następująco: „batalion «UNIA» [...] uderzył z Powiśla na niemiecką załogę gmachów Prezydium Rady Ministrów, Uniwersytetu i Komendy Policji. Pomimo rozmachu natarcia nieprzyjaciel nie dał się zaskoczyć, stawił zdecydowany opór i natarcia załamały się krwawo”. Zob. J. Kirchmayer, Powstanie Warszawskie, Warszawa 1984, s. 205.

6W ustaleniu siatki faktograficznej tego okresu w życiu Morawskiego posługuję się trzema rodzajami źródeł informacji. Pierwsze, jak zakładam, najbardziej wiarygodne to dokumenty udostępnione mi przez prof. Morawskiego stwierdzające miejsce, czas i formę jego zatrudnienia, uzyskane tytuły i stopnie naukowe oraz wyróżnienia i nagrody. Do tego zbioru zaliczam również dokumenty uzyskane z Archiwum UJ. Drugim źródłem informacji są autobiografie lub wypowiedzi Morawskiego. Do najistotniejszych tekstów opublikowanych należy zaliczyć: S. Morawski, Kto-m zacz?, op. cit., s. 80–118; idem, Ukąszenia i przeciwtoksyny albo omamy i ocucenia, [w:] Stefan Morawski – szkic do portretu. Materiały z okazji jubileuszu 60-lecia, red. T. Porada, Łódź 1984, s. 13–19; idem, Szok, [w:] Krajobraz po szoku, red. E. Żylińska, Warszawa 1989, s. 17–32; idem, O mych perypetiach filozoficznych, [w:] Profesorowi Stefanowi Morawskiemu w darze, „Przegląd Filozoficzny” 1994, z. 4, s. 100–106; idem, Z zapisków samotnika, [w:] Historia i wyobraźnia. Studia ofiarowane Bronisławowi Baczce, Warszawa 1992, s. 279–289; idem [biogram], „Ruch Filozoficzny” 1986, nr 2, s. 194195; idem, Insider – outsider. Wspomnienie o Władysławie Tatarkiewiczu, „Więź” 1986, nr 7–8, s. 161–165; idem, Wspomnienie, „Projekt” 1988, nr 3, s. 58–59; idem, Ksiądz Pasierb, czyli współwędrowiec, „Więź” 1994, nr 6, s. 81–89; idem, Helena Opoczyńska 1 VIII 1923–4 IX 1992. Wspomnienie ze skróconej (nazbyt bliskiej) perspektywy, „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 2, s. 144–147. Trzecim źródłem informacji są artykuły poświęcone Morawskiemu. Najbardziej kompetentną i wnikliwą pracą, która ukazała się na ten temat, jest artykuł B. Dziemidoka, Estetyka (filozofia sztuki)..., op. cit., s. 15–23 (pierwodruk: Stefan Morawski – szkic do portretu. Materiały z okazji jubileuszu 60-lecia..., op. cit., s. 5–12). Ponadto: J. Ciszewska, Stefan Morawski – szkic do portretu, „Ruch Filozoficzny” 1985, nr 1–2, s. 7–14; E.N.-J. [Ewa Nowak-Juchacz], Stefan Morawski, [w:] Słownik filozofów polskich, Poznań 1999, s. 124–127; G. Hansen, W kuchni kontrkultury, „Przegląd Filozoficzny” 1994, z. 4, s. 93–100; L. Harap, The marxist aesthetic of Stefan Morawski, „Science and Society” 1976, t. XL, nr 3, s. 341–351; W. Kalinowski, Opiekun spolegliwy, „Przegląd Filozoficzny” 1994, z. 4, s. 83–86; T. Kostyrko, O sposobie bycia humanistą, „Przegląd Filozoficzny” 1994, z. 4, s. 80–83; Morawski Stefan Tadeusz, [w:] Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny, wyd. 2, Warszawa 1989, s. 866; Morawski Stefan, [w:] Informator filozofii polskiej, red. J. Jaśtal, Kraków 1995, s. 167; Morawski Stefan, [w:] Nowa encyklopedia powszechna, t. IV, Warszawa 1996, s. 297; Morawski Stefan, [w:] Who’s Who in the Socialist Countries of Europe, München-New York-London-Paris 1989, s. 801–802; A. Pytlak, Estetyka Stefana Morawskiego, „Teksty” 1978, nr 3, s. 148–152; A. Szahaj, A. Zeidler-Janiszewska, O filozofowaniu, perypetiach dzisiejszej kultury i rebus publicis, Toruń 1995; T. Szkołut, Estetyka marksistowska w Polsce powojennej (1944–1956), „Studia Estetyczne” 1982, t. XIX, s. 181–214; G. Sztabiński, Filozof i awangarda, [w:] Stefan Morawski – szkic do portretu. Materiały z okazji jubileuszu 60-lecia..., op. cit., s. 27–34; A. Zeidler-Janiszewska, Dystans do „odczarowania świata”, „Przegląd Filozoficzny” 1994, z. 4, s. 78–80.

7S. Morawski, Ukąszenia i przeciwtoksyny..., op. cit., s. 15–16. W sposób systematyczny okres ten jest przedstawiony m.in. przez: B. Fijałkowska, Polityka i twórcy (1948–1959), Warszawa 1985.

8Chodzi tu o tekst S. Morawskiego, Krytyka poglądów estetycznych Herberta Reada, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Badań nad Sztuką” 1953, nr 2, s. 113–178. Morawski ze swoich zarzutów co do koncepcji sztuki użytkowej u Reada wycofał się w artykule Gropiusa teoria „Bauhausu”, „Przegląd Humanistyczny” 1958, nr 3, s. 83–89. W kolejnych swoich publikacjach poświęconych Readowi w coraz większym stopniu przyznawał mu rację. Por. S. Morawski, Posłowie, [w:] H. Read, Sens sztuki, wyd. 1, Warszawa 1965, s. 173–188 (tu Morawski odcina się od krytyki światopoglądu H. Reada zamieszczonej w artykule z 1952 roku pt. U filozoficznych podstaw światopoglądowych Herberta Reada, „Res Facta” 1977, nr 8, s. 70–88); idem, Posłowie, [w:] H. Read, Sens sztuki, wyd. 2, Warszawa 1982, s. 221–246 (poddaje weryfikacji zarzuty wysunięte w Posłowiu do wyd. 2); idem, Posłowie, [w:] H. Read, Sens sztuki, wyd. 3, Warszawa 1994, s. 202–233.

9Chodzi tu o tekst S. Morawskiego, Krytyka poglądów estetycznych A. Malraux, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Badań nad Sztuką” 1954, nr 3–4, s. 30–104. Całkowitą weryfikację zajętego tam stanowiska zawiera książka S. Morawskiego, Absolut i forma. Studium o egzystencjalistycznej estetyce André Malraux, Kraków 1966, co kontynuuje w późniejszych artykułach, m.in.: S. Morawski, Malraux i inni, „Odra” 1970, nr 6, s. 31–40; idem, Estetyka egzystencjalistów czy egzystencjalistyczna?, „Twórczość” 1970, z. 5, s. 87–102; idem, Jeszcze o Malraux. Między kadzidłem a smołą, „Literatura na Świecie” 1974, nr 3, s. 334–349; idem, „Negatywna teologia” André Malraux, „Literatura na Świecie” 1983, nr 8, s. 330–344; idem, Powtórka z egzystencjalizmu, „Akcent” 1984, nr 2, s. 121–134; idem, La théologie négative d’André Malraux, „André Malraux” 1991, nr 8, s. 75–88.

10Ze zbiorów prywatnych S. Morawskiego: pismo MOiSzW Nr KZ3 – M – 9/69 z dnia 25 marca 1968 r. 13 marca 1990 roku prof. Morawski otrzymał list od ministra edukacji narodowej prof. H. Samsonowicza z prośbą o przyjęcie przeprosin za działalność ówczesnego rządu PRL oraz dyskryminacyjne decyzje podjęte przez ministra oświaty i szkolnictwa wyższego w marcu 1968 roku; pismo MEN z dnia 13 marca 1990 roku.

11S. Morawski, Szok, op. cit., s. 17.

12Idem, Kto-m zacz?, op. cit., s. 113.

13Idem, Szok, op. cit., s. 28.

14Ibidem, s. 29.

15Nota zamieszczona na początku pracy Stefan Morawski – szkic do portretu. Materiały z okazji jubileuszu 60-lecia..., op. cit., s. 3.

16Z okazji 80. rocznicy urodzin Morawskiego redakcja zadedykowała mu „Kwartalnik Filmowy” 2001, nr 35–36.

Andrzej Mostowski

Urodzony 1 XI 1913 we Lwowie. Studia na UW. Uzupełniające studia w Wiedniu i Zurychu (1936–1938). Doktorat na UW (1939). W czasie II wojny światowej nauczyciel na tajnych kompletach. Habilitacja na UJ (1945). Adiunkt Politechniki Śląskiej. Profesor UW (1947). Kierownik Katedry Algebry UW (1952–1968), następnie kierownik Zakładu Podstaw Matematyki (1970–1975). Dziekan Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii UW (1950–1952).

Matematyk, pod silnym wpływem warszawskiej szkoły matematycznej i lwowsko-warszawskiej szkoły logicznej. Badania nad teorią mnogości, zagadnieniami rozstrzygalności, stosowaniem metod algebraicznych i topologicznych. Uogólnił twierdzenie Godla o niezupełności i nierozstrzygalności teorii zawierających arytmetykę.
Członek PAN (1956). Kierownik Działu Podstaw Matematyki Państwowego Instytutu Matematycznego (potem Instytut Matematyczny PAN). Sekretarz (1946–1948) i wiceprezes Polskiego Towarzystwa Matematycznego.
Zmarł 22 VIII 1975 w Vancouver.

Algebra wyższa, Warszawa 1953; Recent State of Investigations in Foundations of Mathematics, Warszawa 1955; Algebra liniowa, Warszawa 1966; Constructible Sets with Applications, Amsterdam 1969; Foundational Studies. Selected Works, Amsterdam 1978.

J. Łoś, O Andrzeju Mostowskim, „Wiadomości Matematyczne” 1979, 1, 45–47; Z. Pawlikowska-Brożek, Mostowski, Andrzej, [w:] PSB, t. XXII, Wrocław 1977.

ROMAN DUDA

ANDRZEJ MOSTOWSKI

1913–1975

Lwów i Warszawę łączyły w okresie międzywojennym bliskie stosunki, których ilustracją była działalność Wacława Sierpińskiego (warszawianin, ale swoją wielką karierę zaczynał we Lwowie i często to miasto odwiedzał), Jana Łukasiewicza (lwowianin, którego początkowy okres kariery biegł we Lwowie, ale cały okres międzywojenny spędził w Warszawie), Kazimierza Kuratowskiego (warszawianin, który 7 dobrych lat swego życia spędził we Lwowie) i wielu innych. Przykładem istnienia takich bliskich relacji między tymi naukowymi ośrodkami było także życie Andrzeja Mostowskiego.

Andrzej Stanisław Mostowski urodził się 1 listopada 1913 roku we Lwowie w rodzinie Stanisława, lekarza i asystenta w Katedrze Chemii Fizycznej Uniwersytetu Lwowskiego, i Zofii z Kramsztyków, pracownicy banku1. Latem 1914 roku rodzina wyjechała na wakacje do Zakopanego. Po wybuchu wojny ojciec został zmobilizowany i zginął w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 roku, natomiast matka z dziećmi pozostała w Zakopanem do 1920 roku, po czym przeniosła się do Warszawy i w tym mieście biegło odtąd ich życie. Mostowski Lwowa więc nie mógł pamiętać i zawsze czuł się warszawianinem, ale naukowo podlegał wpływom warszawskiej szkoły matematycznej i lwowsko-warszawskiej szkoły logicznej. Najpierw jednak uczęszczał (w latach 1923–1931) do Gimnazjum im. Stefana Batorego, a potem (lata 1931–1936) studiował matematykę na UW i już w czasie studiów pociągnęły go podstawy matematyki, teoria mnogości i logika. Logika i związane z nią podstawy matematyki były domeną lwowsko-warszawskiej szkoły logicznej, której założycielami byli Jan Łukasiewicz i Stanisław Leśniewski (obaj przybyli ze Lwowa), ale Mostowski za mistrza uważał Alfreda Tarskiego, który wprawdzie był wychowankiem Leśniewskiego, ale wbrew niemu pasjonował się także teorią mnogości, domeną warszawskiej szkoły matematycznej. Wielki nań wpływ miał także mający podobne zainteresowania logiczno-matematyczne Adolf Lindenbaum. Takie powiązania sprawiły, że zainteresowania naukowe Mostowskiego skupiły się na szeroko rozumianej logice matematycznej i podstawach matematyki, w tym na teorii mnogości, teorii rekursji (funkcje obliczalne), teorii modeli, rachunkach logicznych i teorii dowodu (zagadnienia nierozstrzygalności). Stał się wybitnym przedstawicielem warszawskiego środowiska logiczno-matematycznego i do każdej z uprawianych przez siebie dyscyplin wniósł poważny wkład, niejednokrotnie zapoczątkowując nowe kierunki badań2.

Mostowski uzupełniał swoje studia w Wiedniu (rok 1936/1937), gdzie słuchał wykładu Kurta Gödla o niezupełności, i w Zurychu (rok 1937/1938), gdzie słuchał wykładów Hermanna Weyla o symetrii i Wolfganga Pauliego z fizyki, a także brał udział w seminariach, które prowadzili Georg Pólya i Paul Bernays.

Na początku swojej drogi naukowej Mostowski zainteresował się, nadal wówczas mocno kontrowersyjnym, aksjomatem wyboru, tworząc pewną metodę dowodzenia jego niezależności od różnych zasad teorii mnogości, później nazwaną metodą permutacyjną Fraenkla-Mostowskiego. Jej idea wzięła się z uściślenia wcześniejszych koncepcji Russella i Fraenkla, charakterystyczną zaś jej cechą było intensywne stosowanie delikatnych metod teorii grup permutacji (przydało się więc solidne wykształcenie matematyczne). Posługując się tą metodą, Mostowski dowiódł m.in. niezależności aksjomatu wyboru od zasady liniowego uporządkowania (słabszej wersji aksjomatu wyboru)3.

Innym obszarem jego wczesnych zainteresowań była teoria zbiorów skończonych. Skoro teoria mnogości miała być podstawą matematyki, to pierwotnym pojęciem stawał się zbiór, a nie liczba, a zatem nie można definiować zbioru skończonego jako zbioru, którego elementy można policzyć. Inną definicję zbioru skończonego podał Alfred Tarski i na jej podstawie szkoła warszawska rozwinęła teorię zbiorów skończonych. W tę tematykę włączył się Mostowski i w 1939 roku doktoryzował się na UW na podstawie rozprawy O niezależności definicji skończoności w systemie logik, której promotorem był Kuratowski (Tarski nie był profesorem, a przeto nie mógł pełnić tej funkcji).

Po wybuchu wojny Mostowski utrzymywał się początkowo z prywatnych lekcji, potem pracował jako pomocnik księgowego i wykładał na tajnych kompletach, a nadto przygotowywał habilitację. Jak pisał Wacław Sierpiński: „w lipcu 1944 r. była w toku habilitacja dr Andrzeja Mostowskiego na docenta matematyki. [...] Do ukończenia habilitacji pozostało już tylko kolokwium habilitacyjne i wykład habilitacyjny. [...] Dokończeniu formalności habilitacyjnych przeszkodziło powstanie sierpniowe”4.

W wojennej Warszawie zawarł w 1944 roku związek małżeński z Marią Ireną z Matuszewskich, którą nieco wcześniej poznał na tajnych kompletach. Doczekali się dwóch synów Tadeusza (matematyk) i Jana oraz córki Marii Krystyny.

Zmuszony wtedy do opuszczenia miasta, „Mostowski pozostawił zeszyt, w którym zapisywał wszystkie swoje odkrycia naukowe począwszy od 1942 r. Jak sam wspominał, był to ładny, bardzo gruby zeszyt i kiedy w czasie powstania Niemcy kazali opuścić dom, w którym mieszkał wraz z matką, musiał wybrać czy wziąć ten zeszyt, czy bochenek chleba. Wybrał chleb. Zeszyt spłonął”5. I nigdy nie został odtworzony, choć – jak wiadomo z późniejszych jego uwag – zawierał rzeczy bardzo cenne.

Jak wielu warszawiaków, w maju 1945 roku Mostowski znalazł się w Krakowie, gdzie został adiunktem Politechniki Śląskiej z tymczasową siedzibą w tym mieście i habilitował się na UJ na podstawie pracy o aksjomacie wyboru dla zbiorów skończonych6. Epizod krakowski trwał krótko, bo już w grudniu 1945 roku Mostowski wrócił do Warszawy, gdzie został pracownikiem UW i był nim do końca życia, początkowo jako zastępca profesora, od 1947 roku jako profesor nadzwyczajny i od 1951 – profesor zwyczajny. Kierował w latach 1952–1968 Katedrą Algebry, a po reorganizacji i likwidacji katedr – Zakładem Podstaw Matematyki (1970–1975). Był w latach 1950–1952 dziekanem Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii UW, a od 1966 roku do śmierci – wicedyrektorem Instytutu Matematyki na Wydziale Matematyki i Mechaniki UW. Od początku istnienia Państwowego Instytutu Matematycznego (w 1952 roku przekształconego na Instytut Matematyczny PAN) był tam kierownikiem Działu Podstaw Matematyki, a w latach 1956–1964 również zastępcą dyrektora. Po wprowadzeniu jednoetatowości w 1970 roku, wybrał UW i zrezygnował z pracy w Instytucie Matematycznym PAN. Był też sekretarzem (1946–1948) i wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego, łącząc tę ostatnią funkcję z prezesowaniem Oddziałowi Warszawskiemu PTM (lata 1952–1955).

Jednym z zagadnień, jakie Mostowski sobie wcześnie postawił i jakie go odtąd stale pasjonowało, było: jak mierzyć stopień komplikacji pojęć matematycznych? Mostowski zbudował7 (niezależnie od Stevena Kleene’ego, który opublikował na ten temat pracę w 1943 roku, podczas gdy Mostowski mógł to zrobić dopiero po wojnie) klasyfikację pojęć arytmetycznych, zwaną dziś hierarchią Kleene’ego-Mostowskiego, a opartą na wyznaczaniu najmniejszej liczby kwantyfikatorów potrzebnych do zdefiniowania takiego pojęcia. Na przykład pojęcie granicy należy do trzeciej klasy zaczynającej się od kwantyfikatora ogólnego, oznaczanej przez Mostowskiego symbolem Π⁰₃. „Jeśli obok kwantyfikatorów liczbowych (naturalnych) wprowadzimy kwantyfikatory funkcyjne (lub rzeczywiste), to przechodzimy na wyższe piętro tej samej hierarchii, mianowicie dochodzimy do hierarchii analitycznej”. Mając w ten sposób zbudowaną hierarchię pojęć matematycznych, można stawiać dalsze pytania i np. Mostowski udowodnił, że „każda niesprzeczna teoria o prostej (obliczalnej) aksjomatyce ma model, który jest klasy ∑⁰₂ ∩ Π⁰₂”8. Inny typ pytań odnoszących się do hierarchii, a długo interesujących Mostowskiego, dotyczył badań nad aksjomatyzowalnością i nad twierdzeniem Godla o niezupełności arytmetyki.

W 1948 roku Mostowski zbudował algebraiczną metodę stwierdzania niemożliwości udowodnienia różnych twierdzeń (znanych w innych logikach) w logice intuicjonistycznej9.

Z badań Mostowskiego nad twierdzeniem Gödla o niezupełności arytmetyki10 wynikły nie tylko daleko idące wzmocnienia i uogólnienia tego twierdzenia, lecz także popularny jego wykład. Podobny charakter miały jego badania nad twierdzeniem Gödla-Bernaysa11.

W heroicznym okresie teorii modeli (lata 50. XX wieku), Mostowski zajął się trzema jej problemami: zależnością teorii produktu modeli A i B od teorii modelu A i teorii modelu B12, badaniem modeli przeliczalnych traktowanych jako punkty zbioru Cantora, oraz istnienia modeli (dla teorii zupełnych) mających bogatą grupę automorfizmów13. Ta ostatnia praca (wspólna z Andrzejem Ehrenfeuchtem) była początkiem badania modeli z elementami nieodróżnialnymi.

Z pytania o charakterze filozoficznym: która arytmetyka jest „prawdziwą arytmetyką, tą, o którą chodziło matematykom wszystkich czasów” – wynikły długotrwałe badania Mostowskiego, zaczęte w połowie lat 50., nad metodami infinitezymalnymi w matematyce. „Wyniki uzyskane w trakcie tych badań [...] doprowadziły do powstania w Warszawie ośrodka zajmującego się tą dziedziną podstaw matematyki”14. W tym nurcie ukazała się fundamentalna praca trzech autorów15 o wzmocnieniu arytmetyki pierwszego rzędu.

Innym ważnym kierunkiem podjętym przez Mostowskiego były zbiory konstruowalne16.

Bardzo cenne były podsumowania najpierw dwóch, a potem trzech dziesięcioleci badań w zakresie logiki i podstaw matematyki17. Był także redaktorem „Biuletynu PAN” (sekcja matematyki, astronomii i fizyki), członkiem komitetów redakcyjnych „Fundamenta Mathematicae”, „Dissertationes Mathematicae”, „Studia Logica”, „Journal of Symbolic Logic” i innych, współtwórcą i współredaktorem „Annals of Mathematical Logic”.

Jako profesor był znakomitym wykładowcą i autorem wartościowych monografii18.

W środowisku matematyków Mostowski zawsze cieszył się dużym autorytetem, o czym tak pisał jego przyjaciel: „Są pewne cechy charakteru, które powodują, że społeczność liczy się ze zdaniem danego człowieka bardziej niż ze zdaniem innych. Tymi cechami są prawość, prostolinijność i bezinteresowność, być może również coś najtrudniejszego: życzliwość dla ludzi. Dzięki tym cechom zajął prof. Andrzej Mostowski w społeczeństwie matematycznym pozycję, która nie być może nadana i o którą trudno się ubiegać. Miał to, co się nazywa autorytetem moralnym”19.

Mostowski szybko zdobył międzynarodowe uznanie, a jego autorytet moralny i intelektualny był powszechnie uznawany. Wyrazem tego były liczne zaproszenia, które chętnie przyjmował. Był we władzach Association for Symbolic Logic, wiceprezesem (1964–1968) i od 1972 roku prezesem Division of Logic, Methodology and Philosophy w International Union of Logic, Philosophy and History of Science (w skrócie IUHMPS/DLMPS). O dużym uznaniu dla jego dorobku może też świadczyć ilość prac umieszczonych w tomie „Fundamenta Mathematicae” z okazji 60. rocznicy jego urodzin, a po jego śmierci także kilka konferencji poświęconych specjalnie jego wynikom i poglądom. Wyrazem uznania są jego dzieła zebrane20.

Naukową miłość Mostowskiego można określić jako metamatematykę teorii mnogości. Jej poświęcił większość swoich prac, wywierając jednocześnie wielki wpływ na jej rozwój w świecie, a w szczególności na kształt logiki matematycznej i podstaw matematyki w Polsce.

Mimo skromności i dystansu wobec zaszczytów otrzymał ich wiele. Członek TNW (1950). Członek PAN (korespondent 1956, rzeczywisty 1963). Otrzymał Nagrodę Państwową II stopnia (1952) i I stopnia (1966), oraz nagrodę Fundacji im. Jurzykowskiego (1972). Został 1973 członkiem Fińskiej Akademii Nauk. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim (1954), Krzyżem Oficerskim (1958) i Krzyżem Komandorskim OOP.

Zmarł 22 sierpnia 1975 roku w Vancouver.

1Biogramy Andrzeja Mostowskiego pióra Zofii Pawlikowskiej-Brożek można znaleźć w Polskim słowniku biograficznym, t. XXII i Wielkiej encyklopedii PWN, t. XVIII. Ukazywały się także osobne artykuły, w tym: J. Łoś, O Andrzeju Mostowskim, „Wiadomości Matematyczne” 1979, t. XXII, nr 1, s. 45–47; A. Grzegorczyk, W. Marek, Zarys dorobku naukowego Andrzeja Mostowskiego, ibidem, s. 47–52; S. Krajewski, M. Srebrny, O życiu i działalności Andrzeja Mostowskiego, ibidem, s. 53–64; H. Rasiowa, Andrzej Mostowski, „Studia Logica” 1977, t. XXXVI, nr 1–2, s. 1–3; A. Grzegorczyk, Andrzej Mostowski, „Nauka Polska” 1970, R. 18, nr 4 (88), s. 80–84; S. Hartman, Andrzej Mostowski, „Matematyka” 1979, R. 29, nr 2 (142), s. 67–70; H. Rasiowa, Andrzej Mostowski (1913–1975), „Nauka Polska” 1976, R. 24, nr 9–10 (135–136), s. 233–237; H. Rasiowa, A tribute to Andrzej Mostowski, [w:] Logic Colloquium ‘76, red. R. O. Grandy, J. M. E. Hyland, Amsterdam 1977, s. 139–144.

2Omówienie dorobku naukowego Mostowskiego można znaleźć w różnych opracowaniach, z których na szczególną uwagę zasługują: Andrzej Mostowski and Foundational Studies, red. A. Ehrenfeucht, V. M. Marek, M. Srebrny, Amsterdam 2008 (książka zawiera 11 artykułów o Mostowskim oraz pełną bibliografię jego prac); Andrzej Mostowski, Helena Rasiowa, Cecylia Rauszer in memoriam, [w:] Conference Trends in Logic III, Warsaw 2005. Spore fragmenty dotyczące wyników i poglądów Mostowskiego zawierają także książki: R. Murawski, Filozofia matematyki i logiki w Polsce międzywojennej, Toruń 2011; J. Woleński, Filozoficzna szkoła lwowsko-warszawska, Warszawa 1985. Pełna bibliografia prac Mostowskiego liczy 118 pozycji, por. W. Marek, A bibliography of Andrzej Mostowski’s works, „Studia Logica” 1977, t. XXXVI, nr 1–2, s. 3–8.

3A. Mostowski, Über die Unabhängigkeit des Wohlordnungssatzes vom Ordnungsprinzip, „Fundamenta Mathematicae” 1939, t. XXXII, s. 201–252.

4S. Krajewski, M. Srebrny, O życiu..., op. citv s. 56.

5Ibidem.

6A. Mostowski, Axiom of choice for finite sets, „Fundamenta Mathematicae” 1945, t. XXXIII, s. 137–168.

7Idem, On definable sets of positive integers, „Fundamenta Mathematicae” 1947, t. XXXIV, s. 81–112.

8Oba cytaty pochodzą z pracy: A. Grzegorczyk, W. Marek, Zarys dorobku..., op. cit., s. 49.

9A. Mostowski, Proofs of non-deducibility in intuitionistic functional calculus, „Jurnalof Symbolic Logic” 1948, t. XIII, s. 204–207.

10Idem, An undecidable arithmetical statement, „Fundamenta Mathematicae” 1949, t. XXXVI, s. 143–164; idem, Sequences undecidable in formalized arithmetic, [w:] Studies in Logic and the Foundations of Mathematics, Amsterdam 1952; idem, A generalization of the incompleteness theorem, „Fundamenta Mathematicae” 1961, t. XLIX, s. 205–232.

11Idem, Some impredicative definitions in the axiomatic set-theory, „Fundamenta Mathematicae” 1951, t. XXXVII, s. 111–124 oraz 1952, t. XXXVIII, s. 238.

12Idem, On direct products of theories, „Jurnalof Symbolic Logic ” 1952, t. XVII, s. 1–31.

13A. Ehrenfeucht, A. Mostowski, Models of axiomatic theories admitting automorphisms, „Fundamenta Mathematicae” 1956, t. XLIII, s. 50–68.

14Oba cytaty pochodzą z pracy: A. Grzegorczyk, W. Marek, Zarys dorobku..., op. cit., s. 49–50.

15A. Grzegorczyk, A. Mostowski, C. Ryll-Nardzewski, TAe classical and the ω-complete arithmetic, „Journal of Symbolic Logic ” 1958, t. XXIII, s.188–206.

16A. Mostowski, Constructible sets with applications, Amsterdam 1969 (przekł. ros. 1970).

17Idem (współpraca: A. Grzegorczyk, S. Jaśkowski, J. Łoś, S. Mazur, H. Rasiowa, R. Sikorski) The present state of investigations in foundations of mathematics, „Rozprawy Matematyczne” 1955, t. IX; Idem, Thirty years of foundational studies. Lectures on the development of mathematical logic and the study of the foundations of mathematics in 1930–1964, „Acta Philosopfica Fennica” 1965, t. XVII, s. 1–180.

18Idem, Logika matematyczna, „Monografie Matematyczne” 1948, t. XVIII, Warszawa 1948; idem (wspólnie z K. Kuratowskim), Teoria mnogości, „Monografie Matematyczne” 1952, t. XXVII, (przekł. ang. 1967, wznowienie 1976; przekł. ros. 1970).

19J. Łoś, O Andrzeju..., op. cit., s. 46.

20A. Mostowski, Foundational Studies. Selected Works, t. I, Amsterdam 1978 (książka zawiera życiorys, bibliografię oraz omówienie wyników prac Andrzeja Mostowskiego).

Roman Bogdan Nawroczyński

Urodzony 9 IV 1882 w Dąbrowie Górniczej. Studia na Wydziale Budowlanym Instytutu Politechnicznego w Warszawie, następnie na Wydziale Prawa Cesarskiego UW. Studia filozoficzne w Berlinie i Lipsku. Studia prawnicze w Dorpacie (1911–1912), dyplom prawniczy I stopnia (1912). Doktorat na UJK we Lwowie (1914). Wykładowca w Państwowym Instytucie Pedagogicznym. Profesor Uniwersytetu Poznańskiego (1925–1926). Profesor UW (od 1926). W czasie okupacji inspektor tajnego nauczania, po wojnie członek tzw. Komisji Trzech do reaktywacji UW (razem ze Stefanem Pieńkowskim i Tadeuszem Kotarbińskim). Dziekan Wydziału Humanistycznego UW (1946–1948). Kierownik Katedry Teorii i Organizacji Szkoły UW (1957–1960).

Pedagog i historyk myśli pedagogicznej, jeden z twórców polskiej pedagogiki naukowej. Zajmował się dydaktyką, problematyką ustroju i organizacji szkolnictwa oraz pedagogiką porównawczą i pedagogiką kultury.
Członek TNW (1931) i PAU (1939).
Redaktor „Przeglądu Pedagogicznego”.
Zmarł 17 I 1974 w Warszawie.

Uczeń i klasa, Warszawa 1923; Swoboda i przymus w wychowaniu, Warszawa 1929; Zasady nauczania, Warszawa 1930; Nasza walka o szkołę polską, t. I-II, Warszawa 1932–1934.

J. Hulewicz, Bogdan Nawroczyński, [w:] PSB, t. XXII, s. 652–655; Bogdan Nawroczyński nie żyje, „Ruch Pedagogiczny” 1974, nr 3.

TADEUSZ PILCH

ROMAN BOGDAN NAWROCZYŃSKI

1882–1974

Profesor Bogdan Nawroczyński należy do specjalnego grona uczonych, których istnienie było niezwykle ważnym pomostem między akademickimi wartościami i nauką polską pierwszej niepodległej Polski, powstałej w 1918 roku, a odradzającym się ze zgliszcz II wojny światowej szkolnictwem wszystkich szczebli i całym ruchem umysłowym nowej Polski, zwanej dziś umownie Polską Ludową. Można powiedzieć, że w historii Uniwersytetu Warszawskiego prof. Nawroczyński był „pomostem” rzeczywistym, bo został przez Ministerstwo Oświaty w 1946 roku mianowany członkiem tzw. Komisji Trzech, powołanej do odbudowy Uniwersytetu Warszawskiego, obok profesorów Stefana Pieńkowskiego i Tadeusza Kotarbińskiego. Czynię tę uwagę na początku życiorysu profesora, gdyż uważam, że zarówno on osobiście, jak i jego pokolenie uczonych różnej rangi, stopni i wieku miało ogromne zasługi dla odrodzenia się kultury i nauki polskiej po II wojnie światowej. Przywołana okoliczność z Komisją Trzech, mało dziś znana, jest jakimś symbolicznym znakiem ciągłości instytucji i kultury narodowej.

Wszak to dzięki takim ludziom jak Bogdan Nawroczyński, Władysław Tatarkiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Władysław Konopczyński, Karol Korany, Józef Chałasiński i wielu innych humanistów, twórców czy artystów życie umysłowe i kultura narodowa, mimo mrocznych czasów jakie rychło po wojnie zapanowały, nie skarlała całkowicie, zachowała swoje główne wartości, była solidnym fundamentem, na którym w najgorszych czasach rozwijała się myśl niezależna, a po transformacji ustrojowej łatwo odrodziła się polska nauka i – wzorem obyczajów pierwszej połowy XX w. – otwarła na światowe nurty myśli humanistycznej.

Roman Bogdan Nawroczyński (powszechnie w biografiach profesora używane jest tylko imię Bogdan, tak jak sam czynił to za życia) urodził się w Dąbrowie Górniczej 9 IV 1882 roku. Jego ojciec prowadził tam praktykę lekarską, a matka należała do towarzyskiej elity miasta. Otrzymał więc w wianie inspirujący klimat rodziny inteligenckiej, która zgodnie z panującym wówczas obyczajem zapewniła jemu i jego młodszemu rodzeństwu nauczanie domowe na szczeblu elementarnym. Dopiero jako dziesięciolatek w 1892 roku wstąpił do rządowego gimnazjum w Kielcach, dokąd przeniosła się rodzina, także z tego powodu, że w Dąbrowie Górniczej nie było odpowiedniej szkoły średniej. Wobec dalszej peregrynacji rodziny, tym razem do Warszawy, w roku 1895, kontynuuje naukę w IV gimnazjum rządowym, które ze złotym medalem kończy w 1901 roku.

W ostatnim roku nauki w gimnazjum Nawroczyński napisał swoją pierwszą rozprawę naukową poświęconą oświacie, a konkretnie kierunkom kształcenia na poziomie średnim. Tematyka owego artykułu ukazywała późniejsze naukowe obszary zainteresowania autora. Te właśnie zagadnienia stały się osią jego dojrzałych poszukiwań i refleksji naukowych – mimo iż jego pierwszy wybór kierunku studiów nie wskazywał tej drogi, bo były to studia na Politechnice Warszawskiej na Wydziale Architektury, to właśnie – zasygnalizowane pierwszą publikacją – zainteresowanie oświatą i szkołą stanie w centrum jego naukowych rozważań.

Po niepełnym roku rzuca studia politechniczne i zapisuje się na Wydział Prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Studia prawnicze to jego wielkie rozczarowanie, a zarazem utwierdzenie jego rzeczywistych i silnych orientacji na humanistyczne kwestie człowieka, procesów jego wychowania, rozwoju, życia społecznego. Na prawie spotyka jednak uczonego, który zainspirował go do takiego właśnie kierunku myślenia i aspiracji. Jest to Henryk Struve, filozof i psycholog, który wywarł znaczny wpływ na formację duchową nieudanego prawnika. Rozbudzone przez obcowanie z prof. Struvem społeczne zainteresowania wyrażają się m.in. rozpoczęciem aktywności społeczno-organizacyjnej, której już nie wyrzeknie się do końca życia. Wstępuje do Związku Młodzieży Polskiej, zwanej wówczas „Zetem”, i aktywnie w niej działa przez kilka lat. Nawroczyński jest jednym z czołowych organizatorów ruchu rewolucyjnego 1905 roku, który w wydaniu studenckim wyraża postulaty polonizacji nauczania, nadania uczelni autonomii, oraz liberalizacji przepisów zabraniających m.in. zrzeszania się studentów w organizacje. Notabene, pełni wówczas funkcję prezesa „Bratniej Pomocy”, organizacji na poły nielegalnej, działającej w strukturach „Zetu”. Występując w tej właśnie roli, 7 października 1906 roku zostaje współorganizatorem wiecu przed Pałacem Kazimierzowskim, podczas którego ogłasza bojkot uczelni w obronie wysuniętych postulatów. Władze carskie jednak nie ustępują i po stłumieniu zrewoltowanego społeczeństwa, najpierw całkowicie likwidują Uniwersytet, a następnie zamykają w więzieniach zbuntowaną młodzież. Nawroczyński jest dwukrotnie aresztowany, a po wyjściu z więzienia postanawia czasowo opuścić kraj.

Wyjeżdża do Niemiec, gdzie podejmuje studia filozoficzne na Uniwersytecie Berlińskim. Po roku, w związku z zarządzeniem zabraniającym przyjmowania na studia Polaków przez uczelnie pruskie, przenosi się do Lipska, który był wówczas europejską stolicą nowoczesnej myśli pedagogicznej, a leżąc poza granicami administracyjnymi Prus nie musiał respektować restrykcji wobec Polaków. Tu studiuje u jednego z najwybitniejszych pedagogów niemieckich, prekursora europejskiej pedagogiki społecznej – Paula Bartha i pod jego kierunkiem pisze, uważaną za wybitną rozprawę naukową o filozofii Kartezjusza i Spinozy. Studia w Berlinie i Lipsku zalicza Nawroczyński do bardzo owocnego okresu swego życia.

Niestety, kłopoty ze zdrowiem zmuszają go w 1908 roku do powrotu do kraju. Podejmuje pracę jako nauczyciel prywatnych szkół średnich i popularnych wówczas pensji. Równocześnie włącza się bardzo energicznie w działalność „Zetową” w Związku Młodzieży Polskiej. Znowu pojawia się postulat polonizacji szkolnictwa. Jest współorganizatorem zjazdów Związku Młodzieży Polskiej w 1909 roku w Zakopanem, a w 1910 w Krakowie, z okazji odsłonięcia pomnika grunwaldzkiego. Na tym właśnie zjeździe jest inicjatorem uchwalenia bojkotu szkoły rosyjskiej. Ta aktywność znowu skutkuje aresztowaniem Nawroczyńskiego przez policję carską. Represjonowanych i aresztowanych jest więcej. Jest wśród nich przyszła żona Nawroczyńskiego, Wanda Klemborowska, którą poślubia w 1911 roku.

Rychło po ślubie młoda para wyjeżdża do Dorpatu, aby uniknąć represji. Na tamtejszym uniwersytecie Nawroczyński kontynuuje swoje wieloletnie już studia i wypełniwszy akademickie rygory, na podstawie pracy Prawo narodów i prawo przyrodzone w trzech księgach Hugona Grotiusa o prawie wojny i pokoju, otrzymuje w roku 1912 dyplom prawniczy I stopnia.

Rozbudzone zainteresowania naukowe tym długoletnim studiowaniem i kontaktami z wybitnymi osobowościami ówczesnego życia intelektualnego kierują go w rok później do Lwowa, gdzie wiąże się naukowo ze słynnym w tym czasie filozofem Kazimierzem Twardowskim. Ten związek okazuje się niezwykle owocny dla Nawroczyńskiego, co przyzna w swoich wspomnieniach. Pod kierunkiem Twardowskiego pisze rozprawę doktorską, zatytułowaną Prolegomena do jakości sądów, której obrona odbyła się w 1914 roku. Warto w tym miejscu, dla charakterystyki związków naukowych Twardowskiego i Nawroczyńskiego oraz wpływu tego pierwszego na formację intelektualną swego ucznia, przytoczyć jako ciekawostkę tytuły biografii obu uczonych, opracowane przez Wincentego Okonia w dziele: Wizerunki sławnych pedagogów polskich. Otóż biogram Twardowskiego autor opatrzył tytułem: „nauczyciel uczonych”; natomiast biogram Nawroczyńskiego umieścił pod hasłem: „nauczyciel nauczycieli”. Ci, którzy znają bliżej losy obu postaci i ich zasługi naukowo-pedagogiczne, uznają, że w tych tytułach została zawarta wyjątkowo celna charakterystyka dzieła życia obu uczonych.

Trochę równolegle do tych kilkunastoletnich studiów „wszystkich stopni”, łącznie z doktorskimi, uczony prowadził zwykłą działalność nauczycielską. Rozpoczął ją w 1909 roku, w żeńskiej szkole średniej, jako nauczyciel propedeutyki filozofii i literatury. W owych czasach prywatne „pensje” były częstym miejscem pracy elity intelektualnej ówczesnej Polski. Nawroczyński we wspomnieniach swoich uczniów jawi się jako wymagający, ale niemal charyzmatyczny nauczyciel o szerokich horyzontach, pełen zapału naukowego, którym zarażał swoich wychowanków. Zresztą w jednej ze swoich rozpraw, poświęconych funkcji nauczyciela, autor tak zwraca się do pedagogów: „Bracie nauczycielu. Bądź człowiekiem gorącego serca, niezłomnego charakteru i niezależnego umysłu”1. Ten mini-manifest trafnie oddaje nie tylko przekonania autora, lecz także charakteryzuje go osobiście.

Praca w szkole nie wyczerpuje aktywności życiowej wybitnego pedagoga. Pisze i publikuje liczne rozprawy, poświęcone głównie szkolnictwu w organie Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego – „Wychowanie w Domu i Szkole”. Po pewnym czasie czasopismo zostaje przemianowane na „Przegląd Pedagogiczny”, a Nawroczyński zostaje jego redaktorem. Na łamach tego czasopisma w 1915 roku, po wkroczeniu Niemców do Warszawy, ogłasza artykuł-manifest domagający się przywrócenia szkoły narodowi, czyli spolszczenia szkolnictwa, dotąd rosyjskiego lub niemieckiego. Autor przedstawia plan organizacji szkolnictwa powszechnego oraz zakładania szkolnictwa wyższego. Toteż gdy w 1915 roku powstaje w Warszawie Wydział Oświecenia, będący zalążkiem polskich władz oświatowych, uczony wchodzi w jego struktury – jako przedstawiciel Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego.

Rozpoczyna w ten sposób swoje wieloletnie związki z organami państwowymi, zajmującymi się organizacją polskiego szkolnictwa i oświaty, jego strukturalnym i programowym kształtem. W roku 1917 przy Radzie Regencyjnej utworzony zostaje Departament Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – pierwowzór przyszłego ministerstwa o identycznej nazwie, działającego już w niepodległej Polsce. Nawroczyński zostaje powołany na wizytatora szkół średnich. Pełni tę funkcję także w wymienionym wyżej ministerstwie niepodległej Polski, w Wydziale Programowym MWRiOP, aż do 1925 roku.

Były to lata wyjątkowej aktywności oświatowej we wszystkich grupach społecznych i we wszystkich środowiskach, nie wyłączając wsi i mniejszości narodowych. Swoistą, chlubną wizytówką tamtych czasów było zorganizowanie w 1919 roku Sejmu Nauczycielskiego, w którym Nawroczyński czynnie uczestniczył, obok innych wybitnych nauczycieli, oświatowców, naukowców: Władysława Radwana, Antoniego Bolesława Dobrowolskiego, Mariana Falskiego, Tadeusza Łopuszańskiego. Ten ostatni został pierwszym ministrem, a potem wieloletnim wiceministrem oświaty.

Równolegle z pracą programową w ministerstwie Bogdan Nawroczyński wykłada dydaktykę ogólną w Państwowym Instytucie Pedagogicznym. Z obu miejsc pracy wynosi bezcenne doświadczenie organizacyjne, programowe, dydaktyczne. Czerpie także inspiracje do twórczej pracy naukowej, ku której skłaniają go zainteresowania osobiste, doświadczenie i wyraźny talent twórczy. Zawsze jednak łączy twórczość naukową z działalnością praktyczną.

Tak było również w przypadku objęcia przezeń przewodnictwa resortowej Komisji Pedagogicznej, która miała inspirować i organizować ruch naukowy wokół problemów oświaty i szkolnictwa. Komisja skupiała w 7 sekcjach wybitnych przedstawicieli nauki. Pierwszą pracą, którą wydała, było dzieło autorstwa Bogdana Nawroczyńskiego, Uczeń i Klasa. Poświęcone dydaktyce, sztuce nauczania i wychowania, stało się jednym z fundamentalnych podręczników kształcenia nauczycieli. Zostało także naukową legitymacją kwalifikacji naukowych jej autora. Zawarł w nim przeświadczenie o całkowicie nowym etapie rozwoju nauk pedagogicznych, które muszą w coraz większym zakresie stosować ścisłe metody badań, włączać w proces poznania pedagogicznego metody i osiągnięcia psychologii, uznanie socjologicznego charakteru procesów wychowawczych, „uspołecznienie zarówno całej organizacji szkolnej, jak i metod pedagogicznych”2, oraz uznanie monograficznego charakteru uzyskiwanych wyników.

Książka Uczeń i Klasa przynosi autorowi wielkie uznanie w środowisku naukowym i otwieraa drogę do kariery akademickiej. W 1925 roku otrzymuje stanowisko profesora w Uniwersytecie Poznańskim, jako kierownik jedynej wówczas w Polsce Katedry Pedagogiki, którą kierował dotąd odchodzący na emeryturę prof. Antoni Danysz. Po roku pracy w Poznaniu otrzymuje propozycję przejścia na Uniwersytet Warszawski, by tam pełnić podobną funkcję. W Warszawie bowiem zlikwidowano wielce zasłużony Instytut Pedagogiczny i z części jego kadry utworzono na Uniwersytecie, na Wydziale Filozoficznym, Katedrę Pedagogiki. Równocześnie prof. Stefan Baley, przy tym samym wydziale, tworzy Katedrę Psychologii Wychowawczej, a Stanisław Kot – Katedrę Historii Wychowania. W ten sposób powstaje na Uniwersytecie Warszawskim największy ośrodek kształcenia nauczycieli. Z tego ośrodka wywodzi się dzisiejszy Wydział Pedagogiczny. Tak zaczyna się najdłuższa i najważniejsza przygoda naukowa Nawroczyńskiego z Uniwersytetem Warszawskim.

Wymienione trzy katedry uniwersyteckie kształciły przyszłych nauczycieli seminariów nauczycielskich i liceów pedagogicznych. Były to bardzo trudne, pionierskie lata działania Uniwersytetu i wszystkich jego instytucji. Bogdan Nawroczyński, jak wcześniej, tak i obecnie, obok działalności naukowej i dydaktycznej na uczelni podejmuje obowiązki przewodniczącego Komisji Egzaminów Państwowych na Nauczycieli Szkół Średnich. Były to czasy ogromnego deficytu wykształconych nauczycieli i państwo uruchamiało różne inicjatywy, aby jak najszybciej zaradzić brakom. Powołany zostaje na to stanowisko przez Ministra WRiOP w roku 1927 i pełni swoje obowiązki aż do okupacji, kiedy działalność wszelkich organów państwa polskiego zamiera.

W 1927 roku Wydział Filozoficzny zostaje przemianowany na Wydział Humanistyczny. W jego strukturach Nawroczyński powołuje roczne Studium Pedagogiczne, które absolwentom innych, przedmiotowych kierunków dawało podstawy wykształcenia pedagogicznego i po rocznej praktyce w szkole – uprawnienia do zdawania egzaminu przed Komisją Egzaminów Państwowych na Nauczyciela Szkół Średnich. Szacuje się, że do 1939 roku w taki sposób system szkół średnich zasiliło ok. 3 tysięcy wykwalifikowanych nauczycieli różnych specjalności. Uważani byli za elitarny trzon polskiego szkolnictwa. W świetle tych faktów, w pełni słuszny jest tytuł biogramu nadany przez prof. Wincentego Okonia: B. Nawroczyński – nauczyciel nauczycieli. Tytuł tym bardziej zasłużony, ponieważ mimo ogromnych organizacyjnych i dydaktycznych obciążeń uczony nie odłożył na bok swoich naukowych pasji, lecz pisał i publikował w tym czasie swoje najważniejsze dzieła naukowe.

Do takich właśnie najważniejszych prac w dorobku naukowym zaliczane są Zasady nauczania. Ukazały się w 1930 roku i przez wiele lat stanowiły fundamentalny podręcznik, nie tylko dydaktyki, lecz także pedagogiki ogólnej, ponieważ w ówczesnej literaturze pedagogicznej brakowało w ogóle podręczników i opracowań dotyczących poszczególnych specjalności i dyscyplin wiedzy o wychowaniu. Nie było też tak ścisłych rozgraniczeń międzydyscyplinarnych, jakie obowiązują dzisiaj. Dlatego w treści podręcznika Nawroczyńskiego znalazło się wiele zagadnień dyscyplin pokrewnych, służących kształceniu ogólnemu pedagogów, lub dyscyplin współdziałających z naukami o wychowaniu.

Wcześniej o dwa lata, w 1928 roku, profesor wydaje również niezwykłe i dla kształcenia nauczycieli pożyteczne dzieło: Współczesne prądy pedagogiczne, opracowanie z zakresu pedagogiki porównawczej. Rok później publikuje zbiór rozpraw Swoboda i przymus w wychowaniu. Rozprawy te reprezentują inny nurt zainteresowań naukowych autora; mianowicie problemy teorii wychowania. Problematyka ta pojawia się także w innych pracach autora, szczególnie tych, poświęconych ustrojowi szkolnemu. Zagadnienia ustroju szkolnego były pierwszym i bodajże najważniejszym obszarem aktywności naukowej autora, spowodowanym przez czas narodzin polskiej państwowości i polskiego szkolnictwa. Treści z zakresu teorii wychowania pojawiają się także w głównym dziele Nawroczyńskiego – Zasadach wychowania, ponieważ autor jako przedstawiciel pedagogiki kultury uważał, że człowiek w jednakowym stopniu tworzy kulturę, jak też jest przez kulturę kształtowany. Ideał wykształcenia i ideał osobowości, którym służy sztuka dydaktyczna, jest zarazem głównym celem wychowania, któremu winien być podporządkowany cały strukturalny i treściowy proces wychowawczy.

Na wspomnienie i uwagę zasługuje napisane w tym okresie obszerne, dwutomowe dzieło kronikarskie, pod tytułem Nasza walka o szkołę polską, tom I – 1932 roku, tom II – 1934 roku. Jest to bardzo cenna dokumentacja kształtowania się systemu odrodzonego polskiego szkolnictwa, zawierająca nie tylko materiały historyczno-kronikarskie; ukazujące zresztą obiektywnie olbrzymi wkład Nawroczyńskiego w akt odbudowy polskiej szkoły, lecz zawiera także wiele osobistych refleksji i komentarzy merytorycznych o szkole, jej kształcących i społecznych funkcjach.

Te, poniekąd historyczne reminiscencje stały się inspiracją do napisania innego ważnego utworu o historycznej perspektywie, pod tytułem Polska myśl pedagogiczna. Jej główne linie rozwojowe, stan współczesny i cechy charakterystyczne. Wydano go na rok przed wojną, w 1938. Po wojnie tekst został jakby na nowo napisany, uzupełniony. Rękopis tej nowej wersji znajduje się w depozycie Ossolineum.

Działalność dydaktyczną i twórczą Nawroczyński dopełniał aktywnością społeczną. Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w 1931 roku został powołany na członka Polskiej Akademii Umiejętności. Prowadził działalność w Naukowym Towarzystwie Pedagogicznym oraz w Polskiej Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej. Uczestniczył w kongresach wychowania moralnego. Od 1932 roku był członkiem Państwowej Rady Oświecenia Publicznego.

To usposobienie do aktywności szczególnie w obliczu wielkich wyzwań objawiło się u Nawroczyńskiego w tragicznych latach okupacji hitlerowskiej. Podziemne władze oświatowe mianowały go inspektorem tajnego nauczania podziemnego Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Poznańskiego, który działał w Warszawie pod nazwą Uniwersytetu Ziem Zachodnich. Zadaniem Nawroczyńskiego był nadzór nad jakością nauczania, warunkami organizacyjnymi oraz przekazywaniem ewentualnego wsparcia materialnego z zasiłków rządu emigracyjnego. Z własnej inicjatywy powołał do życia w warunkach okupacyjnych owo roczne Studium Pedagogiczne, w którym razem ze Stefanem Baleyem oraz z Hanną Pohoską prowadzili zajęcia aż do wybuchu powstania warszawskiego. Szczególną formą działania była sprawowana przez niego funkcja prezesa „Trybunału”, powołanego przez władze podziemne dla sądzenia wykroczeń „przeciw moralnej i politycznej dyscyplinie obowiązującej Polaków w czasie terroru okupacyjnego”3. Orzeczenia trybunału były publikowane w „Biuletynie Informacyjnym”, który był redagowany przez innego wybitnego wychowawcę, pisarza i naukowca Aleksandra Kamińskiego.

Po powstaniu warszawskim losy rzuciły Nawroczyńskiego do Częstochowy. Tu odnalazł grono dawnych współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego, z działalności społecznikowskiej, i mógł kontynuować działalność – najpierw konspiracyjną, a po wyzwoleniu już jako jawne kształcenie. W Częstochowie założył Kursy Akademickie, a w ich strukturze powołał do życia znowu Studium Pedagogiczne, które uważał za znakomitą formę kształcenia nauczycieli w ciężkich czasach. Prowadzili na nich zajęcia jego wypróbowani współpracownicy; m.in. Baley oraz Pohoska. Trzeba dodać, że owo uporczywe wracanie do wypróbowanych form kształcenia nauczycieli w ekstremalnych warunkach wynikało z głębokiej wiary uczonego w szczególne powołanie nauczyciela do budowania przyszłości, do naprawiania świata. Dał temu wyraz w opracowaniu napisanym w czasie okupacji, Życie duchowe. Zarys filozofii kultury. Wydane zostało ono dopiero w 1947 roku. To wyjątkowe dzieło powstałe w niezwykłych czasach tak zrecenzował Tadeusz Kotarbiński: „jest dowodem mocy wewnętrznej człowieka, który zdobył się na systematyczny wysiłek myślicielski, zmuszając się do trwania w postawie dzielnej aktywności, gdy wszystko waliło się na przepadłe, gdy triumfował najeźdźca, głosząc wszem i wobec hasła zagłady, w tym zagłady polskiego życia duchowego i jego rzeczników”.

Ta niezwykła aktywność w każdych warunkach; i naukowa, i społeczna, i nauczająca, sprawiły, że profesor był uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli życia duchowego i intelektualnego II Rzeczypospolitej. Ta opinia zaważyła też na losach powojennych autora Zasad nauczania. Jeszcze w trakcie jawnej już pracy pedagogicznej w Częstochowie, wiceminister Bieńkowski przywiózł mu nominacje na członka tzw. Komisji Trzech – ciała powołanego w celu reaktywacji Uniwersytetu Warszawskiego. W trójce owej znalazł się dwukrotny przedwojenny rektor UW, prof. Pieńkowski – znany fizyk, filozof Tadeusz Kotarbiński oraz pedagog Bogdan Nawroczyński. Ponieważ prof. Kotarbiński rychło został oddelegowany do reaktywacji Uniwersytetu Łódzkiego, a prof. Pieńkowskiego pochłonęło międzynarodowe życie naukowe, Nawroczyński przez pewien czas dźwigał główny ciężar odbudowy i organizacji Uniwersytetu. Dodatkowo został powołany na stanowisko dziekana Wydziału Humanistycznego i sprawował tę funkcję przez dwa lata, do czasu nadejścia ponurych lat stalinowskiego terroru.

Mimo ogromnych zasług w odbudowie polskiego szkolnictwa w II Rzeczpospolitej, bohaterskiej postawy i działalności w konspiracyjnej oświacie w czasie okupacji, profesor, podejrzany o „odchylenie prawicowe” – pojecie wytrych – został odesłany na emeryturę. Znalazł pracę jako dyrektor biura Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a po włączeniu Towarzystwa w struktury PAN został zatrudniony w bibliotece naukowej w Pałacu Staszica.

Rok 1957 przyniósł odmianę losu i jemu, i wielu jemu podobnym: Kazimierzowi Ajdukiewiczowi, wybitnemu logikowi, uczniowi Kazimierza Twardowskiego, dotychczasowemu pracownikowi archiwum PAN, Aleksandrowi Kamińskiemu, twórcy metody zuchowej, pisarzowi, pedagogowi społecznemu, zatrudnionemu w administracji, Władysławowi Tatarkiewiczowi, Marii i Stanisławowi Ossowskim, ukrytym w strukturach urzędniczych. Jaśniejszym punktem owej marginalizacji wybitnych uczonych była okoliczność, że nie byli skazani na celowe upokorzenia, co było powszechnym udziałem uczonych z bratnich krajów tzw. demokracji ludowej.

Profesor wrócił na Uniwersytet Warszawski i objął Katedrę Teorii i Organizacji Szkoły. Prowadził zajęcia dydaktyczne i publikował. Po roku 1960, kiedy, w wieku 78 lat, przeszedł na emeryturę, tym razem dobrowolnie, nie zaprzestał aktywności twórczej. Redagował tomy Biblioteki Klasyków Pedagogiki (Herbarta i Kerschensteinera), publikował utwory własne (O wychowaniu i wychowawcach), pisał rozprawy o szkole średniej, która była jego szczególną pasją, o pedagogice Deweya. Przez kolejne lata na emeryturze służył swoją mądrością i doświadczeniem – Katedrze, którą po nim objął prof. Tadeusz Pasierbiński oraz swojemu wydziałowi pedagogicznemu, którego zręby osobiście zakładał.

Zmarł 17 stycznia 1974 roku przeżywszy 92 lata.

Rysem znamiennym filozofii pedagogicznej profesora był szacunek i przywiązywanie uwagi do znaczenia wydarzeń historycznych. Uważał, że przeszłość zawiera ogromny potencjał mądrości i doświadczenia. Równocześnie profesor był zwolennikiem specyficznie rozumianej wielokulturowości. A rozumiał pod tym pojęciem walory intelektualne i walory etyczne, jakie posiada każda kultura, każda tradycja, każdy kraj. Ale zarówno mądrość przeszłości, jak i mądrość narodów, i kultur – tak twierdził – przyniosą nam dzisiaj korzyści, jeśli je krytycznie zaadaptujemy. Jeśli dokonamy selekcji i przełożenia ich znaczeń na język praktyki teraźniejszej; praktyki służącej określonym, lokalnym okolicznościom. To jedna z ważnych zasad myślenia pedagogicznego Nawroczyńskiego o kulturze i jej roli w wychowaniu narodowym.

Wychowanie i kształcenie, którym Nawroczyński poświęca w swej twórczości podstawową uwagę, dokonują się jednak pod kierunkiem nauczyciela i od jego kwalifikacji zależą ich efekty. Na zawodową sylwetkę idealnego nauczyciela składają się następujące dyspozycje i cechy: 1) zalety osobiste, czyli system moralny i uspołecznienie, 2) uzdolnienia pedagogiczne, 3) gruntowna znajomość przedmiotu nauczania, 4) doświadczenie i praktyka pedagogiczna, 5) wiedza i sztuka pedagogiczna.

Jeśli wczytać się w te pięć warunków dobrego nauczyciela, okaże się jasno, jak trafny i skuteczny system kształcenia nauczycieli konsekwentnie budował Nawroczyński; zarówno w roli wizytatora Wydziału Programowania Szkół Średnich MWRiOP, jak i wówczas, gdy organizował kształcenie nauczycieli na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, a szczególnie wówczas, gdy tworzył Studium Pedagogiczne dla abiturientów różnych kierunków kształcenia w Uniwersytecie i po rocznym ich nauczaniu sztuki pedagogicznej oraz rocznej praktyce w szkole dopuszczał do egzaminów kwalifikacyjnych na stanowisko nauczycieli szkół średnich. To była niezwykle skuteczna, niemal doskonała metoda wyposażania kandydatów na nauczycieli we wszystkie przymioty dobrego wychowawcy. Te wzory kształcenia i przygotowania kadr nauczycielskich, po wielu modyfikacjach, narzuconych naturalnym rozwojem nauki, w głównych zrębach przetrwały w Polsce po lata 80. XX wieku. Dowodzi to, jak ważne było dzieło i praktyka stworzona przez Bogdana Nawroczyńskiego.

Niemniej wielkie zasługi położył profesor przy budowie szkolnictwa w odradzającej się Polsce po 1918 roku. Wydział Programowy, w którym wiele lat był zatrudniony, opracował zasady ustroju szkół średnich, podstawy programowe do nauczania, podręczniki, metody nauczania. Co najważniejsze: system kształcenia nauczycieli, którzy w jego mniemaniu są głównymi budowniczymi przyszłości człowieka i jego świata.

Najważniejszą zaś konkluzją, jaka wynika z życiorysu Bogdana Nawroczyńskiego, jest to, iż jego metoda rozumowania i praktyka działania są aktualne, że życie weryfikuje je pozytywnie. Żyjemy w czasach niepewności i rozterek wychowawczych. W takiej sytuacji najpewniejszym środkiem zaradczym jest pozytywna aktywność, taka właśnie, jaką uprawiał Nawroczyński. Nie bacząc na rozmiary zadań, piętrzące się trudności i – zdawałoby się – beznadziejne bariery, budował wciąż od nowa. I wierny był pewnym wartościom, przede wszystkim idei służby człowiekowi w rozwoju, służby narodowi jako wspólnocie i służby kulturze.

1B. Nawroczyński, O wychowaniu i wychowawcach. Dwanaście studiów pedagogicznych, Warszawa 1968, s. 163.

2Idem, Uczeń i klasa. Zagadnienia pedagogiczne związane z nauczaniem i organizacją klasy szkolnej, wyd. 2 poprawione i uzupełnione, Lwów-Warszawa 1931, s. 18.

3Cyt. za: A. Mońka-Stanikowa, Bogdan Nawroczyński – człowiek i dzieło, [w:] Bogdan Nawroczyński – uczony, humanista, wychowawca, red. nauk. A. Mońka-Stanikowa, S. Mieszalski, A. Kotusiewicz, Warszawa 1996, s. 11.

Włodzimierz Niemierko

Urodzony 27 VII 1897 w Petersburgu. Studia na Uniwersytecie Moskiewskim, kontynuowane na UW, doktorat tamże (1932). Asystent, następnie adiunkt w Zakładzie Fizjologii Zwierząt UW. W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Od 1945 zajęcia z chemii na Wydziale Lekarskim UW. Profesor UŁ (1945) kierownik Zakładu Fizjologii Zwierząt. Kierownik Zakładu Biochemii UW (1954) i Zakładu Fizjologii Zwierząt UW (1955–1963). Profesor UW (1956). Kierownik Zakładu Biochemii w Instytucie im. M. Nenckiego (1946–1967).

Biochemik, fizjolog. Badania nad metabolizmem lipidowym kręgowców, biochemią porównawczą owadów i przemianami materii i energii w czasie wzrostu gąsienic oraz metamorfozą jedwabnika i selektywnością pokarmową owadów.
Członek m.in. PAN (1964), TNW (1982)
Zmarł 3 I 1986 w Warszawie.

Über den Fettstoff Wechsel bei Sprotten: vorgestellt in der Sitzung der Polnischen Physiologischen G, Warszawa 1936; Über eine Methode zur Bestimmung sehr kleiner Zuckermengen, Warszawa 1938.

S. Niemierko, My sixty years in physiology and biochemistry. In memory of Włodzimierz Niemierko, my husband and friend, „Acta Biochemica Polonica” 1997, 34, nr 3.

HALINA LICHOCKA

WŁODZIMIERZ NIEMIERKO

1897–1986

Był półkrwi Rosjaninem. Jego ojciec, Stanisław Niemierko, po ukończeniu studiów prawniczych w Petersburgu, postanowił osiąść w tym mieście na stałe. Tu się ożenił z Rosjanką Elizabet Siemionow i tu przyszły na świat ich dzieci. Włodzimierz urodził się 27 lipca 1897 roku. Po matce uzdolnionej muzycznie i obdarzonej pięknym, sopranowym głosem, odziedziczył zamiłowanie do muzyki. Muzyka towarzyszyła mu przez całe życie. Już jako dziecko dobrze grał na pianinie; w Petersburgu ukończył szkołę muzyczną. Gromadził książki poświęcone muzyce, zbiory nut i płyty1.

Drugim jego zamiłowaniem od lat dziecięcych były języki obce. Lubił je poznawać. Z upodobaniem uczył się słówek. Kolekcjonował różnojęzyczne encyklopedie, leksykony i słowniki. Początkowe wykształcenie zdobywał w petersburskiej Szkole Niemieckiej, a następnie uczęszczał do gimnazjum klasycznego, gdzie poza greką i łaciną opanował także podstawową znajomość kilku języków nowożytnych.

Niezależnie od muzycznych i lingwistycznych upodobań, Włodzimierz Niemierko również bardzo wcześnie zainteresował się naukami przyrodniczymi. Po maturze wyjechał na studia do Moskwy. Było to w 1917 roku. Na decyzję o opuszczeniu Petersburga być może miały wpływ wydarzenia rewolucji lutowej, a następnie bolszewickiej, które uczyniły z jego rodzinnego miasta miejsce, gdzie trudno było czuć się bezpiecznie. W Moskwie natomiast życie płynęło jeszcze względnie normalnie i na razie niewiele wskazywało na to, aby ten stan rzeczy mógł ulec zmianie.

Włodzimierz Niemierko miał wtedy 20 lat. Zapisał się na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy tamtejszego Uniwersytetu. Fascynowała go biologia oraz chemia, zwłaszcza organiczna. Z zapałem zabrał się do nauki. Bardzo szybko okazało się jednak, że rozszerzający się chaos i terror rewolucyjny również i tu znacznie utrudniał pracę uczelni. Niemierko przebywał w Moskwie ponad pięć lat. W okresie studiów pozostawał pod silnym wpływem Aleksieja Nikołajewicza Siewiercowa, wybitnego zoologa i embriologa, twórcy rosyjskiej morfologii ewolucyjnej. Zaważyło to na dokonywanych później przez Niemierkę wyborach tematyki badawczej i ukierunkowaniu jego działalności naukowej.

W 1923 roku, gdy wojna domowa w Rosji już dogasała i pojawiły się możliwości w miarę bezpiecznego wyjazdu, Włodzimierz Niemierko wraz z rodzicami i siostrą przeniósł się do Polski. Rodzina uzyskała polskie obywatelstwo i zamieszkała w Warszawie, gdzie Włodzimierz zamierzał kontynuować swoje studia przyrodnicze.

Reaktywowany po prawie półwiecznej przerwie polski Uniwersytet Warszawski działał już wtedy pełną parą. Posiadał znakomitą obsadę profesorską, uruchomione były wszystkie wydziały wraz z laboratoriami i biblioteką. Tętnił życiem akademickim. Napływ pragnącej studiować młodzieży był większy niż mogły pomieścić sale wykładowe.

Tymczasem położenie młodego przybysza z Moskwy wcale nie było łatwe. Nie znał tu nikogo, w dodatku posiadane środki materialne przedstawiały się dość mizernie. Trafił do prof. Kazimierza Białaszewicza, który się nim zaopiekował. Białaszewicz, biochemik i fizjolog, był wówczas pracownikiem Uniwersytetu Warszawskiego i jednocześnie kierownikiem Zakładu Fizjologii w utworzonym przez Towarzystwo Naukowe Warszawskie Instytucie Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego. Zatrudnił Włodzimierza Niemierkę jako laboranta w swoim Zakładzie oraz ułatwił mu możliwość kontynuowania studiów w Uniwersytecie. Od tego momentu, jak później napisała Aleksandra Przyłęcka, „datuje się okres nieprzerwanej współpracy profesora Białaszewicza, do ostatnich dni jego życia, z jego młodym uczniem”2.

Uzupełnienie moskiewskich studiów było dla Niemierki warunkiem koniecznym, jeśli chciał podjąć pracę naukową w Polsce. Rosyjskie świadectwa nie były u nas honorowane. Niemierko musiał zdać w Uniwersytecie Warszawskim wszystkie egzaminy i odrobić przewidziane programem studiów ćwiczenia. Zabrało mu to kilka lat. Dyplom ukończenia studiów otrzymał dopiero w 1928 roku.

W tym samym, co Włodzimierz Niemierko, czasie i na tym samym kierunku przyrodniczym Wydziału Filozoficznego w Uniwersytecie Warszawskim rozpoczęła studia Stella Saks. Miała wtedy zaledwie 17 lat. Ona także przybyła z Moskwy, lecz o kilka lat wcześniej. W Moskwie znalazła się w 1915 roku na skutek przeprowadzonej przez wycofujących się Rosjan ewakuacji z Warszawy rozmaitych instytucji wraz z częścią ludności. Urodziła się w Łodzi. Była córką Wiktorii z domu Wiesel i Józefa Saksa, praktykującego lekarza. Ją również prof. Białaszewicz, zanim jeszcze skończyła studia, zatrudnił w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego. Niedługo potem, w 1931 roku, Stella została żoną Niemierki i pod kierunkiem Białaszewicza doprowadziła do końca eksperymentalną część swojej dysertacji doktorskiej oraz podjęła pracę w Zakładzie Fizjologii Akademii Wychowania Fizycznego. Doktorat uzyskała rok później. Do Instytutu im. M. Nenckiego powróciła dopiero po zakończeniu II wojny światowej. Tam uzyskała kolejne stopnie naukowe, z tytułem profesora zwyczajnego włącznie. Swego męża przeżyła o dwie dekady. W 2006 roku uroczyście obchodziła jubileusz setnych urodzin3. Zmarła kilka dni po tej uroczystości.

Włodzimierz Niemierko natomiast, za sprawą prof. Białaszewicza, stale był związany z Instytutem Nenckiego i jednocześnie z Uniwersytetem Warszawskim. Wraz z upływem czasu awansował z funkcji laboranta w instytutowym Zakładzie Fizjologii na stanowisko asystenta i pod kierunkiem Białaszewicza pracował nad swoim doktoratem. Rozprawę doktorską na temat Wpływ pracy na zawartość tłuszczu w mięśniu żaby obronił w 1932 roku w Uniwersytecie Warszawskim.

Po doktoracie Niemierko zajmował się jeszcze przez krótki czas metabolizmem lipidowym niższych kręgowców, po czym zainteresowały go zagadnienia związane z biochemią porównawczą owadów. Tej nowej tematyce pozostał wierny do końca życia. Kontynuował pionierskie badania prof. Kazimierza Białaszewicza – swego mistrza i promotora, który w okresie międzywojennym, a także w latach niemieckiej okupacji zajmował się głównie przemianami materii i energii w czasie wzrostu gąsienic oraz metamorfozy jedwabnika4. Po śmierci Białaszewicza jedwabnik stał się także podstawowym obiektem badań realizowanych przez Niemierkę. Drugim tematem, który absorbował uwagę Włodzimierza Niemierki i który przyniósł mu największe osiągnięcia naukowe, była selektywność pokarmowa owadów. Badał ten problem na przykładzie mola woskowego (Galleria mellonella L.).

Począwszy od 1933 roku aż do wybuchu II wojny światowej Niemierko, nie przerywając pracy w Instytucie, otrzymał także etat w Uniwersytecie, najpierw starszego asystenta, później adiunkta. Bezpośrednim powodem jego dodatkowych obowiązków było organizowanie w Uniwersytecie nowego Zakładu Fizjologii Zwierząt. Następnie, gdy działania organizacyjne dobiegły końca i Zakład już funkcjonował, Niemierko kontynuował pracę w obu placówkach. Nie był w tym odosobniony, ponieważ obydwa Zakłady, chociaż instytucjonalnie odrębne i formalnie od siebie niezależne, miały wspólne kierownictwo w osobie prof. Białaszewicza, zajmowały się podobną problematyką badawczą, a nawet mieściły się w tym samym budynku (w Warszawie przy ul. Wawelskiej).

Okres wojny i niemieckiej okupacji Stella i Włodzimierz Niemierkowie spędzili w Warszawie. Podobnie jak inni naukowcy pozbawieni zostali możliwości pracy w swoich placówkach badawczo-dydaktycznych. Znaleźli się w sytuacji zmuszającej do poszukiwania środków utrzymania. Kazimierz Białaszewicz wynalazł preparat, który mógł służyć jako suplement diety dla osób niedożywionych, zwłaszcza dzieci. Sprzedaż tego wynalazku polskim firmom farmaceutycznym, zapewniła mu na jakiś czas znośny byt.

Niemierko otrzymał pracę w Państwowym Instytucie Higieny. Zajmował się badaniem żywności. Wolno mu było zabierać do domu produkty, które dla Niemców nie nadawały się do spożycia. Niedługo później znalazł lepszą pracę, w Szpitalu Wolskim. Jego żona również pracowała. Była zatrudniona w Szpitalu Dziecięcym przy ul. Kopernika.

W Szpitalu Wolskim przydały się chemiczne kwalifikacje Niemierki. Wykonywał analizy w Centralnym laboratorium gruźliczym, które zostało uruchomione jesienią 1941 roku. Jak na tamte warunki było ono stosunkowo dobrze wyposażone. Oprócz pełnienia swoich normalnych funkcji, laboratorium od samego początku służyło tajnemu kształceniu przyszłych lekarzy. Wielu studentów wykonywało tu ćwiczenia z bakteriologii. Niemierko również włączył się w tę zakonspirowaną akcję edukacyjną. Wykładał biochemię. Zajęcia prowadził w grupach 10–12 osobowych, spotykających się w coraz to innych mieszkaniach prywatnych5. Trwało to aż do wybuchu powstania warszawskiego.

W pierwszych dniach powstania (dokładnie 5 i 6 sierpnia) Niemcy dokonali masakry personelu i pacjentów Szpitala Wolskiego6. Niemierko należał do tych nielicznych, którzy się uratowali. Szczęśliwym dla niego zbiegiem okoliczności był wtedy chory, skutkiem czego pozostał w domu, zamiast jak zwykle pójść do pracy.

Warszawę opuścił 13 października 1944 roku. Wraz z żoną zatrzymał się w Milanówku7. Obojgu udało się uniknąć obozu w Pruszkowie. W Milanówku kontynuował tajne nauczanie. Wykładał chemię fizjologiczną dla słuchaczy podziemnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich. Do zburzonej doszczętnie Warszawy powrócił w lutym 1945 roku. Stopniowo powracali zdziesiątkowani mieszkańcy stolicy i niedobitki przedwojennej kadry naukowej. Uniwersytet próbował wznowić działalność. Włodzimierz Niemierko rozpoczął na Wydziale Lekarskim zajęcia z chemii fizjologicznej.

Jesienią 1945 roku uczony przeniósł się do Łodzi. Łódź – najbliżej Warszawy położone, duże i ocalałe z wojennej pożogi miasto – stało się wtedy centrum kultury i życia naukowego. Znalazły tam siedzibę, stałą lub czasową, liczne instytucje. W krótkim czasie, korzystając z lokalu i zasobów istniejącego tu przed wojną oddziału Wolnej Wszechnicy Polskiej, zorganizowano Uniwersytet Łódzki, który już w marcu 1945 roku rozpoczął swoją działalność. W tej nowo utworzonej uczelni Włodzimierz Niemierko został zatrudniony na stanowisku profesora nadzwyczajnego i zajął się urządzaniem Zakładu Fizjologii Zwierząt. Jednocześnie wraz z Jerzym Konorskim i innymi, podjął starania o reaktywowanie w Łodzi warszawskiego Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego.

Pierwszą łódzką siedzibą Instytutu było pięciopokojowe mieszkanie w kamienicy przy ul. Kopernika. Dwa z tych pokoi miały przeznaczenie prywatne – w jednym mieszkał Włodzimierz Niemierko z żoną; drugi zajmował Jerzy Konorski. W pozostałych pomieszczeniach urządzono dwa zakłady, a mianowicie Zakład Biochemii, kierowany przez Niemierkę oraz Zakład Neurofizjologii, którego szefem był Konorski. Początki nie należały do łatwych. Zakłady tworzono od podstaw, zabiegając o każdy element niezbędnego do pracy naukowej wyposażenia. Mimo to ich działalność stale się rozwijała, pozostając w ścisłym związku z Uniwersytetem. Niemierko, podobnie jak to było przed wojną, pracował na dwóch etatach – w Instytucie Biologii Doświadczalnej i jednocześnie w Uniwersytecie Łódzkim jako Kierownik Zakładu Fizjologii Zwierząt. Jego energia i pracowitość były imponujące. W tym samym okresie przyczynił się do wznowienia założonego w 1928 roku i redagowanego przez Kazimierza Białaszewicza czasopisma „Acta Biologiae Experimentalis”, będącego organem przedwojennego Instytutu im. Nenckiego. Został redaktorem naczelnym tego periodyku i kierował nim nieprzerwanie do końca swojej pracy w Instytucie.

W pierwszej łódzkiej siedzibie Instytut Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego mieścił się tylko kilka miesięcy. Na skutek starań Włodzimierza Niemierki władze miejskie przyznały tej placówce okazały budynek przy ul. Południowej. Nowe lokum, po odpowiedniej adaptacji, dobrze służyło Instytutowi aż do chwili powrotu do Warszawy.

Przenosiny do Warszawy rozpoczęły się w 1954 roku i trwały dwa lata. Wtedy także do Warszawy powrócił Niemierko. Instytut otrzymał nowy, specjalnie dla niego wybudowany gmach, gdzie warunki pracy były – jak na tamte czasy – znakomite. Profesor kierował Zakładem Biochemii i niezależnie od tego objął w 1955 roku stanowisko kierownika Zakładu Fizjologii Zwierząt w Uniwersytecie Warszawskim, gdzie pracował do 1963 roku. W obu tych placówkach wykształcił liczną grupę biochemików. Wypromował ponad dziesięciu doktorów, z których większość miała później znaczące osiągnięcia naukowe (profesorowie Lech Wojtczak i Witold Drabikowski i inni).

W Instytucie im. Nenckiego prof. Niemierko pracował aż do chwili przejścia na emeryturę, pełniąc przez ostatnie sześć lat funkcję dyrektora tej placówki. Jako emerytowany profesor nadal utrzymywał związki z Instytutem, był tam częstym gościem i przez kilka kadencji przewodniczącym Rady Naukowej8.

W 1964 roku Włodzimierz Niemierko został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, a w 1971 członkiem rzeczywistym tej korporacji.

W pamięci uczniów i współpracowników zapisał się jako pełen dobroci i życzliwości przyrodnik-humanista. Zajęcia przez niego prowadzone opisała w swoich wspomnieniach Jolanta Barańska, która w latach 50. ubiegłego wieku była studentką Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego:

„Studia prowadzone przez profesora Niemierkę odbywały się w tym czasie wyłącznie w gmachu Instytutu Nenckiego. Pracownia studentów czwartego roku znajdowała się na drugim piętrze Instytutu, w bocznym prawym skrzydle gmachu, tam gdzie później, a i obecnie, mieści się Pracownia Izotopowa. [...] Profesor prowadził seminaria studenckie. Odbywały się one w Sali Konferencyjnej, na drugim piętrze Instytutu. Seminaria te, to była dla mnie nowa jakość! Profesor wymagał od każdego studenta omówienia określonej pracy doświadczalnej, której odbitkę, drukowaną po angielsku i opublikowaną w międzynarodowym czasopiśmie, nam dostarczał. Oznaczało to przede wszystkim przyswojenie sobie angielskiej terminologii naukowej, zrozumienie celu, metod i wyników danej pracy i opowiedzenie o tym przystępnie na seminarium. Taki sposób postępowania nie wydaje się obecnie niezwykły. Jednak w tamtym czasie to była rewolucja! Należy pamiętać, że do roku 1956 uznawano oficjalnie jedynie naukę radziecką. Profesor Niemierko uważał jednak, że student kończący u niego studia musi umieć «poruszać się» w anglojęzycznej terminologii, i że umiejętność ta jest dla jego rozwoju niezwykle ważna. Miał też głęboką pewność, że to właśnie w tym języku będą pojawiać się najważniejsze prace drugiej połowy XX wieku. Seminaria te, dlatego także były tak niezwykłe, że panowała na nich swoboda. Studenci mogli i byli zachęcani, aby zadawać wiele pytań. Także osoba referująca pracę (nie było nigdy żadnych uprzednich konsultacji z profesorem) mogła powiedzieć, że nie rozumie jakiegoś wyniku, prosi o wytłumaczenie metody i nie zgadza się z konkluzjami. Myślę, że znalezienie się w tej grupie ludzi było dla mnie wielkim szczęściem”9.

Profesor Włodzimierz Niemierko zmarł 3 stycznia 1986 roku. Został pochowany na warszawskich Powązkach. W tym samym grobowcu spoczywa również jego żona – prof. Stella Niemierko.

1S. Niemierko, My sixty years in physiology and biochemistry. In memory of Włodzimierz Niemierko, my husband and friend, „Acta Biochemica Polonica” 1997, t. XXXIV, nr 3, s. 239–252.

2A. Przyłęcka, Włodzimierz Niemierko (1897–1985), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1984, R. 47; 1985, R. 48 (druk 1989), s. 74–76.

3L. Kuźnicki, Setne urodziny Profesor Stelli Niemierko, [w:] Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego. Historia i teraźniejszość, oprac. L. Kuźnicki, t. III, Wspomnienia i refleksje, Warszawa 2008, s. 391–399.

4W. Niemierko, Prof. dr Kazimierz Białaszewicz, [w:] Instytut Biologii Doświadczalnej..., op. cit., s. 44.

5Idem, My sixty years..., op. cit., s. 382.

6Szpital dobrej woli. Szpital Wolski 1939–1945, [praca zbiorowa, relacje świadków wydarzeń], wyd. 2, Warszawa 2004.

7S. Niemierko, My sixty years..., op. cit., s. 382.

8L. Wojtczak, Włodzimierz Niemierko (1897–1985), [w:] Instytut Biologii Doświadczalnej..., op. cit., s. 301.

9J. Barańska, Wspomnienia związane z Instytutem Nenckiego (lata 1958–1968), [w:] Instytut Biologii Doświadczalnej..., op. cit., s. 428–429.

Witold Nowacki

Urodzony 20 VII 1911 w Zakrzewie koło Gniezna. Studnia na niemieckiej politechnice w Gdańsku. Doktorat na PW (1946), habilitacja na PG (1946), profesor PG (1947). Profesor PW (1952), kierownik Katedry Statyki Budowli. Profesor UW (1955).

Inżynier, konstruktor, matematyk. Badania dotyczące mechaniki ciała stałego, teorii sprężystości. Udział w zespołach projektowych licznych obiektów (hala sportowa w Łodzi, taśmociąg w Szczecinie itp.).
Sekretarz Wydziału Nauk Technicznych PAN (od 1952). Członek TNW (1950), PAN (1952, sekretarz naukowy 1953–1966, wiceprezes 1969–1978, prezes 1978–1980), Polskiego Towarzystwa Matematycznego (1984).
Doktor honoris causa 10 krajowych i zagranicznych uczelni.
Założyciel czasopisma „Archiwum Mechaniki Stosowanej” (1949).
Zmarł 23 VIII 1986 w Warszawie.

Dynamika układów ramowych, 1945; Drgania poprzeczne i wyboczenie układu ramowego jako problem łączny, Warszawa 1947; Statyka rusztów płaskich, „Rozprawy Inżynierskie” 1954, t. II, z. 1, s. 143–187; Two steady-state thermoelastic problems, „Archiwum Mechaniki Stosowanej” 1957, t. IX, z. 5, s. 579–592.

A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 251–255.

ROMAN DUDA

WITOLD NOWACKI

1911–1986

Witold Nowacki urodził się 20 lipca 1911 roku w Zakrzewie koło Gniezna1 w zasłużonej dla polskości Wielkopolski i Pomorza rodzinie Ludwika i Bronisławy z Czyżewskich. Do gimnazjum uczęszczał w Gdańsku, Gnieźnie i – najdłużej (1922–1929) – w Nakle, po czym w latach 1929–1934 odbył studia budowlane i matematyczne na niemieckiej politechnice w Gdańsku, uzyskując dyplom inżyniera budowlanego. Po ukończeniu studiów przeszedł roczną służbę wojskową w podchorążówce, po czym rozpoczął działalność zawodową jako inżynier konstruktor. Przez dwa lata pracował w Gdyni, uczestnicząc w realizacji wielu konstrukcji inżynierskich, a w 1937 roku przeniósł się do Mielca, gdzie pracował przy budowie fabryki samolotów.

W trakcie kampanii wrześniowej 1939 roku, którą odbywał jako podporucznik, dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w obozie oficerskim Woldenberg (dzisiaj Dobiegniewo) aż do uwolnienia w styczniu 1945 roku. W warunkach izolacji od normalnego życia, ale także uwolnienia od codziennej troski o byt, w obozie rozwinęła się szeroka działalność samokształceniowa i szkoleniowa. Jednym z przejawów tej działalności było obozowe Studium Dokształcania Politechnicznego. W tych warunkach pięcioletnia niewola stała się dla Witolda Nowackiego (i wielu innych jeńców) okresem niezwykle wytężonej pracy. Nowacki prowadził zajęcia na Studium, a jednocześnie intensywnie się dokształcał w zakresie analizy matematycznej, mechaniki budowli, konstrukcji żelbetowych i teorii sprężystości; równocześnie przygotowywał też oryginalne prace własne. Dzięki temu był on w stanie, z chwilą wyzwolenia obozu, natychmiast przystąpić do pracy badawczej i dydaktycznej na wyższych uczelniach w kraju, a w szczególności, dzięki przygotowanym w obozie rozprawom, mógł uzyskać, już w pierwszym roku po wyzwoleniu, doktorat i habilitację. W rezultacie jego kariera – wyhamowana przez wojnę – przebiegała po wojnie błyskawicznie.

Na początku 1945 roku objął kierownictwo Katedry Statyki Budowli na Politechnice Warszawskiej (z tymczasową siedzibą w Lublinie), ale kilka miesięcy później przeniósł się do Gdańska na organizowaną tam od podstaw polską Politechnikę Gdańską. Z Gdańskiem wiązały go dobre wspomnienia z okresu studiów i początków pracy zawodowej, a także więzy rodzinne, z zapałem więc włączył się w pionierski trud odbudowy uczelni. Już jako pracownik Politechniki Gdańskiej we wrześniu 1945 roku doktoryzował się z nauk technicznych na Politechnice Warszawskiej2, w październiku 1945 roku objął Katedrę Statyki Budowli i Wytrzymałości na rodzimej Politechnice w Gdańsku, a w grudniu 1945 roku habilitował się tam z mechaniki budowli3. W 1947 roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1952 roku – profesorem zwyczajnym.

Na Politechnice Gdańskiej Nowacki pracował do 1952 roku i było to siedem lat niezwykle aktywnej działalności dydaktycznej, naukowej, wydawniczej i organizacyjnej. Między innymi w 1949 roku założył „Archiwum Mechaniki Stosowanej”, pierwsze polskie czasopismo naukowe poświęcone mechanice (czasopismo istnieje do dziś i uchodzi za czołowe w zakresie mechaniki), wraz z kierowanym przez siebie zespołem uczestniczył w projektowaniu wielu ważnych obiektów inżynierskich (hala sportowa w Łodzi, taśmociąg w Szczecinie itp.), był prorektorem Politechniki itd.

Z chwilą powołania do życia Polskiej Akademii Nauk w 1952 roku Witold Nowacki przeniósł się do Warszawy, obejmując stanowisko sekretarza Wydziału Nauk Technicznych PAN. Nie zerwał jednak więzi ze szkolnictwem wyższym, w latach 1952–1955 był bowiem profesorem Politechniki Warszawskiej, ale najdłużej, bo ponad ćwierć wieku (w latach 1955–1981, czyli do emerytury) był profesorem na Wydziale Matematyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie najpierw kierował Katedrą Teorii Sprężystości i Plastyczności (1962–1969), a po restrukturyzacji Uniwersytetu został dyrektorem Instytutu Mechaniki.

Bardzo sobie ceniąc tytuł profesora UW, wiele jednak czasu i energii poświęcał Witold Nowacki pracy w PAN. Od początku był jej członkiem (członek korespondent 1952, członek rzeczywisty 1956), a nadto pełnił funkcje sekretarza Wydziału IV (1952–1958), zastępcy sekretarza naukowego PAN (1953–1866), sekretarza naukowego (1966–1969), wiceprezesa (1969–1978) oraz prezesa PAN (1978–1980).

Dorobek naukowy Witolda Nowackiego obejmuje „ponad dwieście prac naukowych oraz kilkanaście monografii i podręczników z zakresu teorii konstrukcji, teorii sprężystości, termosprężystości, teorii ośrodków mikro-polarnych, magnetotermosprężystości i termopiezoelektryczności. Suche dane liczbowe nie oddają istoty rzeczy, ale warto zauważyć, że jego pełny dorobek obejmuje kilkanaście tysięcy stron druku, co oznacza ponad jedną stronę druku przypadającą na jeden dzień trzydziestopięcioletniego okresu jego aktywnej działalności badawczej. A pisał prace bardzo konkretne i treściwe, składające się prawie wyłącznie z wzorów i wykresów, unikając wstępów, rysów historycznych i zbędnych dyskusji. W jego dorobku naliczyć można jedynie kilka prac o charakterze historyczno-przeglądowym”4. Dodajmy, że szczególne miejsce w tym dorobku zajmuje ważna, wydana w Stanach Zjednoczonych monografia5 i że także inne jego prace i monografie były tłumaczone na języki obce.

Działalność naukowa Witolda Nowackiego, koncentrująca się na podstawach mechaniki ciała stałego, teorii sprężystości i teorii naprężeń cieplnych, sprawiła, że stał się wybitnym specjalistą w zakresie szeroko rozumianej mechaniki, a nadto zaczęto mówić o polskiej szkole mechaniki i nawet porównywać ją z polską szkołą matematyczną międzywojennego dwudziestolecia. Niewątpliwie jednak istnienie tej szkoły wpłynęło na znaczący wzrost autorytetu polskich nauk technicznych w nauce światowej.

Praca badawcza, stawianie i rozstrzyganie problemów naukowych, rozwiązywanie zadań były wielką pasją życiową Witolda Nowackiego. „W doborze kierunków badawczych kierował się przede wszystkim ciekawością oraz motywami estetycznymi; był wrażliwy na piękno i elegancję teorii, dowodu i rozwiązania i wydaje się, że odbierał je podobnie jak muzykę, której był entuzjastą od najmłodszych lat (próbował nawet studiów muzycznych) i której starał się słuchać codziennie do ostatnich dni swego życia”6.

Jako entuzjasta matematyki, był Witold Nowacki aktywnym orędownikiem rozwoju jej zastosowań. Rozumiejąc znaczenie inicjatywy matematyków polskich, wybitnie przyczynił się do utworzenia w 1972 roku Międzynarodowego Centrum Matematycznego im. S. Banacha w Warszawie. Polskie Towarzystwo Matematyczne uhonorowało go tytułem członka honorowego (1984).

Za swoją działalność naukową Witold Nowacki otrzymał wiele wyróżnień. Został członkiem honorowym czechosłowackiej, bułgarskiej i austriackiej akademii nauk, członkiem honorowym lub rzeczywistym wielu krajowych i zagranicznych towarzystw naukowych, w tym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1950 roku), doktorem honoris causa dziesięciu krajowych i zagranicznych uczelni. Był laureatem nagród państwowych, najpierw II stopnia (1949), a potem dwukrotnie I stopnia (1955, 1964), a także laureatem nagrody Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego I stopnia (1971). Miał wysokie odznaczenia państwowe: Złoty Krzyż Zasługi (1948), Krzyż Komandorski (1954) i Krzyż Komandorski z Gwiazdą (1959) OOP, Order Sztandaru Pracy I klasy, order Budowniczych Polski Ludowej.

Żonaty, miał 2 synów.

Profesor Witold Nowacki zmarł 23 sierpnia 1986 w Warszawie.

1Zostawił po sobie wspomnienia: W. Nowacki, Zapiski do autobiografii, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1985, R. 30, nr 1, s. 3–77. Pisali też o nim inni, w tym: M. Sokołowski, Witold Nowacki (1911–1988), „Nauka Polska” 1987, nr 2, s. 207–209; J. Rawicz, Życiorysy z tęczą, Warszawa 1975, s. 97–112. Jego biogramy zawiera m.in. Wielka encyklopedia PWN, t. XIX; A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych polskich, cz. IV: Nauki techniczne; A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia; Słownik biograficzny matematyków polskich, red. S. Domoradzki, D. Węglowska, Z. Pawlikowska-Brożek, Tarnobrzeg 2003; R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012.

2W. Nowacki, Statyka rusztów płaskich, „Rozprawy Inżynierskie” 1954, t. II, z. 1, s. 143–187.

3Idem, Dynamika układów ramowych, Gdańsk 1945.

4M. Sokołowski, Witold Nowacki, op. cit.

5W. Nowacki, Thermoelasticity, Oxford 1962.

6M. Sokołowski, Witold Nowacki, op. cit.

Stefan Nowak

Urodzony 2 I 1925 w Warszawie. Studia na UW (1946–1951). Pracownik Katedry Socjologii UW (1949), doktorat (1958), habilitacja (1962), profesor (1971). Kierownik Zespołu Studiów nad Metodami Badań Socjologicznych, a następnie Zakładu Metodologii Badań Socjologicznych IS UW (1963). Visiting professor na Columbia University i University of Chicago w USA oraz na uniwersytetach skandynawskich.

Socjolog, studia nad podstawami społeczeństwa polskiego, metodologią nauk i badań społecznych oraz psychologii społecznej; prekursor badań ankietowych w polskiej socjologii.
Członek PAN (1989). Pracownik Zakładu Teorii Kultury i Przemian Społecznych PAN. Konsultant w OBOP.
Przewodniczący Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (1976–1983). Członek International Sociological Association, American Academy of Arts and Sciences w Bostonie (1983), British Academy (1985).
Redaktor naczelny „The Polish Sociological Bulletin” (1967–1975).
Zmarł 6 IX 1989 w Warszawie.

Studia z metodologii nauk społecznych, Warszawa 1965; Teorie postaw (red.), Warszawa 1973; Understanding and Prediction. Essays in the Methodology of Social and Behavioral Theories, 1976; Metodologia badań społecznych, Warszawa 1985; Ciągłość i zmiana tradycji kulturowej (red.), Warszawa 1989.

A. Sułek, Stefan Nowak (1925–1989), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 1989, nr 52.

IRENEUSZ KRZEMIŃSKI

STEFAN NOWAK

1925–1989

Uczony i obywatel. Socjologia ponad ideologią

Stefan Nowak to z pewnością jeden z najwybitniejszych polskich socjologów drugiej połowy XX wieku. Wybitny uczony, człowiek nauki, ale zarazem głęboko zaangażowany w życie społeczne i wyraźnie dostrzegający powinności nauki i uczonych – powinności wobec ludzi i wobec prawdy, którego cechowało obywatelskie poczucie odpowiedzialności za losy świata. Moje wspomnienia o Stefanie Nowaku, wielkim profesorze, są bardzo osobiste. Cieszyłbym się, gdyby pamięć o jego zasługach i czysto akademickich dokonaniach nie była jedyną pamięcią o tym wielkim człowieku.

Stefan Nowak miał, z całą pewnością, ogromny wpływ na losy socjologii w Polsce po 1956 roku, gdy po likwidacji w 1949 roku reaktywowano ją jako dyscyplinę naukową. Po Październiku ‘56 socjologia odżyła, od razu ukazując to, co było wcześniej kompletnie nieobecne w całkowicie zideologizowanym, partyjnym obrazie polskiego społeczeństwa. Nowak, włączając się w empiryczny i demaskatorski wobec partyjnego kłamstwa nurt, stworzył podstawy nowoczesnej metodologii socjologii, a nawet – szerzej – nauk społecznych, opierających się na badaniach empirycznych. Był w Polsce twórcą nowoczesnych badań ankietowych, zwanych teraz sondażowymi, i jego niezwykłym dziełem było badanie postaw studentów Warszawy, przeprowadzone po październikowym przewrocie. Ankieta, wówczas przeprowadzona, była ze wszech miar nowatorska, także w dosłownym, technicznym sensie: dzięki wysiłkowi badacza sprowadzono nawet bullowskie sortery, które można było jeszcze oglądać, a nawet jeszcze na nich liczyć w latach 70.

Już z tego widać, że zaangażowanie Stefana Nowaka i jego rozumienie moralnej odpowiedzialności uczonego było czymś wyraźnie odmiennym od służby ideologii; jakiejkolwiek ideologii, co koniecznie trzeba podkreślić. Tym bardziej, iż po wojnie zapewne był człowiekiem przekonanym o słuszności idei socjalistycznych, a także zaangażowanym w młodzieżowy ruch socjalistyczny, OM TUR. Współpracował wówczas, chociaż krótko, z Janem Strzeleckim, który jednak uczestnicząc w partyjnym życiu PPS, został potem członkiem PZPR. Nowak wycofał się bardzo szybko ze Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Jestem przekonany, iż ideologiczno-partyjny konformizm był dla niego moralnie nie do zniesienia, a ograniczenia poznawcze „ideologicznych okularów” – całkowicie mu obce.

Dlatego też w ponurym czasie zawieszenia zajęć uniwersyteckiej socjologii interesował się Boską Komedią Dantego, a potem, gdy socjologia po 1956 roku powróciła tryumfalnie jako dyscyplina naukowa i uniwersytecka, zajął się zagadnieniami metodologii. Refleksja nad metodologią badania społecznego stała się centrum dociekań i działań Nowaka. Na tym też polegał jego wielki wpływ na naukowe poznawanie świata społecznego: metodologia badań socjologicznych, zwłaszcza ankietowych, propagowana przez uczonego, została obowiązującym standardem akademickim, który znacząco ograniczył czysto ideologiczny język i partyjne wpływy w nauce, przynajmniej w jej badawczej aktywności. Wymogi warsztatowej rzetelności w socjologicznej empirii stały się znaczącym przeciwdziałaniem ideologicznej, pseudo-naukowej samowoli. To jedna z wielkich zasług Stefana Nowaka, która od razu lokuje go wśród uczonych, których życie i życiowa postawa tworzą wzór naukowca i sposobu uprawiania nauki.

Rzecz jasna, zwycięstwo naukowej rzetelności – w formie empirycznej metodologii socjologii – byłoby niemożliwe bez szczególnego, społecznego działania. Polskie Towarzystwo Socjologiczne, w którym badacz z grupą swych kolegów-sojuszników miał ogromne wpływy, stało się towarzystwem naukowym socjologów, dzięki któremu standard rzetelnej metodologii – w najgłębszy sposób przeciwstawny ideologii – mógł się stać standardem całej dziedziny. Widać tu, jak bardzo troska o prawdę naukową, akademicką, nie może się obyć bez działania w sferze społecznej.

W Polsce współczesnej powraca na nowo pytanie o rolę Uniwersytetu i o to, czym ma być nauka oraz uniwersyteckie nauczanie. Sposób, w jaki żył i działał Stefan Nowak sugeruje pewien kierunek odpowiedzi na to pytanie. Będąc całkowicie przekonany o szczególnych zasadach poznania naukowego, zarazem najgłębiej reprezentował naukę, która jako wehikuł i orędownik prawdy, musi stać po stronie ludzkich wartości. Psychologia społeczna, którą interesował się i uprawiał naukowo, była często inspiracją realnej, w dzisiejszym języku można powiedzieć psychoterapeutycznej pomocy, udzielanej wielu osobom, które znalazły się w życiowych tarapatach.

Dzięki postawie otwartości i przekonaniu o niezależności ideologicznej nauki pomógł utrzymać wiele osób przy badaniach realizowanych na Uniwersytecie po 1975 roku. To okres, który był następnym po 1968, ważnym rokiem „czystki” w dziejach Uniwersytetu Warszawskiego i nauki polskiej. Wówczas to, po słynnym liście protestacyjnym przeciwko wpisaniu do Konstytucji PRL zapisu nie tylko o „przewodniej roli Partii”, lecz także o podporządkowaniu Polski ZSRR, wyrzucono z Uniwersytetu wielu pracowników naukowych, w tym także grupę uczniów Stefana Nowaka. Dzięki jego staraniom mogli przetrwać, nie wyrzekając się nauki, aż do momentu, kiedy w 1980 roku, dzięki powstałemu NSZZ Solidarność, powrócili całkiem legalnie na Uniwersytet. Takie wsparcie nie było praktyką powszechną wśród ówczesnych profesorów, bez względu na to, jak dalece czuli się niezależni od wpływów panującej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. To zaangażowanie w pomoc innym naukowcom i ogromna zawodowa solidarność ukazuje Stefana Nowaka jako człowieka, dla którego i nauka, i Uniwersytet, zobowiązywały do moralnej postawy wobec ludzi i świata.

Jaki można więc naszkicować intelektualny portret Stefana Nowaka? Jakie problemy i zagadnienia socjologii i społeczeństwa frapowały go i zajmowały? Jak się realizowała w praktyce ta szczególna – i to via metodologia! – socjologia zaangażowana, socjologia rozumiejąca? Tak właśnie chciałbym ją nazwać – socjologią rozumiejącą, pomimo oddania się socjologa pozytywistycznemu modelowi uprawiania nauki; modelowi, w który wierzył jako w jedyny i właściwy, niedający możliwości wtargnięcia ideologii w obręb nauki1.

Odwaga myślenia i nauka zaangażowana

Warto dostrzec wkład profesora Stefana Nowaka i jego naukowej socjologii w dzieło wolności. Był to wkład dwojaki: ściśle naukowy, ale też społeczny. W latach 60. i 70., uczony był swoistą „instytucją naukową”. Wspomniałem o jego roli w Polskim Towarzystwie Socjologicznym, jednym z tych, nielicznych, które nieustannie były na „partyjnym indeksie”. Ale chodzi również o jego rolę, jaką odgrywał na Uniwersytecie, na którym był zarówno ostoją naukowej rzetelności, jak i także swobody myślenia i prowadzenia badań. Podstawą tej postawy naukowej było zawsze przywiązanie do ideałów wolności i demokracji, najgłębsza niechęć do uznania narzucanych reguł ideologicznych, pętających myślenie. Był symbolem odwagi myślenia i mówienia prawdy o świecie, nigdy nie można było mu zarzucić konformizmu wobec partii, państwa czy ich ideologii, jak wielu, bardzo wielu uczonym, skądinąd dla nauki i potem dla wolności zasłużonym. Warte podkreślenia jest także to, że opanował niezwyczajną umiejętność układania się z władzą, z systemem partii – państwa, nigdy nie tracąc pozycji niezależnego aktora. Do dziś myślę z wielkim podziwem o tej postawie i umiejętności Stefana Nowaka. Dla obserwatorów to zawsze był znak odwagi, nawet wtedy, gdy jako buńczuczni młodością jego uczniowie chcielibyśmy bardziej stanowczych działań. Okazywało się, że w większości wypadków to jego taktyka była słuszna.

W moim odczuciu prof. Nowak zawsze był „liberałem”, który całą swoją postawą prezentował zasady niezależności i samodzielności człowieka, prawa jednostki do własnych przekonań i sądów oraz do wyboru tego, co uznaje się za wartościowe i słuszne. Cenił ideał człowieka nieskłonnego do podległości, niezależnego i samodzielnego. A ta liberalna postawa była konsekwentna, bo prowadziła do zdecydowanej niechęci do narzucania swego zdania innym oraz oznaczała otwarcie na rozmowę, na debatę, na dyskusję na rzeczowe argumenty. Ta życiowa liberalna postawa doskonale współgrała z naukowym działaniem: wszak debata i dyskusja leżą u podstaw nauki. W dyskusji Stefan Nowak był niedościgniony i jego talent wymyślania argumentów na poparcie czasem nawet ryzykownych tez – nie miał równego sobie. Teoretyczne myślenie było zawsze starciem racji i argumentów. Wiązało się z tym także przekonanie, że trzeba brać odpowiedzialność za swe czyny i konsekwentnie człowiek powinien przede wszystkim liczyć na siebie, na własne wysiłki i własną pracę.

Prowadziliśmy z profesorem i częścią kolegów z naszej „gromadki” namiętne dyskusje na temat nauki i niedostatków pozytywistycznego jej modelu. Jako uczony metodolog nasz mistrz był zwolennikiem modelu nauki ścisłej, badającej świat społeczny „jak rzeczy”, nauki odwołującej się do ścisłych pomiarów i obliczeń, a więc nauki, która miała być niezaangażowana w aktualne oceny w życiu społecznym. Jeśli jednak spojrzeć z perspektywy czasu na jego dzieło i na działania w nauce – uderza ich specyficznie zaangażowany charakter. Nieprzypadkowe w jego podręczniku metodologii są znaczące typologie uczonych, z których jedni są skłonni do drobiazgowego trzymania się stwierdzonych wyników, a inni – z większym temperamentem – starają się uogólniać swe dane2. W jego tekstach przejawia się w całej pełni pragnienie dyskutowania i przekonywania do tez, które sam formułuje.

W jego tekstach publicystycznych czy też przeznaczonych dla szerszej publiczności widać to najbardziej. Uczony używa wiedzy empirycznej, wiedzy zgromadzonej w rzetelnych badaniach, do tego, aby przekonać czytelników do... ano, właśnie, do czego? Najpierw zawsze do znaczenia prawdy, nawet tej cząstkowej prawdy o postawach i poglądach ludzi, jaką dają socjologiczne badania. Lepiej wiedzieć naprawdę, co myśli i odczuwa społeczeństwo, żeby móc nim rządzić sprawnie i rozumnie.

Podobnie przekonuje profesor „zwykłych ludzi”, iż mają prawo i myśleć, i czuć, i działać zgodnie ze swymi przemyśleniami i wartościami – starać się nawet w ograniczonych warunkach chcieć „coś robić”: „Sądzimy, że należy indywidualnie i zbiorowo przeciwstawić się poczuciu, iż «nic zrobić nie można». To, że ktoś czuje się sfrustrowany blokadą swych prywatnych czy publicznych dążeń, może tłumaczyć wiele jego zachowań [...], ale nie musi ich usprawiedliwiać”3. Perswazja, zawarta w pracach Stefana Nowaka zawsze była wezwaniem do czynnej postawy: przekonywaniem, że nawet w tych „wiemy, jak trudnych warunkach” człowiek, zarówno jako jednostka, jak i członek społecznej wspólnoty nie powinien popadać w marazm, wycofywać się z życiowej aktywności.

Ciekawe, że nawet w tekstach metodologicznych często występuje ten element perswazji – w tym wypadku zachęty do czynnej, krytycznej analizy poznawczej omawianego zagadnienia, czy też dotychczasowej praktyki badawczej. Zastanawiające jest to, że „prawdziwa nauka”, która wedle filozofii pozytywistycznej miała być oderwana od wartości, w tym przypadku wartościom służyła. Nawet jako wyrafinowana niekiedy refleksja metodologiczna, niejako zmuszała czytelnika do aktywnej postawy. Najwyraźniej, dla Stefana Nowaka rozumienie nauki było w praktyce bardziej zgodne ze znacznie starszą tradycją filozoficzną niż deklarowany przezeń pozytywizm: nauka była szukaniem prawdy, ale zarazem i stanowieniem dobra. Naukowe obliczenia i publikowane tabelki z wynikami badań zawsze służyły do przekonania o czymś ważnym czytelników jego tekstów.

Socjalizm Stefana Nowaka i liberalizm naukowy

Wspomniałem wcześniej o socjalistycznej proweniencji społecznych przekonań profesora. Jego niezgoda na straszliwą ideologię i na totalitarny system, wszakże posługujący się socjalistycznymi sloganami, realizowała się w swoistym przedsięwzięciu naukowym. Polegało ono – tak jak w przypadku nowoczesnej empirycznej metodologii – na umiejętnym kwestionowaniu systemu przekonań, uzasadniających rządy monopartii. Nowak toczył swoistą, własną walkę, pojęciową „grę z systemem”, a także z oficjalnym, ideologicznym i politycznym sensem słowa „socjalizm”. Nieprzypadkowo badanie studentów Warszawy – pierwszy nowoczesny sondaż po 1956 roku w Polsce – skupiało się na społecznych postawach i znalezieniu odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób rozumiano sens słowa „socjalizm”. Badanie pozwolono przeprowadzić, ale jego wyniki – poza fragmentami, opublikowanymi wówczas w prasie i czasopismach – nigdy nie zostały w czasach PRL upowszechnione. Nie bez kozery, bo chociaż wyniki profesor referował przedstawicielom najwyższych władz, to skupiał się, paradoksalnie, na pożądanym społecznie modelu „socjalizmu” – a to właśnie okazało się szczególnie niecenzuralne. Od wyznaczania sensu słowa „socjalizm” była wszak partia i jej szefostwo...

Trudno dzisiaj odtworzyć socjalistyczne przekonania Nowaka, bo nie można pominąć jego „gry z systemem” i oficjalnym językiem PRL-u. Była to wszak ważna sprawa i istotny aspekt wszelkiej wówczas dyskusji, jeśli wypowiadający się chcieli być wysłuchani przez władzę. Gdyby więc odtworzyć Nowaka „grę z systemem”, to, po pierwsze, kierował się chęcią przekonania partyjnych władców Polski, że nie powinni traktować ludzi jak wrogów, bo większość z nich akceptuje ogólne hasła socjalizmu. Mniej oczywiste było to, że niekoniecznie chodziło o socjalizm w wydaniu sowieckim, zaadaptowany do warunków polskich. Dlatego o tym, że studenci Warszawy najczęściej opowiadali się za socjalizmem „jak w Szwecji”, tego w artykułach, które opublikował w „Nowej Kulturze”, czy „Przeglądzie Kulturalnym” nie przeczytamy; chodziło o to, aby w ogóle móc opublikować te artykuły (zresztą pisane ze współpracownicami: Zofią Józefowicz i Anną Pawełczyńską).

Profesor Stefan Nowak w swoich tekstach o polskim społeczeństwie zdaje się być w głębokiej zgodzie z obrazem, jaki tworzył na podstawie wyników swych badań. Zachodziła swego rodzaju zbieżność między tym, co wydawało się znaczące w wynikach empirycznych badań, a głębszymi przekonaniami autora. Zwłaszcza, jeśli chodzi o kwestę socjalizmu. Składałaby się nań zasada sprawiedliwości, pewien stopień regulacji i kontroli gospodarki przez państwo, ale już nie egalitaryzm. Co najwyżej – „umiarkowany egalitaryzm”, jak to przedstawiał uczony we wnioskach z różnych badań, który nie negując zróżnicowania dochodów ze względu na wykształcenie, prestiż pełnionej roli, odpowiedzialność za wykonywaną pracę, nie zgadza się zarazem na nadmierną rozpiętość dochodów i warunków życia obywateli. Szczególnie często powtarza się w rozważaniach Nowaka zasada równości szans, przy jednoczesnym łagodzeniu przez państwo nierówności i konfliktów społecznych. Ciekawe jest zagadnienie gospodarki: wydaje się, że autorowi badań podobało się to, że znacząca część ankietowanych Polaków (np. robotników Warszawy w połowie lat 80.) chciała zachować państwową własność najważniejszych gałęzi przemysłu ciężkiego (jak to się mówiło w języku „realnego socjalizmu”), a resztę gospodarki oddać w prywatne ręce. We wszystkich wnioskach z badań chodziło o to, aby sens „socjalizmu” z ideologicznego słownika władzy poszerzyć, wzbogacić o treści, które ze zdogmatyzowanymi założeniami ideologii marksizmu-leninizmu mniej lub bardziej się kłóciły, a na ogół traktowane były przez przedstawicieli władzy z dużą nieufnością. Najogólniej chodziło o to, aby pojęcie socjalizmu zbliżyć do tego politycznego sensu, jaki miało ono w demokratycznym świecie, czyli – w praktyce – uznanie demokracji i chronionych przez nią swobód obywatelskich za właściwy ustrój państwowy.

„Socjalizm z ludzką twarzą” – hasło polskiego Października ‘56 – oznaczało socjalizm bez dyktatury i przemocy, co jak wiadomo okazało się postulatem zbyt trudnym dla państwa, zanurzonego w sowieckim systemie. Ale wysiłek, aby dyktaturę i wszechobecną kontrolę nad obywatelami ograniczyć, to był zasadniczy kierunek społecznych i intelektualnych wysiłków polskiej inteligencji, zresztą na tyle silny, na tyle poważnie wypełniający codzienność i odświętność, że prowadził do zaskakująco dobrych efektów. Nowak z całą pewnością był na pierwszej linii boju o to, aby „ucywilizować” totalitarny koszmar PRL-u. Czynił to również za pomocą naukowych argumentów: starał się przekazać rządzącym – i tym na samej górze, i może jeszcze bardziej tym na średnich szczeblach – że opłaca im się, dla skuteczności władania i efektywności zarządzania, w tym także gospodarczego, poluźnić, albo zgoła zdjąć pęta z ludzi, stworzyć choćby ograniczone możliwości spontanicznego, twórczego działania.

W tym miejscu wypada powrócić do „liberalizmu” Nowaka. W zaskakujący sposób łączył się ten liberalizm z przekonaniami – nazwijmy to tak – demokratycznego socjalizmu. Ta dziwna „zbitka” przekonań ideologicznych była, zapewne, efektem zakochania się profesora w Ameryce. Nie ulega wątpliwości, że ogromna część jego przekonań społecznych dałaby się łatwo pogodzić z przekonaniami amerykańskich demokratów. W tym sensie można pogodzić „socjalizm” z „liberalizmem”: wszak demokraci amerykańscy wyznają idee, które często określa się mianem „amerykańskiego socjalizmu”. To, co niezwykle ważne dla tych przekonań, to głęboki anty-kolektywizm, odróżniający znacząco Amerykę od Europy. Ludzie, jednostki, konkretne osoby są podstawowymi elementami, budującymi społeczeństwo. Aktywność indywidualna, chęć podjęcia działania i wzięcia odpowiedzialności przez jednostki za świat, w którym żyją, jest niezbędnym warunkiem społecznego działania. Zaakcentowanie odpowiedzialności człowieka za jego losy, konieczność aktywnej postawy, samodzielność i brak roszczeń wobec innych i wobec państwa – tworzyły rodzaj prawdziwie „liberalnej postawy” samego Nowaka.

Moi koledzy, Mirosława Grabowska i Antoni Sułek, komentując dorobek Nowaka, wskazywali, że nadmiernie lekceważył on wszystko, co było „ponad – jednostkowe”4. Sądzę, że chodziło właśnie o liberalną wizję społeczeństwa: jego „struktury” nie są osobnymi bytami, lecz stanowią efekt ludzkich działań, a to, co „społeczne” da się wyjaśnić jako efekt cech jednostek i sieci stworzonych przez nie stosunków, zależności, interakcji. Sens zasad, reguł, norm – w tym także moralnych – zawarty jest koniec końców w ludzkich sercach i umysłach, stąd też badanie postaw i przekonań ludzi stało się dla Nowaka podstawową zasadą naukowego badania świata.

Naukowość tego „indywidualizmu” wynikała i była uzasadniona stanowiskiem metodologicznym Stefana Nowaka. Nie były to przekonania ideologiczne, bo przecież ideologii obawiał się najbardziej ze wszystkiego. Niechęć do uznawania realności bytów ponad jednostkowych w ogromnym stopniu brała się z niechęci do ideologii, zamykającej świat w jednoznacznych, uporządkowanych normach i mówiącej o bytach, kierujących się „swoimi prawami”, jak choćby marksistowskie „prawa historii”. Wszakże w refleksji metodologii nauk społecznych od lat 30. aż – bodaj – do 60. niezwykle ważny był spór między – jak to się określało – indywidualizmem a kolektywizmem metodologicznym. Jedni twierdzili, że to jednostki są podstawowymi elementami społeczeństwa, drudzy zakładali ontologiczne, a przynajmniej – jak to formułowano – epistemologiczne istnienie „całości społecznych”, których własności są nieredukowalne do cech ludzi oraz ich wzajemnych relacji. Anty-indywidualiści uważali, że pojawiają się „cechy emergentne”, których w żaden sposób nie można sprowadzić do poziomu cech indywidualnych ani też – do relacji między jednostkami. W tym naukowym sporze Stefan Nowak na pewno był po stronie „indywidualistów”, a przed zarzutami chciałbym go bronić: Stefan Nowak zawsze uwzględniał, przynajmniej teoretycznie, element relacji i sieci zależności między ludźmi jako coś, co obok cech indywidualnych jednostek pozwala na efektywne wyjaśnienie zjawisk społecznych, także tych „makro”. Nie znosi to faktu, że z całą pewnością Nowak należał do naukowego obozu indywidualistów metodologicznych. Poświadcza to również jego metodologiczna koncepcja redukcyjnych wyjaśnień w teorii socjologii. Trudno czynić mu jednak z tego zarzut, zwłaszcza uwzględniając kontekst polski, czy raczej – kontekst totalitarnego komunizmu, zakładający kolektywizm, ograniczający nie tylko indywidualną ekspresję człowieka, ale czyniący jednostkę – w pełni społecznym, historycznym wytworem.

Religia

Obrona niezależności jednostki jest także jednym z głównych powodów, dla których Stefan Nowak jak lew bronił swego prawa do bycia agnostykiem, jak to określał w czasie naszych burzliwych dyskusji w ponurych latach stanu wojennego. Wtedy, gdy całe młodsze pokolenie inteligencji uznało wartość religii i ceniło życie kościelne, nie zawsze jak wiadomo tylko religijne, ale też społeczne i kulturalne, trudno było nie toczyć takich debat. Bez względu na wyrozumiałość i chęć zrozumienia tego nowego, nawróconego na wiarę nastawienia inteligencji nie chciał sam uznać żadnej zwierzchności nad myśleniem, nad umysłem, nawet zwierzchności Pana Boga samego. W dyskusjach z nami, młodszymi, nawet dostrzegając coraz bardziej znaczenie religii, bronił swego prawa do tego, by pozostać przy pytaniu o istnienie Boga i na nie odpowiadać nie inaczej, jak „nie wiem”. Było to też zapewne związane z tradycją socjalistyczną, obecną w mentalności Nowaka.

Od początku, od swych wielkich badań nad studentami Warszawy, aż po jeden z ostatnich artykułów, odnosił się do religii; sprawa religijności odgrywała znaczącą rolę w jego rozważaniach i analizach społecznych. Trudno się oprzeć refleksji, że jest tu podobnie jak w kwestii socjalizmu: obraz społeczeństwa, jaki odczytuje badacz, ulokowany jest w sieci jego bardzo osobistych przekonań. Jedną z pierwszych i najważniejszych konstatacji była teza o względnej niezależności przekonań religijnych od poglądów społeczno-politycznych Polaków. Tak to się profesorowi kształtowało w jego wynikach badań nad studentami Warszawy i wagę tej tezy podkreślał także w 1987 roku5, gdy pisał tekst na potrzeby raportu o stanie społeczeństwa polskiego, przygotowanego nieoficjalnie przez naukowców, w „podziemiu”, jak to się wtedy mówiło. Teza ta, co prawda, została zmodyfikowana, ale Nowak nie chciał do końca uznać tego, co dla większości socjologów było oczywiste w latach 80.: Kościół katolicki stał się aktywnym uczestnikiem życia społecznego i kulturalnego, wyrazicielem postaw, poglądów, aspiracji ogromnej części Polaków, w tym także przekonań religijnych i religijnych wartości. Wiara i typ religijności, wówczas w kościele obecny i przez Kościół wyrażany, stanowił istotne umocnienie wielu zasadniczych przekonań społeczno-politycznych, takich choćby jak godnościowy charakter praw człowieka i obywatela. We wspomnianym tekście z 1987 roku bardzo dobrze widać chęć zróżnicowania postaw społecznych; twierdzeniom, przyznającym pozytywną rolę kościołowi (i religijności) zaraz towarzyszą stwierdzenia, iż są obecne wśród Polaków również i inne postawy. O procentowych przykładach nie ma jednak mowy, bo przecież, w praktyce, były one bardzo nikłe.

Tutaj perswazyjność Stefana Nowaka służyła raczej wyrażeniu przezeń obaw, związanych z tak całkowitą i bezdyskusyjną akceptacją Kościoła oraz powszechnością deklaracji religijnych. Z perspektywy czasu można powiedzieć, że kryjące się za tym obawy nie były bezpodstawne, ale obraz, którego wówczas uczony bronił, nie całkiem przystawał do rzeczywistości polskich postaw.

Religijnych identyfikacji i Kościoła jako punktu identyfikacji Polaków nie ma również w najbardziej znanym w Polsce i na świecie obrazie polskiej mentalności, jaki stworzył Stefan Nowak (Polaków portret własny, w bardziej naukowej wersji: System wartości społeczeństwa polskiego, także publikowany po angielsku Values and attitudes of Polish people). Obraz ten mówił o „próżni społecznej”, powstającej między więziami i identyfikacjami Polaków na najniższym, rodzinno-przyjacielskim poziomie, a mocnymi, emocjonalnymi identyfikacjami na poziomie narodu. Nieobecne były więzi i zatem system współdziałania, który socjologie nazywają więziami i instytucjami „średniego zasięgu”. W tej diagnozie kryła się troska, a także dochodził do głosu – jak sądzę – raczej liberalizm niż socjalizm Stefana Nowaka. Właśnie liberalna wizja społeczeństwa przypisuje szczególne znaczenie rozbudowanej strefie organizacji społecznych, stowarzyszeń, o mniejszym i szerszym zasięgu instytucji pośredniczących między postawami i interesami jednostek i rodzin, a poziomem narodowym i – tym samym – państwowym.

W tym wyobrażeniu Nowaka, stworzonym w końcu lat 70., praktycznie brak było więzi religijnych i identyfikacji z Kościołem. A przecież wówczas znaczenie tej instytucji jako wyraziciela postaw, wartości i aspiracji społecznych rosło i coraz bardziej było oczywiste także dla badaczy społeczeństwa. Stefan jakby obawiał się przypisać Kościołowi katolickiemu i – ogólnie – religijności Polaków istotne znaczenie w procesie dążenia do wolności i demokracji. Jakby wolał wciąż pamiętać o wynikach badań nad studentami z 1958 roku, które istotnie dawały dowód, że „Kościół i religia nie były wówczas postrzegane w kategoriach politycznych czy społeczno-ustrojowych”6.

Kryły się za takim stosunkiem do Kościoła i religijności obawy uczonego, by wiara nie stała się orężem politycznym i nie służyła do spętania swobody myślenia. W tekście z 1987 roku Stefan Nowak szczególnie mocno akcentował te wyniki badań z przeszłości, które dowodziły tolerancji Polaków wobec przekonań religijnych i światopoglądowych. Przypominał zarazem dane, które pokazywały, że znacząca część niewierzących nie była marksistami, nie należała więc wcale do przeciwstawnego katolickiej religijności obozu ideowego. Nie każdy niewierzący to zarazem wróg religii. Gdy zaś konkludował, zgodnie z wynikami wszelkich badań z lat 80. nad postawami i wartościami Polaków, że stosunek do religii przestał być – jak to było po Październiku ‘56 – sprawą „prywatnej filozofii Polaków”, to zarazem znajdował wszelkie dane, które miały pokazać, że: „Kościół nie jest w Polsce «instytucją integrującą wierzących w zwartą grupę społeczną». Jest on raczej postrzegany jako instytucja zaspokajająca osobiste potrzeby katolików. Nie jest natomiast – podkreślam – grupą”7. Trudno oprzeć się konstatacji, że na powstanie takiego obrazu świata społecznego miały wpływ wartości i postawy uczonego: nade wszystko dochodziła tu do głosu obawa przed takim zjednoczeniem katolików w zwartą grupę, która zagrozić mogła podstawowym swobodom obywatelskim i ludzkim. Można to odczytać jako jeszcze jeden znak „liberalizmu” Stefana Nowaka. A z perspektywy czasu trudno tamtych obaw uczonego nie uznać za całkowicie uzasadnione. Spojrzenie interpretacyjne – by tak rzec – profesora wybiegało bowiem poza bieżący, aktualny horyzont. Raz stwierdzone zależności, które tak starannie i drobiazgowo opisywał w swych metodologicznych rozważaniach, miał na uwadze także wtedy, gdy obecne zmienne układały się w nieco inne „wiązki”.

Nauka i wartości

Powraca zatem jak bumerang problem prawdy naukowej i pytanie o to, jak dalece socjologiczne badanie i opis jego rezultatów może i powinien być oddzielony od wszelkich wartości. Metodologia Stefana Nowaka zakładała to w bardzo silnym stopniu. Wszak neopozytywistyczny model nauki był na pewno niezwykle ważnym aspektem nie tylko jego metodologii socjologii, ale przeżywanym przezeń sensem nauki i naukowości. Lektura jego dzieła wskazuje jednak na coś istotnie odmiennego od tego modelu w jego naukowym obrazie świata.

Zwłaszcza wtedy, kiedy Stefan Nowak jako naukowiec konstruuje obraz świata społecznego, kiedy wyciąga wnioski z pomiarów i tabelek, kiedy pragnie mówić ludziom o ich wspólnym życiu coś ważnego, wtedy zdaje się zdecydowanie wykraczać poza głoszony model naukowości. Najwyraźniej w jego przypadku widać, że wnioski i uogólnienia, które niosą znaczące przesłanie o świecie nie mogą nie być zakorzenione w świecie wartości. „Czysta empiria” wcale nie przemawia do nas, o ile to, co z bezstronnej obserwacji wynika, nie jest odniesione do społecznych, czy kulturowych standardów oceniania i rozumienia świata. Nowak nienawidził ideologii i bał się religii jako możliwego, bezwzględnego regulatora poglądów i ludzkich przekonań, zabierającego niezależność myślenia i swobodę badania rzeczywistości. Ale dlatego też jego obraz ludzkich postaw, wartości i dążeń był i jest tak znaczący. Sam zresztą pisał w swym podręczniku metodologii, iż badacze różnią się w sposobie interpretacji danych: jedni wolą poprzestać na suchej analizie, inni, o większym temperamencie badawczym, chcą formułować dalekosiężne uogólnienia. Autor tych słów z całą pewnością kierował się wspaniałym badawczym temperamentem, ale przez to wizja „nauki bez wartości” całkiem nie pasuje do dzieła, które pozostawił.

Dzięki temu uogólniające interpretacje całkiem szczególnego okresu w życiu polskiego społeczeństwa i formułowane przez Nowaka tezy pozostają dalej inspirujące. Ot, choćby teza o braku powiązań ponad rodzinno-przyjacielskich nabrała na nowo znaczenia w Polsce niepodległej i demokratycznej, której obywatele wciąż mają niechęć do tego, by się stowarzyszać i zawiązywać formalne organizacje. Tezę tę wcześniej krytykowałem, bo – jeśli byłaby prawdziwa – to bardzo trudno byłoby wyjaśnić i opisać socjologicznie powstanie NSZZ „Solidarność”. Podkreślam fakt, że ruch społeczny „Solidarności” powstał i rozwinął się wokół budowania organizacji związkowych, które w całej rozciągłości były właśnie owymi wypełniającymi „próżnię społeczną” instytucjami „średniego zasięgu”, pośredniczącymi między poziomem jednostek i rodzin a państwem i narodem. Obraz Nowaka nie tylko nie zawierał więzi kościelnych, ale też w ogóle ignorował poziom identyfikacji i także nieformalnego grupowania się ludzi w ich miejscach pracy. Ale gdyby nie było pośredniczących więzi między grupkami rodzinno-przyjacielskimi, to jak mógł zawiązać się wielomilionowy Związek Zawodowy w tak zawrotnym tempie?

To ujęcie jednak i dziś może być inspirujące. Być może to, co on sam nazwał „najniższym poziomem” organizacji więzi i identyfikacji ludzi wcale nie jest takie płaskie, ale kręgi rodzinno-przyjacielskie i koleżeńsko-rodzinne rozrastają się w złożone, znacznie „wyższe” więzi lokalne, terytorialne i środowiskowe. Wyraziłem kiedyś tezę, że „próżnię społeczną” Nowaka wypełniały takie twory, jak choćby silne więzi pokoleniowe, które niekiedy obejmowały znaczne obszary kraju i wiele lokalnych kręgów. Nie były to kręgi sformalizowane, ale żyjące podobnymi wartościami – by użyć ulubionego pojęcia Nowaka – i dążące do wspólnych celów, a przede wszystkim – chętne do współpracy ze sobą. Być może do diagnozy uczonego warto wrócić, dodając do niej zupełnie nowy aspekt, tym razem całkiem odbiegający od liberalnych oczekiwań socjologicznych: społeczeństwo może rozwijać więzi i wspólnotę działania oraz realizować różne swoje cele i aspiracje wcale nie tworząc formalnych organizacji. Pozostając na poziomie nieformalnych powiązań, ludzie mogą skutecznie działać dla osiągnięcia różnych celów, czy to lokalnych, czy związanych z grupą zawodową, czy to w inaczej jeszcze wyodrębnionych, ponadjednostkowych i ponadrodzinnych kręgach. I nie oznacza to popadania w nepotyzm czy klientelizm.

Z obrazem społeczeństwa, przywiązanego do „socjalizmu” w ogóle trudno się w tej chwili zgodzić, bez względu na to, jak – być może – był to prawdziwy obraz dla studentów Warszawy w końcu lat 50. i w latach 60. Stefan Nowak nie zauważył jednak tych momentów, które stanowiły także symboliczne punkty zwrotne w oddalaniu się Polaków od socjalizmu. Tutaj nasuwa się ciekawa obserwacja Antoniego Sułka: profesor był nieobecny w Polsce i nie mógł osobiście doświadczyć kilku niezwykle ważnych wydarzeń. Mimo głębokiego związku z ideami Października 1956 roku, wtedy, gdy odbył się choćby słynny wiec na placu Defilad w Warszawie, podczas którego między innymi domagano się uwolnienia kardynała Wyszyńskiego, dając akceptację Gomułce – był za granicą. Podobnie i wtedy, gdy wiec studentów Uniwersytetu Warszawskiego 8 marca 1968 roku stał się początkiem antysemickiej nagonki partii-państwa, ale jednocześnie momentem uformowania się pokolenia, które niosło zupełnie nowe idee aktywności społecznej, Nowak był w USA. Powraca tu więc w jeszcze inny sposób zagadnienie metodologii nauki: nie tylko chodzi o to, że badacz, który nie dzieli doświadczeń społecznych może nie dostrzegać wagi pewnych zjawisk i procesów, które – zwłaszcza w takich warunkach jakie były w PRL-u – mogą być ukryte, ale też chodzi o to, że być może narzędzie badawcze, w które tak wierzył Stefan Nowak, nie dostarcza zawsze wystarczająco głębokiej wiedzy o społecznym świecie i ludziach. Metoda ankietowa była bowiem zasadniczą metodą naukowej socjologii i orężem w walce z ideologicznym zakłamaniem. Ale metoda ankietowa – przy całych swych wielkich zaletach – ma też wady, które ograniczają punkt widzenia badacza.

Jeszcze o jednym warto wspomnieć: o wielkim zainteresowaniu i akcentowaniu przez Stefana Nowaka problematyki młodzieży w obrazie świata społecznego Polaków. Najważniejsze badania dotyczyły młodzieży: zarówno badania studenckie, jak i wielki projekt lat 70., czyli badania nad konfliktem pokoleń8. Wiara w siłę i świeżość młodzieżowych postaw i działań nabierała charakteru socjologicznego stereotypu, nic więc dziwnego, że także ruch „Solidarności” interpretował on jako „ruch przede wszystkim młodych”. Ba, wcale nie było to prawdą, bo nie najmłodsi, nie ci, którzy stanowili rdzeń kategorii „młodzieży” byli trzonem Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego. Ale faktem jest, że gdy nastał stan wojenny, tak zbrodniczy wobec społecznych i narodowych dążeń, to najmłodsi Polacy kształtowali kolejne pokolenie, walczące o wolność i swobody obywatelskie.

Gdy obecnie czytamy socjologiczne, nie-metodologiczne teksty profesora, stają się one niespodzianie świadectwem przemian świata, którego częścią był on i cały krąg akademicki. Dla najmłodszych Polaków i także dla młodszego pokolenia socjologów zestawienie jego tekstów może stanowić niezwykle ciekawe świadectwo czasów PRL. Jeśli na przykład porównywamy artykuły, zebrane przez Antoniego Sułka w cytowanym tomie (O Polsce i Polakach), albo przeglądamy chronologicznie także inne prace – uderza różnica języka, stopień otwartości wywodów i rozwinięcia myśli między tekstami z końca lat 50. i tymi z lat 80. Brzmi to trochę jak paradoks, bo przecież w ponurych latach 80. mieliśmy do czynienia z koncentracją władzy, z jawną, codzienną represją za „podziemną” i niezależną działalność, także za niezależne myślenie. Mimo to bardzo dobrze widać, zwłaszcza na tle wcześniejszych tekstów, jak swobodny był już wtedy język, jak aluzje i wieloznaczność stwierdzeń zastąpił klarowny wywód i jednoznaczność wyrażanych i sugerowanych wniosków. Dla socjologów to bardzo ciekawe świadectwo, wskazujące jak bardzo zmieniła się PRL między 1958 a 1988 rokiem. Czas PRL, pomimo zachowania podstawowych instytucji, na czele z urzędem cenzury i służbami specjalnymi, nie był wcale czasem jednolitym.

Przemiana języka i sposobu wyrażania myśli, prezentowania wyników badań, wyciąganych wniosków, jakie można zaobserwować w tekstach Nowaka jest znacząca. Pierwsze teksty, opisujące w latach 50. społeczeństwo, mimo całej odwagi głoszenia niezależnych poglądów i pomysłowych zabiegów perswazyjnych, noszą znamiona czegoś, co trzeba nazwać autocenzurą: czuwającą świadomością, towarzyszącą piszącemu, aby poddawać dokładnej kontroli to, co się pisze, aby mogło przejść przez sita instytucjonalnej cenzury. Teksty z lat 80., zarówno te opublikowane, jak i te przygotowane na użytek publiczny, w tym także dla Komitetu Prymasowskiego, kierowanego przez jednego z naukowych przyjaciół Nowaka, a mianowicie prof. Klemensa Szaniawskiego – niemal wcale nie mają tej cechy.

Zmiana języka jest znakiem przemiany postawy piszącego uczonego, a ta dokumentuje ogromną przemianę w społeczeństwie i w państwie. Można to uznać za dowód na to, że generał Jaruzelski mimo wojskowych rządów nie mógł nie skapitulować przed społeczeństwem. Z całą pewnością fakt, że późne, socjologiczne, diagnozujące stan społeczny prace Nowaka napisane są tak jasnym, otwartym, niebazującym na aluzjach i ukrytych znaczeniach językiem – dowodzi także niezwykłej skuteczności jego prywatnej walki o niezależność nauki i sądów, formułowanych przez naukowców. Walki osobistej, jak powiedziałem, ale także walki społecznej, choć nade wszystko prowadzonej w ramach nauki. Naukowe idee i sens uprawiania nauki, jaką chciał, aby była socjologia, były zakorzenione w działaniu naukowców, w społecznym współdziałaniu, takim choćby, jak w Polskim Towarzystwie Socjologicznym. Zajmowanie się nauką, które prowadzi do jakże pożytecznych skutków społecznych i kulturowych, nie może – jakby dowodził przypadek Stefana Nowaka – toczyć się na czysto indywidualnych poletkach. Siła indywidualnych naukowych poszukiwań i osiągnięć zaczyna dochodzić do głosu wtedy, gdy jednostki – uczeni – potrafią ze sobą współpracować, współdziałać. Dla mnie, gdy piszę te słowa, jest rzeczą niezwykle ważną, by tę kwestię podkreślić: Stefan Nowak był jednostką wybitną, niezwykłym człowiekiem i wielkim uczonym, z mocą bronił zawsze i wszędzie praw jednostki i zasadniczego znaczenia indywidualności człowieka. Ale zarazem wykazywał się niezwykłym darem, ale też i pragnieniem, by z szacunkiem dla innych porywać ich do współdziałania w dobrych celach, także poznawczych. Indywidualizm – także „metodologiczny” – Stefana Nowaka był zarazem bardzo prospołeczny: niezależność innych nie zwalnia nas od konieczności współpracy z innymi, przy pełnym poszanowaniu ludzkich, indywidualnych odmienności i odrębności. To niezwykła nauka, także, a może przede wszystkim dla polskich naukowców, zwłaszcza w naukach społecznych obecnie, gdy umiejętność współpracy i współdziałania – przy poszanowaniu odrębności – wydaje się doprawdy bardzo słaba.

Można powiedzieć, że sposób, w jaki wyrażał swoje diagnozy społeczne Stefan Nowak u progu niepodległości, dowodził – raz jeszcze powtórzę – skuteczności metod walki o wolność, o intelektualną i duchową niezależność, jakie sam wprowadzał w życie. Dlatego też mogę zakończyć tę krótką charakterystykę wybitnego socjologa stwierdzeniem, że jego twórczość i jego życiowa aktywność w nauce i w życiu społecznym wpisała się w wielkie dzieło wyzwalania się Polaków. Jego praca była częścią narodowego dążenia do wolności.

1Poniższe rozważania, stanowiące moje osobiste odczytanie dorobku i dziedzictwa Stefana Nowaka, oparte są na tekście, jaki powstał kilka lat temu – z okazji omówienia zbioru jego artykułów, przygotowanego przez Antoniego Sułka dla uczczenia 20. rocznicy śmierci profesora (1989). Por. Stefan Nowak. Odwaga i perswazja, czyli socjologia w czasach ideologicznej opresji, „Kultura i Społeczeństwo” 2009, R. 53, nr 4.

2Podręcznik do metodologii traktowany był przez Stefana Nowaka jako swego rodzaju „dzieło życia”. S. Nowak, Metodologia badań społecznych, Warszawa 1985.

3Te i inne cytaty w tekście odwołują się do publikacji: S. Nowak, O Polsce i Polakach: prace rozproszone 1958–1989, zebr. i oprac. A. Sułek, Warszawa 2009, s. 280.

4M. Grabowska, A. Sułek, Stefan Nowak jako badacz społeczeństwa polskiego, [w:] Stefan Nowak, O Polsce i Polakach, op. cit., pierwodruk w: „Krytyka. Kwartalnik Polityczny” 1991, nr 36.

5Współczesny katolicyzm polski. Spostrzeżenia i hipotezy socjologa, pierwodruk [w:] Religijność polskiego społeczeństwa, red. M. Grabowska, T. Szawiel, Warszawa 1989 (jako druk powielony w 100 egz., wznowienie w serii „Socjologia Niezapomniana”, Wydz. Filozofii i Socjologii UW, Warszawa 2005).

6S. Nowak, O Polsce i Polakach..., op. cit., s. 287.

7Ibidem, s. 300.

8Ten wielki i bardzo interesujący również metodologiczne projekt zapewnił byt młodym socjologom, uczniom Stefana Nowaka, także wtedy, gdy wyrzucono ich z Uniwersytetu – red. Ciągłość i zmiana tradycji kulturowej, red. S. Nowak, Warszawa 1989.

Stefan Nowakowski

Urodzony 6 VIII 1912 w Kobyłce. Studia na UW (1932–1936). Pracownik Polskiego Instytutu Socjologicznego (od 1936). W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Pracownik Polskiego Instytutu Socjologicznego w Lublinie (1944). Asystent w Katedrze Teorii Kultury UW (1945–1950), doktorat (1947), habilitacja (1951), profesor (1960). Kierownik Katedry Techniki Społecznej Badań Terenowych (1950–1952), Katedry Socjografii (1957–1964) oraz Katedry Socjologii Szczegółowej (1964–1968). Po powstaniu Instytutu Socjologii UW kierownik Zakładu Socjologii Wsi i Miast (1968–1982).

Socjolog, znawca problematyki socjologii miasta i procesów urbanizacyjnych.
Członek PAN (1971). Pracownik IFiS PAN (od 1961), kierownik Zakładu Socjologii Miasta. Zastępca przewodniczącego, przewodniczący i honorowy przewodniczący Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1969–1989). Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (1962–1963).
Redaktor naczelny „Studiów Socjologicznych” i „Polish Sociological Bulletin”.
Zmarł 25 I 1989 w Warszawie.

Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim, Poznań 1957; Socjologiczne problemy miasta polskiego (red.), Warszawa 1964; Narodziny miasta, Warszawa 1967; Przemiany polskich społeczności lokalnych (red.), Warszawa 1974; Miasto polskie w okresie powojennym, Warszawa 1988.

W. Wincławski, Słownik biograficzny socjologii polskiej, t. III: N-St, Toruń 2007.

JAN SZCZEPAŃSKI

STEFAN NOWAKOWSKI

1912–1989

Jubileusz uczonego*

Siedemdziesięciolecie urodzin i czterdziestopięciolecie pracy prof. Stefana Nowakowskiego przypadły na burzliwy 1982 rok, mało sprzyjający rozpamiętywaniu rocznic. Toteż dopiero teraz, po zniesieniu stanu wojennego, wracając do zwykłego trybu życia powracamy także do przypomnienia biografii i zasług tego wybitnego przedstawiciela warszawskiego ośrodka socjologicznego.

Z okazji takich jubileuszów pisze się zazwyczaj artykuły rejestrujące daty z życia, przedstawia szczeble kariery naukowej i wymienia tytuły opublikowanych prac. Powstaje w ten sposób schemat biograficzny mogący dość wiernie oddać przebieg życia, wskazać zakresy prowadzonych badań i inne dziedziny działalności. Lecz poza tym schematem pozostaje istotna treść życia i działań, pozostaje żywa indywidualność stanowiąca podstawę twórczości, ognisko promieniujące z siebie więcej niż otrzymało przez wychowanie i wykształcenie. Bardzo trudno jest przedstawić sylwetki uczonych, pokazując przede wszystkim to, czym się różnią od swoich współczesnych, a znacznie łatwiej jest nakreślić cechy wspólne lub podobne, występujące w całej społeczności uczonych danego okresu.

Zacznijmy więc od przypomnienia faktów. Profesor Stefan Nowakowski urodził się jeszcze w zaborze rosyjskim w 1912 roku. Należy zatem do pokolenia, dla którego odzyskanie niepodległości było podstawowym wydarzeniem, determinującym całą młodość. Wojna światowa, która dotknęła kraj zniszczeniem i pożogą, pozostała w pamięci dorosłych. Dla młodzieży urodzonej bezpośrednio przed nią, najważniejsze było odzyskanie niepodległości, gdyż jako pierwsze pokolenie poszła ona znowu do polskiej szkoły w polskim państwie.

Drugim punktem zwrotnym tej biografii jest droga chłopskiego dziecka z podwarszawskiej Kobyłki, przez czterooddziałową szkołę w rodzinnej wsi, dalej szkołę w Wołominie, IV gimnazjum miejskie w Warszawie, do Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1932–1936, gdzie studiował prawo i socjologię. Czym była taka droga chłopskiego dziecka, o tym można przeczytać w czwartym tomie Młodego pokolenia chłopów Józefa Chałasińskiego. Po zakończeniu studiów Nowakowski wiąże się z Polskim Instytutem Socjologicznym i rozpoczyna pracę naukową pod kierownictwem Chałasińskiego i Józefa Obrębskiego. W 1937 roku w czasopiśmie „Sprawy Narodowe” publikuje swoje pierwsze prace, a w 1939 roku ukazuje się jego pierwsza obszerna monografia wsi Nowa Dąbrowa. Tak więc rozpoczął życie naukowe jeszcze w okresie międzywojennym, jako socjolog empiryk, prowadzący badania terenowe nad środowiskiem, w którym wyrósł – nad wsią.

Potem, gdy wszedł jako jeden z nielicznych synów chłopskich do społeczności naukowej, losy Nowakowskiego stały się zwykłymi losami polskiego intelektualisty. Druga wojna światowa, okupacja w kraju, tajne nauczanie, tajne prace badawcze w ramach Polskiego Instytutu Socjologicznego i podjęcie w nim pracy po reaktywowaniu w 1944 roku w wyzwolonym Lublinie. Od 1945 roku praca w nowym Uniwersytecie Łódzkim, potem powrót do odbudowanego Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie, współpracując z Janem S. Bystroniem i Stanisławem Ossowskim, uzyskuje stopnie naukowe doktora, potem habilitację, bierze udział w badaniach Ziem Zachodnich i rozpoczyna normalny tok pracy uniwersyteckiej, dzieląc czas między intensywne badania i nauczanie. W 1957 roku jako profesor obejmuje pierwszą katedrę w Uniwersytecie Warszawskim, od 1961 roku podejmuje równoległą pracę w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, w 1971 roku zostaje członkiem PAN.

Nowakowski należy do tej grupy socjologów, która świadomie i celowo nastawiła się na rejestrowanie przebiegu procesu społecznego w Polsce po wyzwoleniu, zmianie ustroju, włączeniu Ziem Zachodnich i Północnych, uprzemysłowieniu, wielkich migracjach ludności ze wsi do miast, masowym kształceniu na poziomie zawodowym, średnim i wyższym. W 1946 roku wraz z prof. Ossowskim podejmuje badania na Dolnym Śląsku, gdzie miejscowa ludność polska, żyjąca od wieków w Niemczech, zderza się w tragiczny sposób z repatriantami zza Buga i napływową ludnością z centralnej i południowej Polski. Książka pt. Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim (1957) jest już w tej chwili dokumentem historycznym, ale zarazem wciąż jeszcze aktualnym podręcznikiem metodologicznym i świadectwem postawy naukowej. Problemy Opolszczyzny kontynuuje w książce Przeobrażenia społeczne wsi polskiej (1960). Profesor Nowakowski zaczyna wtedy badania nad urbanizacją i rozwojem miast w Polsce. Narodziny miasta (1967), książka przedstawiająca powstanie i rozwój Kędzierzyna Koźle, staje się początkiem wielu prac, wielu autorów inspirowanych badaniami Nowakowskiego. Socjologia miasta i badania urbanizacji stają się centralnym problemem dalszych prac. Oto tytuły następnych książek: Socjologiczne problemy miasta polskiego (1964 ), Procesy urbanizacyjne w powojennej Polsce (1965), Warszawa. Socjologiczne problemy stolicy i aglomeracji (1969), Jaka jesteś Warszawo, Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce (1974), Planowanie rozwoju społecznego miast i społeczności terytorialnych a badania socjologiczne (1980). Poza tym – setki artykułów, rozpraw, recenzji. Można by z żalem powiedzieć, że prace te w większości będą w większej mierze materiałem dla historyków niż były dla polityków i planistów próbujących kierować wielkimi procesami rozwoju miast w Polsce.

Wspomnijmy drugi wielki dział pracy prof. Nowakowskiego: wykształcił setki magistrów, dziesiątki doktorów, kilku docentów. Jest członkiem wielu towarzystw, brał udział w wielu kongresach międzynarodowych – słowem, „zwykła” wielka kariera naukowa. Wspólne wszystkim takim karierom naukowym jest to, co bardzo trudno uchwytne – indywidualność twórcza i osobowość stanowiące podstawę rozprawiania się z problemami społecznej rzeczywistości i stosunku do ludzi, z którymi Nowakowski się stykał, współpracował, których uczył, prowadził, którym doradzał i pokazywał drogę. Niepowtarzalny i tylko prof. Nowakowskiemu właściwy jest jego styl odnoszenia się do ludzi i sposób rozprawiania się z podejmowanymi problemami naukowymi.

Profesor Nowakowski wniósł do wiedzy o społeczeństwie polskim wkład ogromny, opisując i wyjaśniając procesy o wielkiej doniosłości dla życia narodu: masowe przesunięcie ludności ze wsi do miast, które na Zachodzie dokonało się w ciągu 80 lat, a w Polsce w ciągu 20. W tym może trzeba także szukać braku stabilności naszego społeczeństwa, zbyt szybkiego zerwania tradycyjnych więzi – zanim jeszcze nowy porządek mógł stworzyć nowe trwałe ramy życia zbiorowego.

Profesor Nowakowski zachował cechy nieśmiałego chłopca wiejskiego, który nie narzuca się i nie czyni szumu wokół swoich prac, gdyż praca chłopa na roli też odbywa się bez reklamy i wrzawy, a jest podstawą życia narodu. Może jednak któryś z uczniów podsumuje jego prace i wydobędzie z nich to, co stanowi istotny wkład w wyjaśnienie procesów zachodzących w Polsce od czasów, gdy wojna i okupacja rozbiły przedwojenne społeczeństwo?

Wspomnienie**

Zmarł prof. Nowakowski, uczony, który wywarł istotny wpływ na rozwój socjologii w Polsce, stworzył szeroki prąd socjologicznych badań nad miastem i procesami urbanizacji, a ponadto pracował twórczo w innych działach badań społecznych. Szerszej publiczności czytającej znany jest przede wszystkim ze swoich publikacji, dotyczących Ziem Zachodnich: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim (1957), Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej (1960) oraz prac poświęconych Warszawie i innym miastom polskim.

Charakteryzując ogólnie dorobek naukowy prof. Nowakowskiego, trzeba podkreślić, że był on uczonym bacznie obserwującym swoją epokę. Należał do tego pokolenia socjologów polskich, którzy w okres dojrzałości życiowej i intelektualnej weszli w czasie wojny i okupacji, a po 1945 roku organizowali badania naukowe i ich kariery zawodowe przebiegały w ramach tworzącego się ustroju. Stąd ten tworzący się, wielki eksperyment budowania od podstaw nowego ustroju, przemawiający z wielką siłą do socjologicznej wyobraźni, fascynował z czysto poznawczego punktu widzenia. Oto bowiem na ich oczach milionowe narody, z różnych pobudek i pod działaniem różnych sił, wchodziły na drogę przebudowy swoich struktur, swoich podstaw gospodarczych i swoich systemów wartości. Kiedyś historycy nauk społecznych dokonają drobiazgowej analizy tych zjawisk i procesów, zbadają stan ówczesnej świadomości, ówczesne problemy i rozterki, ale dzisiaj mogę stwierdzić, że w motywacjach tego powojennego pokolenia socjologów, do którego należał także urodzony w 1912 roku Stefan Nowakowski, poczucie obywatelskiego obowiązku łączyło się także z poczuciem intelektualnego zobowiązania, że ich zadaniem jest przedstawić opis tej wielkiej przemiany i wyjaśnienie jej poszczególnych przebiegów.

Stefan Nowakowski zajął się problemami, które wydawały mu się zasadnie bardzo ważne. Jeszcze przed uzyskaniem doktoratu związany z prof. Stanisławem Ossowskim wraz z nim podejmuje badania na ziemiach odzyskanych. Dla socjologów było bowiem oczywiste, że przesunięcie milionów ludzi z województw wschodnich na te ziemie, i milionów ludzi z przeludnionych obszarów Polski Centralnej i Małopolski, musi zmienić charakter narodu, a zatem logiczne wydało się pytanie, jak ten proces przemiany będzie przebiegał i jak będzie się przejawiał w codziennym życiu. Na Ziemiach Zachodnich żyjąca tam od tysiąclecia ludność polska, przemianowana na „Autochtonów”, zetknęła się z przesiedleńcami zza Buga, reemigrantami z Francji, osadnikami z Polski Centralnej, robotnikami przymusowymi, którzy po upadku Niemiec pozostali w swoich zakładach pracy i innymi kategoriami nowych mieszkańców. Zaczęły się bolesne procesy przystosowań, powolnej integracji, tworzenie się nowych rodzajów społeczności lokalnych, powoli narastało poczucie jedności z całym krajem. Stefan Nowakowski należy do socjologów badających te zjawiska i dokumentujących ich przebieg. Dzieciństwo spędzone na wsi ułatwia mu dostrzeganie tej głębszej warstwy znaczeniowej zachowań obserwowanych społeczności, a szczególna wrażliwość serca, współczucie i gotowość niesienia pomocy bliźnim, które go charakteryzowały całe życie, były także czynnikami doniosłymi w uzyskaniu wglądu w istotne przejawy spraw badanych ludzi. Te cechy charakteru przejawiały się w całej działalności naukowej Stefana Nowakowskiego: w jego pracach nie ma chłodu logicznego wywodu, zjawiska badane nie są tylko „obiektami” rzeczywistości, a jest jakieś „ciepło” zrozumienia, wytłumaczenia, wydobycia ludzkich aspektów i pokazanie więcej dramatów ludzkich niż systemów społecznych.

Profesor rozumiał także, że drugim doniosłym procesem, przekształcającym naród, jest urbanizacja. Przejście milionów ludzi ze wsi do miast, z rolnictwa do zajęć miejskich, głównie w przemyśle, to wielki tygiel przetapiania tej ludności i nadawania jej nowych form życia. Oczywiście zauważa proces „ruralizacji miast”, gdy po wojnie zniszczone i opustoszałe miasta zasiedla i ożywia ludność wiejska, ale stopniowo tu także tworzą się nowe społeczności miejskie, nowy styl życia, nowa mentalność. Jego książka pt. Narodziny miasta (1967) przedstawia powstanie i rozwój społeczności Kędzierzyna. Bada tworzenie się społeczności miejskich na tle przekształceń struktury całego społeczeństwa, tendencji równościowych, analizuje także te procesy zachodzące we wsiach. Przede wszystkim jednak badania miast łączy z badaniami uprzemysłowienia kraju, gdyż przemysł staje się od czasu planu sześcioletniego głównym czynnikiem miastotwórczym. Długa jest lista jego prac, poświęconych tym zagadnieniom. Ich częściowym zebraniem i zsyntetyzowaniem jest książka Socjologiczne problemy miasta polskiego (1964).

Szczególnie trzeba podkreślić prace Nowakowskiego, poświęcone rodzinnej Warszawie. W 1969 roku ukazuje się tom studiów pod jego redakcją pt. Warszawa. Socjologiczne problemy stolic i aglomeracji. Interesowała go tutaj także sprawa tworzenia się nowej społeczności warszawskiej. Społecznym problemom Warszawy jest poświęcona także druga praca zbiorowa pt. Jaka jesteś Warszawo? (1972). Zajmując się zagadnieniami urbanizacji i uprzemysłowienia, prof. Nowakowski nie uniknął także problemów planowego kształtowania przestrzeni miast, struktur społecznych i podstaw gospodarczych. Kierowany przez niego Zakład Socjologii Miasta w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, zorganizował w 1978 roku konferencję na temat: „Socjologia a planowanie społecznego rozwoju miast i społeczności terytorialnych”. Materiały wygłoszone na tej konferencji zostały opublikowane w 1980 roku.

Z innych prac prof. Nowakowskiego trzeba wymienić jego opracowania biografii wybitnych uczonych, jak Bujaka, Obrębskiego, Chałasińskiego, Bystronia, Znanieckiego i in. Podkreślić chciałbym jego zasługi dla rozwoju pamiętnikarstwa w Polsce. Już w 1953 roku napisał wraz z Julianem Hochfeldem rozprawę pt. Uwagi o wykorzystaniu pamiętników do badań nad świadomością proletariatu. A później, gdy ruch pamiętnikarski w Polsce zaczął się instytucjonalizować, przez szereg lat służył jako przewodniczący Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa. Bibliografia jego prac przekracza 200 pozycji.

Był człowiekiem niesłychanie skromnym, nie zabiegał o stanowiska i zaszczyty. Był uczonym przechodzącym wszystkie szczeble kariery: od asystenta do członka rzeczywistego PAN. Zostały po nim jego dzieła pełne rzetelnej wiedzy i ludzkiego ciepła, promieniującego z jego indywidualności. Zostaje po nim pamięć człowieka dobrego i mądrego, życzliwego przyjaciołom, znajomym, kolegom i wszystkim ludziom potrzebującym pomocy. Odchodząc, zostawił książkę Miasto polskie w okresie powojennym (1988), zbiór prac syntetyzujących wyniki jego badań w różnych okresach, tak, jak były prowadzone i uogólniane. Bez względu na to, co historycy i opinia kiedyś powiedzą o dziejach Polski Ludowej, dzieło prof. Nowakowskiego, rejestrujące i syntetyzujące te dzieje, zachowa znamiona wielkości jego umysłu.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: „Polityka” 1983, nr 33.

**Tekst opublikowany pierwotnie jako: Stefan Nowakowski (1912–1989), „Polityka” 1989, nr 14.

Antonina Obrębska-Jabłońska

Urodzona 12 I 1901 w Pszczelnej (Podole). Studia na UW oraz na UJ, doktorat (1925), asystentka w Studium Słowiańskim UJ (1925–1934). Habilitacja na UJ (1934). Asystentka przy Katedrze Językoznawstwa Indoeuropejskiego UW (1933–1936). Wykładowca językoznawstwa słowiańskiego na UW. Podczas okupacji uczestniczka tajnego nauczania. Docent przy Katedrze Slawistyki UW (1947), profesor (1954). Założycielka i kierownik (1950–1952) Zakładu Filologii Rosyjskiej oraz Katedry Filologii Białoruskiej (1957).

Językoznawca, polonistka i slawistka, prace z historii języka polskiego i dialektologii wschodniosłowiańskiej.
Członek Komitetów Językoznawstwa i Słowianoznawstwa PAN (od 1952), kierownik Pracowni Filologii Białoruskiej Zakładu Słowianoznawstwa PAN (1953–1957). Członek TNW (1945), Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego.
Współredaktorka „Slavia Orientalis” i (od 1966) redaktorka „Studiów z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”.
Zmarła 19 XI 1994 w Warszawie.

Podręczny słownik polsko-białoruski (współaut.), Warszawa 1962; Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny, t. I, Wrocław 1980; Śladami żywego języka. Wybór pism, Warszawa 1993.

R. Kaleta, 20. rocznica śmierci profesor Antoniny Obrębskiej-Jabłońskiej (1901–1994), twórczyni i założycielki polskiej białorutenistyki, „Acta Albaruthenica” 2014, t. XIV.

ELŻBIETA SMUŁKOWA

ANTONINA OBRĘBSKA-JABŁOŃSKA

1901–1994

Od natury otrzymaliśmy krótkie życie: ale pamięć życia spędzonego dobrze trwa na wieki

Cyceron

Profesor Antoninę Obrębską-Jabłońską poznałam w 1956 roku jako studentka prof. Haliny Turskiej, na polonistyce Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Profesor Jabłońska poszukiwała wówczas współpracowników do badania gwar białoruskich w północno-wschodniej Polsce, a ja miałam już za sobą badania terenowe do pracy magisterskiej na temat regionalnej fleksji polskiej, pozostającej pod wpływem gwar białoruskich Białostocczyzny. Byłam już trochę osłuchana z tymi gwarami i z radością przystąpiłam do organizowanych badań. Zaowocowało to w rok później moim przeniesieniem się do Warszawy, do założonej przez prof. Obrębską-Jabłońską Katedry Filologii Białoruskiej na Uniwersytecie Warszawskim. I tak się zaczęły lata współpracy, przeradzającej się stopniowo w przyjaźń, aż do czasu ostatecznego odejścia prof. Obrębskiej-Jabłońskiej.

* * *

Antonina Obrębska urodziła się 12 stycznia 1901 roku w Pszczelnej na Podolu – majątku Potockich, którym administrował jej ojciec. Ojciec, Antoni, pochodził ze starego mazowieckiego drobnoszlacheckiego rodu Obrębskich, osiedlonego w gminie Niechłonin powiatu mławskiego. Urodzony w 1848 roku, jako 15-letni chłopiec uczestniczył już w powstaniu styczniowym. Był gońcem. Został nawet wówczas ranny. Matka, Maria z Hołajskich Obrębska, urodziła się w Przyłuce w guberni kijowskiej. W jej rodzinie – wielodzietnej – kształcono tylko chłopców. Swoje wykształcenie nauczycielskie zdobyła już po śmierci męża, gdy ukończyła seminarium dla wychowawczyń przedszkoli („kursy dla ochroniarek wiejskich”), prowadzone pod auspicjami Towarzystwa Wychowania Przedszkolnego w podwarszawskich Włochach. Szkołę tę zorganizowały w 1903 roku w Pruszkowie Jadwiga Dziubińska i Maria Weryho-Radziwiłłowiczowa; później przeniesiono ją do Włoch i umieszczono w kolonii nazwanej od imion założycielek „Mariadwinkiem”.

Mariadwinek – pod szyldem szkoły dla ochroniarek – był placówką pedagogiczną przygotowującą także do nauczania starszych dzieci, młodzieży i dorosłych, w tamtych czasach najczęściej tajnego. Pracowało tam znakomite grono nauczycieli: m.in. Stefania Sempołowska, Irena Kosmowska i inni. Po ukończeniu tej szkoły Maria Obrębska pracowała jako nauczycielka i urzędniczka.

Na Podolu, ale już w innych miejscowościach, przyszło też na świat rodzeństwo Antoniny Obrębskiej: siostra Maria, późniejsza Stieberowa (1904–1995) – znana malarka i profesor Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi oraz brat Józef (1905–1967) – etnosocjolog o szerokich zainteresowaniach, m.in. badacz zachodniego Polesia. We wczesnym dzieciństwie Tola Obrębska mieszkała przez kilka lat (najprawdopodobniej 1905–1908) w majątku Planta pod Słonimiem. Mogła więc już wówczas osłuchać się nieco z gwarami białoruskimi, których badaniu poświęciła w przyszłości wiele twórczego wysiłku. Wcześniej, a także równolegle z białoruskim, poznała jedną z gwar ukraińskich, którą słyszała na co dzień od piastunki brata Józefa, wyłącznie ukraińskojęzycznej.

Dzieci wcześnie straciły ojca. Matka, po krótkim pobycie u brata w powiecie berdyczowskim, przeniosła się z nimi do Kijowa, gdzie w 1908 roku Obrębska rozpoczęła naukę podstawową w szkole polskiej, kontynuując ją już od 1911 roku w Warszawie, gdzie uczęszczała do znanej szkoły Jadwigi Kowalczykówny. W latach akademickich 1919/1920, 1920/1921 A. Obrębska studiuje na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego. Immatrykulowana 16.X.1919, nr albumu 6258, zapisuje się na wykłady profesorów: Kleinera, Kotarbińskiego, Petrażyckiego, Ujejskiego, Szobera, Appela i innych1.

Warto zaznaczyć, że w uniwersyteckich aktach osobowych Antoniny Obrębskiej znajduje się informacja, że zgłaszając się na semestr zimowy 1920/1921 na Wydziale Filozoficznym UW załączyła „świadectwo Władz Wojskowych i sanitarnych o wykonaniu świadczeń wojennych lub sanitarnych”. W życiorysie złożonym na Uniwersytecie Jagiellońskim podała, że w 1920 roku miała podczas studiów „przerwę, związaną z inwazją bolszewicką i zmobilizowaniem studentów do pracy obywatelskiej”2.

Studia językoznawcze od 1922 roku pogłębiała w UJ, głównie pod kierunkiem prof. Kazimierza Nitscha, gdzie w 1925 roku uzyskała stopień doktora filozofii3, na podstawie pracy Historia rodzaju męskoosobowego w języku polskim i została asystentką w Studium Słowiańskim UJ, gdzie też się habilitowała w 1934 roku rozprawą Studia nad słowiańskimi przysłówkami. Polskie «dopiero» i formacje pokrewne.

Jeszcze przed habilitacją Antonina Obrębska odbyła staż slawistyczny w Jugosławii (1931/1932), podczas którego uczestniczyła w letnim kursie językowym we Francji. Warto podkreślić, że w owym czasie habilitacje kobiet należały do rzadkości. Pierwsza kobieta habilitowała się w UJ w 1920 roku. Do 1939 roku było ich 15, w tym Obrębska jako jedna z dwóch slawistek4.

Kazimierz Nitsch wysoko cenił swoją asystentkę. W jego artykule pisanym po śmierci Mieczysława Małeckiego (1944) znajduje się np. takie zdanie: „Na tym seminarium Małecki od razu wysunął się na czoło, obok Antoniny Obrębskiej (potem Jabłońskiej), Salomona Jaszuńskiego (który pod pseudonimem Justyn zginął w Hiszpanii jako «czerwony» ochotnik), ks. Kazimierza Gołębiewskiego. Był to zalążek większej wkrótce grupy, już na studenckiej ławie zdecydowanie naukowej”5. Aniela Gruszecka-Nitschowa w monografii poświęconej mężowi nazywa Antoninę Obrębską-Jabłońską jego najlepszą uczennicą6. Między mistrzem a uczennicą nawiązała się nić serdecznej przyjaźni, trwająca całe ich życie i obejmująca obie rodziny Nitschów i Jabłońskich. Pięknie o tym świadczy korespondencja zachowana w spuściźnie Nitscha w Archiwum PAN i PAU w Krakowie.

16 stycznia 1933 roku Atonina Obrębska zawarła związek małżeński z dr. Witoldem Jabłońskim – ówczesnym starszym asystentem Instytutu Orientalistycznego UW (późniejszym wybitnym sinologiem, profesorem w UW), co zadecydowało o jej powrocie do Warszawy, gdzie pełniła obowiązki asystentki przy Katedrze Językoznawstwa Indoeuropejskiego UW do końca 1936 roku. Lata 1937–1938 spędziła wraz z mężem na studiach w Anglii, Chinach i Stanach Zjednoczonych. Po powrocie do Warszawy w 1938 roku prowadziła na Uniwersytecie wykłady zlecone z językoznawstwa słowiańskiego na tle indoeuropejskim. W teczce personalnej Obrębskiej-Jabłońskiej jest zachowana umowa o pracę z 6 grudnia 1938 roku „zawarta między Jego Magnificencją Profesorem Doktorem Włodzimierzem Antoniewiczem jako pracodawcą, a Panią doc. dr Antoniną Jabłońską, która od dnia 1 stycznia 1939 roku podejmuje się 2 godz. wykładów w trymestrze II i III”. Wykazywane w ankietach personalnych lata pracy 1935–1936 w UW na stanowisku asystenta i docenta filologii słowiańskiej mają poświadczenie także w oświadczeniu personalnym Obrębskiej-Jabłońskiej.

* * *

O okresie wojennym w życiu prof. Jabłońskiej z jej autobiografii pisanej w Polsce Ludowej dowiadujemy się niewiele: „W latach wojny, od jesieni 1939 r. do wybuchu Powstania Warszawskiego, zarabiałam lekcjami oraz jako pracownik miejskiego Urzędu Statystycznego przy ul. Miodowej 23, gdzie znalazło zatrudnienie sześciu profesorów wyższych uczelni Warszawy i Poznania. Okres popowstaniowej ewakuacji z Warszawy spędzam w Łowickiem oraz w Guzowie pod Żyrardowem (w tym ostatnim miejscu jako nauczycielka w organizującej się tam szkole średniej)”7. Nie pamiętam, żeby kiedykolwiek rozmawiała ze mną o tym okresie. To były zbyt ważne i osobiste przeżycia. Nie należały do sfery kontaktu naukowego w relacji mistrz-uczeń.

Istnieją dwa źródła pisane pozwalające rozszerzyć tę lakoniczną informację: listy z okresu wojennego Obrębskiej-Jabłońskiej do Nitscha i jego żony Anieli Gruszeckiej-Nitschowej8 oraz artykuł Stefana Nowakowskiego II wojna światowa i jej społeczno-kulturowe odbicie w społeczności socjologicznej9.

Wspomnienia Nowakowskiego rzucają ciekawe światło na tę część bogatego życiorysu prof. Obrębskiej-Jabłońskiej. Antonina i Witold Jabłońscy mieszkali w czasie okupacji na I piętrze domu z ogrodem przy ulicy Ursynowskiej 58 na warszawskim Mokotowie. Parter zajmowała rodzina brata Antoniny, Józefa Obrębskiego. Nowakowski mieszkał u Obrębskich do czasu powstania warszawskiego. Opisuje ten dom jako jedno z warszawskich centrów ruchu oporu. Tu odbywały się debaty polityczne socjologów i przedstawicieli innych dyscyplin naukowych. Prowadzono podziemne wydawnictwa, opracowywano komunikaty dla rządu londyńskiego, wykorzystując stały dopływ prasy ukraińskiej i białoruskiej (pada nazwa białoruskiej gazety „Ranica” – ‘poranek’).

Tu znajduje schronienie i zrozumienie Kazimierz Banach organizujący ruch oporu na Wołyniu. Podaje się informacje o sytuacji terenów zabużańskich. Roztrząsane są problemy mniejszości narodowych. Prowadzi się nasłuch stacji zachodnich i podaje komunikaty. W tym domu znajdują schronienie uciekinierzy; co jakiś czas mieszka jeden z dowódców wojskowych. Tu tworzy się plany spółdzielni „Społem”, m.in. z udziałem Adama Rapackiego, ojca późniejszego ministra spraw zagranicznych. Pod płaszczykiem spółdzielni przygotowuje się materiały dla Armii Krajowej. Tu prowadzi się też akcję ukrywania Żydów. Według Aleksandra Hertza, „Józef był zawsze bardzo powściągliwy w mówieniu o swoim przywiązaniu do Polski; zwłaszcza nie lubił rozmawiać o swojej działalności w czasie wojny. Dopiero teraz (po jego śmierci) mogę powiedzieć, że bardzo aktywnie pomagał Żydom. Niemała liczba osób przeżyła dzięki Józiowi: ukrywał ich i pomagał na wiele sposobów”10.

W tym domu odbywały się też regularnie dwa seminaria podziemnego uniwersytetu. Być może, że ta właśnie informacja kryje się pod „kryptonimem” w autobiografii prof. Obrębskiej-Jabłońskiej – „zarabiałam lekcjami”. Trudno sobie bowiem wyobrazić, aby tak zżyte ze sobą rodzeństwo, jakim byli Antonina i Józef Obrębscy, mieszkając w trudnych wojennych czasach pod jednym dachem, nie wspierało się wzajemnie. I jeżeli nawet ze względów konspiracyjnych nie wszystko o sobie wiedzieli, to współpracowali na pewno.

W poniższym fragmencie listu do prof. Nitscha z 19 września 1942 roku możemy dostrzec potwierdzenie jej zaangażowania: „przeżywaliśmy łącznie z całą Warszawą okresy ogromnego napięcia nerwów, aż do ostatnich niemal granic wyczerpania. Dochodzące nas wiadomości i inne bardziej bezpośrednie kontakty z ludźmi dotkniętymi plagą przesiedleń i przemieszczeń z różnych powodów (wysiedlenia, naloty) i konieczność w tym wszystkim czynnej pomocnej postawy – wszystko to było niesłychanie absorbujące”.

Wstrząsająca w swej wymowie jest własnoręcznie zrobiona (napisy czarną kredką Postkarte i Absender imitują oryginał) kartka napisana bezpośrednio po wyjściu z popowstaniowej Warszawy: „30.IX.44. Szanowni Państwo – piszę z poczty w Pruszkowie, by donieść, że wszyscy pięcioro z Matką i Józiami jesteśmy zdrowi i cali i w poszukiwaniu dalszego locum przebywamy chwilowo tutaj. Napiszę obszerniej, gdy się ustalą nasze losy i adres na najbliższych parę miesięcy. Opuściliśmy dom jeszcze stojący, ale i tak pewnie nie będzie do czego wracać. Bezradnie jest zaczynać życie tak kompletnie bez niczego. Zresztą naprawdę odczuje się to za miesiąc, półtora. W gronie profesorskim duże straty. Dziś Witold wybiera się do Anton[?] po wiadomości obszerniejsze. Do widz. AO-J”.

Pod datą 27.X.44 znajdujemy taką informację: „Po czterotygodniowej tułaczce (tydzień w szpitalu zakaźnym, 10 dni w Guzowie, tydzień w Milanówku, 3 dni w Guzowie przejazdem) zawinęliśmy wreszcie w Łowickie do Jackowic do brata [Witolda] Jurka, bo wszelkie inne próby urządzenia się na tę zimę okazały się niepewne ze względu na siły Matki”. Nie byli tam zbyt długo. Dwór był przepełniony przyjezdnymi ludźmi. Zatrzymał się w nim tylko prof. Jabłoński. Obrębska-Jabłońska z matką zamieszkały w sąsiedniej wsi w chłopskiej chacie z innymi jeszcze członkami rodziny. Ostatecznie państwo Jabłońscy osiedli w Guzowie pod Żyrardowem, gdzie przebywali przez pewien czas jeszcze po zakończeniu wojny.

Z tego okresu bardzo ciekawe są informacje o odzyskaniu znacznej części ich księgozbiorów prywatnych i Biblioteki Uniwersyteckiej. Duża w tym zasługa prof. Jabłońskiego: „Książki moje i Witolda zabezpieczone w czasie Nowego Roku w Bibliotece Narodowej i wywiezione stamtąd przez Niemców do Pruszkowa zostały szczęśliwie w ciągu marca sprowadzone wraz z innymi księgozbiorami do Biblioteki Uniwersyteckiej. Nie wiemy jeszcze, czy są bardzo zniszczone i zdekompletowane, ale w każdym razie całość z grubsza ocalała. Witold cały czas w tej akcji pruszkowskiej bardzo był czynny, a teraz, ponieważ od Świąt nie mam od niego wiadomości, wnoszę, że dojść musiała do skutku jego dalsza ekspedycja po książki polskie do Gerbitsch pod Frankfurtem. Z jakim rezultatem wróci, trudno powiedzieć. Potrwa to kilka tygodni. Ja na razie trwam jeszcze w Guzowie, gdzie jestem zajęta w gimnazjum. Przeciągnie się to z małymi wypadami do Warszawy do lipca” (Guzów, 21.IV.1945).

Na marginesie można dodać, że taki wypad do Warszawy, z braku okazji dojazdu ze wsi do Żyrardowa lub z powrotem, wymagał przemaszerowania 11 kilometrów. Z dalszej korespondencji wynika, że prof. Jabłońskiemu i prof. Korzeniowskiemu, teatrologowi, udało się odzyskać w Niemczech 2 wagony wywiezionych polskich książek.

W omawianej korespondencji wiele miejsca Obrębska-Jabłońska poświęca trosce o matkę, pisząc to słowo zawsze dużą literą. Warto, choć krótko, zwrócić uwagę na wielką więź jaka łączyła rodzeństwo Obrębskich między sobą i z matką.

Ojciec osierocił ich już w 1908 roku. Tola była najstarsza i pomagała matce w wychowywaniu dzieci. Ten matczyny stosunek do młodszego rodzeństwa pozostał jej na całe życie. Wielokrotnie byłam świadkiem jej troski o sprawy brata i problemy siostry. Matkę, nauczycielkę, stracili w 1957 roku. Józef zmarł w Nowym Jorku w 1967 roku. Przeżyła go o 27 lat, i jak pisze Anna Engelking, biografka i wydawca prac etnosocjologicznych Obrębskiego: „przez wszystkie te lata z cierpliwością i serdecznością zajmowała się jego sprawami. [...] Z materiałów, jakie pozostawiła Pani Profesor i z zawartości archiwum Józefa Obrębskiego w Amherst w Stanach Zjednoczonych11 wynika, że żadna z pisanych o nim pośmiertnie polskich prac nie powstała bez jej udziału. Rozmowy o bracie odbywali z nią Stefan Nowakowski, Witold Armon, Maria Kutrzeba-Pojnarowa. Korespondowała z prof. Marią Znamierowską-Prufferową, etnografką z Torunia i prof. Zygmuntem Dulczewskim, socjologiem z Poznania”12. Pomijam w tym cytacie odniesienia bibliograficzne do prac o Józefie Obrębskim, jakie podaje autorka artykułu przy każdym z powyższych nazwisk. Należy dodać, że zaangażowanie i skuteczność zajmowania się propagowaniem spuścizny naukowej brata, przedwcześnie zmarłego na emigracji, wynikało nie tylko z bliskości rodzinnej. Siostra i brat mieli wspólne zainteresowania naukowe, ukształtowane w krakowskim środowisku slawistycznym. Obrębska w latach 1925–1934 była asystentką Nitscha w Studium Słowiańskim na UJ, obejmującym katedry językoznawstwa, filologii, historii sztuki i etnografii Słowian. Józef Obrębski studiował w tym czasie etnografię Słowian u Kazimierza Moszyńskiego i dodatkowo filologię słowiańską u Nitscha. Ukierunkowanie to zaowocowało w ich późniejszej pracy naukowej: w pionierskich badaniach etnosocjologicznych Polesia Obrębskiego, w pracach nad historią języka i dialektami białoruskimi Obrębskiej-Jabłońskiej.

Więź rodzinna z siostrą znalazła też swój szerszy wymiar przez małżeństwo Marii Obrębskiej z wywodzącym się z tego samego środowiska slawistycznego Zdzisławem Stieberem, wybitnym slawistą, wieloletnim profesorem UW; kolegą zawodowym Antoniny, z którym współpracowała w różnych naukowych gremiach organizacyjnych uniwersyteckich i PAN-owskich.

* * *

Po wojnie, już wiosną 1945 roku, Obrębska-Jabłońska wróciła do zajęć na UW, lecz nie na długo, ponieważ wraz z mężem – pod koniec roku – wyjechała na placówkę dyplomatyczną do Chin. Te lakonicznie przedstawione fakty biograficzne znowu można by zilustrować bardzo ciekawymi i barwnymi opisami sytuacji i spotykanych ludzi, zawartymi w listach do prof. Nitscha. Dla przykładu cytuję pierwsze wrażenie z Moskwy z 1946 roku, gdzie przed wyjazdem do Chin Jabłońscy musieli się zatrzymać z bliżej nieznanych mi powodów na około 2 miesięce: „Miasto ciekawe i smutne. Olbrzymie place, szerokie jak place ulice, monumentalne państwowe «zdanija» i szary tłum. Teatry piękne, hotele wspaniałe, rozmach tego prawie amerykański. (Witold nie odnajduje zupełnie Moskwy z r. 1930) i bezimienność, anonimowość życia ludzkiego. [...] Poza tem całe miasto, pomimo dwudziestostopniowego mrozu, zajada lody – nawet na ulicy. Jedyny to produkt obok zapałek i papierosów snujący się z rzadka w handlu ulicznym. Nawet gazety dostać nie można”.

Z okresu moskiewskiego jest jeszcze kilka listów, ostatni z 22.II.46. Świadczą o ciekawych kontaktach z miejscowymi naukowcami oraz opisują pełen wrażeń wyjazd Jabłońskich do Leningradu. Antonina Obrębska-Jabłońska uczestniczyła w językoznawczych posiedzeniach naukowych w Akademii Nauk ZSRR. Dobrze oceniała poziom wysłuchanych referatów i dyskusji. Listy są konkretne – o problemach i ludziach, niewątpliwie warte opublikowania.

Po powrocie z Chin, od 1 września 1947 roku Antonina Obrębska-Jabłońska została etatowym docentem przy Katedrze Slawistyki UW. Warto przytoczyć treść ówczesnego ślubowania, nieznanego już młodszym pokoleniom naukowo-dydaktycznym, które złożyła z tej okazji na ręce rektora prof. dr Franciszka Czubalskiego i dziekana Wydziału Humanistycznego, prof. dr. Bogdana Nawroczyńskiego: „Ślubuję, że na powierzonym mi stanowisku docenta etatowego szkoły akademickiej przyczyniać się będę ze wszystkich sił do ugruntowania wolności i potęgi Rzeczypospolitej Polskiej, której zawsze wiernie służyć będę, wszystkich obywateli kraju w równym mając zachowaniu, przepisów prawa strzec będę pilnie, obowiązki mego stanowiska spełniać gorliwie i sumiennie, a tajemnicy urzędowej dochowam”13.

Na tym stanowisku doc. Obrębska-Jabłońska prowadziła bardzo aktywną działalność naukową, dydaktyczną i organizacyjną. Była jednym z organizatorów studiów rusycystycznych na UW i w latach 1950–1952 pełniła obowiązki kierownika Sekcji Rusycystycznej Instytutu Slawistyki. Równolegle w latach 1953–1957 kierowała sekcją filologii białoruskiej i filologii ukraińskiej w Instytucie Polsko-Radzieckim w Warszawie (ul. Foksal 10), a po jego reorganizacji objęła kierownictwo Pracowni Filologii Białoruskiej Zakładu Słowianoznawstwa PAN, w której realizowała dwa różnorodne bardzo pracochłonne projekty badawcze: Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny14 i edycję naukową materiałów folklorystycznych, zbieranych przez Michała Federowskiego (1853–1923), Lud Białoruski15. Trzeba wyraźnie podkreślić, że osobiście czynnie uczestniczyła we wszystkich etapach prac badawczych tych przedsięwzięć.

W 1956 roku Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego i Nauki podjęło decyzję o organizacji studiów białorutenistycznych na UW. Kierownictwo nowo powołanej Katedry Filologii Białoruskiej, jej faktyczną organizację i opracowanie programu studiów powierzono A. Obrębskiej-Jabłońskiej, która od 25 września 1954 roku decyzją Rady Państwa była już profesorem nadzwyczajnym. Tytuł profesora zwyczajnego Obrębska-Jabłońska otrzymała 13 grudnia 1962 roku, stanowisko piastowała od stycznia 1963 roku.

Organizacja nowej jednostki naukowo-dydaktycznej przy braku odpowiednio wykształconej kadry wymagała nie lada pomysłowości i wysiłku. W pierwszych latach studiów wspomagali nas wykładowcy z Białorusi, znani lingwiści, Mikołaj Biryła i Arkadź  Żurauski oraz historycy literatury W. Tarasau i M. Łazaruk. Pod okiem prof. Obrębskiej-Jabłońskiej i przy ich pomocy wzrastali późniejsi profesorowie, Elżbieta Smułkowa i Aleksander Barszczewski. Praktyczną naukę języka białoruskiego prowadziła absolwentka Białoruskiego Uniwersytetu w Mińsku, obywatelka polska, Lidia Bazyluk. Przegląd tematów prac magisterskich pierwszych absolwentów KFB UW wykazuje ich dużą różnorodność i równocześnie naukową przydatność. Prace lingwistyczne, od opartych na materiale terenowym z gwar białoruskich Białostocczyzny wschodniej (onomastyka, słownictwo, budowa słowotwórcza, zróżnicowanie fleksyjne), przez opracowanie cech językowych folkloru białoruskiego zgromadzonego w archiwum Michała Federowskiego, aż do analizy języka i wpływów polskich w zabytkach piśmiennictwa starobiałoruskiego. Prace magisterskie historyczno-literackie dotyczyły różnych aspektów twórczości pisarzy XIX i XX wieku, a także folkloru białoruskiego wschodniej Białostocczyzny. Prace te prowadzone przez dr. Barszczewskiego, póki nie zdobył samodzielnych uprawnień, nadzorowała prof. Jabłońska. Znając jej wielką rzetelność i odpowiedzialność, mogę założyć, że jej osobisty wkład w koncepcję i ostateczny kształt tych prac musiał być znaczny. Atrakcją warszawskich studiów białorutenistycznych były zainicjowane przez nią praktyki dialektologiczne na terenie gwar wschodniosłowiańskich wschodniej Białostocczyzny i regularne, coroczne wyjazdy kolejnych grup na wymienną miesięczną krajoznawczą praktykę studencką, organizowaną we współpracy z Białoruskim Uniwersytetem Państwowym w Mińsku. W wyjazdach tych prof. Jabłońska początkowo uczestniczyła osobiście, wciągając młodych współpracowników i studentów w tajniki prowadzenia pracy terenowej z miejscowymi ludźmi i nawiązując dobre naukowe kontakty personalne na Białorusi, które owocowały w naszym dalszym kształceniu się i gromadzeniu materiałów do prac naukowych.

Kierowana przez prof. Jabłońską Katedra Filologii Białoruskiej UW współpracowała z Zakładem Słowianoznawstwa PAN nad koncepcją i zbiorem materiału do Atlasu Gwar Wschodniosłowiańskich Białostocczyzny oraz podjęła trzy własne zespołowe programy naukowe, nie licząc twórczości indywidualnej kierownika i współpracowników. Już w roku 1962 został wydany w Wiedzy Powszechnej Podręczny słownik polsko-białoruski pod red. Antoniny Obrębskiej-Jabłońskiej i Mikołaja Biryły. Obszerny słownik białorusko-polski, opracowywany po śmierci jego inicjatorki, został wydany w 2012 roku przez Katedrę Białorutenistyki UW pod redakcją Teresy Chylak-Schreder, Jadwigi Głuszkowskiej-Babickiej, Teresy Jasińskiej-Sochy. Dużym przedsięwzięciem zespołowym było zbieranie i opracowanie nazw terenowych północno-wschodniej Polski na zlecenie Komisji Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych przy Urzędzie Rady Ministrów16. Ostatnim, ważnym dla historii rozwoju białoruskiego języka literackiego zespołowym przedsięwzięciem naukowym, wykonanym z dużym osobistym wkładem prof. Jabłońskiej było przygotowanie do druku białoruskiego tłumaczenia Pana Tadeusza Adama Mickiewicza, dokonanego w latach 1927–1928 (więzienie we Wronkach) i 1931–1932 (więzienie w Grodnie) przez Bronisława Taraszkiewicza, Białorusina, posła na sejm Rzeczypospolitej, przywódcy Białoruskiej partii Hramada, którego radykalizujące się poglądy na losy mniejszości białoruskiej w przedwojennej Polsce doprowadziły do Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, a od 1925 roku Komunistycznej Partii Polski, i w konsekwencji działalności społeczno-politycznej do wyroków sądowych i więzień. Tragizm postaci tego białoruskiego intelektualisty, autora m.in. pierwszej gramatyki języka białoruskiego dla szkół (1918), pogłębił ostatecznie fakt, że wymieniony za innego polskiego więźnia i odesłany do ZSRR, został w Moskwie rozstrzelany 29 września 1938 roku.

Końcowa pozycja bibliografii naukowej prof. Obrębskiej-Jabłońskiej urasta do rangi wzruszającego symbolu, z czego wówczas, żmudnie zestawiając wersety tłumaczenia z oryginałem, nie zdawałyśmy sobie sprawy. Oto ponad 80-letnia slawistka pochyla się nad białoruskim rękopisem przekładu jednego z największych dzieł poezji polskiej, zrodzonego w atmosferze polskiego i białoruskiego krajobrazu; czyni to jakby na ostateczne potwierdzenie wierności swego wewnętrznego bytowania na pograniczu kultur. Jej przesłanie nabiera jeszcze większego znaczenia, gdy weźmie się pod uwagę stopień utraty wzroku badaczki (praca ze specjalnie skonstruowaną lupą do czytania) oraz okoliczności życia i śmierci autora przekładu.

Znamienne, że prof. Jabłońska – twórczyni i organizatorka dużych zespołowych projektów badawczych – nie gardziła pilną obserwacją szczegółowych zmian językowych i starała się je na bieżąco interpretować. Wynikało to też w znacznej mierze ze wspólnego z prof. Nitschem redagowania periodyku polonistycznego „Język Polski”, zajmującego się m.in. poradnictwem językowym. Prace te, ważne dla kultury języka i przyszłych opracowań rozwoju języka polskiego, rozproszone w czasopismach językoznawczych, zostały wydane w zaakceptowanym jeszcze przez nią Wyborze pism, zatytułowanym Śladami żywego języka17. Tam też znajduje się bibliografia prac Obrębskiej-Jabłońskiej.

* * *

Pisząc o pracy naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej prof. Obrębskiej-Jabłońskiej nie sposób pominąć choćby bardzo ogólnej charakterystyki jej osobowości i dobrej atmosfery, w jakiej dane nam było pracować. Profesor Obrębska-Jabłońska była człowiekiem niezwykłej skromności, bardzo wiele od siebie wymagającym. Nie słyszałam, aby o kimkolwiek mówiła źle. Jeżeli zachodziła potrzeba krytyki czyjejś postawy, konkretnego czynu czy opinii, to dokonywało się to w kontekście wydobywania cech pozytywnych krytykowanego. Karciła czyn lub zdanie – nie człowieka. W odniesieniu do prac naukowych uczniów, ewentualnej krytyce zawsze towarzyszyła osobista pomoc i wskazówki. Jak widać, „życie uczy umiaru”. Nie zawsze tak było, jak świadczą ostre nieraz opinie o napotykanych ludziach z młodzieńczej korespondencji Obrębskiej.

Uczestnicząc bardzo aktywnie w polskim i międzynarodowym życiu naukowym, (Kongresy Slawistów, konferencje i sympozja) troszczyła się bardzo, aby jej uczniowie i współpracownicy postępowali podobnie i nie zamykali się w wybranych przez siebie specjalizacjach. Stąd można wywodzić także moje wczesne podejście interdyscyplinarne do badań pierwotnie ściśle dialektologicznych na pograniczu językowym białorusko-polsko-litewskim.

Była dla nas wzorem zaangażowania w organizacyjną działalność społeczną, kształcącą i rozwijającą ludzi, przynoszącą wymierne korzyści naukowe. Za najlepszy przykład tego typu działalności Obrębskiej-Jabłońskiej może posłużyć jej styl prowadzenia, w latach 1969–1977, Komisji Językoznawczej Białostockiego Towarzystwa Naukowego, którego była członkiem rzeczywistym od 1963, a od 1972 roku członkiem honorowym. Komisja Językoznawcza, kierowana wcześniej przez prof. Knuta-Olofa Falka, kierownika Szwedzkiej Ekspedycji Jaćwieskiej, stała się miejscem poznawania się, prezentacji dorobku naukowego i współpracy badaczy ziem północno-wschodniej Polski, wywodzących się z różnych ośrodków naukowych Polski i zagranicy. Pamiętam np., z jakim zainteresowaniem i przyjemnością zestawialiśmy po jednej z białostockich konferencji nasze projekty językoznawczych map atlasowych wschodniej Białostocczyzny z prezentowanymi przez krakowskiego historyka, Jerzego Wiśniewskiego, zasięgami różnych kierunków osadniczych na tym terenie. Jak rozszerzały się nasze horyzonty badawcze podczas objazdów naukowych północno-wschodniej Polski, przygotowywanych przez przedstawicieli różnych nauk humanistycznych i społecznych, w tym i nas językoznawców. Do najciekawszych i najszerszych kontaktów naukowych doszło podczas spotkania członków Komisji Badań Stosunków Bałto-Słowiańskich przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, zorganizowanym przez kierowaną przez Obrębską-Jabłońską Komisję Językoznawczą BTN, w 1973 roku, w Białowieży18.

Obrębska-Jabłońska uchwałą Rady Państwa została odznaczona Krzyżem Oficerskim orderu Odrodzenia Polski i Medalem 10-lecia Polski Ludowej. Także odznaką Tysiąclecia. Znając stosunki panujące w Polsce sprzed solidarnościowej transformacji ustrojowej, powinnam podkreślić, że działalność Obrębskiej-Jabłońskiej i jej oficjalne uznanie, jakim były odznaczenia i nagrody, odbywała się bez jej przynależności partyjnej.

* * *

Z retrospektywnego oglądu dokonań Obrębskiej-Jabłońskiej wyłania się nie jeden człowiek lecz cała instytucja. Do osiągnięć naukowych i organizacyjnych, które wcześniej zostały zaledwie zasygnalizowane, dodać trzeba wieloletnią funkcję współredaktora „Slavii Orientalis” i – od 1966 roku – redaktora „Studiów z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”; czynne członkostwo w Komitecie Redakcyjnym „Acta Baltico-Slavica” oraz w radach i towarzystwach naukowych (Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Polskie Towarzystwo Językoznawcze, Polskie Towarzystwo Orientalistyczne, BTN o którym była mowa, Towarzystwo Naukowe Warszawskie); od 1952 roku członkostwo w Komitetach Językoznawstwa i Słowianoznawstwa Wydz. I PAN, w których okresowo pełniła funkcję sekretarza naukowego. Członek grupy rzeczoznawców Filologii Słowiańskiej przy Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego. Do jej obowiązków np. należało przygotowanie planu wydawniczego na 1950 rok i przygotowanie analogicznego planu w perspektywie kilkuletniej. Była też delegatem ministra szkolnictwa wyższego do Komitetu Słowianoznawstwa PAN. Recenzowała również prace doktorskie i habilitacyjne, opiniowała wnioski profesorskie.

Nic dziwnego, że przy takim wielostronnym obciążeniu bywała bardzo zmęczona. 19 III 1952 roku pisała do Nitscha: „We czwartek wyjeżdżamy z Witoldem do Nieborowa na 5 dni. Jesteśmy tak dziko zmęczeni, że nawet już nie śpimy. W tym tygodniu w ciągu 2–3 nocy nie kładliśmy się nawet. W dzień nas zaprzątają kawałki urzędniczo-administracyjne. W nocy robi się „wykłady” – całość stojąca na pograniczu «samoboju czy samo uboju» na całopalnym ołtarzu... właściwie nie wiem jakiego testamentu”.

Nam, współpracownikom i uczniom, pokazywała zawsze dzielną twarz. Wszystkie swoje obowiązki wykonywała z maksymalnym zaangażowaniem i roztropnością. W stosunku do ludzi z dużą dozą życzliwości. Dotyczyło to zwłaszcza studentów oraz stażystów krajowych i zagranicznych, którzy przyjeżdżali do kierowanej przez nią Katedry Filologii Białoruskiej UW. Zachowały się niezdawkowe listy od stażystów z podziękowaniami za jej zainteresowanie nimi i troskliwą opiekę naukową19. Cecha życzliwości pozwalała Jabłońskiej na łagodzenie pewnych napięć, jakie występowały między środowiskami językoznawczymi Warszawy i Krakowa, na tle różnic metodologicznych w podejściu do badań gwaroznawczych Nitscha i Doroszewskiego.

Obrębska-Jabłońska, rzetelny, dobry człowiek, humanistka o bardzo szerokich horyzontach i znajomości różnych kultur, należy do grona wybitnych, zasłużonych profesorów UW. W Uniwersytecie powstały jej ważne dzieła naukowe, tu zasłużyła się organizacją i prowadzeniem kilku toków studiów slawistycznych, tu wykształciła uczniów i następców. Nie bez znaczenia dla pełni jej osobowości była również młodość spędzona w UJ. Tam, oprócz uzyskanych stopni naukowych (doktorat i habilitacja), zostało zapoczątkowane jeszcze jedno znamienne dzieło jej życia, nieznane dotychczas szerszemu gronu slawistów, obejmujące obydwa okresy krakowski i warszawski – jej naukowa korespondencja z mistrzem – Kazimierzem Nitschem (zmarł w 1958) i jego żoną, Anielą Gruszecką-Nitschową, stanowiąca niezwykle wartościowy przyczynek do dziejów polskiej slawistyki.

1Archiwum UW, teczka studencka.

2„Pracowałam wówczas w biurze wojskowem Zarządu Budowlano-Kwaterunkowego Centralnych Urzędów Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie” – Archiwum UJ, akta osobowe A. Obrębskiej.

3Był to doktorat dawnego typu, zastępujący pracę magisterską.

4U. Perkowska, Kariery naukowe kobiet na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1904–1939, [w:] Kobieta i kultura. Zbiór studiów, red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 1996, s. 150–152.

5K. Nitsch, Ze wspomnień językoznawcy, Warszawa 1960, s. 325.

6A. Gruszecka-Nitschowa, Całe życie nad przyrodą mowy polskiej. Kazimierz Nitsch i jego prace, Kraków 1977, s. 259.

7Autobiografia ta, napisana w 1976 roku, została opublikowana w „Studiach z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 1996, R. 33, s. 21—26, w ramach nekrologu mego autorstwa.

8Archiwum PAN i PAU, sygn. K.III.51.

9S. Nowakowski, Sylwetki polskich socjologów, Warszawa 1992.

10Cyt. za: E. K. Nottingham, Joseph Obrębski 1905–1967, „The American Sociologist” sierpień 1968, s. 257.

11Obrebski Collection, [w:] Special Collection and Archives, W.E.B. Du Bois Library, Massachusetts USA.

12A. Engelking, Siostra i brat – wspólne zainteresowania naukowe Antoniny i Józefa Obrębskich, [w:] Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami, Warszawa 2001, s. 23–24.

13W Archiwum UW jest zachowany tekst ślubowania podpisany przez Obrębską-Jabłońską 14 stycznia 1948 roku.

14Tom I atlasu został wydany pod red. A. Obrębskiej-Jabłońskiej, S. Glinki i J. Siatkowskiego w 1980 roku w Ossolineum. Następne tomy wychodzą w latach późniejszych, już bez udziału ich inicjatorki i organizatorki koncepcji i zbioru materiału terenowego.

15Tomy I-III Ludu Białoruskiego ukazały się w Krakowie w latach 1897–1903, t. IV wydano w Warszawie w 1935 roku. Pozostały w archiwum M. Federowskiego zbiór pieśni został poddany naukowemu opracowaniu i wydany pod red. A. Obrębskiej-Jabłońskiej jako tom V (1958) i VI (1960) Ludu Białoruskiego „Pieśni” oraz t. VII (1969) Suplement do tomu V i VI. W trakcie opracowania Suplementu okazało się, że wiele zapisów brulionowych nie ma swych odpowiedników w zbiorze drukowanym. Poddano penetracji pod tym kątem całe archiwum M. Federowskiego i tak powstał t. VIII Ludu Białoruskiego „Inedita” w opracowaniu M. Czurak, pod red. A. Obrębskiej-Jabłońskiej.

16Materiał wówczas zebrany został opracowany i wydany przez uczniów Obrębskiej-Jabłońskiej, pod moją redakcją, jako Słownik nazw terenowych północno-wschodniej Polski, t. I: A-N, t. II: O-Z (1992), t. III: Indeks nazw gwarowych do Słownika nazw terenowych północno-wschodniej Polski (1995).

17A. Obrębska-Jabłońska, Śladami żywego języka. Wybór pism, red. E. Smułkowa, Warszawa 1993.

18J. Jaskanis, E. Smułkowa, Sprawozdanie z Międzynarodowego Sympozjum Bałtosłowiańskiego, „Biuletyn BTN” 1973, nr 1.

19Por. np. fragment listu od Sałamiewicza, młodego stażysty z Białorusi przytoczony w artykule E. Smułkowej, Profesor Antonina Obrębska-Jabłońska – człowiek pogranicza kultur, [w:] Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami, Warszawa 2001, s. 21.

Adam Opalski

Urodzony 26 XI 1897 w Olkuszu. Studia na Wydziale Lekarskim UW, tamże doktorat (1924) i habilitacja (1935); zatrudniony w Klinice i Katedrze Neurologii UW (od 1950 – AM), kierownik Katedry i Kliniki, profesor (1946). W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Kierownik Zakładu Histopatologii Układu Nerwowego PAN (1954–1959).

Lekarz neurolog i neuropatolog; prace m.in. z histopatologii układu nerwowego; odkrył specyficzne komórki glejowe charakterystyczne dla choroby Wilsona (tzw. komórki Opalskiego), opisał zespół podopuszkowy (tzw. zespół Opalskiego); twórca polskiej szkoły neuropatologicznej.
Członek TNW (1946), PAU (1948), PAN (1952), Towarzystwa Naukowego w Paryżu (1951), Amerykańskiej Akademii Neurologicznej (1952).
Zmarł 3 XI 1963 w Warszawie.

Über eine besondere Art. Von Gliazellen bei Wilson Pseudosklerose Gruppe, Berlin 1930; Nowy zespół podopuszkowy: zespół częściowy tętnicy kręgowo-rdzeniowej tylnej, Warszawa 1946; Próba syntezy działania ośrodków układu ruchowego u człowieka, Warszawa 1946; Histopatologia układu nerwowego, Warszawa 1949, Choroby ośrodkowego układu nerwowego pochodzenia naczyniowego i choroby starcze, Warszawa 1951.

B. Emeryk-Szajewska, H. Kwieciński, Adam Opalski 1897–1963, [w:] Złota Księga Medycyny Warszawskiej.

KAROLINA GRZĄDZIEL

ADAM OPALSKI

1897–1963

Profesor Adam Opalski należał do elity światowej neuropatologii. Przez wiele lat pełnił funkcję kierownika Katedry i Kliniki Neurologicznej Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie Akademii Medycznej w Warszawie, zbierając zasługi na polu naukowym, dydaktycznym oraz organizacyjnym. Miał wprost intuicyjny dar zgłębiania wiedzy o mózgu. Jemu zawdzięczamy opis specyficznych dla choroby Wilsona komórek glejowych, opis zespołu podopuszkowego zwanego od jego nazwiska zespołem Opalskiego oraz zespołów podwzgórzowych naśladujących nerwice wegetatywne. Jedna z jego uczennic, prof. Helena Kistelska-Nielubowicz, tak podsumowała całokształt działalności prof. Opalskiego: „przez wiele lat szedł wytrwale trudną i ciężką drogą pracy naukowej po to, aby wytyczyć szeroki gościniec, jakim dziś kroczy neuropatologia polska”1.

Urodził się 26 listopada 1897 roku w Olkuszu, w rodzinie Józefa Opalskiego, lekarza tamtejszego Szpitala św. Błażeja, radnego miejskiego i prezesa Banku Spółdzielczego. Po ukończeniu szkoły handlowej w Kielcach i gimnazjum im. E. Konopczyńskiego w Warszawie wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie słuchał m.in. wykładów wybitnego psychiatry Jana Mazurkiewicza oraz świetnego neurologa Kazimierza Orzechowskiego. Po studiach odbył praktyki internistyczne w Szpitalu Dzieciątka Jezus. Od 1925 roku był związany z Kliniką i Katedrą Neurologii najpierw w strukturach UW, a następnie AM w Warszawie, pełniąc w niej kolejno stanowiska od asystenta aż po kierownika. Dwukrotnie wyjeżdżał na roczne stypendia naukowe do Instytutu Badań Psychiatrycznych w Monachium, gdzie w Oddziale Anatomii Patologicznej Mózgu prowadził intensywne badania neuropatologiczne, pod kierunkiem prof. Walthera Spielmeyera. Na tych krótkich stypendiach dokonał się zwrot w karierze młodego chłonnego naukowca, tam także zebrał on materiał badawczy, który legł u podstaw jego najważniejszych odkryć.

Pracę doktorską obronił w 1924 roku. Habilitował się z neurologii w 1935 roku, przedstawiając pracę Morfologja i patogeneza zapaleń wyściółki i gleju podwyściółkowego. Tuż po habilitacji rozpoczął pracę w Klinice Psychiatrycznej u prof. Jana Mazurkiewicza. Profesorem nadzwyczajnym został mianowany w 1946 roku, a zwyczajnym w 1954.

W latach 1954–1959 kierował Zakładem Histopatologii Układu Nerwowego PAN, a od 1959 do 1963 przewodził Radzie Naukowej w Zakładzie Neuropatologii PAN.

W pracach naukowych Adam Opalski podejmował szeroką tematykę neurologiczną i neuropatologiczną. Wraz z Łucją Frey wyodrębnił pod koniec lat 20. kliniczny obraz rodzinnej postaci uszkodzenia korowego i mięśniowego neuronu piramidowego. Badał zmiany naczyniowe w ogniskach martwiczych mózgów dzieci zmarłych na gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, a wyniki opublikował wraz z Gustawem Bodechtelem w 1930 roku, w niemieckiej pracy Gefassbedingte Herde bei der tuberkulosen Meningitis. Z tego samego czasu pochodzi studium morfologiczne zwoju Gassera, w stanach chorobowych i w normie. Opalski przedstawił patogenezę i dokonał opisu zmian zachodzących w tkance nerwowej i tkance łącznej O.U.N. w wągrzycy; jako pierwszy opisał specyficzne odczyny tkanki glejowej wokół pasożyta z udziałem włókien Rosenthala, oraz istotne dla diagnostyki tej choroby występowanie w płynie mózgowo-rdzeniowym komórek Langhansa. Bez wątpienia jednak największym i najczęściej cytowanym w piśmiennictwie światowym dokonaniem było odkrycie i opisanie przyrosłych komórek glejowych olbrzymich, charakterystycznych dla choroby Wilsona i stwardnienia rzekomego. Praca dotycząca tego zagadnienia ukazała się w języku niemieckim w 1930 roku, a jej tytuł brzmiał Über eine besondere Art von Gliazellen bei Wilson Pseudosklerose Gruppe. Do ciekawostek należy fakt, że prof. Opalski komórki te znalazł w preparatach uprzednio gruntownie przebadanych przez Alzheimera i Spielmeyera, którzy najwyraźniej przeoczyli je w swoich pracach. Temat ten kontynuował ponadto w następnych pracach, odrzucając pogląd o znamienności komórek Alzheimera dla choroby Wilsona i stwardnienia rzekomego, na co potwierdzeniem była ich obecność w sekcjonowanych mózgach dzieci zmarłych z różnych przyczyn. Do prof. Opalskiego należy także opis histologicznej przemiany dużych komórek glejowych w komórki Alzheimera.

W podręcznikach medycyny światowej znajdziemy eponimiczną nazwę „zespołu Opalskiego”, pod którą kryje się zespół objawów wynikających z wyłączenia ukrwienia gałązkami przedkorzonkowymi tętnicy kręgowo-rdzeniowej tylnej, a objawiający się niedoczulicą wszystkich rodzajów czucia w zakresie twarzy i naprzemienną niedoczulicą na ból i temperaturę w obszarze tułowia i kończyn. Charakterystykę i etiologię zespołu Opalski podał w 1946 roku w pracy Nowy zespół podopuszkowy, wcześniej zaś zaprezentował swoje obserwacje kliniczne na tajnym zebraniu lekarskim w styczniu 1944 roku.

Niezwykle oryginalnie rysują się poglądy Opalskiego zawarte w pracy Nauka o lokalizacji w ośrodkowym układzie nerwowym w świetle najnowszych poglądów, pochodzącej z 1935 roku. Dokonuje on rewizji klasycznych poglądów na temat neuroplastyczności mózgu, wskazując na możliwość zastępowania funkcji uszkodzonych rejonów układu nerwowego przez ośrodki nieuszkodzone, czyli podkreśla to, o czym dziś wiemy dzięki nowoczesnym dynamicznym badaniom neuroobrazowym, że mózg ma ogromne zdolności kompensacyjne. Oryginalnym obszarem jego działalności naukowej były ponadto prace z pogranicza neurologii i psychiatrii. W artykule O patogenezie objawów ruchowych umysłowo chorych dokonał różnicowania zaburzeń ruchowych w psychozach i zespołach neurologicznych, wyodrębniając w psychozach ruchowości tendencyjne, automatyczne i popędowe. Dał także opis nerwic wegetatywnych i powiązał ich występowanie z ogniskowym uszkodzeniem podwzgórza.

W historii życia prof. Opalskiego były także karty wojenne. Jako lekarz-porucznik brał udział w kampanii wrześniowej, w Grupie Operacyjnej Franciszka Kleeberga. Był internowany w obozie dla jeńców wojennych w Radomiu. Po zwolnieniu, od 1941 roku pełnił obowiązki ordynatora oddziału neurologicznego Szpitala św. Ducha na Czystem, a następnie oddziału neurologicznego w Szpitalu Przemienienia Pańskiego na Pradze. W 1942 roku objął stanowisko kierownika Kliniki Neurologicznej, po zmarłym prof. Kazimierzu Orzechowskim i od razu przystąpił do tajnego nauczania w warunkach pełnej konspiracji i do tego ciężkich lokalowo – jedynym nadającym się do tego celu pomieszczeniem ze szczelnymi drzwiami i oknami, była łazienka kliniczna, w której profesor siedząc na wannie wraz ze stłoczonymi studentami, objaśniał czynności kory mózgowej. Jemu także Klinika zawdzięcza uratowanie cennych zbiorów, mienia i dorobku naukowego, które, narażając życie wraz z dr Heleną Kistelską, przeniósł czasowo do Milanówka pod Warszawę. Pierwsze lata powojenne, od momentu, gdy Rada Wydziału wybrała go w 1946 roku na stanowisko kierownika Katedry i Kliniki Neurologicznej, czyniąc profesorem nadzwyczajnym, rysują się niezwykle pracowicie. Trzeba było od podstaw organizować pracę kliniczną, budować program dydaktyczny dla przyszłych lekarzy oraz tworzyć zalążki pracowni histopatologicznej – głównego ośrodka pracy naukowej. Profesor Opalski zebrał w tym czasie prężny zespół młodych badaczy, brał udział w kongresach międzynarodowych i krajowych, pisał podręczniki z neurologii i neuropatologii (Histopatologia układu nerwowego, 1949; Choroby ośrodkowego układu nerwowego, 1951), artykuły do uznanych wydawnictw oraz aktywnie włączał się w działalność towarzystw naukowych. Nie ustawał przy tym w samokształceniu. Podczas stażu zagranicznego w Stanach Zjednoczonych zgłębiał tajniki rodzącej się właśnie encefalografii, a następnie przeniósł ją na grunt warszawskiej kliniki neurologicznej. Dzięki zabiegom prof. Opalskiego Fundacja Rockefellera podarowała klinice pierwszy nowoczesny encefalograf.

W uznaniu wybitnych dokonań wiele towarzystw naukowych polskich i zagranicznych nadało profesorowi swoje członkostwa. Między innymi w 1946 roku został członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, dwa lata później członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności; od 1950 roku był członkiem honorowym Towarzystwa Naukowego w Paryżu, od 1951 – Amerykańskiej Akademii Neurologicznej, a od 1952 – także członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk.

Polska Ludowa i jej nowy polityczny układ były dla profesora nie do zaakceptowania w wielu obszarach. Ponadto jego nieprzejednana postawa przysparzała mu różnej maści przeciwników. Gdy na profesora spadł cios choroby i w 1951 roku przebył krwotok podpajęczynówkowy, a wraz za nim pojawiły się kolejne epizody choroby odbierające mu siły, nie zwlekano długo i już w 1958 roku przedwcześnie odsunięto go na emeryturę, dokonując personalnych roszad w Klinice. Ostatnie lata spędził w osamotnieniu, pełen żalu i goryczy. Zmarł 3 listopada 1963 roku i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Profesor Opalski wykształcił grono wybitnych uczniów, uważany jest także za twórcę polskiej szkoły neuropatologicznej. Należeli do tego zastępu m.in. profesorowie: światowej sławy neuropatolog Mirosław Mossakowski, neurolog Barbara Emeryk-Szajewska, światowej rangi znawczyni chorób nerwowo-mięśniowych Irena Hausmanowa-Petrusewicz, założyciel Polskiego Towarzystwa Epileptologii Jerzy Majkowski oraz wybitna znawczyni neuropatologii rozwojowej Maria Dąmbska.

W odbiorze najbliższych współpracowników Opalski jawił się jako uosobienie życzliwości, dobroci bez miary i skromności. Zawsze otwarty na przekazywanie wiedzy, jednakowo traktujący osoby z otoczenia niezależnie od hierarchii funkcji, finezyjny w sposobie bycia. Uczył z pasją, sam wyszukiwał chętnych do nauki. Profesor Stefan Kruś w inauguracyjnym wystąpieniu akademickim z 1978 roku przytaczał anegdotyczne powiedzonko Opalskiego z jego wykładów, gdy objaśniając studentom strefy wrażliwości skóry, rzucał mimochodem: „Niech mnie pani nie całuje w szyjkę, bo ulegnę”. Profesor interesował się ponadto baletem, muzyką poważną i malarstwem, umiłował także górskie wędrówki. Jego żoną była Helena Kowalewska. Małżeństwo nie pozostawiło potomków.

Wybrana literatura

Emeryk-Szajewska B., Kwieciński H., Adam Opalski 1997–1963, [w:] Złota Księga  Medycyny Warszawskiej, red. M. Krawczyk, Warszawa 2009.

Materiały ze strony Katedry Historii Medycyny: www.khm.cm-uj.krakow.pl/ (dostęp: 20.06.2015).

Śródka A., Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. III, Warszawa 1997.

Zakrzewski T., Opalski Adam, [w:] PSB, t. XXIV, z. 1, Wrocław-Kraków 1979.

1Cyt za: www.forumakad.pl/archiwum/2001/09/artykuly/24-gwiazdy_i_meteory.htm (dostęp: 26.10.2015).

Maria Ossowska

Urodzona 16 I 1896 w Warszawie. Studia na UW, tamże doktorat (1921). Studia na Sorbonie, asystentka na UW, habilitacja (1932), docent (1933), stypendium w Anglii (1933–1935). W czasie okupacji brała udział w tajnym nauczaniu. Profesor UŁ (1945–1948), UW (1948). Kierownik Katedry Historii i Teorii Moralności (1948–1951 i po 1956). W latach 1952–1956 odsunięta od zajęć dydaktycznych. Kierownik Zakładu Historii i Teorii Moralności w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN (1956–1962).

Teoretyk i socjolog moralności; badania dotyczące moralności różnych społeczeństw i panujących w nich systemów etycznych oraz źródeł, struktur i funkcji moralności.
Członek m.in. TNW (1950), Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i Międzynarodowego Towarzystwa Socjologicznego.
Zmarła 13 VIII 1974 w Warszawie.

Podstawy nauki o moralności, Warszawa 1947; Motywy postępowania. Z zagadnień psychologii moralności, Warszawa 1949; Moralność mieszczańska, Łódź 1956; Socjologia moralności. Zarys zagadnień, Warszawa 1963; Myśl moralna oświecenia angielskiego, Warszawa 1966; Normy moralne. Próba systematyzacji, Warszawa 1970; Gesellschaft und Moral. Die historische und soziale Bedingtheit sittlichen Grundhaltungen, Düsselldorf 1972; Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973.

E. Nowicka, Maria Ossowska jako antropolog i badacz kultury, „Kultura i Społeczeństwo” 1997, nr 2.

EWA NOWICKA-RUSEK

MARIA OSSOWSKA*

1896–1974

Gdy przyglądamy się dziełu Ossowskiej i jej pracy dydaktycznej, to budzi się refleksja nad niezwykłą ich wielostronnością. Ossowska wyszła od filozofii (Podstawy nauki o moralności, 1974), ale w dojrzałym okresie twórczości była przede wszystkim socjologiem (Moralność mieszczańska, 1956; Socjologia moralności, 1964), historykiem kultury (O pewnych przemianach etyki walki, 1957; Ethos rycerski i jego odmiany, 1973) i historykiem myśli społecznej w zakresie myśli moralnej (Myśl moralna oświecenia angielskiego, 1966). Ponadto większość jej prac nie da się ściśle zmieścić w ustalonych szufladkach tradycyjnych podziałów na dyscypliny nauk humanistycznych; ich autorka stawiała sobie bowiem za cel zgłębianie problemów, które z natury rzeczy mają charakter interdyscyplinarny. Zapewne też wyjściowe przygotowanie humanistyczne badaczki dawało podstawy do rozwoju interdyscyplinarnego sposobu uprawiania nauki o moralności, która z założenia nie miała się ograniczać do spojrzenia z punktu widzenia którejś z ustalonych dyscyplin.

Bezsporne są związki Ossowskiej z filozofią, której to dyscyplinie przypisuje się nadrzędną rolę w zainteresowaniach uczonej. Nie kwestionuje się też jej miejsca w socjologii, ale trzeba pamiętać, że twórczość naukowa oraz działalność dydaktyczna Marii Ossowskiej wniosła poważny wkład również do innych dyscypliną nauk społecznych. Tutaj pragnę się skupić na rzadko dostrzeganym związku z jedną z nich, a mianowicie antropologią kulturową czy społeczną.

Sądzę, że elementy myślenia antropologicznego były ważnym składnikiem stylu uprawiania przez Ossowską nauki o moralności; co więcej, stanowiły zarazem przejaw i czynnik procesu, który nazywam antropologizacją myślenia1 – procesu, którego świadkami jesteśmy do dziś, a który czasem bywa opisywany jako tworzenie się nowej epoki w dziejach kultury europejskiej – postmodernizmu.

Jako autorka kilku wybitnych książek miała Ossowska ogromną siłę oddziaływania na umysły młodzieży studenckiej dzięki pewnym cechom swojego sposobu uprawiania nauki2. Opierając się na dziedzictwie szkoły lwowsko-warszawskiej, przekazywała słuchaczom swoich wykładów oraz uczestnikom seminarium studenckiego i konwersatorium pracowniczego szacunek dla zasady ścisłości i precyzji myślenia. Najbardziej zresztą wymagała tej dyscypliny intelektualnej od samej siebie, co sprawiało, że stawała się dla studentów wzorem osobowym uczonego. Miało to istotny wymiar zwłaszcza w czasach, gdy wiele poważnych umysłów uginało się pod presją ideologii i instytucji monocentrycznego ładu społecznego lat 50., 60., a nawet 70. Również przede wszystkim od siebie wymagała stałej czujności i autokrytycyzmu, polegającego na śledzeniu ewentualnych błędów lub słabości własnej argumentacji. Dążyła zawsze do precyzyjnego sformułowania własnych i cudzych myśli, starając się przełożyć pojęcia innych teorii na zdania o postaci dyskursywnej. Dopiero z tak sformułowanymi poglądami przeciwnika wszczynała dyskusję. Odsyłała zarazem do sfery twórczości pozanaukowej te wszystkie wytwory intelektualne, które nie poddawały się pozytywistycznemu testowi intersubiektywnej komunikowalności i intersubiektywnej sprawdzalności. Ossowska w swoich przedsięwzięciach badawczych słynęła z doskonałości myślenia analitycznego. Filozoficzne zaplecze socjologicznej twórczości Ossowskiej miało na filozofów bodaj jeszcze większy wpływ niż na socjologów stale z nią współpracujących, żeby wspomnieć jej doktoranta, pierwszego po II wojnie światowej wybitnego ucznia, Klemensa Szaniawskiego.

Obecnie spróbuję uporządkować trudno uchwytne elementy klimatu naukowego, który Maria Ossowska stwarzała na swoich zajęciach ze studentami i współpracownikami, a które kształtowały sposób myślenia znamienny dla antropologii. Budowały się wówczas te pola wrażliwości intelektualnej, które po dziesiątkach lat odkrywają w sobie uczestnicy jej seminariów i wykładów.

Dzięki pewnym cechom, niejako formalnym, swojej twórczości i myślenia Ossowska stanowiła doskonały przykład badacza gabinetowego, śledzącego zarazem pilnie najnowsze doniesienia studiów terenowych. Sama nie miała temperamentu badacza terenowego, nie odczuwała potrzeby planowania i organizowania badań empirycznych, choć jej wnikliwa refleksja inspirowała, i do dziś inspiruje, liczne badania empiryczne3 i antropologiczne obserwacje terenowe.

Warto podkreślić także, że seminaria, konwersatoria i wykłady Marii Ossowskiej były w latach 60. miejscem, gdzie – w ocenie jej studentów – zachowała się „prawdziwa”, niezideologizowana, nieprzekupna, nie nasączona do mdłości jedną opcją ideologiczną nauka. Dotyczyło to zwłaszcza pewnych jej dziedzin, zaledwie tolerowanych i nieufnie traktowanych przez ideologicznych kontrolerów nauki. Były to dziś tak bujnie rozwijające się: teoria i socjologia kultury oraz antropologia kulturowa czy społeczna.

W pracy badawczej i dydaktycznej była Maria Ossowska wręcz prekursorem wielu elementów uprawianej dziś antropologii kulturowej i społecznej. Nie jest, jak sądzę, przesadą twierdzenie, iż była w swoich badaniach w gruncie rzeczy antropologiem kultury, zdradzając głębokie zainteresowanie dla odmienności kulturowej, zwłaszcza gdy ta odmienność dotyczyła świata wartości moralnych i norm postępowania. Uczyła w ten sposób swoich słuchaczy i uczniów myślenia antropologicznego. Bliskie jej były absolutnie podstawowe „dogmaty myślowe” antropologii, niepowtarzalny klimat intelektualny tej dyscypliny, a także jej sposób patrzenia na zjawiska kulturowe i ludzkie w ogólności.

Relatywizm kulturowy

Sposób uprawiania przez Marię Ossowską nauki był przeniknięty podstawową dla antropologii formułą kulturowego relatywizmu. Szerokie zaplecze teoretyczne, pogłębione lektury z zakresu antropologii (antropologiczna literatura amerykańska, brytyjska, niemiecka i francuska), jak również studia w Londynie, a w tym zwłaszcza uczestnictwo w słynnym seminarium prowadzonym w London School of Economics przez Bronisława Malinowskiego sprawiło, że odwoływanie się do materiału dotyczącego rozmaitych, nawet bardzo egzotycznych, oddalonych geograficznie i społecznie oraz gospodarczo odmiennych kultur miało u Ossowskiej charakter par excellence antropologiczny. W ten sposób hołdowała ona bezwarunkowo zasadzie kulturowego relatywizmu, traktując wszelkie kultury ludzkie jako całości równorzędne, równoważne, równoprawne, dostarczające w jednakowym stopniu przydatnej wiedzy o człowieku. Miała świadomość, że w praktyce życia codziennego zasady relatywizmu moralnego nie tylko stosować się nie da, ale i nie powinno; relatywizm kulturowy traktowała więc wyłącznie jako dyrektywę badawczą, wymaganą zresztą bezwzględnie. Ossowska dawała swoim studentom i współpracownikom liczne przykłady koniecznych ograniczeń absolutnej tolerancji, niewykonalnej i sprzecznej z normami moralnymi wszelkiej kultury. Co więcej, uznawała tolerancję dotyczącą przekraczania zasadniczych dla naszej kultury norm moralnych za postępowanie i myślenie naganne, tak jak naganna jest każda zgoda na zbrodnię. Te przekonania pozostawały w zupełnej zgodzie ze ścisłym rozróżnianiem postawy badacza i postawy uczestnika – rozróżnieniem tak mocno podkreślanym przed współczesnych antropologów.

Perspektywa obserwacyjna

Ossowska należała do tego pokolenia badaczy kultury, którzy w zasadzie kulturowego relatywizmu widzieli szansę oderwania myślenia naukowego od wartościowania, uwolnienia wiedzy „czystej” od „zanieczyszczeń” potocznego myślenia. Rozwijające się za jej życia i podczas trwania jej intensywnej aktywności naukowej kierunki filozoficzne kwestionujące możliwość istnienia wiedzy wolnej od wartości odrzucała zupełnie świadomie, optując na rzecz pozytywistycznej wizji nauki, w tym również nauki o kulturze.

Żywiąc głębokie przekonanie o odrębności świata wartości i świata faktów, Ossowska uczyła tak bardzo ważnego, jeżeli nie fundamentalnego dla antropologa, obserwacyjnego, czysto opisowego punktu widzenia – umiejętności zawieszania przez badacza uznawanych i realizowanych w praktycznych działaniach norm moralnych. Umiejętność takiego porzucania wartościowania, czy szerzej – normatywnego punktu widzenia, uznawała za absolutnie niezbędny element procedur intelektualnych prowadzących do poznania naukowego. Ossowska nie wnikała w niuanse sporów o możliwość unikania wartościowania oraz wnikania świata wartości w różne etapy naszego poznania, ale zakładała, że nie można nawet przystąpić do obserwacji obcego świata kulturowego bez przyjęcia postawy bezstronnego obserwatora.

„Socjologia moralności” Ossowskiej była w gruncie rzeczy antropologią moralności, nauką o zmiennych kulturowo normach moralnych i ich realizacjach. Najdalsza była zarazem powszechnemu relatywizmowi moralnemu, kwestionującemu moralne podstawy europejskiego światopoglądu moralnego.

Badanie obcych kultur jako źródło wiedzy o człowieku

Ossowska zachęcała do sprawdzania wszystkich hipotez natury ogólnej poprzez sięganie do materiału porównawczego, międzykulturowego. Sama traktowała tę procedurę jako absolutnie obowiązującą; w ten sposób realizowała millowską zasadę indukcji, przełożoną na język antropologiczny. Miała pełną świadomość faktu, że w naukach społecznych, podobnie jak w wielu naukach przyrodniczych, indukcja zupełna nie może być całkowicie zrealizowana. Zakładała jednak, że poznanie większego spectrum zmienności kulturowej człowieka pozwala nam głębiej zrozumieć istotę zjawisk kulturowych.

Być może Bronisław Malinowski nauczył młodą adeptkę nauki o człowieku podejrzliwości wobec generalnych stwierdzeń, które nie mają podstaw w wiedzy międzykulturowej, krytykując na przykład Freuda za rozciąganie na całą ludzkość twierdzenia o sposobie działania, podłożu i kulturowych skutkach psychologicznej całości, jaką jest kompleks Edypa. Malinowski stwierdził bowiem na drodze empirycznej, prowadząc badania terenowe nad kulturą obcą, skrajnie odmienną od kultury badacza, że określone zjawiska psychiczne w stosunkach między określonymi krewnymi mogą się pojawić tylko w określonym kontekście przekonaniowo-strukturalnym. Do matrylinearnych społeczeństw, które na Wyspach Trobrianda badał Malinowski, kompleks Edypa nie miał po prostu zastosowania4.

Konieczność weryfikacji hipotez ogólnych w rozumieniu Ossowskiej czyniła niezbędnym odwoływanie się do badania porównawczego, międzykulturowego. Maria Ossowska postępując w tym samym duchu co Malinowski, dążyła do weryfikacji wielkich socjologicznych hipotez przez odwołanie do porównawczych przykładów różnych kultur, tradycji historycznych. Na przykład w Moralności mieszczańskiej poszukiwała potwierdzeń i falsyfikacji tezy Maxa Webera o związku rozwoju gospodarki kapitalistycznej z pojawieniem się elementów etyki purytańskiej, sięgając zarówno do przykładów rozwoju postaw sprzyjających aktywności gospodarczej w różnych krajach europejskiego kręgu kulturowego, jak i do doświadczeń pozaeuropejskich, dotyczących choćby związku rozwoju zaawansowanej gospodarki rynkowej z odpowiednią ideologią w Indiach5.

Ossowska z jednej strony zajmowała się zróżnicowaniem w obrębie europejskiego kręgu kulturowego, a z drugiej zróżnicowaniem odnoszącym się do odmiennych genetycznie kultur czy nawet odrębnych kulturowych kręgów. Do tego pierwszego zróżnicowania odwołuje się najczęściej w Motywach postępowania (1949), w Ethosie rycerskim (1973), a także w Normach moralnych (1971). Poza kulturę europejską sięga znacznie częściej w Moralności mieszczańskiej (1956), a zwłaszcza w Socjologii moralności (1963). Zainteresowanie subtelnościami kulturowych różnic dotyczyło delikatnej materii odmienności kulturowych na poziomie treści moralnych, a więc zjawisk trudno uchwytnych, o których istnieniu możemy jedynie wnioskować już to z wypowiedzi, już to z zachowań ludzi uznających lub realizujących jakieś normy.

Uczona brała pod uwagę sferę różnic w obrębie naszego kręgu kulturowego, wyrażających się w odmiennościach historycznych i geograficznych. Była w pełni świadoma tych zróżnicowań, nie traktowała kultury europejskiej jako jednorodnego monolitu. Obficie też korzystała z doniesień antropologów terenowych na temat zjawisk moralnych w kulturach bardzo odległych zarówno przestrzennie, jak i cywilizacyjnie (żeby przywołać choćby książki Richarda Brandta, Abrahama i May Edelów czy Leo Simmonsa6). Znamienne też jest to, że traktowała dane dotyczące zarówno bliższych, jak i bardziej odległych kultur jednakowo, czyli jako dokładnie tak samo ważne źródło wiedzy o człowieku. Ossowska wydawała się ignorować w ten sposób fakt różnych stopni odmienności czy dystansu między kulturami, a przede wszystkim między kulturą własną badacza a kulturami obcymi przez niego badanymi. Bardzo głęboko była świadoma wielopłaszczyznowości różnic międzykulturowych, widząc je zarówno w sferze zachowań, jak i w o wiele trudniej uchwytnej sferze zjawisk psychicznych. Dziś już antropologowie nie mają wątpliwości, że różnica ta może być mniejsza lub większa i że stwarza ona w każdym przypadku odmienne problemy metodologiczne w procesie poznawczym. Techniki wykorzystane przez badacza też muszą być w różnych sytuacjach odmienne. Na przykład w przypadku kultur mniej odległych historycznie, genetycznie i przestrzennie w większym stopniu może się badacz odwołać do introspekcji niż w przypadku kultur odleglejszych. Oczywiście dystans dzielący kulturę uczonego i kulturę badaną jest trudny do oceny, poddaje się z trudem mierzeniu; nie jest łatwo stwierdzić, czy kulturę, w której jest wychowany polski intelektualista, więcej dzieli od kultury Buriatów niż od kultury Greków. Wrażliwość na problem różnic w postępowaniu badawczym w różnych przypadkach jest zasługą antropologii tych orientacji teoretycznych, których Ossowska w ogóle nie brała pod uwagę.

Maria Ossowska nie stawiała otwarcie pytania o zasięg europejskiego kręgu kulturowego, ale przykłady, do których się odwoływała, wzbudzają pewną refleksję. Zastanowienie budzi, na przykład, czy do kręgu europejskiego zaliczyć możemy kulturę starożytnego Egiptu, czy w tradycji tej mieści się współczesne pisarstwo latynoamerykańskie z Borgesem, Cortazarem czy Carpentierem na czele. Nasuwa się zarazem jeszcze inne pytanie, które idzie w ślad za tym ostatnim: czy bliższe są nam starożytne kultury kręgu śródziemnomorskiego czy też współczesne kultury odległych krajów naszego kulturowego kręgu. Tymi pytaniami Maria Ossowska nie zaprzątała sobie głowy, konsekwentnie i ortodoksyjnie – rzec można – traktując jednakowo wszelkie kultury, wszelkie przejawy ludzkiej kreatywności.

Badania kultury własnej z perspektywy zewnętrznego obserwatora

Ossowska z wielkim naciskiem podnosiła także w teorii i praktyce inny problem badania antropologicznego, a mianowicie umiejętność dystansowania się od zjawisk własnej kultury. Osiągnięcie takiej postawy badawczej i takiej umiejętności uznawała za zadanie najbardziej złożone i wymagające wielkiego wysiłku intelektualnego, bo dotyczące zjawisk, które najtrudniej zidentyfikować i nazwać. Tę umiejętność uznawała za pierwszy warunek uprawiania nauki o moralności. Sama zrealizowała ten postulat najpełniej w Normach moralnych, które są książką tak właśnie „od zewnątrz” prezentującą zaskakujące i niedostrzegalne z powodu swej oczywistości elementy naszego myślenia i działania moralnego.

Obcość kulturowa a pojęcie moralności

Problem ustalenia zakresu kluczowego dla twórczości Ossowskiej pojęcia moralności, a ściślej zjawisk moralnych, zmuszał indukcyjnie zorientowaną autorkę do sięgania po materiał z różnych kultur obcych. Obcując intelektualnie z odmiennymi kulturami, nie mogła się już – z czego doskonale zdawała sobie sprawę – odwoływać do introspekcji, z wielką skrupulatnością i wnikliwością stosowanej w odniesieniu do zjawisk moralnych i ich pogranicza w obrębie kultury europejskiej. W niektórych kulturach dostrzegała inny zakres zjawisk moralnych – odmienne niż w znanej nam z introspekcji kulturze powiązania zjawisk moralnych, ich przemieszanie na przykład ze zjawiskami estetycznymi. Zauważała, że w jeszcze innych kulturach sfery moralności skonstruowanej według kryteriów europejskich w ogóle nie ma. To obserwacje skłaniały ją do przypuszczenia, że moralność nie jest zjawiskiem uniwersalnym na podobieństwo struktur pokrewieństwa, sfery zjawisk estetycznych czy gospodarczych.

Klemens Szaniawski

Portret Marii Ossowskiej**

Pani Maria była uczoną. Była również damą. Nikt, kto się z nią zetknął, nie miał co do tego najmniejszych wątpliwości.

Uprawianie nauki stanowiło jej zawód – innego nigdy nie znała – ale było też szczęściodajnym wypełnieniem życia. Z perspektywy swych siedemdziesięciu lat tak o tym mówiła: „Praca naukowa stanowiła dla mnie zawsze coś więcej niż zawód; stanowiła potrzebę równie imperatywną i równie elementarną jak głód i pragnienie. Kiedy zamawiałam w bibliotece jakieś książki o atrakcyjnym tytule, nie mogłam się zupełnie doczekać ich podania. Przeżywałam wtedy takie rzeczy, które się zwykle przypisuje komuś, kto na schadzce miłosnej czeka na bardzo sympatycznego partnera”.

Niecierpliwość ujawniająca się w tym wyznaniu była, jak się zdaje, przyczyną zmiany pierwotnych planów. Zamierzała bowiem zostać filozofem przyrody (pod wpływem lektury słynnego dzieła Haeckla) i podjęła w tym celu studia biologiczne. Rychło jednak przekonała się, że aby dotrzeć w biologii do problemów otwartych, trzeba odbyć długą i żmudną drogę, gdy tymczasem w filozofii wszystko jest problemem otwartym. Zmieniła więc dziedzinę. Zajęła się najpierw semantyką ogólną, następnie refleksją teoretyczną nad zjawiskami moralnymi. Przy tej ostatniej pozostała.

Nie piszę tu o twórczości Ossowskiej, pominę więc wyniki jej badań. Ważny jest jednak sposób ich uzyskania, ważny jest styl. Trzeba zatem przypomnieć, że Ossowska sama sobie wymyśliła problematykę, gdy postanowiła badać moralność całościowo i z różnych punktów widzenia, to jest pod względem językowym, psychologicznym, socjologicznym, historycznym. Prekursorzy, na przykład Lévy-Bruhl ze swą science de moeurs, mieli zawsze na myśli jakiś jeden aspekt zjawisk moralnych. Ossowska postulowała wielostronność. Natychmiast też sama zabrała się do wykonywania owego programu.

Miała przy tym poczucie – dla niej bardzo ważne – że uprawia naukę, że głosi twierdzenia sprawdzalne, podlegające publicznej kontroli wedle kryteriów, które obowiązują w etnografii, socjologii, psychologii, semiotyce. Czy etykę w ścisłym sensie tego słowa można tak uprawiać? To się wydawało wątpliwe, najoględniej mówiąc. Dominujący w latach międzywojennych neopozytywizm udzielał odpowiedzi negatywnej, w różnych zresztą wariantach.

Stanowisko Ossowskiej w kwestii granic nauki nie było tak skrajne. Mawiała często, że naukowość jest atrybutem stopniowalnym, przysługującym w jakiejś mierze także dyscyplinom dalekim od wzorca przyrodniczego. Wierzyła jednak, że naczelne założenia etyki nie podlegają uzasadnieniu publicznie przekonywającemu. Argumentować w etyce można tylko do pewnego punktu, poza którym jest już nieprzekraczalna bariera dzieląca ludzi o zasadniczo odmiennych przeświadczeniach moralnych. Odmienność ta nie poddaje się likwidacji za pomocą argumentów wspólnie uznanych za rozstrzygające.

Ossowska zwykła mawiać, że nie podejmuje się wykazać ideowemu esesmanowi, iż jego stanowisko jest niesłuszne. Jej słuchacze – a działo się to w latach wojny, na konspiracyjnym Uniwersytecie Warszawskim – przyjmowali tę deklarację do wiadomości z uczuciem bliskim grozy, tak bardzo się wtedy pragnęło, by oczywistość serca wsparta była oczywistością rozumu. Ossowska rozumiała taką potrzebę, sama ją zresztą odczuwała, nie widziała jednak możliwości jej zaspokojenia bez ulegania złudzeniom. Dlatego uprawiała naukę o moralności, a nie etykę. Na tyle tylko pozwalała jej przyjęta na całe życie główna rola społeczna, rola uczonej.

Intuicje etyczne miała bardzo silne i dawała im wyraz, jak każdy z nas. Jednak nie z katedry uniwersyteckiej. Asceza metodologiczna właściwa epoce, w której tworzyła, wykluczała głoszenie pod firmą nauki twierdzeń nie dających się w pełni uzasadnić. Do takich właśnie należą pouczenia o tym, co dobre, a co złe. Ossowska nie uchylała się oczywiście od innych ról społecznych, wynikających z obowiązku obywatelskiego uczestnictwa w życiu publicznym. Występując w tym charakterze, dawała wyraz swoim przeświadczeniom moralnym, broniła zagrożonych wartości. Czyniła to w formie dyskretnej, chciałoby się rzec: eleganckiej, i tylko wtedy, gdy zabranie głosu uważała za konieczne. Nie mając temperamentu publicystycznego, unikała chwytów perswazyjnych właściwych propagandzie, najchętniej apelowała do ludzi podobnie doznających. Przedstawiając im swój punkt widzenia, rewindykowała sens słów skradzionych przez totalitaryzm, identyfikowała zjawiska, na które nie wolno wyrazić zgody.

Były to jednak wypowiedzi okazjonalne. Nie znajduję w twórczości Ossowskiej próby systematycznego przedstawienia własnych intuicji moralnych. Z jednym, charakterystycznym wyjątkiem. Jest nim broszura pod tytułem Wzór obywatela w ustroju demokratycznym, pisana w latach wojny, wydana w roku 1946. Wylicza się w niej i analizuje pożądane cechy człowieka uczestniczącego na równych z innymi prawach w życiu swojej zbiorowości – od aspiracji perfekcjonistycznych do poczucia humoru. Tekst piękny w swej prostocie i rozumnym umiarze, skłaniający do solidaryzacji z przedstawioną w nim hierarchią wartości. Odosobniony wśród publikacji jego autorki, a już samym wyborem tematu świadczący o jej preferencjach społecznych.

Są oznaki, że w późniejszym okresie ciążyło Ossowskiej przyjęte samoograniczenie. W przedmowie do swej przedostatniej książki (Normy moralne, 1970) pisała: „Podczas gdy w innych pracach akcentowałam wyraźnie, że zajmuję się opisywaniem i wyjaśnianiem zjawisk moralnych, a nie formułowaniem przepisów, w tej książce, choć dominuje w niej całkowicie materiał opisowy, pozwalam sobie wyrażać swobodniej swoje sympatie i antypatie”.

Powściągliwość w wyrażaniu sądów, opatrywanie ich stosownymi zastrzeżeniami, staranne przestrzeganie dystynkcji pojęciowych – to wszystko było w duchu epoki, którą symbolizuje nazwisko Tadeusza Kotarbińskiego, nauczyciela i mistrza Ossowskiej. Ale w stylu jej pisarstwa naukowego znajdowały także wyraz prywatne niejako predylekcje, trwale ją charakteryzujące cechy osobowości: pewien rodzaj elegancji duchowej, odraza do apodyktyczności, upodobanie w wartościach estetycznych.

Maria Ossowska była damą – tak ją kiedyś określił Kazimierz Ajdukiewicz – i można do niej w pełni odnieść słynny wiersz Herberta Potęga smaku, dedykowany innej uczonej tego pokolenia, Izydorze Dąmbskiej. Istotnie, reakcja Ossowskiej na zbrodnie i nonsensy naszych czasów była odrazą równie estetyczną, jak moralną. Tak mówiąc, nie pomniejszam wagi jej oburzenia. Smaku nie należy lekceważyć, ponieważ – jak mówi poeta – są w nim „włókna duszy i chrząstki sumienia”. Wiersz Herberta, jeśli się nim posłużymy jako charakterystyką pani Marii, przylega nawet w drobiazgach. Gdy mowa o „ich retoryce aż nazbyt parcianej”, gdy czytamy: „łańcuchy tautologii, parę pojęć jak cepy”, odżywa w pamięci uśmiech, z jakim pani Maria mówiła: „W tekście Koryfeusza Nauki cztery kolejne akapity zaczynają się od słów «a zatem» i w żadnym przypadku nie zachodzi związek jakiegokolwiek wynikania”.

Miała upodobanie do symetrii w stosunkach międzyludzkich, układy hierarchiczne nie były w jej guście. Rzec można, iż teoretyczne zainteresowanie Ossowskiej demokratycznymi wzorcami współżycia uwarunkowane było jej silnymi preferencjami osobistymi.

Bardzo w tym była brytyjska. Opanowanie wpisane było do jej kodeksu, nawet pośpiech budził pewną dezaprobatę. Ale znowu: może raczej naturalna skłonność znajdowała wyraz w tej postawie niż podporządkowanie się wybranemu stylowi? Może to nade wszystko sprawa wewnętrznego spokoju? Opowiadał kiedyś Stanisław Ossowski, jak go tym spokojem zadziwiła. Wybierała się na półroczne wykłady do Stanów Zjednoczonych i czekała na taksówkę, która ją miała zawieźć na lotnisko. Ponieważ wszystko było już załatwione, siadła w swym pokoju przy maszynie do pisania i spokojnie wystukiwała zaczęty wcześniej tekst.

Brytyjski model współżycia uważała za bliski ideału. Szczególnie ceniła u Anglików połączenie rzadko gdzie indziej spotykane: gotowość do udzielenia pomocy przy jednoczesnym poszanowaniu prywatności. Prywatność uważała Ossowska za istotne dobro i uprawnienie człowieka. Stąd może ostrość jej reakcji na uroszczenia systemów totalitarnych, pretendujących do regulowania wszelkich zachowań, a nawet myśli ludzkich.

Jej pogląd na świat można by określić jako racjonalizm bez ostentacji. Wierzyła w zasadniczą trafność obrazu dostarczonego przez naukę, zachowując rozsądny sceptycyzm co do szczegółów, o których wiadomo, że nigdy nie są ostateczne. Wierzenia religijne odrzucała jako przez naukę nie poświadczone, a nawet jawnie z nią sprzeczne. Zarazem nie widziała powodu, by kogokolwiek specjalnie namawiać do ich porzucenia. Znacznie bardziej interesował ją Kościół jako instytucja społeczna, mająca wpływ na ludzkie losy między innymi przez głoszenie pewnego typu moralności.

Że nauka stanowiła dla Ossowskiej jedyne źródło uwierzytelnionych przekonań – trudno się dziwić. We wczesnej młodości była pod silnym wpływem lektur pozytywistycznych, na uniwersytecie urzekł ją propagowany przez Tadeusza Kotarbińskiego wzorzec myślenia znajdujący wyraz w programie „małej filozofii”, która przez rygoryzm środków osiąga właśnie wielkość.

Nauce poświęciła Ossowska największą i najważniejszą część życia. Wynikało to z jej skłonności, o których już wspominałem, ale także z poczucia przyjętego na siebie obowiązku. Nie byłoby przesadą użyć tu staroświecko brzmiącego określenia „służba nauce”. Tę służbę traktowała Ossowska jako coś w rodzaju zakonu, którego reguły wymagają podporządkowania wszelkich spraw celowi nadrzędnemu. Uważała, że wprawdzie nikt nie musi wybierać uprawiania nauki jak zawodu, ale jeśli już wybrał, to powinien się wyrzec wszystkiego, co rozprasza, co kradnie czas. Dobra muzyka – tak, na to sobie można pozwolić (Ossowska kultywowała ją nawet czynnie, przez szereg lat uprawiając śpiew). Podobnie z innymi dobrami kultury, niezbędnymi każdemu. Ale trzeba też być gotowym do wyrzeczeń, z drastycznym ograniczeniem życia osobistego włącznie.

Streszczony w ten sposób program życia adepta nauki nie brzmi zachęcająco, trąci pedanterią. W przypadku Ossowskiej temperowany był taktem, umiarem, wrodzoną dystynkcją, która skutecznie oddala nieeleganckie skrajności. Szczerze jednak wierzyła w zasadniczą słuszność postulatu, by człowiek nauki kształtował swoje życie świadomie, z dominantą swoistej ascezy. Nieraz to swoim współpracownikom mówiła, nie szczędząc wskazówek konkretnych. Uważała bowiem, że racjonalny dobór środków do celu oszczędza wydatkowanie zbędnego wysiłku. Podsuwała więc książeczkę Rudniańskiego o technologii pracy umysłowej, dzieliła się swoimi doświadczeniami. Jej uczniowie do dzisiaj pamiętają wskazówki dotyczące prowadzenia notatek z lektury czy też techniki pisania na maszynie. Pamiętają też informacje o diecie właściwej dla człowieka pracującego umysłowo oraz o tym, że subtelniejsze kłopoty psychiczne można opanować stosowną farmakopeą. U podłoża tych przyjaznych pouczeń było przeświadczenie, iż życie można i trzeba kształtować racjonalnie, a postawa taka nie wyklucza spontaniczności.

Ossowscy – mówię w tej chwili o nich obojgu – byli zawsze otoczeni przyjaciółmi, ich żoliborskie mieszkanie było miejscem spotkań – nie zawsze towarzyskich jedynie. W latach wojny odbywały się tam wykłady, dyskusje, zebrania konspiracyjne. Ta otwartość okazała się ponownie przydatna w latach 50., gdy zostali oboje dotknięci zakazem wykonywania zawodu nauczycielskiego. Spotkania z uczniami i współpracownikami przeniosły się wówczas z uniwersytetu na Żoliborz, nabrały innego zabarwienia, okazały się potrzebniejsze od zwykłych seminariów. Dom pani Marii i jej męża stał się ośrodkiem pozbawionego ostentacji, a przecież nieustępliwego oporu wobec poniżenia wartości określających naszą cywilizację. Tak przetrwał najtrudniejsze lata.

Stanisław zmarł jesienią 1963 roku. Pani Maria została sama, a w parę lat później rozstała się formalnie z uniwersytetem, przechodząc na emeryturę. Normalną koleją rzeczy, więź ze środowiskiem, w którym upłynęło jej życie, osłabła, ograniczając się do spotkań z niewielkim gronem najbliższych uczniów. W momentach wyjątkowych Ossowska nie odmawiała swego udziału i wówczas sama jej obecność odgrywała wielką rolę. Trudno zapomnieć jej uczestnictwo w dramatycznym posiedzeniu Rady Wydziału Filozofii i Socjologii UW wiosną 1968 roku, po usunięciu z tego wydziału pięciu profesorów. Zawsze tak się działo. W latach, gdy o publiczne wyrażenie sprzeciwu nie było łatwo, dawał się słyszeć jej głos, głos protestu intelektualistki przeciw barbarzyństwu. Spokojnie, z godnością wypowiadała swoje zdanie. Robiła to zapewne bardziej dla siebie niż z wiary w skuteczność.

W ogóle wiele czyniła z poczucia powinności, a nie dlatego, że powodował nią impuls uczuciowy. Nie była to zaiste natura franciszkańska, choć Kwiatki św. Franciszka należały do jej ulubionych lektur. W stosunkach z ludźmi naturalną postawą pani Marii był życzliwy dystans. Aktywnie życzliwy, w sensie gotowości do pomocy. Tej pomocy nigdy Ossowska nie skąpiła – ani ludziom, ani sprawom.

W kwestiach społecznych bliski był jej program Russella, Kotarbińskiego, Poppera. Powiadają oni: zapobiegajmy nieszczęściom, gdyż organizowanie szczęścia ludzi przynosi w rezultacie bezmiar cierpień. I nie jest przykrym zbiegiem okoliczności, że tak właśnie się dzieje.

Minimalizm? Zapewne. Spróbujmy jednak wyobrazić sobie świat, w którym postawa życiowa Marii Ossowskiej stała się powszechna.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: Socjologia na Uniwersytecie Warszawskim. Fragmenty Historii, zebr. i oprac. A. Sułek, Warszawa 2007, s. 453–460.

1Pisałam o tym procesie szerzej w artykule: O zaletach antropologii: spojrzenie socjologa, [w:] Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, Poznań 1995.

2Myślę tu o latach 60., gdy sama byłam przez pięć lat studiów i następne lata doktorantury słuchaczką jej wykładów, seminariów studenckich i konwersatorium pracowniczego.

3Przykładem mogą być prace badawcze Krzysztofa Kicińskiego, a zwłaszcza jego książka: Orientacje moralne – próba typologii, Warszawa 1989.

4B. Malinowski, Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji, PWN, Warszawa 1980, a zwłaszcza Specjalna przedmowa do trzeciego wydania tejże pracy po raz pierwszy opublikowana roku 1931.

5Cała książka Moralność mieszczańska (Wrocław 1956) jest w gruncie rzeczy realizacją takiego weryfikującego zamierzenia. Najpierw autorka precyzuje pojęcia, potem uściśla tezę, z którą ma zamiar dyskutować, formułując jej różne możliwe sposoby rozumienia, a następnie przeprowadza analizę weryfikacyjną, odwołując się do międzykulturowego materiału porównawczego.

6R. Brandt, Hopi Ethics, Chicago 1954; A. Edel, M. Edel, Anthropology and Ethics, Springfield 1959; L. W. Simmons, Wódz słońca. Autobiografia Talayesvy Don C. Indianina z plemienia Hopi, Warszawa 1964.

**Tekst opublikowany pierwotnie w: Obecność. Leszkowi Kołakowskiemu w 60. rocznicę urodzin, Londyn 1987.

Stanisław Ossowski

Urodzony 22 V 1897 w Lipnie k. Włocławka. Studia na UW (1915–1919), w Paryżu i Rzymie, doktorat na UW (1925). Wykładowca Szkoły Nauk Politycznych i Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej. Habilitacja na UW (1935), adiunkt tamże. Studia w London School of Economics. W czasie okupacji uczestnik tajnego nauczania. Kierownik Katedry Teorii Kultury UŁ (1945–1947), dziekan Wydziału Humanistycznego. Kierownik Katedry Socjologii UW (1948–1963, z przerwą 1951–1957). Kierownik Zakładu Kultury i Przemian Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN (1956–1960).

Socjolog, teoretyk kultury, estetyk; prace m.in. na temat narodu, struktury społecznej i metodologii nauk społecznych.
Członek m.in. TNW (1950), współzałożyciel i pierwszy przewodniczący (1957–1963) Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, jeden z założycieli i wiceprzewodniczący (1959–1962) Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego.
Zmarł 7 XI 1963 w Warszawie.

Analiza pojęcia znaku, „Przegląd Filozoficzny” 1926, z. 1 i 2; U podstaw estetyki, Warszawa 1933; Nauki humanistyczne a ideologia społeczna, „Nauka Polska” 1937, t. XXII; Więź społeczna i dziedzictwo krwi, Warszawa 1948; O osobliwościach nauk społecznych, Warszawa 1962; Struktura klasowa w społecznej świadomości, Łódź 1957.

M. Chałubiński, Stanisław Ossowski, Warszawa 2007.

EDMUND MOKRZYCKI

STANISŁAW OSSOWSKI*

1897–1963

Stanisław Ossowski urodził się w 1897 roku w Lipnie na Kujawach. Ukończył gimnazjum polskie we Włocławku, studiował na Uniwersytecie Warszawskim (filozofię ścisłą) i na Sorbonie. Doktorat (Uniwersytet Warszawski 1925) uzyskał za pracę o pojęciu znaku, habilitację (1933) za swoją pierwszą książkę U podstaw estetyki. Początkowo pracował jako nauczyciel, późnej wykładał w Szkole Nauk Politycznych i Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej. Karierę ściśle akademicką rozpoczął w 1935 roku jako adiunkt Uniwersytetu Warszawskiego, w którym to uniwersytecie pozostał na stałe, jeśli nie liczyć okresu wojny i dwu powojennych lat w Uniwersytecie Łódzkim. Zmarł w 1963 roku.

Życiorys zwykły: kilka barwnych – jeśli jest to w tym przypadku przenośnia stosowna – epizodów, to udział w kampanii 1920 roku, ucieczka do Lwowa na początku II wojny światowej, tajne nauczanie w czasie wojny i wyrok śmierci wydany przez radykalnie prawicową organizację podziemną pod koniec wojny. Brak czynów bohaterskich. A jednak w Polsce istnieje kult Ossowskiego; nie jest to przy tym kult akademicki, chociaż w tym właśnie środowisku jest osadzony. Owszem, Ossowski jest zgodnie zaliczany do ścisłej czołówki socjologów polskich, jest też bardzo wysoko oceniany w światowej literaturze socjologicznej. Jego Struktura klasowa w społecznej świadomości została przetłumaczona na szereg języków i prawie każdy większy uniwersytet ma ją w spisie lektur obowiązkowych dla studentów socjologii. Ale, rzecz jasna, nie same walory akademickie zadecydowały o rewerencji, jaką obdarzono Ossowskiego jeszcze w życia. Zadecydowała o tym jego postawa i jego charakter.

Ossowski twierdził – napisał to – że zawodowym obowiązkiem intelektualisty, zwłaszcza humanisty, a zwłaszcza socjologa – jest nieposłuszeństwo w myśleniu. Otóż wbrew znanej zasadzie, że drogowskaz nie musi podążać w kierunku, który wskazuje, Ossowski postępował zgodnie ze swoim przykazaniem, i to niewiarygodnie konsekwentnie, narażając się kolejnym władzom. Gdyby żył w innych czasach, w innych warunkach lub innym miejscu – też by się narażał, tyle że konsekwencje tego byłyby pewnie inne; może nie spotkałby go zakaz wykładania, może nie napisałby swojej najlepszej książki do szuflady, a jego Dzieła zawierałyby dzieła wszystkie. Postawa, którą propagował, godzi w najbardziej elementarne mechanizmy konformizacji społecznej. Jest w tym sensie postawą o walorach uniwersalnych – niezależnie od tego, jak się ją ocenia.

Toteż nie można postaci Ossowskiego sprowadzić do wzoru wiecznego polskiego (romantycznego na dodatek) opozycjonisty. Jest w niej bowiem coś, co ma znacznie bardziej podstawowe znaczenie, co wykracza poza polską specyfikę i zbliża Ossowskiego do antycznego archetypu europejskiego intelektualisty, z jego niezłomną wiernością prawdzie i intelektualnej uczciwości.

A więc intelektualny Don Kichot w nieswoich czasach. Otóż nie. Po pierwsze, dziś już przekonaliśmy się, że oddzielanie naukowej sprawności od intelektualnej uczciwości jest możliwe w teoretycznej analizie, w rzeczywistości zaś te dwie wartości chodzą w parze i albo razem się rozwijają, albo razem giną. Po drugie, u Ossowskiego nieposłuszeństwo w myśleniu jest nie tylko, a nawet nie tyle kategorią moralną, ile metodologiczną, jest nie tyle sprawą etyki zawodowej, ile sprawą warsztatu badawczego. Nauka jest bowiem dla niego dziedziną, która ze swej natury nie znosi konformizmu i podporządkowywania się opinii innych. Pojęcie nauki konformistycznej nie jest wprawdzie wewnętrznie sprzeczne, ale nauka konformistyczna jest tworem kalekim, swoistym dziwem natury, którego istnienie zapełnia tylko puste miejsca w historii pomiędzy okresami rozwoju nauki autentycznej.

To właśnie ta postawa, uparcie, konsekwentnie, niezależnie od ceny realizowana przez całe życie, zapewniła Ossowskiemu to wyjątkowe miejsce, jakie zajmuje w historii polskiej socjologii. Ossowski jest autorem znakomitych, nieraz na najwyższym światowym poziomie, prac z socjologii narodu (rękopis obszernej monografii na ten temat spłonął w czasie wojny, pozostało kilka prac mniejszych), teorii klas, teorii więzi społecznej, metodologii badań społecznych. Był wspaniałym nauczycielem, żył uniwersytetem i nauką, był przez wiele lat przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Ale to nie te i podobne jego zalety, zasługi i osiągnięcia powodują, że każda impreza akademicka związana z nazwiskiem Ossowskiego ściąga do dziś – dwadzieścia lat po jego śmierci – komplet uczestników. Ossowski nie stworzył szkoły naukowej. Miał zakład w Polskiej Akademii Nauk, miał katedrę na Uniwersytecie Warszawskim, miał wielu uczniów, ale szkoły naukowej nie stworzył. Jego uczniowie, zwolennicy, wielbicielce – to grupa niezwykle heterogeniczna, wyznawcy wszystkich możliwych poglądów teoretycznych i metodologicznych (i politycznych!). Co ich łączy? Akceptacja postawy Ossowskiego. Niemal to samo można powiedzieć o prawie całym polskim środowisku socjologicznym: jeśli nie akceptacja to respekt.

Jest to fakt znamienny, dowód na to, że rudymentarne wartości akademickie, które Ossowski tak konsekwentnie realizował są – mimo wszystko! – niezbywalne.

Pierwsza poważna rozprawa socjologiczna Ossowskiego to pisana w latach 1933–1938, a wydana na kilka tygodni przed wybuchem wojny Więź społeczna i dziedzictwo krwi. Książka ta stanowiła systematyczną, znakomicie udokumentowaną i pogłębioną analizę mitów rasowych i etnicznych. Ale nie tylko. Stanowi ona w pewnym sensie część większej całości, na którą składają się również prace zebrane w trzecim tomie Dzieł, to jest pisana w czasie wojny rozprawa Z zagadnień psychologii społecznej, którą dziś zaliczyłoby się raczej do rozważań nad ideologią, oraz studia i szkice teoretyczne na temat narodu, ideologii i więzi narodowej. Całą tę grupę prac łączy wspólne teoretyczne zaplecze, a są nim rozważania z zakresu socjologii wiedzy rozumianej jako teoretyczna refleksja nad społecznym uwarunkowaniem i społecznym funkcjonowaniem systemów przekonań. Refleksja tego typu pojawia się zresztą też w pracach późniejszych, a zwłaszcza w Strukturze klasowej.

Druga obszerna grupa prac Ossowskiego związana jest z marksizmem. Ossowskiego zgodnie zalicza się do lewicy demokratycznej. Przemawia za tym i jego działalność (zwłaszcza w urbanistyczno-społecznym eksperymencie, jakim u swych początków była Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa, w Towarzystwie Uniwersytetów Robotniczych oraz w tajnym wojennym Instytucie Planowania Społecznego), i jego publikacje ideologiczne, takie jak wydana konspiracyjnie w czasie wojny książeczka Ku nowym formom życia społecznego, i wreszcie pokrewieństwo teoretyczne niektórych prac Ossowskiego z marksizmem. W pierwszych latach po wojnie Ossowski określany był jako marksista i sam nieraz tak się określał. Pod koniec 1947 roku opublikował jednak artykuł Doktryna marksistowska na tle dzisiejszej epoki, który zawierał bardzo surową ocenę poziomu polskiego marksizmu tamtych czasów. Artykuł ten zapoczątkował bardzo ostrą polemikę z niektórymi z czołowych przedstawicieli oficjalnego marksizmu przerwaną w 1950 roku, ale wznowioną w 1956 roku. W rezultacie pierwszej fazy polemiki Ossowski został zaliczony do grona „burżuazyjnych” uczonych, a jako taki pozbawiony w 1951 roku możliwości aktywnego udziału w życiu akademickim. Do tej grupy prac trzeba też zaliczyć Strukturę klasową w społecznej świadomości, która nie jest wprawdzie pracą polemiczną, ale – może właśnie dlatego – najlepiej pokazuje stosunek Ossowskiego do marksizmu.

Trzecia wreszcie grupa tematyczna w socjologicznym dorobku Ossowskiego, to prace metodologiczne zebrane później w tomie czwartym Dzieł. Chodzi tu zwłaszcza o pisaną w ostatnich latach życia książkę O osobliwościach nauk społecznych i dwa znakomite, dotychczas niewykorzystane należycie studia na temat historyzmu i zróżnicowania kulturowego.

Ossowski w pierwszym, filozoficznym okresie swojej działalności naukowej był ściśle związany ze szkołą lwowsko-warszawską, co pozostawiło trwały ślad na jego warsztacie naukowym. W poglądach swych, zwłaszcza w poglądach na naukę i naukowość, na miejsce humanistyki w nauce, Ossowski odszedł jednak daleko od tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej, zbliżając się do nurtu, który później zaczęto u nas określać jako socjologię humanistyczną. Toteż metodologiczne prace Ossowskiego stanowią dosyć radykalną krytykę wpływów neopozytywistycznych w socjologii. Prace te napisał Ossowski na przełomie lat 50. i 60., a więc w okresie, gdy socjologia polska była na wpływy neopozytywizmu szczególnie podatna. Było to również widoczne wśród jego uczniów i studentów. Było widoczne, bo mogło być widoczne, bo Ossowski stworzył taką atmosferę, w której różnica poglądów, rzeczowa dyskusja i polemika były czymś naturalnym, były nieodłącznym atrybutem nauki. Między innymi dlatego nie pozostawił po sobie szkoły naukowej. Jego oddziaływanie na polską socjologię jest jednak trwalsze niż żywoty szkół naukowych.

Jan Strzelecki

Mój nauczyciel**

Ten człowiek był jednym z wybitniejszych umysłów i jednym z niezmiennie prawych charakterów polskiej radykalnej lewicy połowy dwudziestego wieku. Jego odejście warte jest innego oddźwięku niż wspomnienia, żal, kwiaty czy rekryminacje. Warte jest ogólniejszej refleksji, skierowanej ku gatunkowi jego człowieczeństwa w naszym umysłowym i społecznym życiu.

Pojęcie radykalnej lewicy czerpię ze słownika dotyczącego przedwojennych w Polsce stosunków. Oznaczało ono typ orientacji społeczno-politycznej ludzi uznających potrzebę zasadniczej przebudowy społecznej socjalistycznego rodzaju i współtworzących ośrodki myśli i działania, potrzebę takiej przebudowy głoszące i uzasadniające. Nie pokrywa się ono bez reszty z żadnym z ówczesnych kręgów politycznych i ogarniając ludzi z obu odłamów zorganizowanego ruchu robotniczego, obejmuje również ludzi bez ścisłej przynależności wyrażających swą łączność ze sprawą wartości, wiodących ku ideom radykalnej społecznej przebudowy w sposób inny niż poprzez partyjną przynależność i wiążące się z nią typy działania i odpowiedzialności. Nie zapominajmy, że do nich właśnie należeli ludzie tacy, jak Krzywicki czy Broniewski, co przytoczone zostaje jako jeszcze jeden dowód na to, jak bogate jest drzewo życia.

Jeśli z początku określam Stanisława Ossowskiego za pomocą tak ogólnego terminu, to – po pierwsze – dlatego, aby podkreślić jego zadawnioną łączność ze sprawami społecznego obozu polskiej lewicy, jak i – po drugie – przyjrzeć się poprzez jego indywidualny kształt pewnej postaci ludzkiej wrażliwości, jej losom, jej dokonaniom i jej wadze, jej doniosłości dla sprawy kultury socjalistycznego narodu. człowiek ten był z tą sprawą najgłębiej związany. Wydaje się więc rzeczą sensowną i pożyteczną, abyśmy kulturę tę usiłując tworzyć, poświęcili nieco czasu tym problemom, w które uwikłane było szczególnie mocno jego istnienie i jego rodzaj służenia wartościom, które tym symbolem określał.

Takich jak on ludzi próbowano w okresie minionym mierzyć pewną szczególną miarą, którą nazwałbym modelem dorastania. Model ów opierał się na założeniu, że ci, którzy w jego imię wydają oceny, władają pełnią światłości w dziedzinie sądów o prawdzie i fałszu, o pożytku czy szkodliwości tkwiącej czy mogącej wynikać z aktów ludzkiej myśli. Myśl inna, niż ich własna, była zawsze myślą mierzoną, nigdy współtworzącą miarę. Dla tej myśli mierzonej, myśli wytwarzanej przez mniej doskonałe umysły, umysły skażone, umysły dalsze od esencji prawdy skonstruowano skalę, za pomocą której wyrokowano o odległości, dzielącej je od kręgu pożytecznej prawdy i prawdziwego pożytku. Ludziom władającym tą skalą przypisywano cechy najcelniejszych miłośników ludzkości, co stanowiło tytuł upoważniający ich do mierzenia procesów wzrostu wszystkich pozostałych. Skala uważana była ponadto za wynikającą niezbicie z twórczego przetrawienia wszelkich zdobyczy ludzkiego umysłu i powierzona administracji, która opiekować się mogła wzrostem ludzi według ustalonych na niej stopni dojrzałości.

Ten model, wcielany z różnorodną intensywnością, był nie tylko oparciem dla techniki działania, uzasadnianej historycznym kontekstem, sytuacjami skrajnego konfliktu, towarzyszącymi rewolucyjnym przemianom, lecz utrwal ił się jako rodzaj kulturowego wzoru, jako wyobrażenie o ideale, o tym, jak być powinno.

Otóż człowiek ten, będąc bliskim ludziom komunistycznej również lewicy, zaskarbiając sobie ową okupacyjną postawą eneszetowski wyrok, przed którym musiał kryć się pod Warszawą w przedpowstaniowych miesiącach, przyjmując wiele funkcji przedstawicielskich w latach powojennych, nigdy nie uznał naszkicowanego powyżej modelu kontroli życia umysłowego za coś więcej niż za historyczny akcydens, niezdolny sprostać humanistycznym zadaniom dzieła radykalnej, społecznej przebudowy; nigdy nie uznał go za miarę swego myślenia i wartościowania; zachował pełnię swej autonomii nie przeciw, lecz w imię idei socjalizmu, podobny w tym innemu przykładowi autonomii ideowego sądu, który legł u podstaw moralno-politycznego autorytetu popaździernikowych rządów.

Wydaje się, że człowiek ten osiągnął szczególny wymiar autonomii myśli i sądu, wymiar nieczęsty w naszych czasach i stanowiący – mym zdaniem – nie tylko jego indywidualne osiągnięcie, lecz będący dobrem wspólnym naszej społeczności. Autonomia oznacza samodzielny stosunek do miary w ludzkich sprawach, do miary dobra i zła, do miary prawdy i fałszu, godności i niegodności działania. Samodzielny to nie znaczy, jak myślą dzieci i niektórzy z filozofów, skierowany zawsze i z reguły przeciwko temu, co myślą i czynią inni, uznający odmienność za konieczny warunek słuszności. Samodzielny to znaczy przede wszystkim przyjmujący osobistą odpowiedzialność za akt wyboru kryteriów, nie dążący do wyzbycia się odpowiedzialności za trwanie i rozwój wybranych wartości, do przerzucania tego ciężaru na niczyje barki, choćby to były obszerne barki historii. Szczególną dziedziną poczucia odpowiedzialności Stanisława Ossowskiego była prawość myślenia. Prawość rozumiem tu w podwójnym sensie – zarówno logicznym, jak w etycznym. W logicznym pojęcie to oznaczałoby to wszystko, co wiąże się z rzetelną znajomością naukowego rzemiosła. Pracą doktorską Stanisława Ossowskiego była rozprawka o pojęciu znaku, będąca wyrazem jego związku z warszawskim zespołem lwowsko-warszawskiej szkoły logicznej analizy, któremu przewodził wtedy, i nie tylko wtedy, Tadeusz Kotarbiński. Umiejętność rozumienia budowy i funkcji języka nauki, sztuka władania naukowym znakiem towarzyszyła mu od tego czasu w jego długoletniej naukowej pracy bez względu na obszar zagadnień, ku którym zwracał uwagę. Precyzja rozbioru cechuje niezmiennie zarówno rozważania o sztuce, zebrane w roku 1933 w książce U podstaw estetyki, jak i wydany w roku 1962 tom rozpraw O osobliwościach nauk społecznych, będący ostatnią z jego gotowych prac. Dbałość o klarowność języka, o precyzję pojęć nosiła tu cechy postawy etycznej – dochodzimy w ten sposób do szerszego kręgu zagadnień, związanych z właściwym Stanisławowi Ossowskiemu pojmowaniem roli człowieka nauki. Rola ta była pojmowana jako udział w tworzeniu i przekazywaniu dobra, którym jest nauka, jako wyraz ludzkich zdolności, cecha człowieczeństwa. Ale jednocześnie – i to właśnie na terenie nauk społecznych – z rolą tą wiąże się udział w tworzeniu jasności o charakterze stosunków między ludźmi; jasności, która by wiązała się z historycznym nurtem dążeń do społecznej sprawiedliwości i która towarzyszyłaby sprawie kształtowania socjalistycznego społeczeństwa, będąc jednocześnie narzędziem i miarą. Działanie na rzecz tej jasności uznawał za doniosły składnik humanistycznych funkcji nauki. Jego pierwsza socjalistyczna książka Więź społeczna i dziedzictwo krwi opuszczała prasę drukarską w momencie, kiedy „znakomita organizacja militarna głosicieli rasistowskiej religii kończyła gromadzenie sił do wyruszenia na podbój świata” (z przedmowy). Była to właśnie książka podejmująca rozprawę z mitologią rasizmu, która tak przerażająco zaciążyć miała nad historią Europy i świata następujących lat. Praca ta podejmowała jednocześnie temat szerszy, niż analizowana w niej doktryna, temat struktury i funkcji mitologicznego myślenia, atakującego u schyłku lat 30. osiągnięcia wiekowego rozwoju społecznych nauk, niszczącego układ krążenia prawdy i intronizującego, w samym środku kontynentu, zamknięte państwo przemocy, rzucając wyzwanie wszelkim wolnościowym zdobyczom ostatnich dwu wieków. Lata te nie sprzyjały przekonaniu, że idee, które wiodły ku tym zdobyczom, mają zapewnioną przyszłość, że historia będzie dla nich łaskawa na mocy immanentnych właściwości historycznego procesu. Proces ten wypadał z właściwej wszelkim ideologiom postępu osiemnastowiecznej perspektywy, w myśl której kolejnością historycznych zdarzeń włada rodzaj mechanizmu sprawiającego, że – wprost, czy też dialektycznie – następuje stały przybór ludzkiej wolności i rozumu kierującego działania ku celom coraz doskonalszym. Era liberalna, w której ideach zanurzone były po szyję społeczno-rewolucyjne ruchy klas wyzyskiwanych, zachodziła, ale system, który ją wypierał, nie był systemem rewolucyjnej kontynuacji jej wolnościowych założeń i instytucji: był faszystowskim systemem reakcyjnej negacji, rozciągającym na całość społecznego życia władztwo przemocy i terroru, i głoszącym, że wszystko, co do rozwoju człowieka wniosły ostatnie cztery wieki, było jedynie błędem wykolejonego pustą wolnością intelektu.

Nie przestaję, pisząc tekst powyższy, pisać o Stanisławie Ossowskim. Poznałem go w czasie okupacji, na polskim dnie morderczego ciśnienia uruchomionego przez zwycięski faszyzm. Czynił on na mnie zawsze wrażenie człowieka, który widząc walenie się instytucji, sprzyjać mających trwaniu i rozwojowi cennych właściwości społecznego życia, uważał za oczywiste działać tak, jakby dalsze tych właściwości trwanie zależało od jego wierności. To, podobno niesocjologiczne, rozstrzygnięcie stanowiło o jego ludzkim kształcie. Tamten czas był przecież nie tylko czasem walki, był również czasem świadectwa. A raczej były w nim akty świadectwa, które były udziałem w walce, i były postacie walki, które były udziałem w świadectwie.

„To, co widzimy naokoło siebie, wystarcza raczej, aby rozbić doszczętnie wiarę, którą karmiły się przed nami trzy czy cztery pokolenia, wiarę w postęp dokonujący się samorzutnie pod działaniem praw dziejowych. Z wiary tej pozostało nam tylko przeświadczenie o postępie technicznym, którego zawrotne tempo nie może budzić niczyich wątpliwości; ale ojcowie nasi, którzy wierzyli w postęp moralny, w ciągłe doskonalenie się obyczajów i sumień, dzisiaj wydają się nam naiwnymi optymistami.

Maksymalista, który chce żyć bez złudzeń, ma zatem dzisiaj trudne zadanie. Musi wytrwać na posterunku, nie podniecając się narkotykiem wiary w postęp, nie podniecając się narkotykiem wiary w człowieka”.

Ten fragment pisanego w czasie okupacji tekstu, przedrukowany w 1956 roku w „Przeglądzie Kulturalnym”, wydaje mi się szczególnie istotny dla zrozumienia jego postawy. Terminem „maksymalista” określał człowieka, który pomimo najcięższych doświadczeń nie tracił przekonania, że nikomu nie jest zamknięta możliwość odnalezienia w sobie odzewu na głos cenniejszych pierwiastków ludzkiej natury. Złudzeniem nazywał pogląd, że najlepszy nawet układ społecznych warunków zapewnić może trwałe pierwiastkom tym zwycięstwo. Akt świadectwa na rzecz wartości był więc w jego pojmowaniu wsparciem sprawy nieustannie zagrożonej i nieustannie mieszczącej się w polu nadziei. Pogląd dawniejszych pokoleń wyznawców postępu, według którego historia zmierza ku czasowi, w którym człowiek będzie człowiekowi lilią na mocy urzeczywistnionych warunków nieskrępowanego rozwoju, był dla niego kolejnym fragmentem optymistycznych mitologii. Ale podejmował na swój sposób ów obraz, jako źródło twórczego napięcia, graniczny wykres sytuacji, która by choć na chwilę zstąpić mogła na ziemię, gdyby każdy z nas na chwilę choć sprostał wezwaniu.

„Przekonanie, iż od każdego z nas zależy stopień prawdopodobieństwa, że świat, że człowiek przekształci się w takim a nie innym kierunku – nawet gdyby to prawdopodobieństwo było w ogóle nieznaczne – niektórym typom ludzkim wydaje się bardziej podniecające niż przekonanie, iż sprawa jest wygrana, że byłaby wygrana nawet bez naszego udziału”.

To zamykający ustęp tego samego utworu, noszącego datę roku 1943.

To nie był passus z traktatu o psychologicznych komponentach takiego czy innego wyboru społecznej filozofii. To był akt określenia samego siebie. To określenie wydaje się optować na rzecz poglądu zgodniejszego z doświadczeniem. Udział w tym doświadczeniu, pomnażanie jakiej bądź szansy prawdopodobieństwa w tak opisanej grze z nie zawsze łaskawym losem było stałym obyczajem Stanisława Ossowskiego.

Jego głębokie socjalistyczne afirmacje płynęły z przekonania, że zasadniczy zrąb instytucjonalny socjalistycznego ustroju może być w tej grze pomocą. Dawał temu wyraz od czasów TUR-owej współpracy ze Stefanem Czarnowskim, swym mistrzem na polu socjologicznej analizy kultur, poprzez okupacyjne publikacje i współpracę z planującym powojenną Warszawę urbanistycznym WSM, w polemikach wokół teoretycznych zadań marksizmu w pierwszych powojennych latach i w swej długoletniej pedagogicznej i społecznej działalności. Jego czynne zaangażowanie w społeczną działalność nie przeszkadzało mu spoglądać na wiele zjawisk z dystansem socjologa kultury. Wiele czynników i warunków realizacji socjalistycznych dążeń uważał za sytuacyjnie zmienne.

„Podporządkowanie kultury dyrektywom politycznym może znaleźć usprawiedliwienie w chwilach wielkich kataklizmów, kiedy to cała energia społeczna jest skoncentrowana ku jednemu bliskiemu celowi” – pisał w artykule Taktyka i kultura w roku 1956, myśląc o latach poprzednich. Ale w tym samym tekście zwracał się z całą siłą przeciwko zakorzenionemu obyczajowi kompromisów z prawdą, przeciwko technice półprawd, sformułowań dopuszczających wielorakie interpretacje tak, aby można się było obronić i przed tym, kto zaatakuje w imię linii politycznej, i przed tym, kto zaatakuje w imię prawdy i wyrażał przekonanie, że „presja polityczna deformująca wyniki badań lub hamująca ich rozwój nie była przy budowaniu socjalizmu koniecznością, lecz błędem wynikającym z niedoceniania skutków dalekosiężnych”.

Presja ta pozbawiła go profesury w okresie stalinizmu.

W kulturze socjalistycznej Stanisław Ossowski akcentował potrzebę różnorodności, współistniejącej ze sferą jednolitych rozstrzygnięć dotyczących kierunku rozwoju i wykonawstwa podstawowych dziedzin narodowej gospodarki. Rozważając sprawy w kategoriach modelu decyzji, wyrażał przekonanie, że bujności i autentyczności tej kultury sprzyja taki model, w którym zakres działania jednego wspólnego ośrodka decyzji dotyczy spraw racjonalnego systemu planowania i dopuszcza szeroko wielocentryczność pozostałych obszarów społecznego życia, w których współdziałanie przebiega na zasadzie systemu porozumień.

„Ta koncepcja ładu społecznego – pisał w O osobliwościach nauk społecznych – narzuca dzisiejszemu człowiekowi zagadnienia pierwszorzędnej wagi i otwiera szerokie pole dla badań socjologicznych i dla socjologicznej wyobraźni. Idzie o rozwiązanie konfliktu między efektywnością jednolitego kierownictwa i humanistycznymi wartościami policentryzmu”.

Istnienie tego człowieka było przykładem zaangażowania na rzecz wartości niezmiernie dla rozwoju kultury socjalistycznej doniosłych. Czas teraźniejszy jest czasem adaptacji wielkich struktur społecznego życia do naglącej potrzeby takiego ładu na ziemi, w którym między różnymi ośrodkami decyzji zaistniałby ludzki system porozumień, a wewnątrz nich konformizm lub autorytet nie przygniatał różnorodności możliwych dróg rozwoju człowieka. Wyobraźnia socjologiczna, wyobraźnia humanistyczna, o której pisał w swej ostatniej pracy, wydaje się zwiększać trudne prawdopodobieństwo osiągnięcia takiego ładu.

*Tekst opublikowany pierwotnie jako: Wstęp, [w:] O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego, red. E. Mokrzycki, M. Ofierska, J. Szacki, Warszawa 1985.

**Tekst opublikowany pierwotnie w: Portrety uczonych polskich, red. A. Biernacki, Kraków 1974, s. 357–361

Edward Passendorfer

Urodzony 13 I 1894 w Wadowicach Górnych. Studia, doktorat (1919) i habilitacja (1929) na UJ. Pracownik Państwowego Instytutu Geologicznego (1919–1930) i asystent w Akademii Górniczej (1920–1930). Docent Uniwersytetu Poznańskiego (1930–1932), profesor USB w Wilnie (1936–1939), profesor UMK w Toruniu (1946–1952). Pierwszy dziekan Wydziału Geologii UW (1952–1954), kierownik Katedry Ogólnej i Zakładu Geologii Dynamicznej (do 1964).

Geolog; paleontolog i stratygraf mezozoiku, podejmujący też problematykę czwartorzędu i z zakresu geologii dynamicznej; badacz geologii Tatr, obrzeżenia Gór Świętokrzyskich, Pomorza i Litwy. Popularyzator geologii, organizator edukacji uniwersyteckiej i badań geologicznych w Wilnie, Toruniu i Warszawie.
Członek PAN (1960).
Zmarł 10 VIII 1984 w Warszawie.

Studjum stratygraficzne i paleontologiczne nad kredą serji wierchowej w Tatrach, Warszawa 1930; Studia nad stratygrafią i paleontologią jury wierchowej w Tatrach, Warszawa 1935; Zarys budowy geologicznej Wilna i okolic, „Annales Societatis Geologorum Poloniae” 1946, t. XVI, s. 53–125; Jak powstały Tatry, 7 wydań, Warszawa 1934–1983.

J. Głazek, P. Roniewicz, Edward Passendorfer (1894–1984), „Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego” 1984, R. 55, z. 3–4.

MICHAŁ SZULCZEWSKI

EDWARD PASSENDORFER

1894–1984

Warszawa i stołeczny uniwersytet znalazły się dopiero na ostatnim etapie drogi życiowej Edwarda Passendorfera. Etap ten okazał się jednak długi, bo zajął ponad jedną trzecią z jego 90-letniego życia. Wypadał on przy tym na czasy szczególne, bo powojenne, kiedy trzeba było dać pierwszeństwo potrzebom wspólnym, pozostawiając swoje własne w ich cieniu.

Osobowość Edwarda Passendorfera i jego indywidualność naukowa kształtowały się jednak na południu Polski, w dawnej Galicji. Urodził się 13 stycznia 1894 roku w Wadowicach Górnych, tych w powiecie mieleckim, studiował w Krakowie, a od początku pracy naukowej myślą i uczuciem związał się z Tatrami.

Był najstarszym spośród pięciorga dzieci urzędnika pocztowego Oskara Passendorfera i Bronisławy z Wachalów. Naukę rozpoczął w Podgórzu, gdzie uczęszczał wpierw od Szkoły Ludowej, a w 1912 roku skończył z odznaczeniem tamtejsze gimnazjum i rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wybrał kierunek geologiczny. Dobra to była szkoła. Znalazł się w kręgu uczniów prof. Władysława Szajnochy, kierownika pierwszej w Polsce katedry geologii, utworzonej w 1886 roku, a wśród ówczesnych wykładowców były takie tuzy, jak krystalograf Stefan Kreutz, mineralog i petrograf Józef Mrozewicz, paleontolog Józef Grzybowski, a z nauk sąsiadujących z geologicznymi – botanik Marian Raciborski, zoolog Michał Siedlecki, chemik Karol Olszewski, czy fizyk Marian Smoluchowski. Po ukończeniu studiów korzystał jeszcze z wykładów i seminariów Jana Nowaka, należącego do młodszej generacji profesora paleontologii, a potem geologii. Miasto było do studiowania geologii wyśmienicie położone, skalne podłoże sięgało aż do śródmieścia i szeroko wyłaniało się pod bokiem, w którą by stronę nie ruszyć, więc łatwo tu było poznawać geologię nie tylko z wykładów i książek, lecz także prosto ze skały.

Zaangażowanie Passendorfera nie ograniczało się jednak do samej geologii. Za wzór mając ojca, działacza Sokoła i Towarzystwa Szkoły Ludowej, wyniósł z domu czynną postawę patriotyczną i panujące wówczas przeświadczenie, że dobro narodu wymaga podniesienia poziomu kulturalnego i świadomości narodowej ludu. W młodości należał do organizacji „Promień”, związanej z PPS i w ramach Uniwersytetu Robotniczego prowadził w latach 1912–1913 wykłady na Grzegórzkach. Jeszcze będąc uczniem, a potem studentem, wygłaszał odczyty i uczestniczył w innych formach działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej, pozostającego wówczas pod wpływem narodowych demokratów. Prowadził teatr i bibliotekę w Kobierzynie, a że miał dobre pióro, to jako student I roku wziął udział w konkursie rozpisanym z okazji 50-lecia powstania styczniowego i za pracę o akcji dyplomatycznej w roku 1863 otrzymał pierwszą nagrodę. Wydrukowana jako Historya polityczna powstania narodowego w r. 1863/1834, była też ona pierwszą jego publikacją. Gdy zaś powstawała niepodległa Polska i w 1920 roku przyszło do walki o ustalenie jej zachodniej granicy, włączył się w akcję plebiscytową na Śląsku Opolskim z odczytami o Polsce i o jej historii.

Studia przerwała mu w 1915 roku służba wojskowa w armii austriackiej, z której powrócił na uniwersytet po dwóch latach, dosłużywszy się stopnia feldfebla (pisał tak jeszcze w formularzu po kolejnej wojnie światowej). Jeszcze się wojna całkiem nie skończyła, a już był znowu na uniwersytecie i w Tatrach. Pieczę nad jego edukacją pełnił dalej prof. Szajnocha, ale zasadniczy wpływ na ukierunkowanie jego pracy naukowej miało zetknięcie się z pięć lat starszym od niego Walerym Goetlem, asystentem w Gabinecie Geologicznym UJ. Goetel żył górami: wspinał się w Tatrach, jeździł na nartach i prowadził tam badania geologiczne. Gdy Passendorfer kończył studia, Goetel miał już doktorat Uniwersytetu Wiedeńskiego i osiągnięcia w dziedzinie stratygrafii tatrzańskich serii reglowych, więc wprowadził młodszego kolegę w geologię Tatr i zachęcił, aby się także nią zajął.

Kiedy Passendorfer wybierał tematykę pracy magisterskiej z przebranych już tematów tatrzańskich pozostały – jak sam wspominał – same ochłapki. Na jej przedmiot wybrał skały wieku kredowego z tatrzańskiej serii wierchowej. Przedmiot ten zdawał się do badań niewdzięczny i mało treściwy, bo było tam – jak pisał – „skamieniałości tyle, co kot napłakał, a do tego jeszcze takie «dziady», że rozpacz brała”1. Przypuszczano wówczas, że do kredy należą tylko przykrywające starsze formacje wapienne jednostajne margle, ale ich wiek pozostawał niejasny i sporny, bo nie było go z czego wyprowadzić. Passendorferowi udało się jednak rozpoznanie kredy wierchowej obszernie poszerzyć, najpierw o przeoczane, bo skrywające się w trudniej dostępnych miejscach wapienie leżące u spodu tych margli (piętro albskie), cienkie wprawdzie, ale miejscami z obficie nagromadzonymi w nich skamieniałościami, a potem o jeszcze starszą formację wapienną, o ujawnionej przez niego naturze rafowej, odpowiadającą znanemu z Prowansji i z Alp urgonowi. Wykroiła się z tego nie tylko odkrywcza praca magisterska, lecz także potem jeszcze rozprawa doktorska na zaproponowany mu przez Goetla, a kierowany przez Szajnochę temat Szkic opracowania stratygraficznego kredy Górno-tatrzańskiej. Uzyskany w 1919 roku doktorat filozofii z zakresu geologii i opublikowana dwa lata później rozprawa Kreda serji wierchowej w Tatrach, stanowiąca jego podstawę, efektownie rozpoczęły jego karierę naukową.

Rok uzyskania przez niego doktoratu był szczęśliwy także i dla Polski, bo przyniósł jej wyzwolenie spod zaborów. Powstał od razu Państwowy Instytut Geologiczny (PIG), prof. Mrozewicz objął jego dyrekturę i potrzeba mu było geologów zdolnych do prowadzenia samodzielnych badań geologicznych, prac kartograficznych i poszukiwania surowców mineralnych dla uwolnionego kraju. Znalazł się wśród nich także Passendorfer, który od roku musiał się zadowalać posadą demonstratora w Zakładzie Geologii UJ. Praca w Instytucie zapewniała znacznie lepsze możliwości prowadzenia badań naukowych niż w uczelni, a do tego korzystniejsze warunki materialne, więc posada była atrakcyjna. Główna siedziba Instytutu mieściła się wprawdzie w Warszawie, ale Passendorferowi pozwolono pozostać w Krakowie i stamtąd prowadził badania.

Rok później Walery Goetel otrzymał profesurę geologii i paleontologii w nowo powstałej w Krakowie Akademii Górniczej i zatrudnił u siebie Passendorfera, na stanowisku asystenta w Zakładzie Geologii Ogólnej i Paleontologii (od 1925 roku Zakładzie Geologii Ogólnej). Pozostał tam dziesięć lat, kształcąc górników w podstawach geologii. Zachował także związek z Uniwersytetem Jagiellońskim, bo pracując w Instytucie, można było gromadzić dorobek naukowy, na jego podstawie uzyskać na uczelni veniam legendi i czekać, aż się zwolni katedra uniwersytecka, aby się o nią ubiegać.

Pracując w PIG, Passendorfer dzielił czas między kontynuację badań w Tatrach oraz prace nad mezozoikiem obrzeżenia Gór Świętokrzyskich, podporządkowane opracowywaniu arkuszy Przedbórz i Opoczno mapy geologicznej Polski. Publikował systematycznie, ale głównie w instytutowej manierze krótkich sprawozdań z postępu badań. Zbiorczy obraz wyników badań nad triasem i jurą kartowanych obszarów przedstawił w publikacjach z 1928 i 1939 roku. Opisał także szczególnie wartościowe dla stratygrafii czwartorzędu osady interglacjalne, po odkryciu ich w Bedlnie (1925, 1931), Barkowicach Mokrych i Olszewicach (1930, 1931).

W jego dorobku po doktoracie wyróżnia się jednak przede wszystkim wydane po polsku i po francusku Studjum stratygraficzne i paleontologiczne nad kredą serji wierchowej w Tatrach (1930), poświęcone albskiemu wycinkowi systemu kredowego. Rozprawa ta przyniosła mu także rok wcześniej habilitację z geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, w następnym roku rozszerzoną o paleontologię. Przedstawiona w tej monografii środkowokredowa fauna amonitowa okazała się najbogatszą w całych Karpatach i miała ponadregionalne znaczenie dla stratygrafii tego piętra.

Jej ukończenie poprzedziła podróż do Szwajcarii i Francji w 1925 roku, wywołana potrzebą porównania własnych skamieniałości z typowym materiałem opisanych wcześniej gatunków. Najpierw udał się do Lozanny. Była to wówczas Mekka polskich geologów, zwłaszcza tatrzańskich, bo wykładał tam prof. Maurice Lugeon, wybitny geolog alpejski i przyjaciel Polaków. Pamiętano, że nigdy nie będąc w Tatrach, na podstawie mapy geologicznej zrewolucjonizował interpretację budowy geologicznej tych gór w stylu tektoniki płaszczowinowej, a potem w terenie błyskotliwie dowiódł swych racji. Aby zapoznać się z wzorcową dla Tatr budową Alp Zachodnich wyprawił się też Passendorfer w góry. Potem pojechał do Genewy i do Grenoble, by oznaczyć swoje ramienionogi. Zakończył podróż w Paryżu, gdzie w Muzeum Historii Naturalnej mógł porównać swoje zbiory z amonitami i belemnitami opisanymi przez Alcide d’Orbigny w pierwszej połowie XIX wieku.

W badaniach tatrzańskich nie poprzestał na kredzie. Nim doszedł do habilitacji znalazł też w serii wiechowej nie mniej obiecujące stanowiska ze skamieniałościami jurajskimi. Zabrał się za nie z nie mniejszą pasją, niż wcześniej za znaleziska kredowe. Był szczupły, średniego wzrostu, wprawdzie nie mocarz, ale sprawny i obyty z górami. Wykuwał w górach amonity całymi dniami, a pod wieczór, o dwóch kijach, zgięty pod plecakiem załadowanym skamieniałościami schodził do Kir ze Świstówki. Znalazł podstawy do wyróżnienia jurajskiego piętra kimerydu (1928), ale najbogatszą i najbardziej wartościową okazała się fauna z cienkiej warstwy środkowojurajskiego piętra baton. Wyniki ogłosił w dwóch częściach opracowania Studia nad stratygrafią i paleontologią jury wierchowej w Tatrach (1935, 1938) i zapowiadało się, że na tym nie poprzestanie.

Zatrudniony był Passendorfer w PIG, póki mu w 1930 roku nie oferowano profesury nadzwyczajnej z katedrą paleontologii na Uniwersytecie Poznańskim. Zwolniła się ona po przejściu prof. Wihelma Friedberga na Uniwersytet Jagielloński, gdzie objął on katedrę paleontologii po prof. Janie Nowaku. Passendorfer był ledwie rok po habilitacji, miał 36 lat, więc jego kariera rysowała się bardzo pomyślnie. Bywało przecież, że na profesurę trzeba było czekać latami. Zdawało się, że dotarł do bezpiecznej przystani i osiądzie tu na stabilnej i godnej pozycji profesora, mając swobodę w prowadzeniu badań i zapewniony godziwy byt materialny. Tymczasem jego sprawy potoczyły się tym razem niefortunnie.

Ówczesna procedura wymagała przeniesienia najpierw veniam legendi z Uniwersytetu Jagiellońskiego na Poznański, co wymagało zgody Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a potem uzyskania nominacji profesorskiej przez to ministerstwo. Pokonawszy pierwszy z tych progów, został Passendorfer w 1930 roku docentem Uniwersytetu Poznańskiego (docentury nie były etatowe), na razie uzyskał tam etat zastępcy kierownika Katedry Paleontologii i zaczął wykładać. Zamieszkał w Poznaniu sam, w kawalerce, a żona z przeprowadzką czekała w Krakowie na pomyślne sfinalizowanie jego starań o profesurę. Tymczasem sprawa się wlekła, a Passendorfer niecierpliwił. Był jeszcze ciągle zatrudniony w PIG i do momentu powołania na stanowisko profesorskie nie musiał z tej pracy rezygnować. Jednakże do Polski dotarł kryzys gospodarczy, w PIG rozpoczynały się cięcia etatów i obawiał się, że straci tam pracę, nim rozstrzygnie się sprawa jego nominacji profesorskiej w Poznaniu. Minister Janusz Jędrzejewicz zabierał się wtedy za gruntowną redukcję katedr na uniwersytetach, więc Passendorfer niepokoił się także, że poznańska Katedra Paleontologii również może ulec likwidacji przez włączenie jej do Katedry Geologii, kierowanej przez prof. Kazimierza Wójcika. A że był popędliwy, to wybrał się do Warszawy z interwencją u wiceministra ks. prof. Bronisława Żongołłowicza.

Rozmowa ta nie wyszła mu na dobre. Była nieprzyjemna i wiceministra nastroiła do niego nieprzychylnie. Passendorfer zagroził rezygnacją z ubiegania się o katedrę i przyczynił się do spełnienia swych najgorszych obaw, bo paleontologię rzeczywiście włączono do Katedry Geologii, podczas gdy jego etat w PIG – jak się okazało – już wcześniej w ramach oszczędności znalazł się wśród dziesięciu zlikwidowanych. Żongołłowicz pewnie się do konfuzji Passendorfera przyczynił, ale głównym jej powodem były redukcje etatów związane z kryzysem gospodarczym oraz polityka ministra Jędrzejewicza wobec uniwersytetów. Trudności te dotknęły również mineraloga i petrografa Kazimierza Smulikowskiego, będącego w podobnej sytuacji na tym samym uniwersytecie, a także Jana Samsonowicza, czekającego na profesurę paleontologii we Lwowie, ale oni ten okres przeczekali i w końcu na katedry ich powołano.

Z końcem roku akademickiego 1931/1932 Passendorfer rozstał się wobec tego z Poznaniem i na trzy lata ze szkolnictwem wyższym. Zatrudnienie znalazł na Górnym Śląsku, od 1933 roku jako nauczyciel w Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczym im. Braci Śniadeckich w Siemianowicach Śląskich. Wykładał także w Instytucie Pedagogicznym w Katowicach i kierował tamtejszym Ogniskiem Metodycznym Geografii. Zajęciu nauczycielskiemu oddał się z zapałem, uczył, prowadził wycieczki geologiczne. Wśród uczniów zainteresowanych przez niego geologią znalazł się też Wojciech Grocholski, w dalekiej przyszłości kierownik Katedry Geologii w Poznaniu. Doświadczenia pochodzące z pobytu na Śląsku znalazły wyraz w pierwszych artykułach publicystycznych Passendorfera, dotyczących szkolnictwa i potrzeb geologii Śląska.

Możliwość powrotu do pracy akademickiej zaświtała dopiero, gdy na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie zwolnił się etat kierownika Katedry Geologii, po przejściu z powodu choroby w 1933 roku profesora Bronisława Rydzewskiego w stan spoczynku. Zastąpienie go nie nastąpiło od razu. Katedrę miał już objąć w 1935 roku Jan Samsonowicz, jako profesor zwyczajny, ale wycofał się, gdy oferowano mu takąż profesurę i Zakład Paleontologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza w dogodniej dla niego położonym Lwowie. Passendorfer skorzystał z tej możliwości, zadowolił się otrzymaną w 1936 roku profesurą nadzwyczajną i w Wilnie spędził następne dziewięć lat, chociaż tylko trzy pierwsze w polskim Wilnie i na tamtejszym uniwersytecie.

Uniwersytet wileński był jeszcze bardzo młody, bo dawna uczelnia podzieliła los Uniwersytetu Warszawskiego, zamknięta karnie po powstaniu listopadowym. Odtworzono ją dopiero po odzyskaniu niepodległości. Polodowcowy czwartorzęd, ukazujący się w litewskim krajobrazie, skłaniał aby się nim zająć, ale Passendorfer na razie wydawał drukiem opracowania materiału zebranego w latach pracy w PIG.

W 1938 roku zdążył jeszcze raz pojechać do Francji, aby tym razem w muzeach w Lyonie i Paryżu przeprowadzić studia porównawcze jurajskich skamieniałości tatrzańskich. Skorzystał też ze sposobności, by zapoznać się z jurą Prowansji i obejrzeć atrakcje geologiczne w innych rejonach Francji – skaliste wybrzeże Bretanii, zamarłe wulkany Owernii, lodowce spływające z masywu Mont Blanc. Ze szwajcarskiego Zermatt wędrował pod Monte Rosa i Matterhornem, a podczas wycieczek zjazdu Francuskiego Towarzystwa Geologicznego poznał rejony o najbardziej wyrazistej budowie płaszczowinowej w Alpach francuskich. Okazało się potem, że musiało mu tych wrażeń alpejskich wystarczyć na resztę życia.

Ledwie zdążył się w Wilnie zadomowić i urządzić na uniwersytecie, gdy rozpoczęła się wojna i Polska straciła niepodległość. Wilno, wraz z Litwą, przechodziło z rąk do rąk. Przeżył tam władzę litewską, niemiecką i dwukrotnie sowiecką. Polacy wszystkich mieli tu przeciwko sobie: Rosjan, Niemców i Litwinów, na przemian albo zarazem, bo Litwini uczestniczyli w rządach jednych i drugich okupantów.

Najpierw, we wrześniu 1939 roku, Wilno zajęli Sowieci, ale w październiku oddali je Litwie, z początku pozornie niezależnej. Przez pierwsze miesiące panowania litewskiego polski uniwersytet jeszcze funkcjonował, ale wkrótce zaostrzono kurs antypolski i zabrano się za „odpolszczanie” Wilna. Z końcem trymestru, 15 grudnia 1939 roku, polski Uniwersytet Wileński zamknięto. W jego miejsce utworzono uniwersytet litewski, na którym nie zatrudniono żadnego z dotychczasowych polskich profesorów. Dla Passendorfera oznaczało to koniec pracy na uczelni, ale nie akademickiego nauczania. Uczelnię przekształcono w tajny Uniwersytet Stefana Batorego i profesor został wykładowcą geologii na jego Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym. Rozwinięto też szeroko nielegalne szkolnictwo na niższych szczeblach edukacji więc uczestniczył również w nauczaniu na poziomie gimnazjalnym, do czego miał dobre przygotowanie z okresu pracy na Śląsku.

Sowieci, ośmieleni sukcesami Niemiec w wojnie z Francją, w połowie maja 1940 roku dokonali aneksji państw nadbałtyckich, a potem wymusili wcielenie ich do Związku Sowieckiego. 3 sierpnia 1940 roku Litwa stała się Litewską SRR. Passendorferowi nazwisko przerobiono na Passendorferas i jeszcze w lipcu zatrudniono go w charakterze geologa w Litewskim Komitecie Energetycznym, zamienionym później w Litewski Urząd Geologiczny. Komitet zajmował się poszukiwaniem surowców mineralnych dla potrzeb przemysłowych, a jemu przypadło poszukiwanie surowców ceramicznych w czwartorzędzie. Później Urząd Geologiczny polecił mu wykonanie mapy geologicznego Wilna i okolic, co poszerzyło jego zainteresowanie czwartorzędem. Wyniki ówczesnych badań przedstawił w obszernym opracowaniu budowy geologicznej tego obszaru dopiero w 1946 roku, kiedy znalazł się już daleko od Wilna. Tyle miał pożytku z tych lat straconych dla normalnej pracy naukowej.

Porządki sowieckie trwały przez rok i tyle samo zatrudnienie Passendorfera w ich urzędzie, bo w 1941 roku Litwę zajęli Niemcy. Wtedy stracił pracę, po czym zatrudniono go tam ponownie, jako głównego geologa. Tak dotrwał do lata 1944 roku. Po ciężkich walkach 13 lipca Wilno znowu zajęli Sowieci, a front szybko przesunął się na zachód i z Niemcami uciekła współdziałająca z nimi administracja litewska. Nie tracono jeszcze wtedy nadziei na powrót Wilna do Polski. W tym okresie zmagań o Wilno, nim Litwa stała się znowu republiką Sowietów, Passendorfer zorganizował Instytut Geologiczny z polskim personelem i został jego naczelnikiem. Rząd litewski uciekł z Niemcami. Litwini własnej kadry naukowej nie mieli, Rosjanie zajęci byli na razie ważniejszymi dla nich sprawami, więc Instytut przez rok się utrzymał. O środki do życia było wtedy bardzo trudno, więc tak, jak już to czynił, gdy był głównym geologiem w Urzędzie Geologicznym, zatrudniał kogo mógł spośród Polaków, nawet profesorów fizyki Henryka Niewodniczańskiego i Szczepana Szczeniowskiego w administracji. Mało o tym okresie działalności Passendorfera wiadomo, bo za jego życia niebezpiecznie było mówić o tym, co kogo spotkało w Związku Sowieckim, czy przyłączonej do niego Litwie, jeśli komuś trafiło się tam wówczas przebywać. Passendorfer pisał o tym oględnie i wstrzemięźliwie.

Na Litwie ponownie zagarniętej przez Związek Sowiecki polskim profesorom nie pozwolono wrócić na uczelnię. Uniwersytet Stefana Batorego wysiedlono. Wydziały Matematyczno-Przyrodniczy, Humanistyczny i Sztuki skierowano do Torunia. Wyjeżdżali grupami, od kwietnia 1945 roku. Passendorfer wraz z żoną znaleźli się w trzeciej, ostatniej i największej z nich, liczącej około 200 osób. W pociągu, którym 16 VI 1945 roku wyruszyli do Torunia dostał pół wagonu towarowego na załadowanie mebli, ale zamiast mebli udało mu się zabrać zbiory geologiczne i książki z biblioteki zakładowej. Bo książki, kompletowane jeszcze własnym sumptem podczas przedwojennych pobytów w Szwajcarii i we Francji, były najważniejsze.

Gdy Passendorfer przybył do Torunia uniwersytet dopiero zamierzano tam utworzyć, wspomagając się profesurą z utraconego Wilna i Lwowa. Rozpoczęte w lutym starania były na dobrej drodze, więc przywiezieni z Wilna pracownicy Wydziałów od razu przystąpili do organizowania pracy na nowym terenie. Inauguracja pierwszego roku akademickiego odbyła się 5 stycznia 1946 roku, ale zajęcia na Wydziale rozpoczęły się już miesiąc wcześniej.

Równolegle do działań organizacyjnych szły wysiłki o uzyskanie warsztatu niezbędnego do rozpoczęcia nauczania i pracy naukowej. Książki i trochę ubogiego sprzętu do badań terenowych, przywiezione przez Passendorfera z Wilna nie wystarczały, więc musiał się zatroszczyć o wzbogacenie wyposażenia. Księgozbiór rozrastał się z duplikatów darowanych przez biblioteki polskie i zagraniczne oraz wydawnictw zakupionych w antykwariacie w Bonn. Kolekcje petrograficzne do ćwiczeń gromadzono z tego, co uchowało się przed zniszczeniem i grabieżą ze zbiorów niemieckich na Ziemiach Zachodnich i z zakupów. Trzeba było także wyszukać pierwszych asystentów, wprowadzić przedwojenne wzorce edukacji i napisać skrypty do paleontologii i geologii. Uczonego zaprzęgnięto też od razu do prac organizacyjnych. Został prodziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, jednego z dwóch od razu utworzonych, a w następnym roku akademickim jego dziekanem.

Kiedy tylko wykroił trochę czasu na pracę naukową zajął się problematyką Pomorza i wrócił do badań tatrzańskich. Jego zamiary ograniczyły jednak kłopoty ze zdrowiem, które miały go już nie opuścić. Gdy latem 1948 roku próbował określić wiek wapieni murańskich, wieńczących szczyty Tatr Bielskich, zaskoczył go atak choroby. W połowie sierpnia, w Kieżmarskiej Chacie wyludnionej z powodu niespodzianej śnieżycy, dostał krwotoku wewnętrznego i zniesiono go na noszach do Matlar. Znalazł się w szpitalu, przeszedł operację, a pięć tygodni później był już na Przysłopie Miętusim.

Ostatnie lata pobytu Passendorfera w Toruniu zmąciła rosnąca presja polityczna na Uniwersytet i ograniczanie swobód akademickich. Jedną po drugiej likwidowano niezależne organizacje studenckie, ale doznawała tego całość życia społecznego. Zlikwidowano bliskie profesorowi elitarne Polskie Towarzystwo Tatrzańskie i Klub Wysokogórski i wcielono je do utworzonego wtedy masowego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Został wówczas współzałożycielem i przewodniczącym Pomorskiego Klubu Wysokogórskiego PTTK w Toruniu.

Kiedy już się z trudem w Toruniu urządził wezwano go do Warszawy, do wiceministra Henryka Golańskiego. Do rozmów z wiceministrami nie miał Passendorfer szczęścia. Tyle tylko, że przedtem nie dostał tego, czego chciał, a teraz wlepiono mu to, na co nie miał ochoty. Dowiedział się, że przygotowuje się centralizację studiów geologicznych w Polsce i ma przejść ze swoją katedrą na Uniwersytet Warszawski. Passendorfer oświadczył, że ma w Toruniu katedrę, obowiązki, mieszkanie i nie ma zamiaru stamtąd się ruszać. Golański odparł mu na to, że będzie miał to wszystko, ale już nie w Toruniu, tylko w Warszawie, bo w Toruniu geologiczny kierunek kształcenia będzie zlikwidowany.

Nie było rady, musiał się rozstać ze środowiskiem, z którym się zżył w trudnych czasach, porzucić następne miasto, gdzie się zadomowił i znowu zabrać się za organizację kolejnej instytucji. W Warszawie dostał mieszkanie przy ul. Rakowieckiej nr 22, w pobliżu PIG. Na Uniwersytecie Warszawskim nie tylko otrzymał katedrę, lecz także 8 X 1952 roku powołano go na pierwszego dziekana tworzącego się Wydziału Geologii. Pełnił ją tylko przez pierwszą, dwuletnią kadencję – nie dłużej, niż musiał, ale był to okres nadzwyczaj intensywnej i odpowiedzialnej pracy.

Na powołanie go do pełnienia tej funkcji wpłynąć musiała jego sprawność we wcześniejszym organizowaniu placówek naukowych. Był wprawdzie bezpartyjny, ale cała pierwsza generacja profesorów Wydziału Geologii UW także. Znali go jednak pochodzący z Wilna działacze polityczni (Eugenia Krassowska była teraz wiceministrem) z przedwojennego wstawiennictwa za lewicową młodzieżą akademicką. Późniejsze doświadczenia sympatii do komunizmu jednak w nim nie wzbudziły i nigdy jej nie przejawiał.

Objął Katedrę Geologii Ogólnej i od 1954 roku także należący do niej Zakład Geologii Dynamicznej, a z wykładów geologię dynamiczną. Stanowiska profesorskie związane z geologią historyczną i paleontologią, bliższe profilowi jego dorobku i dawniejszej afiliacji uniwersyteckiej, przypadły związanym od dawna z Uniwersytetem Warszawskim i starszym od niego profesorom Romanowi Kozłowskiemu i Janowi Samsonowiczowi. Od tematyki paleontologicznej i stratygraficznej odszedł jednak wcześniej, już za czasów toruńskich, a zwrócił się ku ogólniejszej problematyce geologicznej. Objęcie Zakładu Geologii Dynamicznej być może go w tym utwierdziło. Na użytek formalny określał teraz swoje specjalności, jako geologię dynamiczną i stratygraficzną. Ku badaniom wymagającym bardziej wyspecjalizowanego warsztatu kierował swoich uczniów.

W Warszawie miał też wiele obowiązków poza uczelnią, w Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej, Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego, radach naukowych placówek PAN, Instytutu Geologicznego, Tatrzańskiego Parku Narodowego, w Państwowej Radzie Ochrony Przyrody. Po śmierci prof. Samsonowicza objął w Zakładzie Nauk Geologicznych PAN kierownictwo Pracowni Paleozoiku, przekształconej w Pracownię Paleozoiku i Mezozoiku (1960–1963), a potem w Pracownię Stratygrafii (1963–1972). Przez prawie dwadzieścia lat był redaktorem naczelnym „Acta geologia Polonica”. Za pierwszy swój obowiązek uważał jednak akademicką pracę nauczycielską. W kwietniu brał zwykle dwa tygodnie urlopu i jechał do Zakopanego, ale na środy wracał do Warszawy slipingiem, bo miał wtedy wykład. Na egzaminach budził postrach, ale gromadził wokół siebie zdolnych studentów. Przyciągał ich romantyzm pracy w Tatrach i aura elitarnego Zakładu. Panowała w nim atmosfera autentycznego zainteresowania nauką, wysokich aspiracji, ale też wzajemnego wpływu na siebie i przyjaznego wspierania się w pracy naukowej. W doborze asystentów miał duże wymagania i prowadził naukowe zebrania Zakładu na wysokim poziomie. Wymagał obowiązkowości, intensywnej pracy i ciągłych postępów. Nie ciągnął nikogo do góry za uszy, oczekiwał samodzielności, zresztą przy dużej rozbieżności uprawianej w Zakładzie problematyki trudno by mu było to czynić. Ze swoich uczniów był dumny i na zewnątrz niezłomnie wobec nich lojalny.

Passendorfer kierował Zakładem głównie przez zabranych ze sobą z Torunia plenipotentów, Zdzisława Kotańskiego w sprawach naukowych i Wiesława Barczyka w sprawach administracyjnych. Ale to właśnie z grona jego uczniów i współpracowników wyrósł trzon kadry profesorskiej rozwijającej na Wydziale Geologii UW badania i nauczanie w dziedzinie stratygrafii, paleontologii, sedymentologii, geologii strukturalnej i geotektoniki, czyli poza geologią czwartorzędu w całości dyscyplin geologii podstawowej.

Po przeniesieniu się do Warszawy jego własne badania ograniczyły się do Tatr. Podejmował teraz problematykę związaną z ich rozwojem paleogeograficznym i tektonicznym. Kontynuował studia nad znaczeniem zlepieńca koperszadzkiego i podstawowych zlepieńców eoceńskich, przywiązanych do skrajnych niezgodności w strukturze tego masywu, więc ważnych dla zrozumienia historii górotworu tatrzańskiego. Do Zakopanego jeździł każdego roku, łącząc tam przyjemne z pożytecznym, ale na góry spozierał coraz więcej z dołu. Na końcu pozostał mu eocen, ciągnący się zaraz nad ścieżką pod reglami, więc żeby do niego dotrzeć nie trzeba było nocować po schroniskach.

Pisanie prac ściśle naukowych skończył z początkiem lat 60., kiedy zbliżał się do siedemdziesiątki. Chyba nie miał już zdrowia i energii do pracy terenowej i gromadzenia materiału. Na emeryturę przeszedł w 1964 roku. Publikował jednak wiele i do końca życia. Pozostał po nim dorobek piśmienniczy wyróżniającego się uczonego, a zarazem osoby o humanistycznej wrażliwości, żywym umyśle i temperamencie, czynnego i zaangażowanego, z instynktem społecznym i zacięciem publicystycznym.

Do problematyki upowszechniania geologii powrócił jeszcze w połowie lat 50., ale wtedy toczył uporczywą, lecz bezskuteczną walkę przeciw projektowi likwidacji nauczania geologii w ogólnokształcących szkołach średnich, o szersze jej nauczanie na uniwersytetach i o poprawę warunków muzealnictwa geologicznego. Z czasem coraz więcej miejsca w jego dorobku zajmowała twórczość popularnonaukowa. Działalność popularyzatorską rozpoczął jeszcze przed wojną audycjami o geologii Tatr w krakowskiej rozgłośni Polskiego Radia, a podczas pobytu w Toruniu wygłaszał wykłady otwarte w Towarzystw Wiedzy Powszechnej i we Wszechnicy Radiowej. Tematykę przedwojennych audycji rozwinął w książce Jak powstały Tatry, która spopularyzowała jego nazwisko wśród miłośników tych gór. Cieszyła się ona niesłabnącą poczytnością. Pierwsze jej wydanie ukazało się w 1934 roku, a siódme – ostatnie z kolejno aktualizowanych – zdążył jeszcze zobaczyć pół wieku później, w ostatnim roku swego życia. Wydał też po wojnie sporo książek i broszur wprowadzających w przedmiot i metody geologii, a także zbiory opowiadań Z wędrówek geologa (1951), Na szlakach geologicznych (1953) i Na skalnej drodze (1966, 1980).

Pisał swoje książki, aby zaciekawiać ludzi geologią i przyciągać młodzież, żeby ją chciała studiować. Na przykładzie własnym i moich kolegów mogę zaświadczyć, że były skuteczne. Ale te o Tatrach miały im także poszerzyć skalę doznań czerpanych z obcowania z górami, dopełnić zrozumieniem i wyobraźnią podziwiane ich piękno. Pisał o tym w przedmowie do drugiego wydania Jak powstały Tatry: „Tatry przemawiają do nas całą gamą tonów. Czy będą to sonety Nowickiego, czy nieśmiertelna epopeja Skalnego Podhala Tetmajera, czy Harnasie Szymanowskiego, czy Pieśni Odwieczne Karłowicza, czy zaklęte w skalnych warstwach skamieniałości, które opowiadają dzieje Tatr. A dzieje te to egzotyczna bajka mieniąca się wszystkimi barwami tęczy”2.

Passendorfer pisał jasno i obrazowo, umiejętnie objaśniając zjawiska naukowe przystępnym językiem. Jego książki napisane są ciekawie, z werwą, ubarwione osobistymi przeżyciami i anegdotami. Nie mają wielkich aspiracji literackich, ale są szczere, prostodusznie romantyczne i nastrojowe, w duchu jeszcze młodopolskim. Wypełniają je wędrówki po górach, zaprzeszły świat ujawniany w badaniach naukowych i radość obcowania z piękną przyrodą, wszystko to razem nierozłącznie zespolone. To wszystko, co stanowiło treść jego życia. Gdy dobiegło ono do końca, pochowano go na Powązkach, chociaż pewnie u kresu swojej skalnej drogi chętniej by spoczął na zakopiańskim Pęksowym Brzyzku.

1E. Passendorfer, Na skalnej drodze, wyd. 2, Warszawa 1980, s. 15.

2Za: E. Passendorfer, Przedmowa, [w:] Jak powstały Tatry, wyd. 7, Warszawa 1983, s. 9.

Henryk Paszkiewicz

Urodzony 10 III 1897 w Łodzi. Studia na UW (od 1915), doktorat (1920). Studia uzupełniające na Uniwersytecie Berlińskim (1921). Habilitacja na UW (1928), wykładowca w Katedrze Europy Wschodniej (1928–1939). Profesor UW (1939). Kierownik katedry Historii Średniowiecza w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie, profesor WWP (1934–1939). Od 1948 na emigracji w Wielkiej Brytanii, profesor Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w Londynie (1948–1969), kierownik Katedry Historii Średniowiecznej.

Historyk mediewista, badacz dziejów Europy Wschodniej, zwłaszcza Litwy i Rusi, oraz stosunków polsko-litewskich i polsko-ruskich.
Członek TNW (1936), PAU (1945).
Współtwórca Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie (1945), Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie oraz Polskiego Towarzystwa Historycznego na Obczyźnie.
Współredaktor periodyków „Antemurale” (Rzym) i „Teki Historyczne” (Londyn).
Zmarł 8 XII 1979 w Londynie.

Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1925; Jagiellonowie a Moskwa, Warszawa 1933; The Origin of Russia, London 1954 (wyd. pol. Początki Rusi, Kraków 1996); The Making of the Russian Nation, London 1963 (wyd. pol. Powstanie narodu ruskiego, Kraków 1998); The Rise of Moscow’s Power, London 1983 (wyd. pol. Wzrost potęgi Moskwy, Kraków 2000).

Paszkiewicz Henryk, [w:] Słownik historyków polskich, Warszawa 1994.

HIERONIM GRALA

HENRYK PASZKIEWICZ

1897–1979

Mediewista kompletny

Profesor Henryk Paszkiewicz należał – i bodaj wciąż jeszcze należy! – do najlepiej znanych i najczęściej cytowanych w historiografii światowej polskich badaczy wieków średnich (przede wszystkim za sprawą monumentalnej „trylogii” o dziejach Rusi: The Origin of Russia – 1954, The Making of Russian Nation – 1963, The Rise of Moscow’s Power – 1983, wydanie pośmiertne), a równocześnie – mimo swego ogromnego, ważkiego i niezmiennie intrygującego dorobku – wciąż niedostatecznie jest znany polskiej humanistyce. Konstatacja ta odnosi się również do środowiska warszawskiego, mimo iż tutaj właśnie – na UW – wykształcił się i uformował na seminariach Marcelego Handelsmana i Oskara Haleckiego, tutaj zdobywał pierwsze doświadczenia badawcze i odnosił pierwsze (nie tylko pierwsze!) sukcesy, stąd wreszcie – wierny swym patriotycznym ideałom i poczuciu obywatelskiego obowiązku – wyruszył we wrześniu 1939 roku na wojnę, z której do ojczyzny już nie powrócił, pozostając na emigracji, skąd zresztą jego dorobek nie przestał wywierać wpływu – chociażby przez polemiki i dyskusje – na historiografię ojczystą.

Tego stanu rzeczy nie zmieniła, niestety, wielce pożyteczna inicjatywa PAU, która u schyłku ubiegłego stulecia zdecydowała się przybliżyć rodzimemu czytelnikowi wspomnianą trylogię, wcześniej dostępną jedynie w języku angielskim (odpowiednio: Początki Rusi – 1996; Powstanie narodu ruskiego – 1998, Wzrost potęgi Moskwy – 2000), chociaż pierwotnie napisaną po polsku. Przedsięwzięcie to, podjęte przez PAU gwoli upamiętnienia swego znakomitego członka-korespondenta (1945), a zrealizowane dzięki hojności Fundacji z Brzezia Lanckorońskich, nie spotkało się z odpowiednio szerokim rezonansem w kręgach rodzimej mediewistyki: publikację wspomnianych dzieł potraktowano raczej jako moralne zadośćuczynienie wobec wybitnego badacza emigracyjnego niż jako wprowadzenie do szerokiego odbioru wciąż inspirujących i żywych dzieł klasyka historiografii europejskiej.

Przypomnijmy zatem pokrótce osiągnięcia tego znakomitego przedstawiciela polskiej nauki: wychowanek warszawskiego Gimnazjum im. Mikołaja Reja, po podjętych w 1915 roku studiach na wydziale historyczno-filozoficznym UW, niezwykle szybko doktoryzował się pod kierownictwem Oskara Haleckiego (1920), zdążywszy jeszcze wziąć czynny udział w wojnie polsko-bolszewickiej, w szeregach jednego z warszawskich pułków (ten żołnierski epizod jego biografii oraz wcześniejsze uczestnictwo w Polskiej Organizacji Wojskowej upamiętniały otrzymane w odrodzonej Rzeczpospolitej odznaczenia: Krzyż Legionowy i Medal Niepodległości). Studia uzupełniające odbył na Uniwersytecie Berlińskim (1921), rychło debiutując na forum krajowym monografią Polityka ruska Kazimierza Wielkiego (1925), uznawaną obecnie również za studium klasyczne, wzorowe pod względem warsztatowym, i wyczerpujące pod względem erudycyjnym. Rezonans tej publikacji był na tyle znaczący, że zapewnił autorowi – wówczas nauczycielowi gimnazjalnemu – pełnoprawne uczestnictwo w życiu środowiska akademickiego.

Również w kręgu uczniów Haleckiego, tyleż licznym (w roku akademickim 1930/1931 liczba uczestników tego seminarium przekroczyła 100 osób!), co elitarnym, zajął Paszkiewicz miejsce wybitne: był pierwszym, który otrzymał stopień doktora habilitowanego (1928), wyprzedzając m.in. Władysława Tomkiewicza i Janusza Pajewskiego. Niebawem otrzymał też stanowisko docenta na Katedrze Europy Wschodniej UW (1928), które piastował przez kolejnych 11 lat; długo oczekiwaną profesurę nadzwyczajną otrzymał dopiero w 1939 roku; równolegle kierował katedrą Historii Średniowiecza w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie (1934–1939 – jako profesor WWP). Ważnym wyróżnieniem dla uczonego było wybranie go członkiem-korespondentem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1936).

Jego niebanalne doświadczenie dydaktyczne (w latach 1921–1929 wykładał w Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego) zaowocowało – adresowanymi do starszej młodzieży – „Dziejami Polski” (1924–1925), podręcznikiem oryginalnym i nowoczesnym, bo w czasach dyktatu historiografii narracyjnej obliczonym na samodzielną pracę uczniów z materiałem źródłowym i historiografią.

Równolegle wychodziły jego kolejne znakomite prace naukowe, poczynając od pomniejszych studiów analitycznych, zazwyczaj do dzisiaj zachowujących swą aktualność, przez przegląd źródeł do dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (Regesta Lithuaniae..., Prace Seminarium Europy Wschodniej UW, Warszawa 1930), aż po dwa obszerne dzieła, które zapewniły mu przepustkę do europejskiej czołówki badaczy późnośredniowiecznej Europy Wschodniej: Jagiellonowie a Moskwa (1933) i O genezie i wartości Krewa (1938).

Miarą autorytetu uczonego pozostaje fakt, iż mimo wielce skomplikowanych wówczas stosunków polsko-litewskich został on zaproszony pod koniec 1938 roku do wygłoszenia serii wykładów na stołecznym Uniwersytecie im. Witolda Wielkiego w Kownie, do czego zresztą nie doszło z powodu nadciągającej wojny. Dodajmy, że pierwsza z wymienionych pozycji była opatrzona podtytułem Litwa a Moskwa w XIII i XIV wieku, a autor w przedmowie zapowiadał, iż jest to „tom pierwszy z trzech przygotowywanych”; niestety, zamysł ten zniweczyła wojna (w tradycji środowiskowej IH UW istniała wersja, iż tom drugi, niemal gotowy, spłonął podczas powstania warszawskiego), chociaż ważkie przesłanki pozwalają sądzić, iż włożony w jego przygotowanie wysiłek nie poszedł całkowicie na marne, stając się zarówno inspiracją do podjęcia na emigracji pracy nad początkami narodu ruskiego, jak i fundamentem dla ostatniego tomu wspomnianej na wstępie trylogii.

Jako oficer rezerwy i czynny uczestnik obrony stolicy we wrześniu 1939 roku trafił Paszkiewicz do niemieckiej niewoli i sześć kolejnych lat spędził w oflagu VII A Murnau, gdzie z pasją zajmował się redagowaniem tajnego biuletynu informacyjnego i rozwijaniem obozowego samokształcenia. Po wyjściu z obozu zrezygnował z powrotu do kraju, udając się początkowo do Włoch, gdzie przez ponad dwa lata sprawował pieczę nad polską młodzieżą z 2 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, studiującą na włoskich uczelniach. Równolegle prowadził własne kwerendy w Watykanie oraz uczestniczył – wraz z ks. Walerianem Meysztowiczem, Oskarem Haleckim i Karoliną Lanckorońską – w powołaniu do życia Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie (XI 1945), w przyszłości jednej z najbardziej zasłużonych dla rozwoju polskiej humanistyki instytucji emigracyjnej. Mimo narastających trudności podtrzymywał także kontakty z krajem: w lipcu 1945 roku został wreszcie wybrany członkiem-korespondentem PAU (kandydatura jego była zgłaszana już wcześniej – w 1936 i 1937).

Sytuacja zmieniła się diametralnie w 1948 roku, gdy Paszkiewicz zdecydował się osiąść na stałe w Londynie, stając się jednym z najważniejszych i najaktywniejszych animatorów życia naukowego polskiej emigracji nad Tamizą, m.in. współorganizując Polski Uniwersytet na Obczyźnie – PUNO (objął tam katedrę historii średniowiecznej, którą kierował do 1969), Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie oraz Polskie Towarzystwo Historyczne na Obczyźnie (w 1956 ustąpił zresztą z funkcji jego sekretarza, jak się wydaje udręczony „potępieńczymi swarami” emigracyjnych uczonych); przez wiele lat pełnił również obowiązki wiceprezesa Fundacji Lanckorońskich. Decyzja ta oznaczała automatycznie zerwanie na wiele lat wszelkich kontaktów z krajem.

Będąc uczonym par excellence, nie stronił wszakże od życia publicznego, a jego osobista uczciwość i bezinteresowność oraz takt, na równi z naukowym autorytetem, zapewniły mu w środowisku emigracyjnym szczególną pozycję: zabiegając o stworzenie szerokiego konsensusu między zwaśnionymi stronnictwami prezydent RP na uchodźstwie August Zaleski właśnie jemu powierzył 31 VIII 1950 roku urząd premiera (warto tutaj przytoczyć znamienny fragment listu Zaleskiego: „proszę Pana jako człowieka, którego bezstronny stosunek do wszystkich ugrupowań politycznych jest mi znany, aby podjął się Pan utworzenia rządu”). Niestety, mimo ogromnych wysiłków ze strony Paszkiewicza i przeprowadzonych przezeń szerokich i wyczerpujących konsultacji, misja – uznawana przez badaczy za jedną z najważniejszych w dziejach powojennej emigracji – wobec jej skłócenia, zakończyła się całkowitym fiaskiem, podobnie zresztą jak podjęte rok później analogiczne zabiegi innego znakomitego historyka – Mariana Kukiela.

Nieporównanie większe niż na politycznej niwie sukcesy święcił Paszkiewicz w dziedzinie badań nad początkami państwowości ruskiej, którym poświęcił niemal całą swą aktywność naukową na emigracji, pracując nad nimi dosłownie do ostatniego tchnienia (wedle relacji Lanckorońskiej autor zmarł pół godziny po napisaniu ostatniego zdania w zachowanym – acz nieukończonym – rękopisie Wzrostu potęgi Moskwy).

Szczegółową charakterystykę poglądów uczonego ograniczają same wymiary tego eseju, niemniej warto przynajmniej zaakcentować jego najistotniejsze tezy. Po pierwsze – Paszkiewicz był skłonny mocno ograniczać rolę czynnika słowiańskiego w genezie Rusi, uważając państwo Rurykowiczów w jego początkach za stricte skandynawskie (teoria normańska miała wprawdzie swych zwolenników od schyłku XVIII w., wszelako nigdy wcześniej nie została ona wyłożona tak klarownie i przy użyciu tak rozbudowanej argumentacji, przy tym osiągniętej przez badania interdyscyplinarne). Tym samym uczony kwestionował również pogląd o istnieniu jednolitego „staroruskiego czyli wschodniosłowiańskiego narodu”, hipotetycznego protoplasty Rosjan, Białorusinów i Ukraińców, wskazując na zgoła odmienne doświadczenia ośrodka kijowskiego i Rusi Zaleskiej. Wreszcie, autor przekonywująco wykazał, iż teza o gospodarczych podstawach dominacji Moskwy, opiera się na stosunkowo kruchych podstawach: jego zdaniem rozwój gospodarczy Rusi Zaleskiej stał się następstwem jej politycznego awansu, osiągniętego przy poparciu Mongołów, z czym zresztą korespondowała wnikliwa i wszechstronna krytyka rozpowszechnionego poglądu o słowiańskim charakterze ludności osiadłej nad Górną Wołgą w IX-XI wieku (analiza zjawisk demograficznych i językowych doprowadziła Paszkiewicza do przekonania o jej przeważnie ugrofińskim pochodzeniu), pozwalająca zakwestionować pogląd o rzekomo masowym charakterze ruskiej kolonizacji owych obszarów w wiekach średnich. Niepoślednie znaczenie w wywodach Paszkiewicza miała również kwestia obrządku słowiańskiego: uczony był skłonny dopatrywać się cyrylo-metodiańskich początków chrystianizacji Rusi i Polski Południowej, co zresztą spotkało się z dość powszechną i jak się wydaje w pełni uzasadnioną krytyką specjalistów, w tym – uczonych polskich.

Niezależnie od dyskusyjnego charakteru niemałej części tez Paszkiewicza (a warto dodać, iż wraz z upływem czasu i przyrostem polemicznych emocji niektóre z nich uległy jeszcze wyostrzeniu) wysiłek badawczy i erudycja polskiego uczonego budziły zazwyczaj uzasadniony respekt. Nie darmo jeden z najwnikliwszych recenzentów pierwszej części owej trylogii, znakomity niemiecki historyk Günther Stökl pisał: „Niezależnie od tego, jak wiele tez Paszkiewicza wytrzyma krytykę, długo nie pojawi się inna praca, która wprowadzałaby nas w problematykę średniowiecznej historii wschodniej Europy z większą pasją oraz w oparciu o solidniejszą podstawę wiedzy”1.

Nowe dzieła Paszkiewicza, a zwłaszcza The Origin of Russia, dzięki swym wyrazistym tezom stały się także – niekiedy bodaj wbrew intencjom samego autora – orężem, po który chętnie sięgali przeciwnicy rosyjskiego (czytaj – sowieckiego) imperializmu; nie darmo jego dawny mistrz, niejednokrotnie z uczniem poróżniony, wywodził z satysfakcją „W przeciwieństwie do pierwotnej Rusi Kijowskiej – przeciwieństwie, nad którym po niedawno wydanym podstawowym dziele Henryka Paszkiewicza nie trzeba się już rozwodzić – kolonialna Ruś nadwołżańska nie miała żadnych tradycji wspólnoty kościelnej całego chrześcijaństwa [...], dokąd nawet wpływy Bizancjum tylko z trudem docierały”2.

Dzieło Paszkiewicza, imponujące bogactwem materiałowym i rozległością kwerend (warto podkreślić, iż jego wybornej eksperiencji w zakresie ich najnowszych publikacji nie mogli się nadziwić nawet radzieccy oponenci!), a także nowoczesnością warsztatu, zdumiewającą u badacza, ukształtowanego wszak w dość odległej epoce, a mimo to znakomicie radzącego sobie z materiałem archeologicznym i literackim, ba – z powodzeniem odwołującego się do arsenału lingwistyki i etnografii, mimo swego monumentalnego formatu (przypomnijmy, iż The Origin of Russia liczyło sobie 556 stron, a The Making of the Russian Nation – kolejne 509), spotkało się z niespotykanym rezonansem. Pisane z ogromną pasją i podziwu godną akrybią, a równocześnie – ze zgoła epickim rozmachem, kolejne tomy trylogii budziły ożywioną dyskusję, niepozbawioną zresztą częstokroć elementów tendencyjnej krytyki. Fakt, iż dzieło polskiego uczonego weszło do obrotu naukowego tak szybko, wynikał zarówno z samego języka publikacji, jak i podjętej przezeń problematyki, świat zachodni nie ustawał bowiem w poszukiwaniach klucza do zrozumienia „rosyjskiej zagadki”, ale imponująca liczba recenzji (tylko pierwsza część uzyskała ich bodaj 25!) dowodzi, jak wielką popularnością cieszyły się wówczas w środowisku uczonych prace Paszkiewicza, który nota bene w wyjątkowość historycznego i cywilizacyjnego doświadczenia Rosji mocno powątpiewał.

Niezależnie od polemicznego charakteru niemałej części owych reakcji, godzi się raz jeszcze podkreślić, iż tak wielki rezonans dzieła polskiego mediewisty w skali światowej jest w dziejach naszej historiografii zjawiskiem zgoła bezprecedensowym. Nawiasem mówiąc, z krytyką radził sobie Paszkiewicz znakomicie: styl w jakim rozprawił się z głównymi oponentami ze Wschodu i Zachodu w Początkach narodu rosyjskiego, także dzisiaj pozostaje wybornym wzorem polemicznego pisarstwa.

Wśród krytyków Paszkiewicza nie zabrakło – rzecz jasna oprócz badaczy radzieckich – także polskich uczonych z kraju, wśród których na pierwszym miejscu wymienić należy przede wszystkim Henryka Łowmiańskiego, zgoła odmiennie zapatrującego się na zagadnienie roli Normanów w genezie państw słowiańskich, czemu zresztą dawał już wcześniej wyraz w wielu swych pracach. Nie polscy wszakże ani nawet sowieccy historycy stali się najzagorzalszymi oponentami Paszkiewicza; to czołowi przedstawiciele rosyjskiej i ukraińskiej nauki emigracyjnej okazali się znacznie bardziej nieprzejednani, a mówiąc prawdę – także nieporównanie bardziej dogmatyczni i napastliwi w swych anty-Paszkiewiczowskich wywodach. Na przykład: z niemałym zdumieniem, ale też z niesmakiem, czytamy dzisiaj pełne niechęci i lekceważenia wobec imponującego pod względem erudycyjnym dzieła wybitnego mediewisty zarzuty samego Romana Jakobsona – wprawdzie lingwisty światowego formatu, ale nie historyka („urągowisko”, „zupełnie głupie, czasem groteskowe” itp.), zwłaszcza iż są one pozbawione jakiejkolwiek warstwy argumentacyjnej. Podobnie niewybredne są ataki początkującego wówczas bizantynisty Dimitra Obolensky’ego („pseudohistoryczna mitologia” , „argumenty i wnioski [...] zbyt często dowodzą poważnego braku rozsądku” itd.), traktującego zresztą autora wielu renomowanych książek na tematy ruskie jako „specjalistę od historii Polski” (sic!).

Atakując Paszkiewicza jako „normanistę”, jego emigracyjni oponenci rosyjscy stawali na gruncie oficjalnej historiografii doby Romanowów, a więc mocno już przestarzałej, dostrzegając w jego wywodach niecny polski zamach na raison d’etat Wielkiej Rosji, której czuli się prawdziwymi i jedynymi depozytariuszami. Sekundował im Juryj Szewelow (Shevelov), poważany ukraiński językoznawca i eseista, który ograniczywszy bezceremonialnie kompetencje Paszkiewicza do „wczesnej historii Polski” i lekceważąco oceniwszy Początki Rusi jako „rodzaj dziennikarstwa”, zaordynował polskiemu badaczowi uważną lekturę prac Borysa A. Rybakowa. Mniejsza już nawet o zupełny brak kwalifikacji mediewistycznych u samego krytyka, ale – co nie bez sarkazmu wychwycił zaatakowany – w przywołanym jako wzór dziele radzieckiego uczonego credo jego pracy badawczej wyłożone zostało następująco: „Archeolodzy sowieccy winni kierować się zasadą partyjności i nie dopuszczać obiektywizmu i pojednawczości w stosunku do prac wrogich nam pod względem ideologicznym”3.

Paradoksalnie znacznie więcej umiaru zademonstrowała historiografia sowiecka, oczywiście a priori odrzucając generalne wywody Paszkiewicza jako skażone grzechem „normańskiej teorii”. Niemniej, sam Lew W. Czerepnin akcentował imponującą erudycję polskiego badacza, a Igor P. Szaskolskij – skądinąd istny „młot na normanistów” – podkreślał „kapitalny” charakter Początków Rusi, przeciwstawiając rozległość kompetencji i walory warsztatu jej autora jego. emigracyjnym rosyjskim oponentom (zwłaszcza George’owi Vernadsky’emu).

Na przykładzie opisanej sytuacji widać z jednej strony ogromny rezonans dorobku polskiego badacza, wobec oryginalnych tez nie sposób było nie zająć stanowiska, z drugiej strony ukazuje również pewną schematyczność niekiedy pokutującego u nas przekonania, iż mamy do czynienia z uczonym, którego „w Polsce Ludowej ostro krytykowano, albo starano się zamilczać”, gdyż „historycy emigracyjni byli w kraju w niełaskach, a Henryk Paszkiewicz dzielił ich los w sposób szczególny” (Jerzy Wyrozumski). Zauważmy zatem, iż z poglądami Paszkiewicza dyskutowano, nawet spierano się zaciekle, lecz w polemikach owych – prowadzonych sine ira et studio – przez takich koryfeuszy jak Łowmiański i Tadeusz Lehr-Spławiński, ale także przez czołowych mediewistów nieco młodszej generacji (m.in. Janusz Bieniak i Danuta Borawska), nie sposób doszukać się ataków ad personam, których przecież historiografia PRL nie szczędziła jego mistrzowi – Oskarowi Haleckiemu.

Co więcej, dorobek Paszkiewicza był czytany i dyskutowany w murach uniwersyteckich, i to w ramach zajęć akademickich, o czym piszący te słowa miał okazję wielokrotnie przekonać się na seminariach swych nauczycieli i mistrzów: Andrzeja Poppe, Tadeusza Wasilewskiego i Aleksandra Gieysztora. Zresztą, mówimy tutaj przede wszystkim o publikacjach Paszkiewicza z okresu emigracyjnego, gdyż jego dorobek przedwojenny przywoływany bywał w PRL stosunkowo często, m.in. w pracach Łowmiańskiego, Juliusza Bardacha i Jana Dąbrowskiego. Naturalną barierą bywał natomiast w przypadku twórczości emigracyjnej język owych publikacji i ich ograniczona dostępność.

Wspomniana trylogia, która stanowiła bez wątpienia opus vitae znakomitego historyka, powstawała przez wiele lat, angażując większość jego sił i energii: polemiczna z gruntu, dotykająca niezliczonej ilości wątków szczegółowych, wymagała niezwykłej akrybii i wirtuozerii warsztatowej. Symptomatyczne, iż gdy – wobec tyleż rozległej co zróżnicowanej reakcji światowej mediewistyki na dzieło z 1954 roku – Paszkiewicz uznał za celowe dokonać w kolejnym tomie zestawienia zarzutów i skonstruował swego rodzaju apologię kwestionowanych wywodów (dodajmy, tyleż wyczerpującą co błyskotliwą), to wysiłek ów zajął mu całe siedem lat. Wydane w 1963 roku opus do dzisiaj imponuje rozmachem i wszechstronnością, ale też praca nad nim zminimalizowała aktywność autora na innych polach. Nic zatem dziwnego, że kolejną część, niemłody już przecież uczony, borykający się z codziennymi dolegliwościami emigranckiej egzystencji, pisał przez następne 15 lat i ukończyć nie zdołał.

Niemniej lata emigracyjne to także piękna karta w jego biografii pod względem zasług wobec polskiej nauki na wychodźstwie: aktywny udział w redagowaniu dwóch najważniejszych periodyków: „Antemurale” (Rzym) oraz „Tek Historycznych” (Londyn), wreszcie, współpraca z najważniejszą inicjatywą edytorską i źródłoznawczą tego środowiska – publikacją wielotomowych Elementa ad fontium editiones (Polski Instytut Historyczny w Rzymie); wszystkie te inicjatywy Paszkiewicz wspierał nie tylko swym autorytetem jako członek redakcji i rad redakcyjnych, lecz także aktywnie uczestniczył w ich realizacji, kiedy trzeba – twardo stając w obronie bliskich sobie racji i zasad wydawniczych (polemika z Piotrem Wojtowiczem na łamach na łamach „Tek Historycznych”, 1962–1963).

Mniej wyraziście rysuje się natomiast jego działalność dydaktyczna, mimo piastowania przez wiele lat stanowiska kierownika katedry na londyńskim PUNO, gdzie zresztą przez pewien czas rektorem był jego mistrz – Oskar Halecki. Zapewne dlatego, niezależnie od swych oczywistych zasług i dorobku o światowym znaczeniu, jest on pominięty w oficjalnym ujęciu dziejów uczelni, dostępnym na jej witrynie internetowej, chociaż nie brak tam nazwisk o znacznie mniejszym znaczeniu dla polskiej humanistyki.

Zapewne jest to także następstwem swoistego indywidualizmu Paszkiewicza, który – bodaj najlepiej czując się ze swymi manuskryptami i we własnym gabinecie – unikał udziału w przedsięwzięciach o wymiarze nie tylko naukowym, jak chociażby kolejne Kongresy Nauk Historycznych, które na przestrzeni lat 1950–1965 wielokrotnie stawały się polem zaciekłej konfrontacji między historiografią emigracyjną a nauką marksistowską. Udział Paszkiewicza był zapowiadany przynajmniej dwukrotnie (Paryż 1950, Rzym 1957), ale uczony ostatecznie nie pojawił się na obradach. W pierwszym przypadku uczestniczył pośrednio, przez publikację w przedkongresowym numerze „Tek Historycznych” (była to zresztą swoista zapowiedź mającego niebawem ukazać się pierwszego tomu „trylogii”), w drugim zaś – obszerne omówienie wspomnianego dzieła, autorstwa Leona Koczego, znalazło się w dedykowanym kongresowi tomie „Antemurale”. Powody dystansowania się od kongresów, a zatem także owych ideologicznych batalii, Paszkiewicz wyjaśnił w swym liście do Kukiela (3 V 1957), odrzucając propozycję udziału w kolejnym, XI Kongresie Nauk Historycznych w Sztokholmie (1960): „Nie zamierzam osobiście stykać się i polemizować z Moskalami, ich satelitami lub «wielbicielami» z Zachodu. Pomijam już szereg innych powodów, które mnie wstrzymują od udziału w Kongresie. Nowa moja książka, która – jak się spodziewam – powinna się ukazać pod koniec roku [wyszła 6 lat później – HG], wywoła jeszcze większy szał i wściekłość strony rosyjskiej. Moją więc skromną walkę z Moskalami podjąłem i kontynuuję, ale w takiej formie, która mi odpowiada”. Nietrudno się zresztą domyślić, iż „inne powody” miały konkretny wymiar materialny – udział w kongresie był zapewne imprezą zbyt kosztowną dla emigracyjnego badacza. Jednocześnie, mógł go odstręczać także fakt, iż polskiej delegacji – mimo ogromnych zabiegów – nigdy nie udało się uzyskać statusu oficjalnej delegacji kongresowej. Należy też dodać, że Paszkiewicz odrzucił również zaproszenie do udziału w historiograficznej konferencji emigracyjnych historyków polskich i historyków niemieckich (Londyn 1964).

Pozostały zatem ważne publikacje. W chwili obecnej możliwość obcowania z dorobkiem wielkiego mediewisty w jego ojczyźnie jest nieporównanie większa, przede wszystkim dzięki wspomnianej już inicjatywie PAU; reedycji doczekały się również Polityka ruska Kazimierza Wielkiego (Kraków 2002) oraz Jagiellonowie a Moskwa (2014). Niemniej jednak w kolejce oczekuje jeszcze rozprawa O genezie i wartości Krewa, praca wciąż zachowująca poważne walory naukowe, a przy tym frapująca swą wspaniałą polszczyzną. Wydanie jej w serii „Klasyków Historiografii Warszawskiej”, firmowanej przez IH UW byłoby zatem godnym zadośćuczynieniem pamięci historyka, który jak mało kto rozsławił imię swej Almae matris daleko poza granicami ojczyzny.

1Cyt. za recenzją w JGO, t. III, 1955, 1, s. 22.

2O. Halecki, Wschód europejski, Polska a Rosja, „Wiadomości” 1957, R. 12, nr 39 (600).

3Cyt. za H. Paszkiewicz, Powstanie narodu ruskiego, Kraków 1998, s. 14.

Janusz Pelc

Urodzony 5 IX 1930 w Warszawie. Studia polonistyczne na UW, doktorat i habilitacja tamże. Profesor UW (1981). Kierownik Zakładu Literatury Staropolskiej i Oświecenia w Instytucie Literatury Polskiej (od 1981). Wykładowca Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie, Uniwersytetu w Brukseli i UŁ.

Historyk literatury i kultury polskiej, badacz literatury renesansu, zwłaszcza twórczości Jana Kochanowskiego oraz literatury XVII w. Pracownik Instytutu Badań Literackich PAN (od 1952), założyciel i kierownik Pracowni Literatury Renesansu i Baroku.
Członek TNW (1982), PAU (1991), polskiego oddziału PEN-Clubu.
Redaktor serii „Problemy Literatury Polskiej” (1972–1978). Edycje krytyczne poezji Jana Kochanowskiego, Zbigniewa Morsztyna i Szymona Szymonowica. Redaktor naczelny interdyscyplinarnego czasopisma „Barok”.
Zmarł 9 V 2005 w Warszawie.

Jan Kochanowski w tradycjach literatury polskiej, Warszawa 1965; Zbigniew Morsztyn, arianin i poeta, Wrocław 1966; Jan Kochanowski. Szczyt renesansu w literaturze polskiej, Warszawa 1980; Europejskość i polskość literatury naszego renesansu, Warszawa 1984; Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, Kraków 2002.

T. Kostkiewiczowa, Janusz Pelc (1930–2005), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 2005, nr 68.

ELŻBIETA MARIA KAUER-BUGAJNA

JANUSZ PELC

1930–2005

[...] życie tylko wtedy ma sens, kiedy się je przemienia po trochu w coś, co jest poza nami. Śmierć ogrodnika w niczym nie zagraża drzewu. Ale jeśli drzewo będzie zagrożone, ogrodnik umiera dwukrotnie

(Antoine de Saint-Exupery, Twierdza)

Dnia 9 maja 2015 roku przypadła 10. już rocznica śmierci prof. Janusza Pelca, historyka literatury staropolskiej i kultury epok dawnych, długoletniego pracownika Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk i Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zgodnie z rocznicową i funeralną konwencją należałoby w tym miejscu przedstawić wyczerpujący wykaz jego naukowych dokonań, skrupulatnie wyliczyć instytucje naukowe, z którymi był związany, wskazać inicjatywy badawcze, które przedsiębrał i którym patronował, wymienić choćby w zarysie najważniejsze publikacje jego autorstwa.

A naukowe curriculum vitae Pelca przedstawia się imponująco, więc jest co przedstawiać, wyliczać i wymieniać – i robić to trzeba, bo nieuchronny upływ czasu sprawia, że dokonania tych, którzy odeszli, zaczynają być postrzegane jako wielkie co prawda i godne szacunku – lecz zarazem przynależne do innej rzeczywistości, która odeszła z tymi, których już z nami nie ma; którą przywracamy na chwilę – w przypisach, odsyłaczach, zestawieniach bibliograficznych, by jednak przez dyskurs z nieobecnymi przedstawić nie tyle ich, ile nasze własne myśli, dokonania i ustalenia. To zapewne nieuchronna kolej rzeczy, ale w pędzie „lotnych czasów”, które dziś Tytan gna bodaj jeszcze szybciej, niż w czasach Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, tym bardziej warto zatrzymać się i spotkać. Nie z biogramem; z człowiekiem. Nie tylko dlatego, że nasza tradycja i kultura nakazują nam uczcić, upamiętnić, okazać szacunek. Także i dlatego, żeby – czyniąc zadość obyczajowi – zarazem naprawdę uobecnić nieobecnego.

Profesor Pelc, warszawiak z urodzenia, przedstawiciel młodszego o dekadę od „Kolumbów” pokolenia, które w momencie wybuchu II wojny światowej było u progu swej edukacji szkolnej, a w chwili jej zakończenia miało kilkanaście lat, naznaczonych tragedią okupacji hitlerowskiej, ukończył studia polonistyczne na UW. Jak wspomina prof. Teresa Kostkiewiczowa, która poznała Pelca, będąc studentką pierwszego roku polonistyki – profesor, wtedy jeszcze również będący studentem, opiekował się wydziałowym Naukowym Kołem Polonistów. Młodszym kolegom nie tylko służył pomocą w debiutanckich pracach naukowych, lecz także autentycznie wspierał ich w przeróżnych życiowych kłopotach, których nie brakowało w trudnej, powojennej rzeczywistości1. Jako przewodniczący Koła – a także później, jako wykładowca, promotor, redaktor, edytor – Pelc konsekwentnie unikał jakiejkolwiek ideologizacji pracy naukowej. Niezależny wobec sugerowanej, a czasem przecież narzucanej „jedynej słusznej” metodologii zachował tę cechę aż do końca. Nie należał do żadnej partii politycznej, nie umizgał się do „czynników opiniotwórczych”, nie brylował na salonach. Przez ponad 50 lat aktywnej pracy naukowej udało mu się zachować wolność i niezależność myśli i przekonań.

Już w czasach studenckich, jako przewodniczący Koła Naukowego, wykazywał niezwykle cenną, a przecież dość rzadko spotykaną zarówno wtedy, jak i dziś, cechę osobowości. Nie rywalizował. I nie postrzegał koleżanek i kolegów jako potencjalnych rywali. Kostkiewiczowa wspomina, że studentów szczególnie zainteresowanych pracą badawczą bez wahania kontaktował ze swoim ówczesnym promotorem, prof. Kazimierzem Budzykiem, by pod kierunkiem tego wybitnego uczonego również i oni rozwijali swoje zainteresowania naukowe i umiejętności badawcze, co w efekcie zaowocowało powstaniem w 1956 roku Katedry Teorii Literatury na Wydziale Polonistyki UW. Tę ważną umiejętność wspierania innych i skutecznego tworzenia grup badawczych, połączonych wspólną pasją i życzliwymi więzami, Pelc przejawiał przez całe życie i zachował ją do końca.

Z młodymi adeptami staropolszczyzny, uczęszczającymi do niego na ćwiczenia, a potem na seminaria, rywalizować wszak zupełnie nie musiał – potrafił jednak dostrzec w wielu z nas coś, czego istnienia sami pewnie byśmy nie podejrzewali, a potem utrwalić to i pielęgnować, wprowadzając nas w życie naukowe z poszanowaniem naszej kruchej i niepewnej autonomii. Pojęcie „zespołu”, które dziś często jest tylko administracyjnym określeniem jednostki badawczej, traktował absolutnie poważnie i dosłownie. Nie musieliśmy być „klubem przyjaciół”, choć przyjaźnie i życzliwe więzi wśród ludzi przejawiających podobne pasje i wyznających wspólne wartości oczywiście się zawiązywały (i większość z nich trwa do dziś). Musieliśmy wszakże darzyć się wzajemnym szacunkiem, współdziałać odpowiedzialnie i lojalnie. To przecież istota każdego zespołowego działania. Owszem, może to nieco staromodne, może trącące myszką – ale dobre. I skuteczne. Mam też nadzieję, że istniejące w nas nadal, choć już bez kierownictwa prof. Pelca. Jak to robił? Trudno to określić. Na pewno przez bardzo osobisty kontakt, na który – jakimś cudem – zawsze miał czas i dobre chęci. Przez zaufanie, którym darzył bez żadnej asekuracji (a to na ogół mocno zobowiązuje). I dzięki pasji, która była zawsze silniejsza, niż trapiące go przez lata choroby, o których na ogół nie mówił, bo profesjonaliście to wszak nie przystoi.

Czas był, jeśli wolno tak to nieco poetycko określić, przyjacielem prof. Pelca. Albo raczej czas był mu w pewien sposób posłuszny. Gdy po latach czyta się jego biogram, uporządkowane już fakty wydają się naturalne, a sekwencja zdarzeń – prosta. Pelc jeszcze jako student UW został zatrudniony w Pracowni Komitetu Redakcyjnego „Dzieł” Andrzeja Frycza Modrzewskiego przy Polskiej Akademii Nauk, później pracował w jednym z warszawskich gimnazjów i w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, na Uniwersytecie Warszawskim, w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, na uniwersytecie w Brukseli i na Uniwersytecie Łódzkim. Wydział Polonistyki UW stanowił jednak dla niego zawsze miejsce najważniejsze, i to nie tylko w znaczeniu formalnym. Był Pelc członkiem m.in. Polskiej Akademii Umiejętności, Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, Komisji Edytorsko-Tekstologicznej Międzynarodowego Komitetu Slawistów, Polskiego PEN-Clubu, licznych stowarzyszeń naukowych polskich i zagranicznych, a ponadto wieloletnim członkiem Rady Wydziału Polonistyki UW, Rady Naukowej Instytutu Literatury Polskiej tegoż Wydziału i wielu Rad Naukowych na polskich uczelniach.

Każdy, kto kiedykolwiek uczestniczył w tak zwanym organizacyjnym życiu naukowym, wie dobrze, że jest to obowiązek z pewnością zaszczytny, ale często też żmudny i po prostu męczący. Profesor Pelc w podziwu godny sposób nie traktował jednak tych zobowiązań jako dopustu Bożego, ale – mimo pogarszającego się zdrowia – oddawał im się z całą energią, jaką miał. W 1994 roku założył interdyscyplinarny półrocznik „Barok. Historia-Literatura-Sztuka”, którego komitetowi redakcyjnemu przewodniczył do końca życia. Trzeba podkreślić, że periodyk ten od początku swego istnienia przyciągał do współpracy wielu wybitnych przedstawicieli humanistyki nie tylko polskiej, lecz także europejskiej – w znacznej mierze dzięki przyjacielskim więziom, które łączyły Pelca przez długie lata z uczonymi takiej miary, jak choćby Claude Backvis, Alexander Stich, Donald Pirie i wielu, wielu innych. Pelc należał m.in. do komitetu redakcyjnego „sejmowej” edycji Dzieł wszystkich Jana Kochanowskiego (które to przedsięwzięcie, co należy mocno podkreślić, doszło do skutku w znacznej mierze dzięki jego determinacji i zapałowi). Był zarówno organizatorem, jak i uczestnikiem bardzo wielu konferencji, sympozjów i paneli naukowych, tak w Polsce, jak i za granicą (i dbał ponadto skrupulatnie, by w tych przedsięwzięciach uczestniczyła również aktywnie „młoda kadra”, zwłaszcza należąca do kierowanego przezeń Zakładu Literatury Staropolskiej, a rzeczona „młoda kadra” dobrze wiedziała, że w tego typu kwestiach Pelcowi po prostu się nie odmawia, a zawieść go nie wypada i nie wolno). W „wolnych chwilach” publikował rozprawy, monografie, artykuły, studia analityczne i interpretacyjne. Pasjonowała go zarówno historia literatury staropolskiej, jak i – o czym trzeba pamiętać – edytorstwo tekstów dawnych, neolatynistyka, komparatystyka, slawistyka, tekstologia, emblematyka, a zwłaszcza szeroko pojmowane związki literatury i sztuk plastycznych. A i to z pewnością nie wszystkie obszary jego naukowych zainteresowań.

Pozostały (jakim cudem?) czas prof. Pelc poświęcał cierpliwie swoim seminarzystom, doktorantom, współpracownikom bliższym i dalszym (także w sensie „przestrzennym” – ze wszystkimi, a zwłaszcza z tymi, którzy nie mieszkali w Warszawie systematycznie korespondował, pisząc do nich wielostronicowe, wnikliwe i zarazem w osobisty sposób serdeczne listy), a problemy współpracowników bywały, jak to się w życiu zdarza, natury wszelakiej, zarówno naukowej, jak i każdej innej. No i jeszcze czas na życie rodzinne, przez lata dzielone z małżonką, przyjaciółką i członkinią rodzinnego „tandemu badawczego”, prof. Pauliną Buchwald-Pelcową, historykiem literatury staropolskiej, bibliotekoznawczynią, komparatystką i edytorką. Na wieloletnie i trwałe przyjaźnie (m.in. ze znanym księdzem-poetą Janem Twardowskim, który w roku 1964 udzielił małżonkom Pelcom ślubu i do końca życia pozostał ich serdecznym przyjacielem), na pasje, które towarzyszyły Pelcowi od zawsze (mało kto chyba pamięta, że był on wielkim znawcą i miłośnikiem polskich gór, zwłaszcza Tatr, choć z biegiem lat to umiłowanie musiało się, z konieczności wymuszonej przez słabnące zdrowie, ograniczyć do lektur, fotografii i filmów).

Sceptyk i zoil powie, że obfitość zatrudnień i dokonań to zjawisko najzupełniej oczywiste w przypadku pracownika naukowego o wieloletnim dorobku. Liczbowo – zapewne tak. Ale osoby, którym przyszło pracować wspólnie z prof. Pelcem czy towarzyszyć jego naukowej i organizacyjnej działalności, dobrze wiedzą, że nie tylko ilość i ranga aktywności się tu liczą. Wielce istotne, a pewnie decydujące, i zarazem tak bardzo go wyróżniające, było autentyczne oddanie i zaangażowanie, jakie wkładał we wszystko, cokolwiek robił w zakresie najszerzej pojętego życia naukowego. Bez przymusu, bez okazywanego wysiłku i poświęcenia. Bez uskarżania się na „szlachetne zdrowie”, które z czasem psuło się coraz bardziej.

Sceptyka przekonałoby może doświadczenie osobiste, którym mogę się tu, choćby w niewielkim stopniu, podzielić. Profesora Pelca poznałam jako uczestniczka prowadzonego przezeń seminarium magisterskiego. Los zrządził (Pelc na los wywarł wpływ znaczący!), że po obronie dyplomu magisterskiego rozpoczęłam staż asystencki w Zakładzie Literatury Staropolskiej. Pelc hołdował odwiecznej, akademickiej tradycji, w myśl której każdy bez wyjątku adept winien – pod czujnym okiem preceptora – zaznać od początku wszelkich powabów i goryczy życia w uniwersyteckiej wspólnocie. Każdy zatem z nas nie tylko hospitował wszelkie prowadzone przez prof. Pelca zajęcia, lecz także, skromnie siedząc w kącie gabinetu numer 22 na pierwszym piętrze w budynku Wydziału Polonistyki, przysłuchiwał się temu, co dzieje się na egzaminach, a nawet na dyżurach (do moich „obowiązków” należało dodatkowo przynoszenie herbaty, którą pokrzepiał się w trakcie wykładów). Cóż, z perspektywy własnego dzisiejszego wieku i dydaktycznych doświadczeń mogę rzec z całkowitym przekonaniem, że nie ma lepszej metody, która nauczyłaby debiutanta tak wielu bezcennych rzeczy. Po pierwsze – wielce zdrowej pokory, o którą niezwykle trudno, gdy młodemu doktorantowi euforia zaczyna szumieć w głowie. Należytego, pełnego szacunku zachowania wobec starszych kolegów, którzy nie są – jak czasem mogłoby się wydawać – rywalami i przeszkodami na drodze przyszłej, wymarzonej kariery, lecz ludźmi, którzy na ścieżce naukowej zaszli już jednak odrobinę dalej. Właściwego traktowania studentów, o co bywa trudno, gdy tak niedawno zmieniło się miejsce przed biurkiem wykładowcy na krzesło za tymże meblem. Odpowiedniego zachowania wobec pracowników administracyjnych i technicznych Wydziału. A czasem nawet – staromodnej, porządnej kindersztuby, jeśli rozemocjonowany stażysta próbował np. przyodziewać się nadmiernie ekstrawagancko lub nonszalancko, czy w ferworze dyskusji używać argumentów ad personam. Po drugie – równie koniecznej pokory, którą nazwałabym zawodową. Świadomości, że zawód, do którego aspirujemy, wymaga rzetelności, systematyczności, dyscypliny. Etosu pracy w tymże zawodzie (cóż, znów coś staromodnego, ale dopóki ludzkość nie wymyśli czegoś lepszego, warto przestrzegać starych, sprawdzonych zasad) – w kwestiach najbardziej elementarnych, choćby takich, jak niespóźnianie się na zajęcia czy systematyczne odbywanie dyżurów, i w kwestiach nadrzędnych, takich, jak uczciwość badawcza, rzetelność metodologiczna, pełne przygotowanie do każdego zadania, którego się podejmujemy. Profesor Pelc przez własny przykład konsekwentnie uczył profesjonalizmu. I wymagał go – przede wszystkim od siebie, ale także od innych.

W życiu, także akademickim, nie brak zazwyczaj sytuacji zabawnych, które utrwalają się w anegdocie. Sporo anegdot łączyło się także z Pelcem, a ponieważ oprócz wartości humorystycznej często mają one także – nolens volens – zabarwienie głęboko wychowawcze, pozwolę sobie niektóre z nich przypomnieć. Przez lata kolejne roczniki biednych, przestraszonych pierwszą sesją beanów polecały sobie wzajemnie Pelca jako wymarzonego egzaminatora z literatury staropolskiej i oświeceniowej. Egzamin ten obowiązywał (i do dziś obowiązuje) na pierwszym roku studiów, gdy większości młodzi brak jeszcze zdrowych, studenckich nawyków, które wytwarzają się z czasem i pozwalają prawdziwie rozsmakować się w zgłębianiu opasłych często tomów. Strwożeni pierwszoroczniacy zapisywali się zatem na egzamin do prof. Pelca gremialnie i desperacko, wyrywając sobie z rąk złożoną w sekretariacie listę egzaminacyjną (o USOS-ie w tych „zamierzchłych”, choć nie tak dawnych czasach, jeszcze nikomu się nie śniło).

Niestety, pewnego roku na kilka dni przed sesją prof. Pelc zaniemógł – i grozą powiało. Młodzież skrzyknęła się zatem i pobiegła do pobliskiego kościoła sióstr Wizytek, gdzie zamówiła mszę w intencji jego rychłego wyzdrowienia. Dla „wzmocnienia efektu” zaniesiono też i złożono liczne interpelacje w tej intencji do skrzyneczki, ustawionej przy ołtarzu świętego Judy Tadeusza, patrona od spraw beznadziejnymi zwanych, w kościele pod wezwaniem Świętego Krzyża. Pobiegli wszyscy w solidarnej ekumenii, nie bacząc na wyznanie lub na brak takowego. Modlitwy i wstawiennictwo świętego pomogło – Pelc w porę wrócił do zdrowia i przeegzaminował nieszczęśników. Cóż, byli tacy, którzy powiadali, że Pelc w łaskawości swojej żakom nieba by przychylił, wybaczając wszelkie nieuctwo, i stąd rzesza chętnych do zdawania właśnie u niego, i stąd wspomniane modły.

Prosta wizja świata nie zawsze jednak odpowiada rzeczywistości. Jak wspomniano wcześniej, do obowiązków każdego stażysty należało wdrażanie się w przyszłą rolę egzaminatora przez przysłuchiwanie się (w kąciku, w gabinecie), jak to robi Pelc. Stąd wiem, jak to robił. A egzaminował długo, wyczerpująco i skrupulatnie, poświęcając studentom znacznie więcej czasu, niż inni egzaminatorzy. Potrafił jednak bezbłędnie odróżnić tremę, a czasem nawet histerię debiutanta od rzetelnego nieuctwa i patentowanego lenistwa. Nieuk wychodził z dwóją, ale jednocześnie ze wstydem i z czymś na kształt moralnego zobowiązania wobec egzaminatora, co sprawiało, że na tak zwaną „repetę” przychodził już przygotowany wybornie (na skalę swoich indywidualnych możliwości, rzecz jasna). Stremowanego i bojaźliwego studenta potrafił wszakże Pelc „oswoić” do tego stopnia, że trema mijała w trakcie egzaminu, jak ręką odjął, delikwent sam się zdumiewał, że potrafi ze zmęczonego mózgu wydobyć wszystko to, co tam powkładał, i w efekcie wybiegał z gabinetu z radością, a czasem i w euforii. Dość to może proste, ale nieczęste. Łatwiej i szybciej trzymać się zwyczajowych 20 minut, przeznaczonych na egzamin, niż przekraczać limit czasu, pomagając młodemu człowiekowi opanować emocje i odnaleźć się w świecie ludzi dojrzałych, ale również odpowiedzialnych.

Bywał również Pelc odrobinę dystraktem (co profesorom jak najbardziej przystoi). W jednej z grup znalazł się student, którego nazwisko brzmiało tak samo, jak nazwisko bardzo popularnego ówcześnie sportowca. Profesor Pelc, który zawsze odczytywał listę obecności (nie uznawał tak popularnego dziś „puszczania obiegiem”, bo starał się w miarę możliwości poznać i zapamiętać uczestników swoich zajęć), dostrzegłszy owo miano na pierwszych zajęciach, zapytał życzliwie młodzieńca, czy jest może z owym sportowcem spokrewniony. Młody człowiek z przykrością zaprzeczył, a Pelc średnio raz w miesiącu ponawiał pytanie, co wielce radowało zarówno całą grupę, jak i samego nosiciela znanego nazwiska. Dość liberalnie traktował też studenckie nieobecności i z zaufaniem wysłuchiwał kolejnych zapewnień, że trzykrotna nieobecność delikwenta na zajęciach była spowodowana koniecznością wzięcia udziału w pogrzebie babci, tej samej zresztą. Warto zaznaczyć, że wiara Pelca w prawdomówność studenta szybko owocowała zaskakującą dyscypliną, którą grupy studenckie wprowadzały we własnym zakresie, dochodząc do wniosku, że takich ludzi, jak on, oszukiwać po prostu nie wypada. Sezon pogrzebowy zatem corocznie kończył się zwykle na początku listopada, a frekwencja na zajęciach była imponująca.

Profesor Pelc nie traktował zatem dydaktyki akademickiej jak przykrej konieczności, która odwodzi od pracy naukowej. Poświęcał wiele swojego cennego czasu nawet tak banalnej i żmudnej dla większości dydaktyków akademickich kwestii, jak prace roczne, które studenci zobowiązani są napisać (i zaliczyć) przed przystąpieniem do egzaminu z historii literatury staropolskiej i oświecenia. „Rekordziści” przychodzili na konsultacje po kilka razy, a Pelc cierpliwie czytał, kreślił, poprawiał i redagował, nie tylko sprawiając w ten sposób, że ostateczne oceny w efekcie tak pojętej współpracy były na ogół pozytywne, lecz przede wszystkim ucząc adeptów polonistyki najważniejszych sprawności warsztatowych, których opanowanie procentowało później na kolejnych latach studiów, aż po seminaria i powstające na nich prace dyplomowe.

Miał też Pelc, jak każda wybitna indywidualność, swoje charakterystyczne nawyki i przyzwyczajenia, które się z nim nierozerwalnie łączyły. Każdy, kto go znał, dobrze pamięta chociażby zamiłowanie do dobrej herbaty, znakomitą orientację w twórczości poetyckiej i translatorskiej Stanisława Barańczaka czy wymuszony troską o zdrowie lęk przed przeciągami. Latem zawsze w charakterystycznym słomkowym kapeluszu typu „panama”, a w chłodniejszych porach roku w nieodłącznym szaliku, z lubością stosował w swych wypowiedziach trzy słowa – „właśnie”, „zresztą” i „prawda” (a dowcipna młodzież prowadziła na marginesach notatek „zestawienia statystyczne”, z radością konstatując, ileż to razy znów wtrącił na wykładzie czy na ćwiczeniach swoje ulubione słówka do toku wywodu).

Zawsze życzliwie uśmiechnięty, choć czasem uśmiech ten miał przesłaniać zmęczenie czy ból spowodowany postępującą chorobą. Zawsze pamiętający o prywatnym kontakcie ze współpracownikami, do których często telefonował (zwykle wieczorem), z troską pytając o ich zdrowie (sic!) i gawędząc o sprawach dużych i małych. Skrupulatnie pamiętał o wszystkim – także o rozlicznych rocznicach i jubileuszach. Jednym składał urodzinowe i imieninowe życzenia, innym ofiarowywał swe studia i szkice do ksiąg rocznicowych. Szczególną troską przez długie lata otaczał staropolską młódź – zarówno studencką, jak i doktorancką. Życie akademickie (zwłaszcza UW, choć i innych placówek naukowych również) zawsze stanowiło dla niego integralną całość, w której sympatyczne i szczerze życzliwe więzi owocowały sprawną współpracą o charakterze ściśle naukowym. Charyzma sprawiała, że jego życzliwość nikogo nie skłaniała do nonszalancji czy tak modnej dziś fraternizacji. Dla osoby, która tej życzliwości zaznała, stanowiła ona zawsze moralne zobowiązanie. Pelc w najmniejszy stopniu nie był (i absolutnie nie pragnął być) „kumplem” dla swoich współpracowników i studentów; przeciwnie, jego przyjacielska troska, nieodłącznie związana ze stawianiem i przestrzeganiem wymagań, tworzyła etos nauczyciela i mistrza.

Pozostała po Pelcu obfita spuścizna naukowa, której kształt i jakość sytuuje go w elitarnym gronie najwybitniejszych humanistów polskich i europejskich. Pozostały znakomite, nowatorskie edycje tekstów dawnych (Kochanowskiego, ale także Zbigniewa Morsztyna i Szymona Szymonowica). Żyją nadal w akademickiej praktyce i ciągle zachowują ważność autorskie monografie, poświęcone Kochanowskiemu (edycja polska, francuska i angielska) oraz Panu Miecznikowi Mozyrskiemu, Morsztynowi. Studenci i pracownicy uniwersyteckich kierunków humanistycznych wciąż korzystają z wielkich syntez epok renesansu i baroku, z wielu akademickich serii naukowych, wydawanych przez Uniwersytet i przez IBL PAN, z licznych publikacji, artykułów, studiów i szkiców Pelca.

Trwa i zachowuje autorską formułę oraz międzynarodową renomę założony przezeń interdyscyplinarny półrocznik „Barok. Historia-Literatura-Sztuka”. Rozwijają się zainicjowane pionierską pracą (Obraz – słowo – znak. Studium o emblematach w literaturze staropolskiej, Wrocław 1973), a kontynuowane przez lata i zwieńczone imponującą rozprawą, stanowiącą w dorobku Pelca bodaj opus magnum (Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, Kraków 2002) oraz zapoczątkowaną wspólnie z małżonką, lecz niestety przerwaną przez śmierć Pelca, serią emblematyczną (Jacob Cats, Zbigniew Morsztyn), której niezwykła staranność filologiczna i edytorska do dziś imponuje. Dwa szczegółowe zestawienia bibliograficzne (autorstwa Antoniego Czyża i Ewy Ressel, a następnie Magdaleny Nawrockiej-Berg) dokumentują wyczerpująco jego dorobek, nie ma zatem powodu, by informacje te przytaczać dokładnie w szkicu wspomnieniowym.

Dla wielu, choć nie dla wszystkich, badaczy staropolszczyzny, zwłaszcza tych należących do najmłodszych pokoleń, dorobek Pelca staje się wszakże powoli czymś na kształt szacownej klasyki, której należy się co prawda estyma, ale która być może nie odpowiada już na wszystkie wyzwania współczesności. Z pewnością Pelc dołączył do elitarnego grona najwybitniejszych uczonych w dziedzinie polskiej humanistyki i ma w nim swoje miejsce obok choćby Ignacego Chrzanowskiego, Juliana Krzyżanowskiego, Juliusza Kleinera, Mieczysława Hartleba, Kazimierza Budzyka, Kazimierza Wyki i wielu, wielu innych. I nawet jeśli – co nieuniknione – zarówno metodologia badań literaturoznawczych, jak i stan badań w tej dyscyplinie nieustannie ewoluują i przynoszą nowe konstatacje, to warto przecież pamiętać, że współczesne osiągnięcia w znacznej mierze możliwe są dzięki pracy tych, którzy już odeszli. A także o tym, że tak naturalne w pracy naukowej dążenie do aemulatio spełnia się zarówno przez kontynuację, jak i przez weryfikację i kontestację osiągnięć poprzedników. Zarówno prężnie dziś się rozwijające naukowe edytorstwo testów renesansowych i barokowych, jak i nowe badania nad sarmatyzmem czy nad twórczością Reja i Kochanowskiego podążają dziś szlakami, które kiedyś przecierał Pelc.

Uczniowie, wychowankowie i przyjaciele, polscy i zagraniczni, obdarowali prof. Pelca dwiema księgami jubileuszowymi (Necessitas et ars, red. B. Otwinowska, A. Nowicka-Jeżowa, J. Kowalczyk, A. Karpiński, t. I-II, Warszawa 1993 oraz Corona scientiarum. Studia z historii literatury i kultury nowożytnej, red. J. Chrościcki, J. Głażewski, M. Prejs, K. Mrowcewicz, Warszawa 2004). Los sprawił, że Pelc zdążył – już bardzo schorowany, na rok przed śmiercią – ucieszyć się po raz drugi pomieszczoną na kartach tych ksiąg szczerą sympatią i wdzięcznością ludzi, których przez długie lata sam obdarowywał wsparciem, zaufaniem, troską i przyjaźnią. Nigdy nie dość wszakże okazji, by przywołać zarówno jego sylwetkę naukową, jak i jego zwyczajną, prywatną postać. By przypomnieć, a tym, którzy pamiętać nie mogą – powiedzieć, że Pelc był wybitnym uczonym, skromnym i zarazem niezwykle serdecznym i wielkodusznym człowiekiem, oddanym całym sercem nauce, akademickiej społeczności, badawczemu środowisku staropolskiemu. Że był gorącym patriotą polskim; a że patriotyzm wielce szanował, to nie eksponował go dla doraźnego poklasku. Że był prawdziwym, pozbawionym kompleksów Europejczykiem już wtedy, gdy pisał we wczesnych latach 80. XX wieku o europejskości i polskości literatury naszego renesansu; a ponadto znawcą Biblii i antyku, literatury klasycznej i powszechnej. Że był wreszcie – last but not least – człowiekiem pełnym ciepła, empatii i zwyczajnej, najprostszej dobroci. Zatem „śmierć ogrodnika w niczym nie zagraża drzewu”, które zasadził i które przed długie lata pieczołowicie pielęgnował. I które nam pozostawił.

1Zob. T. Kostkiewiczowa, Wspomnienia pośmiertne: Janusz Pelc (1930–2005), „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” 2005, 68, s. 76–78.

Kazimierz Petrusewicz

Urodzony 23 III 1906 w Mińsku Litewskim. Absolwent Szkoły Morskiej w Tczewie. Studia na USB w Wilnie, asystent w Zakładzie Zoologii (1934), doktorat (1936). Po wojnie na UW: kierownik Katedry Biologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi (1951–1961), kierownik Katedry Ewolucjonizmu i Ekologii Zwierząt (1961–1968) oraz Zakładu Ewolucjonizmu i Ekologii Zwierząt w Instytucie Zoologii UW. Profesor UW (1951).

Biolog, ewolucjonista, ekolog, znawca pająków; badania nad teorią gatunków, nad produktywnością biologiczną ekosystemów 1ądowych oraz nad populacjami gryzoni.
Wiceminister w Ministerstwie Aprowizacji i Handlu oraz w Ministerstwie Żeglugi i Handlu Zagranicznego (1945–1949). Kierownik Wydziału Nauki KC (1948–1949) oraz Wydziału Nauki i Szkół Wyższych KC (1949–1952). Współorganizator I Kongresu Nauki Polskiej (1951) oraz powołania PAN.
Członek PAN (1952) , inicjator i kierownik (1956–1977) Zakładu Ekologii PAN oraz innych jednostek PAN; twórca i kierownik (1954–1969) Ośrodka Dokumentacji Ewolucjonizmu PAN.
Zmarł 26 III 1982 w Warszawie.

Podstawowe pojęcia biocenologii, Wilno 1936; Nauka Pawłowa a materializm dialektyczny, Warszawa 1950; General Remarks on the Productivity of Confined Populations, Warszawa 1963.

P. Kohler (red.). Studia nad łysenkizmem w polskiej biologii, Kraków 2013.

TOMASZ MAJEWSKI

KAZIMIERZ PETRUSEWICZ

1906–1982

Kazimierz Petrusewicz był znaną postacią naszego życia naukowego. Jeden z nielicznych u nas znawców pająków, później zasłużony ekolog i organizator szeroko zakreślonych badań w tej specjalności, czynny i ceniony na arenie międzynarodowej. Przez pewien czas łączył pracę naukową z działalnością polityczną, będąc zaangażowanym komunistą, przekształcającym polską naukę na wzór radziecki. Trwałym dorobkiem pozostaną jednak jego zasługi w zakresie organizowania u nas badań ekologicznych. Na dorobek ten składają się nie tylko jego wartościowe publikacje. Twórczy umysł i talent dydaktyczny prof. Petrusewicza przyciągały zdolnych, dobrze wspominających go uczniów, z których wielu osiągnęło najwyższe stopnie naukowe i kontynuowało jego badania.

Urodził się 23 marca 1906 roku w Mińsku Litewskim. Jego ojciec, Kazimierz Petrusewicz, prawnik o lewicowych poglądach, członek PPS, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, zamieszkał z rodziną w Warszawie. Młody Kazimierz Petrusewicz ukończył tu w 1925 roku prywatne gimnazjum Władysława Giżyckiego. Dalszą edukację rozpoczął w trzyletniej Szkole Morskiej w Tczewie. Po jej ukończeniu przez trzy lata służył na statkach handlowych, odbywając kilka dalekich rejsów, m.in. na Maderę, Azory, Morze Czarne i Morze Czerwone. Później rozpoczął drugie studia w zupełnie innej specjalności: była to biologia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Kształcił się tu w latach 1931–1933, jednocześnie w miesiącach letnich zaciągając się na statki jako marynarz. Na Uniwersytecie specjalizował się w zoologii u prof. Jana Pruffera, entomologa, kierownika Zakładu Zoologii USB. Jeszcze jako wyróżniający się zdolnościami student został zatrudniony przez prof. Prüffera najpierw na stanowisku zastępcy młodszego asystenta, później (1934), po uzyskaniu magisterium, w charakterze młodszego asystenta. W 1936 roku Petrusewicz otrzymał tytuł doktora na podstawie rozprawy Badania ekologiczne nad krzyżakami Argiopidae na tle fizjografii Wileńszczyzny i aż do wybuchu wojny pracował w Zakładzie Zoologii USB na stanowisku starszego asystenta. Współpracował ze Stacją Wigierską Instytutu im. Nenckiego i z jej ramienia zorganizował dwie (w 1935 i 1936) badawcze wyprawy limnologiczne na wody i bagna Polesia.

W czasie studiów i pracy w Uniwersytecie w Wilnie rozpoczął także działalność polityczną. Od 1931 roku był aktywnym członkiem Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, będącego sekcją Komunistycznej Międzynarodówki Młodzieży i kierowanego bezpośrednio przez KPP. W latach 1933–1939 był członkiem i sekretarzem inspirowanego przez KPP nielegalnego Związku Lewicy Akademickiej „Front” i członkiem redakcji jego pisma „Poprostu”, gdzie zetknął się m.in. ze Stefanem Jędrychowskim i Jerzym Putramentem. W 1935 roku wstąpił do Komunistycznej Partii Polski. Działalność w niej była powodem dwukrotnego aresztowania go przez polskie władze i oskarżenia – wraz z innymi członkami młodzieżówki komunistycznej – o działanie na szkodę Państwa Polskiego. Uniknął skazania dzięki wstawiennictwu władz USB, a szczególnie staraniom prof. Prüffera.

O działalności Petrusewicza w pierwszych latach II wojny światowej niewiele wiadomo. Od 1941 roku, gdy teren Wileńszczyzny zajęty został przez wojska niemieckie, Petrusewicz walczył w partyzantce radzieckiej (według innej wersji, w Armii Ludowej). Po zakończeniu działań wojennych, w roku 1944 włączył się czynnie w organizowanie nowej, ludowej władzy, w czym niewątpliwie pomogły mu znajomości nawiązane w środowisku komunistów w Wilnie.

Od stycznia do października 1945 roku Petrusewicz, już jako członek PPR, pełnił obowiązki wiceministra (podsekretarza stanu) w Ministerstwie Aprowizacji i Handlu, a od października 1945 do czerwca 1949 pracował w tej samej randze w Ministerstwie Żeglugi i Handlu Zagranicznego (od 1947 Ministerstwo Żeglugi). Pełnił także wysokie funkcje w strukturach Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jako kierownik Wydziału Nauki KC (1948–1949) i Wydziału Nauki i Szkół Wyższych KC (1949–1952), wchodził także w skład prezydium Komitetu Organizacyjnego mającej powstać Polskiej Akademii Nauk. Na tych stanowiskach wykonywał powierzone mu przez partię zadanie przeobrażenia organizacyjnego i ideologicznego polskiej nauki. Autor licznych artykułów o roli nauki w nowym ustroju, także instrukcji (m.in. określił ramy działania Koła Przyrodników-Marksistów, którego był inspiratorem). Był jednym z głównych organizatorów Pierwszego Kongresu Nauki Polskiej (1951) i powołanej na nim Polskiej Akademii Nauk, z czym wiązała się z likwidacja dawnych struktur kierujących polską nauką, w tym Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Z ówczesnym prezydentem Bolesławem Bierutem ustalał listę pierwszych członków PAN.

W 1951 roku Petrusewicz powrócił do rozpoczętej w młodości i przerwanej na kilkanaście lat działalności naukowej, podejmując pracę nauczyciela akademickiego w Uniwersytecie Warszawskim. Został tu zatrudniony jako profesor nadzwyczajny w Zakładzie, później Katedrze Biologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi, a w 1954 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Katedrą tą kierował do 1961 roku, po czym w latach 1961–1968 kierował Katedrą Ewolucjonizmu i Ekologii Zwierząt. Krótko (1968–1969) kierował Zakładem Ewolucjonizmu i Ekologii Zwierząt w Instytucie Zoologii UW, dwukrotnie, w latach 1961–1963 i 1967–1968 pełnił obowiązki kuratora Katedry Hydrobiologii UW. Na Uniwersytecie Warszawskim wykładał biologię ogólną, ekologię zwierząt lądowych, hydroekologię i ewolucjonizm.

Pełnił także obowiązki w instytutach Polskiej Akademii Nauk. Najbliższym mu był Instytut Ekologii (pierwotnie, w latach 1952–1971, Zakład Ekologii). Przygotowywał jego powstanie i kierował nim w latach 1956–1977. Kierował tu także kolejno Pracownią Badań Populacyjnych (1952–1962), Pracownią Ekologii Populacyjnej (1962–1964), Zakładem Populacji Eksperymentalnych (1964–1967), Zakładem Ekologii Lądowej (1965–1969) i Zakładem Populacji (1969–1977). Jego rola w rozbudowie Instytutu, poszerzeniu i pogłębieniu zakresu działalności, podnoszenia poziomu naukowego i znaczenia w światowej ekologii była decydująca.

Zaangażowany był także w kierowanie kilkoma innymi jednostkami Akademii. Stworzył Ośrodek Dokumentacji Ewolucjonizmu PAN i kierował nim w latach 1954–1969. Przewodniczył Radom Naukowym Zakładu Badania Ssaków PAN i Zakładu Agroekologii PAN, kierował Komisją Ewolucjonizmu i Komitetem Ekologicznym (później Komitet Ekologii), dwukrotnie (1952–1957 i 1962–1968) kierował Wydziałem II PAN jako jego Sekretarz. W 1952 roku został wybrany członkiem korespondentem, a w 1962 – członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk.

Był członkiem wielu innych towarzystw naukowych: Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika (prezes w latach 1952–1959), Amerykańskiego Towarzystwa Ekologicznego, Brytyjskiego Towarzystwa Ekologicznego, Amerykańskiego Towarzystwa Teriologicznego (członek honorowy 1972), Komitetu Ekologii Międzynarodowej Unii Nauk Biologicznych, utworzył Międzynarodową Grupę Roboczą do Badań Drobnych Ssaków (1966). Uczestniczył w organizowaniu kilku międzynarodowych ekologicznych konferencji i sympozjów naukowych. W latach 1946–1949 był prezesem Polskiego Związku Żeglarskiego.

Działalność naukowa Petrusewicza dotyczyła z początku pająków i ich ekologii. Stosunkowo krótki okres, gdy się nimi zajmował, dał jednak kilka ważnych publikacji, pierwszych w naszej arachnologii od czasów Władysława Taczanowskiego i Władysława Kulczyńskiego. W rozprawie doktorskiej, wyżej cytowanej, analizował zależności występowania pająków z określonej rodziny od najważniejszych czynników środowiskowych. Cenne było zestawienie pająków wykazanych do tej pory na terenie Polski (Katalog der echten Spinnen (Araneae) Polens, 1937).

Ale już wtedy zainteresowania naukowe Petrusewicza kierowały się w stronę ogólnych zagadnień ekologii, a więc nauki o stosunkach zachodzących między żywymi organizmami a otaczającym je środowiskiem. Zagadnienia te poruszane dotąd były, jak się wydaje, częściej przez botaników niż zoologów (wątki ekologiczne widać m.in. w pracach z zakresu fizjologii roślin oraz fitosocjologii). Już w rozprawie doktorskiej Petrusewicz analizował grupę pająków pod tym właśnie kątem. Wydana w tym czasie książeczka Podstawowe pojęcia biocenologii (1936) była pierwszą w naszej literaturze naukowej pozycją systematyzującą podstawy wiedzy ekologicznej, istotną rolę odegrał też jego artykuł Próba sprecyzowania niektórych pojęć biocenologicznych (1937).

W połowie lat 50., po rezygnacji z działalności politycznej, prof. Petrusewicz wrócił do pracy naukowej w dziedzinie ekologii. Rozpoczął w tym czasie eksperymenty klatkowe nad zależnością zachowania się osobników w populacji i wpływem na zachowania populacyjne różnych czynników zewnętrznych. Badał w tym celu dynamikę liczebności (rozrodczość, śmiertelność) populacji myszy laboratoryjnych i jej zależność od struktury i organizacji populacji. Później (lata 60.) rozszerzył te eksperymenty na myszy żyjące swobodnie na terenie stacji doświadczalnej w Dziekanowie Leśnym, a wreszcie, kierując większym zespołem współpracowników, badał populację leśnego gryzonia, nornicy rudej, na izolowanej wyspie na jeziorze Bełdany koło Stacji Hydrobiologicznej Instytutu Ekologii w Mikołajkach. Badania te, prowadzone na wyspie przez dziesięć lat, zaowocowały ponad 30 publikacjami, a ich podsumowanie zawarte jest w pracy The Role of Spring, Summer and Autumn Generation in the Productivity of a Free-Living Population of Clethrionomys Glareolus (1969). Cenna też jest praca Petrusewicza dotycząca zająca Dynamics and Production of the Hare Population in Poland (1970), w której udowodnił wysoką śmiertelność występującą u tego gatunku, a stąd konieczność ograniczenia jego eksploatacji. W pracach badawczych z dziedziny ekologii Petrusewicz wszechstronnie podchodził do problemów, co wówczas nie było jeszcze częste: konsekwentnie łączył eksperymenty laboratoryjne z zaplanowanymi szczegółowo obserwacjami w terenie, zawierającymi w sobie także elementy eksperymentu. Badania nad populacjami organizmów z różnych grup systematycznych, nie tylko w warunkach laboratoryjnych, lecz także w warunkach naturalnych, prowadziło nie tylko wielu współpracowników prof. Petrusewicza w Instytucie Ekologii, ale także jego uczniowie w innych ośrodkach naukowych. Często mówiło się o „polskiej szkole ekologicznej” stworzonej przez Petrusewicza.

Aktywnie włączył się w prace Międzynarodowego Programu Biologicznego. Akcja ta miała na celu podjęcie kompleksowych badań nad zagrożeniami ze strony gwałtownego wzrostu ludzkiej populacji przy jednoczesnej degradacji nadmiernie eksploatowanych zasobów środowiska. Na początku lat 60. brał udział w pracach Międzynarodowego Komitetu Organizacyjnego, a także uczestniczył w pierwszym Zgromadzeniu Generalnym omawianego programu (Paryż, 1964), na którym został wybrany jednym z czterech wiceprzewodniczących MPB. W kraju zorganizował Polski Komitet MPB i Centrum Koordynacyjne MPB przy Instytucie Ekologii PAN, którymi kierował, a do współpracy zaprosił około 150 biologów różnych specjalności z 53 placówek naukowych. W roku 1966 zorganizował w Jabłonnie pod Warszawą międzynarodowe sympozjum skupiające uczestników badań nad produktywnością biologiczną ekosystemów lądowych. Sympozjum miało duży wpływ na dalszy rozwój badań nad produktywnością ekosystemów, a tym samym na wzrost zainteresowania zagadnieniami ekologii w Polsce i na świecie. Później Petrusewicz brał udział w przygotowywaniu kilku następnych konferencji i sympozjów w Polsce i za granicą. Cała ta działalność, w której zaangażowani byli także współpracownicy i uczniowie profesora, miała duży wpływ na integrację środowiska polskich ekologów.

Prace w ramach Międzynarodowego Programu Biologicznego prowadzone były w Polsce pod kierunkiem Petrusewicza przez dziesięć lat (1964–1973). Szczególnie cenne naukowo były wyniki przeprowadzonych w ramach Sekcji Ekosystemów Lądowych MPB badań nad drobnymi ssakami, nad ptakami ziarnojadami i nad ekosystemami trawiastymi i polnymi, a także badania prowadzone w Sekcji Ekosystemów Słodkowodnych; wszystkie zaowocowały licznymi publikacjami. Warto odnotować dwie powstałe w tym czasie książki: redagowane przez Petrusewicza Secondary Productivity of Terrestrial Ecosystems (1967), dzieło będące pokłosiem wspomnianego wcześniej sympozjum w Jabłonnie, oraz podręcznik Petrusewicza i Amyana Macfadyena Productivity of Terrestrial Animals. Principles and Methods (1970), oba wysoko ocenione na forum międzynarodowym i często cytowane.

Osobne rozważania poświęcał Petrusewicz teorii gatunku, ważnej w definiowaniu podstaw ekologii. Uznawał, że gatunek jest konkretnie istniejącą całością, trwającą w czasie. Swoje przemyślenia, uzupełnione dorobkiem swoich uczniów w zakresie zjawisk zachodzących w populacjach, zawarł w książce Osobnik, populacja, gatunek (1978).

Należy wreszcie wspomnieć o działalności prof. Petrusewicza w zakresie krzewienia tak zwanej „nowej biologii”. Jako wpływowy członek władz PZPR i prezes Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika miał on możliwość aktywnego propagowania ewolucjonizmu w wersji miczurinowsko-łysenkowskiej, która wkroczyła do naszej nauki po słynnej moskiewskiej sesji Wszechzwiązkowej Akademii Nauk Rolniczych im. Lenina z przełomu lipca i sierpnia 1948 roku. Sam Petrusewicz nazwał tę akcję „walką ideologiczną w biologii”, i rzeczywiście, wykraczała ona daleko poza zwykłą, prowadzoną przez badaczy dyskusję opartą na analizie naukowo zbadanych materiałów. Nie miejsce tu na szczegółową analizę tego wydarzenia, omówionego ostatnio szczegółowo w innym miejscu1, o kilku faktach należy jednak wspomnieć.

Petrusewicz włączył się od razu w propagowanie „nowej biologii” i „twórczego darwinizmu”. Pisał na ten temat artykuły w czasopismach przyrodniczych („Wszechświat”, „Kosmos”), ale także w „Trybunie Ludu”. Był jednym z głównych organizatorów i aktywnych uczestników Konferencji Agrobiologów, Biologów i Medyków w Kuźnicach (27 XII 1950 – 6 I 1951), Kursu Biologii w Dziwnowie (7 VII – 7 VIII 1952) i Konferencji Młodej Kadry Biologów w Kortowie (18 VIII – 28 VIII 1953), mających za zadanie krzewienie teorii Łysenki i walkę z wstecznym „weissmanizmem-morganizmem”. Uczestniczył także jako główny dyskutant w wielu mniejszych konferencjach i zebraniach poświęconych różnym aspektom „nowej biologii”. Na kolejnej, i ostatniej już tego typu Konferencji Biologów w Kortowie (17 VIII – 25 VIII 1955) Petrusewicz uznał nieskuteczność stosowanych metod narzucania nowych poglądów („dogmatyzm, komenderowanie i deklaratywność oraz zbyt mała aktywność i bojowość organizatorów nauki w walce o nową biologię”), chociaż nie do końca wycofał się z uznania ich za prawdziwe.

Przez dłuższy czas prof. Petrusewicz kierował nie tylko katedrą na Uniwersytecie i Instytutem Ekologii, lecz także Ośrodkiem Dokumentacji Ewolucjonizmu PAN, w którym zgromadził cenną bibliotekę i dokumentację percepcji teorii ewolucji w naszym kraju. Zainicjował wydawanie przez Ośrodek serii wydawniczych „Wypisy z ewolucjonizmu”, „Problemy ewolucjonizmu” i „Biblioteka Klasyków Biologii”. W ramach tej ostatniej wyszły – po raz pierwszy w języku polskim – Filozofia zoologii Jeana Lamarcka (1960) i Zasady morfologii ogólnej organizmów Ernesta Haeckla (1960), oraz osiem tomów dzieł Darwina, w tym tłumaczone po raz pierwszy Skutki krzyżowania i samozapłodnienia w świecie roślin (1959). Po zlikwidowaniu Ośrodka jego majątek przekazano Instytutowi Filozofii i Socjologii PAN. Profesor Czesław Nowiński, nowy opiekun zbiorów, kontynuował w lokalu Ośrodka w Pałacu Staszica seminaria z ewolucjonizmu, aż do nieszczęśliwego pożaru w 1974 roku, który zniszczył zgromadzone tam materiały.

Profesor Kazimierz Petrusewicz zmarł 26 marca 1982 roku w Warszawie i pochowany został na cmentarzu komunalnym na Powązkach.

1Studia nad łysenkizmem w polskiej biologii, red. P. Köhler, Kraków 2013.

Arkadiusz Piekara

Urodzony 12 I 1904 w Warszawie. Studia na UW (1922–1927), doktorat tamże (1930). Habilitacja na UJ (1937). Nauczyciel w gimnazjum im. Sułkowskich w Rydzynie (1928–1959). W czasie wojny uczestniczył w tajnym nauczaniu. Profesor Politechniki Gdańskiej (1946–1952), UAM (1952–1965), UW (od 1965). Od 1969 kierownik Zakładu Optyki Nieliniowej i Fizyki Chemicznej w Instytucie Podstawowych Problemów Chemii UW.

Fizyk; prowadził badania w zakresie fizyki dielektryków, ferroelektryczności, dielektryki i optyki zjawisk nieliniowych; znalazł anomalie dielektryczne i magnetooptyczne w pobliżu krytycznego punktu rozpuszczania, odkrył odwrotne zjawisko dielektryczne w polu elektrycznym i w polu magnetycznym, podał teorię samoogniskowania światła wielkiej mocy.
Członek PAN (1962).
Zmarł 28 IV 1989 w Warszawie.

Mechanika ogólna, Gdańsk 1947; Fizyka stwarza nową epokę, Kraków 1947; Elektryczność i budowa materii, Warszawa 1955; Wzmacniacze i generatory kwantowe, „Problemy” 1963, nr 19, s. 407; Nowe oblicze optyki, Warszawa 1968; Elektryczność i magnetyzm, Warszawa 1970; Nayiaśniejszemu y naypotężnieyszemu Panu czyli O nauki horyzontach dalekich, Warszawa 1976.

Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie 1928–1939 – Wychowawcy i Wychowankowie, red. J. B. Gliński, Warszawa 2005, s. 172–173.

JÓZEF HURWIC

ARKADIUSZ PIEKARA*

1904–1989

Arkadiusz Henryk Piekara urodził się 12 stycznia 1904 roku w Warszawie jako syn kupca Wincentego Jakuba i Marii Białej. Uczęszczał do warszawskiego gimnazjum państwowego im. Tadeusza Rejtana. Tutaj – według słów Piekary – „przyniesioną ze sobą na świat ogromną miłość do fizyki” rozwijał pod kierunkiem prof. Bolesława Gałeckiego, fizyka i filozofa. Po skończeniu w 1922 roku szkoły średniej studiował fizykę na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem prof. Stefana Pieńkowskiego1, który w 1927 roku zaangażował go jako asystenta. W 1930 roku Piekara uzyskał doktorat filozofii w zakresie fizyki za badania doświadczalne stałej dielektrycznej emulsji i zawiesin (o stałej dielektrycznej będzie mowa dalej). W czasie studiów na Uniwersytecie Warszawskim uczestniczył również w seminarium prof. Czesława Białobrzeskiego, którego, jak napisze kilkadziesiąt lat później, wykłady i prace były dla niego wzorem i podnietą. Badania dielektryków (izolatorów, czyli ciał nieprzewodzących prądu elektrycznego), prowadzone przez Białobrzeskiego, nie były prawdopodobnie bez wpływu na zainteresowanie się Piekary tą dziedziną. W latach 1933–1934 uzupełniał on swe studia na paryskiej Sorbonie i podparyskim Bellevue pod kierunkiem Aimé Cottona2, który wraz ze swym współpracownikiem Henri Moutonem odkrył podwójne załamanie światła w cieczach umieszczonych w polu magnetycznym.

W 1936 roku Piekara osiedlił się w Krakowie. W tymże roku złożył na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego podanie o otwarcie przewodu habilitacyjnego, przedstawiając pracę o dielektrycznych właściwościach układów dyspersyjnych. Wkrótce odbyło się kolokwium habilitacyjne, na którym Piekara wygłosił wykład Wpływ pola elektrycznego i magnetycznego na zjawisko cząsteczkowe. W marcu 1937 roku habilitacja została zatwierdzona. Do wybuchu wojny Piekara jako docent prowadził na Uniwersytecie Jagiellońskim wykłady z fizyki dielektryków i fizyki jądra atomowego.

W 1928 roku przyjął posadę nauczyciela fizyki w świeżo powstałym gimnazjum im. Sułkowskich w Rydzynie, małym miasteczku wielkopolskim. Raz do roku jeździł do Krakowa na swoje wykłady monograficzne.

Siedzibą gimnazjum rydzyńskiego i związanego z nim internatu był odnowiony i przystosowany do celów szkolnych piękny osiemnastowieczny zamek książąt Sułkowskich. Dyrektorem szkoły został jej inicjator i założyciel, Tadeusz Łopuszański3, znakomity pedagog, organizator szkolnictwa w Polsce, były minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Była to utrzymywana przez Fundację im. Sułkowskich szkoła doświadczalna, która nie musiała się trzymać urzędowych szablonów, lecz miała swobodę w opracowywaniu programów nauczania i stosowaniu własnych metod dydaktycznych. Nauczyciele mieli poza pracowniami uczniowskimi własne pracownie naukowe, niektóre na poziomie uniwersyteckim, w których mogli uprawiać pracę badawczą, co wpływało korzystnie również na zajęcia pedagogiczne. W tej to szkole średniej przeżył Piekara swą największą przygodę naukową: tutaj w 1936 roku we współpracy z kilkonastoletnimi uczniami (jednym z nich był jego brat Bruno) odkrył dodatni efekt nasycenia dielektrycznego.

Każda cząsteczka chemiczna (drobina, molekuła) stanowi zespół dodatnio naładowanych elektrycznie jąder atomowych i elektronów o ładunku ujemnym. Jako całość jest elektrycznie obojętna. Jeżeli ma ona budowę symetryczną, „środek ciężkości” wszystkich ładunków dodatnich pokrywa się ze środkiem ciężkości ładunków ujemnych. Taka cząsteczka nie ujawnia na zewnątrz żadnych właściwości elektrycznych. Nazywamy ją niepolarną. Jeżeli cząsteczka jest asymetryczna, te dwa środki ciężkości przypadają w różnych punktach. W jednym z nich jest jakby skupiony cały ładunek dodatni, w drugim – ujemny. Punkty te nazywamy biegunami odpowiednio: dodatnim i ujemnym. Układ dwóch różnoimiennych biegunów nazywa się dipolem (dwubiegunem). Cząsteczka taka, zwana polarną, jest elektrycznym odpowiednikiem niezmiernie małego magnesu, który ma z jednej strony biegun północny, z drugiej – południowy.

Jeżeli cząsteczkę niepolarną umieścimy w polu elektrycznym (na przykład między okładkami kondensatora), jej ładunki obu znaków zostaną przesunięte w przeciwne strony. W cząsteczce niepolarnej, czyli niedipolowej, powstaje w ten sposób dipol, zwany indukowanym (wzbudzonym), który znika wraz z usunięciem pola, w odróżnieniu od dipola trwałego cząsteczki polarnej, czyli dipolowej. Dipol charakteryzuje się wielkością, zwaną momentem dipolowym, stanowiącą iloczyn ładunku jednego bieguna przez odległość między biegunami. Wielkości tej przypisujemy wektor skierowany od bieguna ujemnego do dodatniego.

Zjawisko rozsunięcia ładunków w cząsteczkach niepolarnych nazywamy ich polaryzacją. Taka polaryzacja zachodzi, oczywiście, również w cząsteczkach polarnych umieszczonych w polu elektrycznym. W środowisku złożonym z cząsteczek polarnych zachodzi ponadto polaryzacja innego rodzaju: pod wpływem pola każdy dipol stara się ustawić wzdłuż linii pola. Takiemu ustawieniu się (orientacji) dipoli przeciwstawia się bezładny ruch cieplny cząsteczek. W rezultacie nie ma całkowitego uporządkowania dipoli, ale kierunek wzdłuż linii pola jest mniej lub bardziej uprzywilejowany. Polaryzacja wywołana przez rozsunięcie ładunków wewnątrz cząsteczek jest w tym przypadku znikoma w porównaniu z polaryzacją wytworzoną przez orientację dipoli trwałych; może więc być pominięta, gdy nie chodzi o dużą dokładność.

W polach słabych, zwykle stosowanych w badaniach dielektryków, orientacja dipoli trwałych jest nieznaczna. Miarą jej może być średni rzut momentu dipolowego pojedynczej cząsteczki na kierunek pola. Zgodnie z teorią Petera Debye’a4, wybitnego holenderskiego fizyka i chemika, ów średni moment w kierunku pola jest proporcjonalny do natężenia pola (współczynnik tej proporcjonalności nazywamy polaryzowalnością). O takiej polaryzacji mówimy, iż jest liniowa. Gdybyśmy do ośrodka dipolowego przyłożyli tak silne pole, że praktycznie zniosłoby dezorganizujące porządek działanie ruchu cieplnego, wszystkie dipole cząsteczkowe ustawiłyby się wzdłuż linii pola i w rezultacie średni moment (wzdłuż pola) osiągnąłby wartość maksymalną. Taki fikcyjny stan nazywamy zupełnym nasyceniem dielektrycznym. Przy najsilniejszych polach, jakie można w praktyce zastosować (bez wywołania elektrycznego przebicia), ów średni moment jest nieco mniejszy od wartości wynikającej ze zwykłej proporcjonalności do natężenia pola. To zmniejszenie nazywamy nasyceniem dielektrycznym. Jako zmniejszenie jest ono ujemne i rośnie wraz z natężeniem pola proporcjonalnie do jego trzeciej potęgi (z innym bardzo małym współczynnikiem proporcjonalności), a więc nieliniowo. Z teorii Debye’a wynika, że nasycenie dielektryczne jest ujemne, gdyż możliwość dalszego uporządkowania dipoli zmniejsza się, w miarę gdy zbliżamy się do zupełnego uporządkowania. Istnienie ujemnego nasycenia dielektrycznego zaobserwowano po raz pierwszy w 1920 roku (J. Herweg).

W 1936 roku w Rydzynie Arkadiusz Piekara wraz z bratem Brunonem badał polaryzację roztworów polarnego nitrobenzenu (C₆H₅NO₂) w niepolarnym benzenie (C₆H₆) w silnym polu elektrycznym. W roztworach rozcieńczonych badacze, zgodnie z oczekiwaniem, stwierdzali istnienie ujemnego nasycenia dielektrycznego. W miarę jednak stężania badanego roztworu wartość bezwzględna nasycenia, pozostającego wciąż ujemnym, zmniejszała się. Przy pewnym wreszcie dostatecznie dużym stężeniu, zniknęła, a podczas dalszego stężania roztworu, pojawiła się znowu, ale – wbrew teorii Debye’a – ze zmienionym znakiem. Wraz z dalszym wzrostem stężenia nitrobenzenu w roztworze dodatnie nasycenie dielektryczne rosło. Pomiary ze stężonymi roztworami nitrobenzenu w innym rozpuszczalniku niepolarnym, heksanie (C₆H₁₄), potwierdziły istnienie dodatniego nasycenia dielektrycznego. Po sprawdzeniu rezultatów Piekara opublikował odkrycie nowego zjawiska. Dwa komunikaty o uzyskanych wynikach, podpisane przez obu braci Piekarów, ukazały się w tym samym roku w Sprawozdaniach Akademii Nauk w Paryżu5, przedstawione przez Aimé Cottona.

Należało obecnie wyjaśnić mechanizm zaobserwowanego zjawiska. Fakt, że nasycenie dielektryczne zmieniło znak, wskazuje, iż średni moment cząsteczki nitrobenzenu zamiast się zmniejszyć powiększył się, czyli – rozumował Arkadiusz Piekara – powstał jakiś dodatkowy moment dipolowy. A że działo się to tylko w roztworach stężonych, gdzie cząsteczki nitrobenzenu znajdowały się blisko siebie – kontynuował rozumowanie Piekara – świadczy to, iż dodatkowy moment pochodził z wzajemnego oddziaływania dipoli cząsteczek nitrobenzenu. Dipole dwóch sąsiednich cząsteczek starają się ustawić przeciwrównolegle. Przeciwstawia się jednak temu ruch cieplny, powodując, że dipole przyjmują pozycję rozwartych nożyc, dając pewien wypadkowy moment dipolowy. Tak się dzieje w nieobecności zewnętrznego pola pola elektrycznego. Po przyłożeniu pola dipole każdej pary sąsiednich cząsteczek starają się ustawić wzdłuż linii pola i wskutek tego kąt rozwarcia nożyc się zmniejsza, powodując wzrost momentu wypadkowego pary dipoli i w konsekwencji zmniejsza się ujemne nasycenie i przy dostatecznie dużym stężeniu nitrobenzenu przechodzi w dodatnie. Odwrotne nasycenie dielektryczne jest więc wynikiem międzycząsteczkowego oddziaływania dipol-dipol.

Trzech lat wymagało opracowanie przez Piekarę ilościowej teorii zjawiska. Przedstawił ją w 1939 roku Ralph H. Fowler, profesor uniwersytetu w Cambridge, na posiedzeniu Towarzystwa Królewskiego w Londynie (The Royal Society of London). W tym samym roku ta fundamentalna praca Piekary ukazała się w Sprawozdaniach Towarzystwa6.

Piekara, do wojny kontynuował w Rydzynie badania nasycenia dielektrycznego. Z pomocą innego ucznia, Alexandra Łempickiego, ulepszał aparaturę i uzyskiwał coraz dokładniejsze wyniki pomiarów. Wybuch wojny przerwał te badania. Rano 1 września 1939 roku, już po ostrzale artyleryjskim, Piekara z ostatnią grupą uczniów wyjechał z Rydzyny.

6 listopada został w „Sonderaktion Krakau” aresztowany wraz z grupą profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i osadzony w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Później znalazł się w Dachau. Zwolniony brał udział w tajnym nauczaniu.

Gdy w okolicy wsi Żurawica pod Sandomierzem spadł próbny pocisk niemiecki V-2, Piekara wraz ze swymi uczniami (J. Świerzyńskim i Z. Bujakowskim) badał szczątki pocisku, które wraz z wynikami badań zostały przesłane do Londynu.

Po wojnie Piekara jako docent etatowy prowadził od stycznia do listopada 1946 roku wykłady fizyki na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego, po czym przyjął stanowisko profesora na Politechnice Gdańskiej. W latach 1952–1965 był kierownikiem Katedry Fizyki Doświadczalnej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a od 1953 roku jednocześnie kierownikiem poznańskiego Zakładu Dielektryków w Instytucie Fizyki PAN.

Okres poznański działalności Piekary był po rydzyńskim szczególnie owocny. Piekara ze współpracownikami powtórzył i rozszerzył badania rydzyńskie, stosując do wywoływania nasycenia dielektrycznego również pole magnetyczne, a także światło, które przecież niesie z sobą pole elektryczne. Uogólnił również teorię, obejmując nią też zjawiska elektro- i magnetooptyczne.

Badania nasycenia dielektrycznego pozwoliły wykryć również wewnątrzcząsteczkowe oddziaływania dipol-dipol (między dwiema grupami atomów w cząsteczce). Okazało się, iż metodą nasycenia dielektrycznego można też badać oddziaływania między cząsteczkami różnych związków, prowadzące do powstawania kompleksów, i między jednakowymi cząsteczkami wytwarzające asocjaty. Metoda nasycenia dielektrycznego znalazła powszechne zastosowanie do badania różnych oddziaływań międzycząsteczkowych.

Zakres prowadzonych w Poznaniu prac rozszerzył się następnie na dziedzinę pokrewną: badania ferroelektryków, tj. osobliwych dielektryków krystalicznych, w których polaryzacja rośnie nieliniowo wraz ze wzrostem natężenia pola, przy czym nie znika po jego usunięciu.

Poprzestańmy na wymienieniu tylko tych prac Piekary i jego uczniów. Najogólniej określiłbym całokształt ich działalności badawczej jako szkołę fizyki nieliniowej.

Szkoła Piekary wydała całą plejadę fizyków mających osiągnięcia wybitne w skali międzynarodowej. Wymienię kilku. Zacznę od dwóch już nieżyjących: Stanisława Kielicha7 i Augusta Chełkowskiego8. Pierwszy z nich wniósł podstawowy wkład do optyki nieliniowej. Drugi, zasłużony badacz nasycenia dielektrycznego, od 1967 roku pracował w Katowicach w filii Uniwersytetu Jagiellońskiego, która się następnie przekształciła w niezależny Uniwersytet Śląski. Został tu kierownikiem Zakładu (a później Katedry) Ciała Stałego. W latach 1981–1982 był rektorem. W środowisku fizyków znany jest przede wszystkim jako autor wydanej w 1972 roku i wznowionej (oraz zmienionej) w 1979 roku monografii Fizyka dielektryków9, którą również przetłumaczono na angielski.

Skorzystajmy ze wzmianki o książce Chełkowskiego jako okazji do sprecyzowania kilku pojęć związanych z dielektrykami. Charakteryzuje się je zazwyczaj wielkością zwaną przenikalnością elektryczną lub inaczej stałą dielektryczną (fizyka wprawdzie rozróżnia dwa pojęcia, nie popełnimy jednak wielkiego błędu, pomijając tu tę różnicę). Przenikalnością elektryczną (dielektryczną) dielektryka nazywamy stosunek pojemności kondensatora napełnionego tym dielektrykiem do pojemności tegoż kondensatora w próżni; kondensator jest miarą jego zdolności gromadzenia ładunku elektrycznego. Oryginalnością monografii Chełkowskiego jest użycie do opisu właściwości dielektryków zamiast przenikalności elektrycznej, jak to czynią inne książki z tej dziedziny, pojęcia podatności elektrycznej, którą określamy jako stosunek różnicy pojemności kondensatora napełnionego danym dielektrykiem i jego pojemności w próżni (tj. przyrostu pojemności) do pojemności w próżni.

Chełkowskiego, czynnego od 1980 roku działacza „Solidarności”, internowano w stanie wojennym (gdy był rektorem). W latach 1991–1992 w suwerennej Polsce został marszałkiem senatu. W brodatym senatorze trudno mi było rozpoznać Augusta Chełkowskiego, którego znałem jako młodego współpracownika Piekary.

Wymienię jeszcze, w porządku alfabetycznym, paru poznańskich profesorów, którzy byli uczniami Piekary: Jan Jadżyn10 rozwijał spektroskopię nasycenia dielektrycznego w ciekłych kryształach i złożonych układach biologicznych; Franciszek Kaczmarek11 współpracował ze swym mistrzem w zakresie fizyki laserów; Jerzy Małecki12 zbadał m.in. wpływ tzw. wiązania wodorowego w alkoholach na nasycenie dielektryczne; Zdzisław Pająk13 zajmował się ferroelektrykami, a później badał tzw. magnetycznym rezonansem jądrowym oddziaływania międzycząsteczkowe; Jan Stankowski14 badał strukturę ciała stałego metodami radiospektroskopii.

W 1975 roku powstał w Poznaniu Instytut Fizyki Molekularnej PAN pod dyrekcją Jana Stankowskiego. Były tu uprawiane kierunki badań zainicjowane przez Piekarę: radiospektroskopia i fizyka dielektryków (oraz magnetyków).

W 1965 roku wynikły pewne nieporozumienia między władzami Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza a Piekarą. Zasłużony profesor, który miał przy tym charakter porywczy, opuścił Poznań i objął Katedrę Fizyki na Uniwersytecie Warszawskim. Po likwidacji na uniwersytetach katedr i utworzeniu instytutów Piekara został w 1969 roku kierownikiem Zakładu Optyki Nieliniowej i Fizyki Chemicznej w Instytucie Podstawowych Problemów Chemii. Tak, jak nie oddzielał fizyki teoretycznej od doświadczalnej, związał się na Uniwersytecie Warszawskim z chemikami w odróżnieniu od niektórych fizyków polskich, którzy z przekąsem mówili o „barbarzyńskich nazwach związków chemicznych”.

Należałem do pierwszych w Polsce fizykochemików badających budowę cząsteczek i oddziaływania międzycząsteczkowe metodami dielektrycznymi (pomiar przenikalności dielektrycznej i momentu dipolowego), wprawdzie tylko w słabym polu elektrycznym. Moja droga badawcza nie mogła się więc nie skrzyżować z nurtem Piekary, który wprowadził metodę badań dielektrycznych w silnych polach elektrycznych.

Spotykałem się z prof. Piekarą na różnych konferencjach międzynarodowych poświęconych dielektrykom. Wspomnę tu o konferencji Dielectrics Discussion Group w 1972 roku w Pembroke College w Cambridge (poprzednie konferencje tej grupy odbyły się: w 1970 roku na Uniwersytecie Walijskim w Aberystwyth i w 1971 roku w Bedford College na Uniwersytecie Londyńskim), gdyż poświęcona była głównie nasyceniu dielektrycznemu. Podstawowy referat wygłosił Piekara.

Profesor Piekara był recenzentem wykonanej pod moją opieką pracy doktorskiej (Jerzego Radzikowskiego), która usiłowała ustalić zależność prężności pary nasyconej nad bardzo rozcieńczonym roztworem substancji polarnej w rozpuszczalniku niepolarnym od momentu dipolowego substancji rozpuszczonej. Pod koniec mojej działalności naukowej w Polsce (przed emigracją do Francji) zamierzałem rozszerzyć zakres stosowanych w mojej katedrze metod badawczych o badanie nasycenia dielektrycznego w silnych polach elektrycznych. Dwóch moich doktorantów (Wiesław Furmański i Ireneusz Strzałkowski), odbywszy staż w pracowni Piekary w Poznaniu, zajęło się tą tematyką. Recenzentem ich prac doktorskich był uczeń Piekary, ówczesny docent Jerzy Małecki. Notabene, wcześniej ja byłem recenzentem pracy habilitacyjnej Małeckiego poświęconej badaniu struktury asocjatów i kompleksów metodą dielektrycznego nasycenia. Zrecenzowałem również kilka prac doktorskich, których promotorem był Piekara. Miałem także kontakty naukowe z Piekarą jako członek rady naukowej Instytutu Fizyki na Politechnice Warszawskiej, której Piekara przewodniczył. Dodam wreszcie, że to Piekara był jednym z opiniodawców wniosku o moje „uzwyczajnienie”, tzn. nadanie mi tytułu profesora zwyczajnego nauk fizycznych. O fakcie tym wspominam m.in. po to, by wskazać na rolę, jaką Piekara przypisywał popularyzacji wiedzy, gdy niektórzy przedstawiciele świata nauki, często bez poważniejszego własnego dorobku badawczego, działalność w tym zakresie wciąż jeszcze uważają za niegodną profesora wyższej uczelni. Otóż prof. Piekara w swej opinii, po omówieniu mojej pracy badawczej i dydaktycznej, wymienił działalność popularyzatorską jako okoliczność pozytywną.

Opisując działalność badawczą Piekary, należy podkreślić, iż uważał on ją za ściśle związaną z pracą dydaktyczną. Uważał mianowicie, że nauczanie zmusza badacza do krytycznego spojrzenia na prowadzone badania, i na odwrót, tylko czynny badacz może trafnie ujawnić tajniki poszukiwań naukowych, a przez to wzbudzić zainteresowanie i przekazać umiłowanie uprawianej dziedziny nauki. Co się tyczy fizyki, uważał, iż wykład musi być ilustrowany pokazami starannie przygotowanymi.

Pracownik nauki poza pracą badawczą i systematycznym nauczaniem powinien – według Piekary – zajmować się też popularyzacją nauki. W jednym ze swych referatów w 1970 roku mówił: „Społeczeństwo chce i musi wiedzieć, na czym istota nowych osiągnięć polega, i jaki może mieć wpływ na kulturę i cywilizację danego kraju i świata. Dlatego popularyzacja nauki jest nieodzowna dla społeczeństw. Ale także jest nieodzowna dla samej nauki, która bez popularyzacji przestałaby być komunikatywna, stałaby się wiedzą hermetyczną, tajemną, aspołeczną”. I dalej: „Przekonałem się wielokrotnie, że zarówno uprawianie popularyzacji, jak i nauczanie w ogóle, pomaga w pracy naukowej. Bowiem w procesie nauczania i popularyzowania naukowiec musi opracować sobie logiczny system pojęć, poglądowych, lecz ścisłych [...] Wydaje mi się, że popularyzacja mówiona, a zwłaszcza pisana, stanowi dla autora pierwszorzędną szkołę myślenia i jasnego formułowania myśli. [...] Uprawianie nauki bez uprawiania popularyzacji jest działalnością niepełną, zubożoną o pierwiastek społeczny”. Popularyzacją nauki – przypomina Piekara – zajmowali się tacy uczeni, jak: Michael Faraday15, James Clerk Maxwell16, Albert Einstein17, Marian Smoluchowski18, Władysław Natanson19.

Sam Piekara był znakomitym popularyzatorem nauki. Wcześnie ujawnił swój niezwykły talent w tej dziedzinie. Tuż po maturze wygłosił swój pierwszy odczyt publiczny popularyzujący fizykę. Odbył się on w remizie straży pożarnej w Wołominie. Tytuł odczytu brzmiał: „Co to jest elektryczność”. Treść obejmowała, jak na młodego zapalonego prelegenta przystało, zagadnienia od pocieranego bursztynu do radiotelegrafu. Nic na słowo – wszystko z doświadczeniami (z własnymi przyrządami). Honorarium, oczywiście, nie było.

Sam studiując, wykładał Piekara fizykę na Uniwersytecie Powszechnym popularyzującym wiedzę w szerszych kręgach społecznych. Swój pierwszy artykuł popularnonaukowy, na temat stałej dielektrycznej dielektryków ciekłych, ogłosił w 1926 roku w „Mathesis Polskiej”. Spośród jego licznych powojennych publikacji popularnych wymienię ogłoszony w 1963 roku w „Problemach” artykuł Wzmacniacze i generatory kwantowe20 stanowiący niezmiernie przejrzyste wprowadzenie do elektroniki kwantowej. Nawiasem mówiąc, dwa lata wcześniej „Problemy” przyznały Piekarze nagrodę za popularyzację fizyki. Tuż po wojnie napisał on piękną książkę popularną Fizyka stwarza nową epokę21. Książka ta niejednego maturzystę skłoniła do studiowania fizyki. Arkadiusz Piekara był też autorem wydanych przez „Naszą Księgarnię” uroczych książeczek dla dzieci: Zważono Ziemię22 (1958), Ciekawe historie o powietrzu (1963), O maszyniście Felusiu, który był mędrcem23 (1964).

Skoro już mowa o książkach Piekary, to nie można, oczywiście, pominąć jego oryginalnych, nowoczesnych podręczników akademickich (wydanych przez PWN), z których szczególnie nowatorski charakter mają: Mechanika ogólna, Elektryczność i magnetyzm, Nowe oblicze optyki24. Zachowując ścisłość podręcznikową, pisane są językiem lekkim, potoczystym, okraszone barwną narracją i humorem, wzbogacone refleksją filozoficzną. Książki naukowe Piekary dzięki swym walorom literackim wciągają czytelnika niczym powieść sensacyjna. Dotyczy to zwłaszcza trzeciej z wymienionych książek.

Arkadiusz Piekara, będąc fizykiem, był jednocześnie humanistą, „humanistą niespokojnym”, jak go scharakteryzował Jan Stankowski. Szczególnie humanistyczny charakter ma wydana przez „Pax” w 1976 roku i wznowiona w 1984 roku książka zatytułowana Nayiaśnieyszemu y Naypotężnieyszemu Panu. Jest to zbiór wybranych artykułów i szkiców popularnonaukowych i naukoznawczych oraz wspomnieniowych. Książka się zaczyna i kończy dwiema fikcyjnymi rozmowami autora z jezuitą księdzem Józefem Rogalińskim25, nauczycielem fizyki, który w połowie XVIII wieku napisał interesujący i nowoczesny na owe czasy podręcznik. Z autorem osiemnastowiecznego podręcznika Piekara „rozmawia” językiem osiemnastowiecznym (pewną archaizację języka znajdujemy również w innych publikacjach Piekary). Ksiądz Rogaliński swą książkę zadedykował królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, który żyjąc w tragicznych czasach, troskliwą opieką otoczył sztukę i naukę. Tytuł książki Piekary i podtytuł niniejszego rozdziału jest początkiem tej dedykacji, która zajmuje kilka stronic druku. Dodajmy nawiasem, że Piekara był laureatem nagrody literackiej im. Włodzimierza Pietrzaka, przyznawanej przez stowarzyszenie „Pax”.

Spośród licznych nagród i wyróżnień Piekary wymienię jeszcze tylko medal im. Mariana Smoluchowskiego, najwyższe odznaczenie Polskiego Towarzystwa Fizycznego, który sobie szczególnie wysoko cenił.

Na zakończenie tego rozdziału przytoczę trzy wyjątki z odpowiedzi Piekary na ankietę pisma „Kultura” (nr 7 z 15 lutego 1970 r.) na temat wzajemnego stosunku nauki i sztuki:

1. „Uwierzcie więc proszę tym, którzy rozumiejąc sztukę, jaką jest nauka, zapewniają was, że jest to sztuka wzruszająca, niosąca wam prawdę i piękno”.

2. „[.. .] literatura piękna może być czynnikiem pobudzającym lub inspirującym pracę naukową”.

3. „Muzyka zawsze splatała się w moim życiu z pracą naukową. Od małego dziecka aż do doktoratu grałem na fortepianie; do dobrego mistrza posyłali mnie rodzice na lekcje malarstwa; od dziecka uwielbiałem teatr; a i rym się do mnie «miłośnie naginał». Ale wszystkich tych przyjemności i łask wyrzekłem się dla innej miłości, która już wówczas zawładnęła mną całkowicie”.

Arkadiusz Piekara zmarł w Warszawie 28 kwietnia 1989 roku.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: Uczeni też ludzie, Kraków 2006, s. 137–149.

1Por. esej w tomie Portrety uczonych 1915–1945 [przyp. red.].

2Aimé Cotton (1869–1951) – francuski fizyk – prace z zakresu optyki i magnetyzmu, odkrycie (wraz z H. Moutonem) anizotropii cieczy pod wpływem pola magnetycznego.

3Tadeusz Łopuszański (1874–1955), polski pedagog, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego.

4Peter Debye (1884–1966), holenderski fizyk i chemik (Nagroda Nobla w roku 1936), profesor w Zurychu, Utrechcie, Getyndze, Lipsku, Berlinie, w Cornell University.

5A. Piekara, B. Piekara, „Comptes rendus de l’Académie des Sciences„ 1936, t. CCIII, s. 853, 1058.

6A. Piekara, „Proceedings of The Royal Society” 1939, t. CLXXIIA, nr 360.

7Stanisław Kielich (1925–1993), polski fizyk, prace z fizyki statystyczno-molekularnej, optyki nieliniowej i kwantowej; studia na Uniwersytecie Adama Mickiewicza; profesor w Instytucie Fizyki PAN, na Uniwersytecie Adama Mickiewicza.

8August Chełkowski (1927–1999), polski fizyk, badania z fizyki dielektryków; studia na Uniwersytecie Adama Mickiewicza; praca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza, na Uniwersytecie Śląskim, marszałek Senatu RP.

9A. Chełkowski, Fizyka dielektryków, Warszawa 1972, 1979.

10Jan Jadżyn (ur. 1943), polski fizyk, badania oddziaływań molekularnych w cieczach, dynamiki agregatów molekularnych, dielektrycznych właściwości ciekłych kryształów, spektroskopii dielektrycznej; studia na Uniwersytecie Adama Mickiewicza; praca w Instytucie Fizyki PAN, w Instytucie Fizyki Molekularnej PAN.

11Franciszek Kaczmarek (ur. 1928), polski fizyk, prace z fizyki laserów, optyki kwantowej, badanie luminescencji; studia na Uniwersytecie Adama Mickiewicza, w MIT; praca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza.

12Jerzy Małecki (ur. 1933), polski fizyk, prace z fizyki dielektryków, nieliniowych efektów dielektrycznych, relaksacji dielektrycznej, fizyki molekularnej; studia na Uniwersytecie Adama Mickiewicza; praca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza, w Instytucie Fizyki PAN, Instytucie Fizyki Molekularnej PAN.

13Zdzisław Pająk (ur. 1924), polski fizyk, prace ze spektroskopii magnetycznego rezonansu jądrowego, badania dynamiki i struktury molekuł, fizyki ferroelektryków, przejść fazowych w kryształach, spektroskopii ramanowskiej; studia: Politechnika Gdańska, Uniwersytet Adama Mickiewicza; praca na Politechnice Gdańskiej, w Instytucie Fizyki PAN, na UAM.

14Jan Stankowski (1934–2009), polski fizyk, prace z radiospektroskopii ciał stałych, badanie przejść fazowych i efektów pod wysokimi ciśnieniami, ferroelektryków, kryształów molekularnych, fizyki dielektryków, nadprzewodnictwa, paramagnetyzmu; studia na Uniwersytecie Adama Mickiewicza; praca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza, w Instytucie Fizyki PAN.

15Michael Faraday (1791–1867), angielski fizyk i chemik, prace dotyczące elektryczności (odkrycie indukcji elektromagnetycznej), prace nad elektrolizą, zjawiskiem samoindukcji, odkrycie paramagnetyzmu, skręcenia płaszczyzny polaryzacji światła w polu magnetycznym, odkrycie benzenu, skraplanie gazów; samouk; profesor w Royal Institution, członek Royal Society.

16James Clark Maxwell (1831–1879), szkocki fizyk, prace z teorii elektromagnetyzmu, fizyki molekularnej, teorii sprężystości, fizyki statystycznej; profesor w Aberden, Kings College w Londynie, Uniwersytetu w Cambridge.

17Albert Einstein (1879–1955), niemiecko-amerykański fizyk teoretyk, twórca teorii względności, teorii zjawiska fotoelektrycznego, teorii ruchów Browna (Nagroda Nobla w roku 1922).

18Marian Smoluchowski (1872–1917), polski fizyk, prace z kinetycznej teorii materii, teorii ruchów Browna, termodynamiki, teorii opalescencji w stanie krytycznym, teorii koagulacji, teorii przepływu cieczy; profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego.

19Władysław Natanson (1864–1937), polski fizyk teoretyk, prace z termodynamiki, teorii procesów nieodwracalnych, kwantowej statystyki fotonów, studia w Petersburgu, Glasgow, Cambridge, profesor UJ.

20A. Piekara, Wzmacniacze i generatory kwantowe, „Problemy” 1963, R. 19, s. 407.

21Idem, Fizyka stwarza nową epokę, Kraków 1947.

22Idem, Zważono Ziemię, Warszawa 1958.

23Idem, O maszyniście Felusiu, który był mędrcem, Warszawa 1964.

24Idem, Mechanika ogólna, Warszawa 1961; Elektryczność i magnetyzm, Warszawa 1970; Nowe oblicze optyki, Warszawa 1968.

25Józef Rogaliński (1728–1802), polski fizyk, jezuita, autor podręczników, założyciel gabinetu fizycznego w Kolegium Jezuickim w Poznaniu; profesor Kolegium Jezuickiego w Poznaniu.

Stanisław Pietkiewicz

Urodzony 21 VII 1894 w Cybulowie k. Humania. Studia na Politechnice w Petersburgu, dokończone na Wolnej Wszechnicy oraz na UW (1921–1925). Instruktor w Wojskowej Szkole Topografów (od 1918). Pracownik Wojskowego Instytutu Geograficznego (1921–1929). Podczas okupacji uczestnik tajnego nauczania. Po wojnie na UJ, później kierownik Katedry Kartografii Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UW (1947–1964). Profesor UŁ (1950). Profesor UW (1951).

Geograf, kartograf, historyk kartografii; rozległe badania terenowe, badania nad sposobami ustalania granic państwowych, studia geologiczne, geomorfologiczne i z geografii fizycznej, zwłaszcza Suwalszczyzny. Analizy kartometryczne dawnych map.
Członek TNW (1949), Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Komitetu Geograficznego i Geodezyjnego PAN, wieloletni współpracownik Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN.
Zmarł 23 IV 1986 w Warszawie.

O sposobach przedstawiania terenu na mapach, Warszawa 1930; Podział morfologiczny Polski północnej i środkowej, Łódź 1948; 50 lat kartografii niepodległej Polski, Lublin 1970.

H. Rękawkowa, Stanisław Pietkiewicz. „Czasopismo Geograficzne” 1972, nr 4; J. Ostrowski, 90-lecie urodzin Profesora dra Stanisława Pietkiewicza, „Polski Przegląd Kartograficzny” 1984, nr 16.

ZBIGNIEW J. WÓJCIK

STANISŁAW PIETKIEWICZ*

1894–1986

Był ostatnim z wielkich historyków kartografii, którzy rozpoczynali w okresie międzywojennym badania nad dawną mapą. Najwcześniej, bo w 1972 roku, odszedł Bolesław Olszewicz, bibliofil, erudyta i nieprzeciętny znawca dawnej kartografii, zwłaszcza XVIII i XIX wieku. W 1983 roku zmarł Karol Buczek, twórca nowego kierunku wiedzy w Polsce, zwanego krytyczną historią kartografii1. Umierając 23 kwietnia 1986 roku, Stanisław Pietkiewicz miał świadomość innej misji: był bowiem współtwórcą najnowszej kartografii w naszym kraju oraz wychowawcą wielu najwybitniejszych specjalistów z tego zakresu.

W latach powojennych kartografia polska, pokonując liczne trudności, zajęła znaczące miejsce w skali światowej. Wykazały to dobitnie obrady XI Konferencji Międzynarodowej Asocjacji Kartograficznej, która obradowała w Warszawie w lecie 1982 roku. Na taki stan rzeczy złożyła się także praca trzech wymienionych wyżej badaczy, a głównie Stanisława Pietkiewicza, jedynego z „wielkiej trójki”, który miał szersze możliwości zawodowego kształcenia kartografów na studiach uniwersyteckich. Nic więc dziwnego, że niezbyt skora do obdarowywania wyróżnieniami Międzynarodowa Asocjacja Kartograficzna na swej konferencji w 1982 roku przyznała dyplom prof. Pietkiewiczowi „[...] w uznaniu Jego wybitnego wkładu dydaktycznego, organizacyjnego i badawczego do kartografii jako nauki”2.

Należy podkreślić, że wymienieni trzej badacze byli ludźmi o odmiennych usposobieniach i pasjach badawczych. Olszewicz był kolekcjonerem wielkiej klasy. Wytrwale śledził wszelkie dawne przekazy o mapach i starał się przedstawić ich ewolucję w swych artykułach i monografiach. Buczek – wychowanek Władysława Semkowicza podobnie jak mistrz – traktował mapę jako źródło historyczne. Przeprowadzając krytyczną analizę tych źródeł, badał wiarygodność zawartych w nich treści. Pietkiewicza interesowały wyniki dociekań kolegów. Rzecz zrozumiała, że był w bliższych kontaktach z Olszewiczem, którego zapraszał do prowadzenia wykładów w Uniwersytecie Warszawskim. Sam zajmował się jednak głównie problemami dokładności dawnego przekazu kartograficznego oraz ewolucją stosowanych na nim oznaczeń. Był niewątpliwie prawdziwym historykiem nauki i techniki. Karola Buczka ten krąg zagadnień nie interesował. Może dlatego stosunki tych dwóch historyków kartografii nie układały się najlepiej.

Kilka zdań o drodze życiowej Stanisława Pietkiewicza, która doprowadziła go do utworzenia własnego warsztatu historyka nauki i czyniła jednym z najbardziej twórczych nauczycieli akademickich w tym zakresie. Urodził się 21 VII 1894 roku w Cebulowie koło Humania na południowo-wschodnich kresach dawnej Rzeczypospolitej3. Nawyki zamieszkałej tam szlachty, a także zawód lekarski ojca, sprzyjały częstym podróżom. W każdym domu światlejszego obywatela musiały być mapy. Ojciec Stanisława miał najnowsze wydania atlasów francuskich, ale i mapy rosyjskie. Z nich korzystał Stanisław, zwiedzając rowerem okolice Humania. Wkrótce spostrzegł, że mapy te są nieścisłe. Zaczął je więc poprawiać (robił to zresztą niemal do końca życia). Gdy ze świadectwem dojrzałości opuszczał gimnazjum w Humaniu w 1913 roku miał już poważną praktykę terenoznawczą. Po kilku latach zaowocowała ona w Piotrogrodzie, gdy był studentem tamtejszego Instytutu Politechnicznego na Wydziale Inżynierii Wodnej.

W Instytucie Politechnicznym Pietkiewicz studiował w latach 1913–1916, do czasu powołania do wojska. Fascynował się wykładami z geodezji prowadzonymi przez płk. J. Swiszczowa. Pod jego kierownictwem rysował pierwsze mapy w polu. Jednocześnie związał się z członkami polskiego Związku Walki Czynnej i pod ich wpływem pogłębiał wiedzę kartograficzną. Gdy w 1916 roku został powołany do Szkoły Podchorążych w Charkowie, stał się tam instruktorem terenoznawstwa. Po obaleniu caratu w 1917 roku służył w ekspozyturze Polskiej Formacji Wojskowych w Kijowie. Tam też m.in. uczył się terenoznawstwa w kursach przysposobienia wojskowego. Jednocześnie odbywał praktykę zawodową na Wydziale Hydrometrycznym Służby Wodnej Dniepru, zajmując się m.in. rejestracją stanu wód podziemnych strefy brzegowej tej rzeki. W Piotrogrodzie i Kijowie opracował kilka map do wydanych wówczas polskich kalendarzy i podręczników geografii.

W 1918 roku został skierowany do Warszawy, gdzie podjął pracę instruktora w Wojskowej Szkole Topografów (zalążek Wojskowego Instytutu Geograficznego). Tu zetknął się z innymi wykładowcami: Stanisławem Lencewiczem, Tadeuszem Zwolińskim, Franciszkiem Barańskim. Największą indywidualnością był Lencewicz. Nakłonił on Pietkiewicza do kontynuowania studiów geograficznych, które rozpoczął zrazu na Wolnej Wszechnicy Polskiej (lata 1919–1920), a później w Uniwersytecie Warszawskim (lata 1921–1925). Lencewiczowi w głównym stopniu zawdzięczał możliwość realizacji swych wielostronnych zainteresowań: kartograficznych, geologicznych, z zakresu geografii fizycznej i regionalnej, a także historii nauki. U niego doktoryzował się w 1929 roku na podstawie rozprawy Pojezierze Suwalszczyzny Zachodniej. Zarys monografii lodowcowej. Na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW uzyskał w 1936 roku veniam legendi z zakresu geografii fizycznej (w 1946 roku rozszerzone także na geografię ogólną w UJ). Podstawę stanowiło studium z 1930 roku O sposobach przedstawienia rzeźby terenu na mapach. Był w latach 1921–1929 pracownikiem i współpracownikiem Wojskowego Instytutu Geograficznego, z ramienia którego wykonywał mapy w terenie, brał udział w wytyczaniu granicy polsko-niemieckiej, a także opracował projekty nowych map wojskowych. Reprezentując WIG, zapoznał się w 1928 roku z kartografią Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. Skorzystał także ze stypendium na roczne studia kartograficzne w uniwersytecie w Paryżu w roku akademickim 1929/1930. Po powrocie podjął pracę w Katedrze Geografii UW, będąc zrazu starszym asystentem, a później adiunktem i docentem. W okresie okupacji uczestniczył w tajnym nauczaniu UW, wykładając m.in. na kursach kolonialnych.

Z latami współpracy z WIG wiąże się najważniejsza publikacja Pietkiewicza z okresu międzywojennego: O sposobach przedstawiania terenu na mapach (1930). Pierwszą wersję tej pracy zgłosił na konkurs Sekcji Geograficznej Towarzystwa Wiedzy Wojskowej i uzyskał za nią II nagrodę. W czasie studiów w Paryżu mógł znacznie pogłębić znajomość problematyki. Wydana w 1930 roku publikacja (wznowiona zresztą w 1957 roku) stanowi w swej pierwszej części (s. 3–16) analizę historyczną różnych typów przedstawiania terenu na dawnych mapach (znakomite ilustracje). Podjętym w tym czasie problemom pozostał wierny w latach późniejszych. Ten kierunek miał bardzo ważne znaczenie w kształceniu młodych kartografów, które prowadził w UW po II wojnie światowej.

Po powstaniu warszawskim Pietkiewicz osiadł w Krakowie, gdzie związał się z UJ, prowadząc tam zajęcia z geografii fizycznej. Ten okres udokumentował kilkoma publikacjami na temat zagadnień geografii gospodarczej oraz klimatologii. Do Warszawy powrócił w 1946 roku, podejmując pracę na UW, od 1947 roku jako docent etatowy. W tym czasie uczestniczył także w wyznaczaniu wschodniej granicy Polski w Białostocczyźnie. Od 1 XI 1950 roku, zrazu jako docent, a po czterech latach profesor nadzwyczajny, kierował nowo zorganizowaną Katedrą Kartografii Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UW (do przejścia na emeryturę w 1964 roku). Jednocześnie od 1950 roku był wykładowcą w Uniwersytecie Łódzkim.

Zorganizowana przez prof. Pietkiewicza Katedra Kartografii UW była pierwszym zakładem uniwersyteckim tego typu w Polsce i jednym z nielicznych na świecie. Wykształcił w niej (zrazu tylko z mgr. Leonardem Baranowskim i mjr. Tadeuszem Bukładem) ponad 100 specjalistów wysokiej klasy. Swym uczniom często polecał prace magisterskie z zakresu historii nauki i techniki. Oto ich liczby w niektórych latach: 1953 – 1, 1955 – 8, 1956 – 2, 1957 – 1, 1960 – 3, 1961 – 1 1962 – 7 (na 8 bronionych tego roku), 1963 – 3, 1964 – 2, 1965 – 34. Były to opracowania niejednokrotnie nawiązujące do doświadczeń profesora z różnych lat jego działalności kartograficznej, ale także studia poświęcone głównie najciekawszym mapom XIX i XX-wiecznym Rosji i Polski (m.in. mapie geologicznej Staszica). Ten olbrzymi materiał nie został upowszechniony w publikacjach, mimo iż profesor czynił starania w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN o wydanie choćby streszczeń opracowań napisanych zarówno w okresie jego pracy w Uniwersytecie Warszawskim, jak i później.

Profesor Pietkiewicz nie zamykał się nigdy w swym gabinecie. Jako kartograf wojskowy, a także pracownik naukowy uniwersytetów prowadził rozległe badania terenowe, stając się jednym z najlepszych znawców Białostocczyzny i Suwalszczyzny. Jego prace geologiczne o Pojezierzu Suwalskim należą do klasyki nauki polskiej. Przy tym wszystkim był on człowiekiem lubiącym uczestniczyć w życiu różnych korporacji naukowych. Szczególnie wiele pracy wkładał w działalność Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Geograficznego (działał aktywnie także w Sekcji Kartograficznej przy Zarządzie Głównym tej organizacji). Należał do czynnych członków Polskiego Towarzystwa Geologicznego (uczestniczył w zebraniach Oddziału Warszawskiego nawet po przekroczeniu dziewięćdziesiątki). Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Łódzkiego Towarzystwa Naukowego i innych. Przez wiele kadencji był członkiem (aktywnym) Komitetów PAN: Geograficznego i Geodezyjnego, a także Rady Naukowej Instytutu Geodezji i Kartografii (przewodniczył Komisji do Spraw Kartografii Ogólnej), członkiem Zespołu Geografii Rady Głównej Szkolnictw Wyższego i innych.

Profesor Pietkiewicz przez wiele lat był współpracownikiem Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN (później Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN). Uczestniczył w posiedzeniach organizowanych przez profesora Bolesława Olszewicza. Szczególnie aktywny był w Zespole Historii Geografii, a gdy w 1975 roku powołano Zespół Historii Kartografii przy Zakładzie Historii Nauk Przyrodniczych IHNOiT – stał się aktywnym członkiem tej organizacji. Uczestniczył zwłaszcza w dorocznych Konferencjach Kartograficznych, przyczyniając się w walnym stopniu do prowadzenia ogólnopolskich spotkań historyków, kartografów i archiwistów.

Profesor Pietkiewicz opublikował około 230 publikacji, poświęconych głównie kartografii. Pozostawił również liczące się do dziś studia z zakresu geologii czwartorzędu i geomorfologii, obejmujące nie tylko ziemie Polskie, ale także Francję. Zajmował się geografią fizyczną oraz geografią regionalną, dokumentując to także książkami. Znał świetnie wiele języków, co dowodził nie tylko tłumaczeniami, ale także pracą leksykograficzną. XI Konferencja Międzynarodowej Asocjacji Kartograficznej zawdzięczała w dużym stopniu swe powodzenie właśnie jemu, jako wyjątkowo skrupulatnemu tłumaczowi i korektorowi materiałów obcojęzycznych, przygotowanych na spotkanie specjalistów z całego świata.

W dorobku prof. Pietkiewicza z zakresu historii nauki i techniki znajduje się kilka opracowań syntetyzujących, jak choćby opracowanie z 1969 roku 50 lat kartografii niepodległej Polski. Obok tego znaczny procent publikacji to informacje kronikarskie, wspomnienia i recenzje. Wartość tego typu opracowań jest oczywista. Czytając na przykład zapiski Pietkiewicza o Wacławie Jezierskim, ze zdumieniem dowiadujemy się, że równolegle ze Stanisławem Lencewiczem Jezierski działał jako nauczyciel akademicki w Uniwersytecie Warszawskim i był właściwym twórcą Katedry Geografii tej uczelni.

Osobowość twórczą prof. Pietkiewicza charakteryzują jednak inne opracowania, które można podzielić na dwie grupy. Pierwsza obejmuje analizę poglądów naukowych na temat sposobów ustalania i przeprowadzenia granic państwowych (np. znakomite studium z 1927 roku Granica polsko-niemiecka w oświetleniu Niemców oraz monografia z 1946 roku O granicy państwowej i jej przeprowadzeniu).

Do drugiej grupy opracowań należą artykuły analizujące te czy inne elementy na dawnych mapach (np. analiza gruntu na mapach wojskowych państw zaborczych – 1929 roku, ewolucja przedstawiania rzeźby terenu we wspomnianej pracy z 1930 roku, czy wydane w „Studiach i Materiałach z Dziejów Nauki Polskiej” w 1980 roku rozważania o mapach z XVI i XVII wieku). To właśnie w tego typu analizach dał się poznać jako jeden z nielicznych specjalistów w skali światowej. Dokumentował w nich swe znakomite przygotowanie matematyczne, techniczne oraz historyczne. Oczywiście nie był przez wszystkich historyków nauki rozumiany i doceniany. Niektórzy, jak np. Karol Buczek, nie widzieli potrzeby prowadzenia tego typu prac. Inni po prostu nie rozumieli jego studiów z braku odpowiedniego przygotowania fachowego. Znakomicie jednak zainteresowania profesora oceniała młodzież studiująca kartografię. Znaczna liczba prac magisterskich, wykonywana pod kierunkiem profesora, jest tego dowodem. To właśnie ten kierunek, kiełkujący ledwie na Zachodzie, przyczynił się w poważnym stopniu do rangi polskiej kartografii. Specjaliści przygotowani zwłaszcza przez nasze uniwersytety (w Warszawie, Wrocławiu i w Lublinie) znacznie lepiej rozumieli poszczególne elementy przekazu kartograficznego niż fachowcy wykształceni na politechnikach.

Odnotować trzeba, że część opracowań prof. Pietkiewicza poświęcona jest dziejom geomorfologii i geografii fizycznej. Opracowania te nie mają jednak tak ważnego znaczenia inspirującego, jak studia nad dokładnością oraz elementami przekazu dawnych map.

Uczonego niewątpliwie prezentują publikacje. Profesor Pietkiewicz był nie tylko wybitnym kartografem, ale także bardzo barwną indywidualnością. Przywołam z pamięci kilka wspomnień dla udokumentowania tego stwierdzenia.

Profesora Pietkiewicza poznałem w 1951 roku na egzaminie wstępnym w Uniwersytecie Warszawskim. Jego pogodna twarz pozostała mi w pamięci między innymi dlatego, że zadał mi łatwy test: rozróżnianie kolorów. Gdy po odpowiedzi wywiązała się dyskusja na temat rodzajów i kolorystyki różnych map, nie mógł powstrzymać radości. Nie oglądając się na wynik Komisji Egzaminacyjnej, umówił się ze mną po pierwszym wykładzie. Nie omieszkał jednak nadmienić, bym się nie spóźniał.

Jego wykłady, których w roku akademickim 1951/1952 słuchali wspólnie geografowie i geologowie niewątpliwie uczyły nas geodezji i kartografii (przy czym profesor kontaktował słuchaczy ze swoimi przyjaciółmi, m.in. z profesorami: Stanisławem Herbstem i Franciszkiem Barańskim, zatrudnionymi zresztą okresowo w Katedrze Kartografii UW). Gdy po latach powróciłem do treści skryptu z tych wykładów (Podstawy geodezji i topografii dla 1 roku geografii i geologii, wydanego w 1952 roku), nie odnalazłem tego, co było ozdobą jego wywodów: historii kartografii. Na wykładach tych, podobnie zresztą jak i na egzaminie, profesor uczył, posługując się danymi na temat ewolucji odwzorowań kartograficznych. Jak wspominałem uczył także na egzaminie, posługując się przy tym tzw. giełdą. Nawet drobne zastanowienie się studenta nad pytaniem spowodowało polecenie wyjścia do zgromadzonej pod drzwiami gabinetu gromadki zdających. Tam się douczano, by po chwili wrócić i kontynuować egzamin. Wszystko to odbywało się w atmosferze swobody. Nic więc dziwnego, że praktyczne ćwiczenia z kartografii, które odbywaliśmy latem w 1952 roku w Chęcinach pod okiem profesora i asystentów: Leonarda Baranowskiego i Tadeusza Bukłada, przebiegały bardzo sprawnie. O ich poziomie świadczyć może to, że trzech z nas zostało zatrudnionych podczas tychże wakacji w budującej się hucie w Warszawie i wytyczyło w terenie najtrudniejsze odcinki linii kolejowej od Jelonek do Młocin. Doradcą naszym był oczywiście profesor.

Do ponownego nawiązania kontaktów z prof. Pietkiewiczem doszło w okresie przygotowania i w czasie trwania Międzynarodowego Kongresu Historii Nauki w 1965 roku w Warszawie. Wspomagałem wówczas zespół zabezpieczający prace Sekcji Historii Geologii, która zgodnie z planem obradowała w Muzeum Ziemi PAN. Profesor zorientował się na początku, że referenci Sekcji Historii Geografii nie przywieźli do Polski, jak mówił, świeżego towaru. Przeniósł się więc do historyków geologii, pociągając za sobą co ciekawszych cudzoziemców. Miałem możność wtedy podziwiać nie tylko jego wystąpienie o ewolucji mapy, ale także żywy udział w dyskusji po referatach wygłoszonych we wszystkich językach kongresowych (oczywiście polemizował z referentami w ich językach). Tak samo aktywnym był na II Radziecko-Polskim Sympozjum z Zakresu Historii Geografii i Geologii w Leningradzie w 1972 roku. Mówił wtedy o wykorzystaniu rosyjskich map przez polską służbę topograficzną.

Był także prof. Pietkiewicz inspirującym mówcą podczas dorocznych Konferencji Historyków Kartografii, organizowanych przez Zespół Historii Kartografii przy Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Miał na każdy temat coś do powiedzenia istotnego. Pamiętam, gdy po moim referacie na temat miejsca i roku wydania mapy geologicznej Stanisława Staszica profesor wystąpił z gwałtowną przemową, kompletnie dewaluując to dzieło kartograficzne. Zaczął wtedy: „A ja państwu powiem, że mapa Staszica jest nic niewarta”. Potem wykazał, że ten wielki uczony był kompletnym ignorantem kartograficznym. Nie neguję, że miał rację. Rzecz jednak nie może dyskredytować osiągnięcia Staszica. Wydał on dobrą mapę geologiczną, z bardzo złym podkładem. Współczesnych to nie raziło. Mimo woli więc, słuchając wystąpienia prof. Pietkiewicza, rozumiało się postawę Karola Buczka: mapę powinno się raczej oceniać w konkretnym kontekście historycznym, a nie na podstawie wadliwego umieszczenia na niej nazw miejscowości czy maniery rysowania rzek. Profesorowi Pietkiewiczowi zawsze bliższy był jednak nurt rozwoju technik zapisu kartograficznego, a nie kontekst towarzyszący powstaniu takiej czy innej mapy. Był on w tym przypadku historykiem techniki.

Profesor Pietkiewicz był człowiekiem pełnym pogody. Lubił także płatać figle. Studentom podczas egzaminu potrafił zadawać pozornie najdziwniejsze pytania, np. o strój austriackiego kartografa na balu na początku XIX wieku (starał się, by student doszedł do tego, że był to kartograf wojskowy). Kiedyś byłem świadkiem innego zdarzenia: oto na dorocznym spotkaniu historyków kartografii w 1981 roku w Krakowie profesor cierpliwie słuchał wywodów młodej referentki o odnalezionej we Wrocławiu mapie Tatr Zachodnich Tadeusza Zwolińskiego. Siedząc obok niego, obserwowałem, jak się uśmiechał. W pewnym momencie powiedział mi szeptem: „A ja jej zaraz zrobię kawał”. Zgłosił się pierwszy do dyskusji, wyjął z kieszeni marynarki, rozłożył i zawiesił przywieziony egzemplarz mapy. Pierwsze słowa brzmiały: „A ja państwu powiem, że mapa ta była drukowana”. Następnie wykazał, że rękopis jest identyczny z powieszonym przez niego drukiem. Konsternacja trwała tylko chwilę. Profesor przedstawił bowiem przedziwne dzieje właśnie tego egzemplarza. Okazuje się, że Tadeusz Zwoliński (kolega profesora ze Szkoły Topografów) drukował ją w Warszawie w 1948 roku. Gdy wytłoczono pierwszy egzemplarz, wziął go i przyniósł na Uniwersytet do Pietkiewicza. Ten właśnie egzemplarz mu zostawił. Gdy po kilku godzinach wrócił do drukarni, okazało się, że organa bezpieczeństwa – przeczulone wówczas na tle map turystycznych i obszarów przygranicznych – zlikwidowały nie tylko nakład, ale i klisze tej mapy. Przypadkowo ocalał tylko egzemplarz pozostawiony przez autora w Uniwersytecie.

Profesor Pietkiewicz w ostatnich latach interesował się głównie historią nauk o Ziemi. Bardzo często uczestniczył w posiedzeniach Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Geologicznego. Pamiętam, jak po moim referacie na temat dziejów kartografii geologicznej wystąpił z czymś w rodzaju wykładu monograficznego o polskich geologach w Rosji. Następnego dnia złożył w Muzeum Ziemi unikatowe mapy, dokumentujące udział Polaków w sporządzaniu rosyjskiej części mapy geologicznej Europy. Wzbogacał także zbiory Biblioteki Narodowej oraz różnych bibliotek Warszawy. Swoje ogromne zbiory polecił po zgonie przekazać Bibliotece Instytutu Geografii Uniwersytetu Łódzkiego, placówce, z którą sercem czuł się bardziej związany niż z Uniwersytetem Warszawskim. Młodzież uczelni łódzkiej była bowiem bardziej pracowita i obowiązkowa.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1987, t. XXXII, s. 209–217.

1Por. S. Alexandrowicz, Profesor Karol Buczek 16 X 1902 – 6 VII 1983. „Polski Przegląd Kartograficzny” 1984, t. XVI, s. 34–37.

2J. O[strowski], Przyznanie honorowego członkostwa Międzynarodowej Asocjacji Kartograficznej profesorowi S. Pietkiewiczowi, „Polski Przegląd Kartograficzny” 1983, t. XV, s. 41.

3Materiały do życiorysu naukowego S. Pietkiewicza czerpię m.in. z następujących publikacji: J. O[strowski], Prof. dr Stanisław Pietkiewicz członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Geograficznego, „Polski Przegląd Kartograficzny” 1972, t. IV, s. 41; H. Rękawkowa, Stanisław Pietkiewicz, „Czasopismo Geograficzne” 1972, t. XLII, s. 235–236; J. Ostrowski, 80-lecie urodzin Profesora dra Stanisława Pietkiewicza, „Polski Przegląd Kartograficzny” 1974, t. VI, s. 49–60; J. Ostrowski, 85-lecie urodzin prof. dra Stanisława Pietkiewicza, ibidem, 1980, t. XII, s. 86–87; J. Ostrowski, 90-lecie urodzin Profesora dra Stanisława Pietkiewicza, ibidem 1984, t. XVI, s. 49–52.

4W Bibliotece Instytutu Geografii i Studiów Regionalnych UW znajdują się maszynopisy kilku prac magisterskich z Katedry Kartografii UW, a w tym: W. Maculewicz: Międzynarodowa mapa świata w skali 1:1000000 i udział Polski w jej opracowaniu – 1955 r.; B. Godecka: Analiza dokładności „Specjalnej Mapy zachodniej części Rosji” gen. mjr F. Szuberta – 1962 r.; A. Gawaryszewski: Mapa postępu komunikacji kolejowej i autobusowej w Polsce w okresie 1952–1962 – 1964 r.

Roman Piotrowski

Urodzony 15 VII 1898 we Lwowie. Studia na UJK we Lwowie (1920–1923), doktorat (1924), habilitacja (1933). Studia uzupełniające w Berlinie (1929–1930), Paryżu (1930–1931) i Rzymie oraz w London School of Economics (1931–1932). Docent, wykładowca prawa handlowego i gospodarczego na Wydziale Prawa UW (1934–1938), profesor UW (1938). Wykładowca na UJK (1937–1939). Profesor polskiego Wydziału Prawa Uniwersytetu w Oksfordzie (1943–1946). Od 1950/1951 w Zespole Katedr Prawa Cywilnego Wydziału Prawa UW.

Prawnik, specjalista prawa handlowego, gospodarczego i wekslowego.
Sędzia okręgowy w Wydziale Handlowym (1927–1930). Lata 1939–1946 we Francji i Wielkiej Brytanii, m.in. w Ministerstwie Prac Kongresowych Rządu RP w Londynie. Zastępca delegata polskiego przy Międzynarodowym Trybunale w Norymberdze i zastępca członka delegacji polskiej w Międzynarodowej Komisji Zbrodni Wojennych w Londynie (1946–1947).
Członek International Law Association (1929).
Zmarł 26 IV 1963 w Warszawie.

Cartels and Trusts. Their Origin and Historical Development from the Economic and Legal Aspects, London 1933 (wyd. pol. Kartele i trusty: ich geneza i rozwój historyczny pod względem ekonomicznym i prawnym, Warszawa 1933); Rejestr kartelowy. Studium polskiego prawa kartelowego, Warszawa 1938.

Z. Landau, Roman Piotrowski, [w:] PSB, t. XXVI, Wrocław-Kraków 1981.

ANDRZEJ BIELECKI

ROMAN PIOTROWSKI

1898–1963

Urodził się 15 lipca 1898 roku we Lwowie w zasłużonej rodzinie galicyjskiej z tradycjami. Był synem doktora Józefa Piotrowskiego, historyka sztuki, w latach 1912–1918 referenta ochrony zabytków Galicji i Bukowiny w Wiedniu, a od 1920 roku konserwatora zabytków we Lwowie – dla całej Galicji Wschodniej i Wołynia (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie), autora wielu monografii poświeconych historii sztuki i architektury. Matka, Maria z Rozdolskich, była nauczycielką. Brat, Stanisław Piotrowski, doktor praw, przed 1939 rokiem radca Prokuratorii Generalnej, w okresie okupacji współpracownik delegatury rządu londyńskiego (kierownik referatu do spraw narodowościowych), był członkiem polskiej delegacji przy Międzynarodowym Trybunale w Norymberdze, a następnie sędzią i autorem publikacji o procesie norymberskim oraz zbrodniach hitlerowskich (zagadnieniom tym były również poświecone wykłady, które Stanisław Piotrowski wygłaszał w Europie i Stanach Zjednoczonych).

Roman Piotrowski otrzymał staranną edukację, ukończył m.in. VII Gimnazjum Klasyczne Męskie (im. Tadeusza Kościuszki) we Lwowie, przy ul. Sokoła 2, którego ówczesnym dyrektorem był dr Benon Janowski; w czerwcu 1916 roku zdał maturę.

Od stycznia 1919 do listopada 1921 roku służył w stopniu podporucznika w 9 pułku piechoty legionów VI Brygady Piechoty Legionów 3 Dywizji Piechoty Legionów (gen. por. Leon Berbecki), która walczyła m.in. w Galicji Wschodniej (Zbaraż-Zaław, lato 1919 – wiosna 1920), uczestniczyła w walkach na Białorusi (wiosna 1920), brała udział walkach z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego (czerwiec-sierpień 1920) oraz w bitwie warszawskiej (kontrofensywa znad Wieprza) i w bitwie nad Niemnem.

Po wojnie studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego im. Jana Kazimierza, gdzie w 1923 roku uzyskał tytuł magistra, a w 1924 roku obronił pracę doktorską i uzyskał tytuł doktora prawa. W 1923 roku rozpoczął pracę jako asystent (później jako st. asystent) przy Katedrze Prawa Handlowego i Wekslowego Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie pracował do 1933 roku. Równolegle z pracą na uniwersytecie we Lwowie odbył aplikację sądową w Sądzie Okręgowym Lwowskim i w latach 1927–1930 był sędzią okręgowym w Wydziale Handlowym Sądu Okręgowego Cywilnego we Lwowie.

W ramach dalszej edukacji Roman Piotrowski udał się na studia zagraniczne. W roku akademickim 1929/1930 studiował na uniwersytecie w Berlinie, w roku akademickim 1930/1931 prowadził badania w bibliotekach Paryża i Rzymu, a w roku akademickim 1931/1932 studiował w London School of Economics. Wynikiem pogłębionych studiów zagranicznych była monografia będąca podstawą habilitacji: Cartels and Trusts. Their Origin and Historical Development from the Economic and Legal Aspects (London 1933).

W zakresie szerokich zainteresowań prof. Piotrowskiego znajdowało się wtedy prawo handlowe, prawo gospodarcze oraz międzynarodowe prawo gospodarcze. Początkowo działalność naukowa Piotrowskiego skupiała się głównie na prawie handlowym; był on jednym z najlepszych w Polsce znawców problematyki prawa wekslowego. Na szczególną uwagę zasługują tu takie prace, jak Zarzuty wekslowe formalne i materialne. Studium z prawa procesowego wekslowego na tle orzecznictwa sądów polskich (1925), Odpowiedzialność cywilna i wekslowa akceptanta wekslowego (1926), czy Zarzuty wekslowe materialne i formalne. Studium z prawa wekslowego materialnego i procesowego (1927). Prace te cechuje naukowa rzetelność, a ich wartość podnosił fakt, że nie były wyłącznie teoretycznym studium problematyki prawa wekslowego, ale powstawały w ścisłym powiązaniu z praktyką; jak wspomniano, prof. Piotrowski w tym czasie był także sędzią w Sądzie Okręgowym Cywilnym we Lwowie, w Wydziale Handlowym.

Kolejnym, a zarazem głównym nurtem zainteresowań profesora było prawo gospodarcze. Interesował się w szczególności problematyką karteli, trustów i innych organizacji pokrewnych. W tej specjalności stał się niekwestionowanym autorytetem nie tylko w kraju, lecz także za granicą. Należy zwrócić uwagę, że dyscyplina naukowa, której się poświęcił, szczególnie wymaga łączenia teorii z praktyką, wzbogacania wiedzy teoretycznej przez doświadczenia praktyczne, ażeby móc z kolei konstruktywnie wspomagać praktykę. Piotrowski realizował te postulaty z dużym sukcesem przez cały okres swojej działalności naukowej.

W 1933 roku opublikował w Londynie wspomniane już, fundamentalne dzieło Cartels and Trusts. Stanowi ono oryginalne, nowe ujęcie genezy i rozwoju historycznego karteli, koncernów i trustów, w sposób zasadniczy odbiegające od panującej w światowej literaturze koncepcji prezentowanej przez naukę niemiecką i włoską. Praca spotkała się z pozytywną oceną nie tylko w literaturze anglosaskiej, lecz także w innych krajach w Europie i poza nią, a przede wszystkim w Niemczech. Wybitny znawca zagadnienia prof. dr Tschierschky z Niemiec, Prezydent Najwyższego Sądu Gospodarczego Rzeszy, redaktor znanej „Kartell-Rundschau”, a we Włoszech prof. dr Francesco Vito, poświęcili w odpowiedzi na tezę prof. Piotrowskiego obszerne rozprawy, w których chociaż bronili stanowiska nauki niemieckiej i włoskiej, równocześnie cenili odmienne, oryginalne stanowisko Piotrowskiego. O niezwykłej wartości naukowej tej pracy świadczy fakt, iż w Anglii, na uniwersytetach w Oxfordzie, Cambridge i w London School of Economies, zalecano pracę prof. Piotrowskiego studentom ekonomii i prawa jako obowiązkową lekturę. Nieznacznie rozszerzona, została ona opublikowana w języku polskim w 1934 roku (Kartele i trusty. Ich geneza i rozwój historyczny pod względem ekonomicznym i prawnym) i została przez fachową krytykę polskich prawników i ekonomistów oceniona bardzo pozytywnie. Praca ta stała się podstawą wszczęcia procedury habilitacyjnej. Po powrocie z Londynu w czerwcu 1933 roku Piotrowski habilitował się z prawa handlowego i międzynarodowego na Uniwersytecie Lwowskim. Uzyskanie habilitacji umożliwiło mu przeniesienie się do Warszawy. Został zatrudniony na Wydziale Prawa UW w 1934 roku na stanowisku docenta, wykładowcy prawa handlowego. Jako docent pracował na Wydziale Prawa w latach 1934–1938, prowadząc wykłady z prawa handlowego i gospodarczego (kartele i organizacje pokrewne).

W okresie tym dał się poznać jako wybitny naukowiec, publikując wiele fundamentalnych rozpraw z zakresu prawa kartelowego. Te niekwestionowane osiągnięcia naukowe spowodowały, iż w wieku zaledwie 40 lat, w 1938 roku został powołany na katedrę prawa handlowego w charakterze profesora nadzwyczajnego UW. Było to niezwykłe wyróżnienie dla tak młodego naukowca, zwłaszcza że była to jedna z najbardziej prestiżowych katedr na Wydziale Prawa UW. Było to podyktowane z jednej strony wyrazem uznania dla osiągnięć naukowych, z drugiej zaś chęcią silniejszego związania prof. Piotrowskiego z Uniwersytetem.

Do wybuchu wojny profesor opublikował jeszcze kilkanaście artykułów i kilka monografii dotyczących tej problematyki, m.in. Ustne umowy kartelowe. Studium z prawa kartelowego (1934), Kartel karbidowy. Monografia prawno-ekonomiczna z dziedziny polskiego prawa kartelowego (1934), Polski kartel cementowy. Studium ekonomiczne (1934), Ustne umowy kartelowe a rygor pisemności w polskiej ustawie kartelowej (1934), „Wspólnota Interesów” jako swoista forma prawna powiązań kartelowych (1935), Kartelowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Monografia z prawa handlowego i kartelowego (1936), O branżowych związkach gospodarczych, zrzeszeniach przemysłowych i cechach. Studium monograficzne prawno-gospodarcze (1936), Rejestr kartelowy. Studium polskiego prawa kartelowego (1938), Nowa polska ustawa kartelowa z 1939 roku. Monografia prawno-gospodarcza (1939). Tak liczne i niezwykle wartościowe naukowo prace, świadczą o ogromnej pasji badawczej i pracowitości młodego naukowca.

W prof. Piotrowskim widziano jednego z najwybitniejszych znawców problematyki prawa handlowego, i to nie tylko na skalę krajową, lecz także międzynarodową, już bowiem od czasu opublikowania pracy Cartels and Trust był osobą dobrze znaną światowej nauce prawa handlowego i utrzymywał szerokie kontakty międzynarodowe, w czym niezwykle pomagała mu znajomość języków obcych. Władał bowiem biegle językiem angielskim i niemieckim, a ponadto znał rosyjski, francuski i włoski. Wyrazem naukowej jego aktywności na arenie międzynarodowej była działalność w International Law Association, do którego należał od 1929 roku.

Wielką zaletą twórczości naukowej profesora było połączenie szerokiej wiedzy teoretycznej z praktyką – początkowo jako sędziego (o czym była już mowa), a od 1934 roku – od czasu przeniesienia się do Warszawy – jako pracownika Ministerstwa Przemysłu i Handlu, gdzie zajmował się sprawami kartelowymi, prowadząc referat, do zadań którego należały m.in. sprawy polityki kartelowej rządu, reprezentowanie interesów państwa przed Sądem Kartelowym i sądami karnymi, opracowywanie projektów rozporządzeń w sprawach kartelowych. Z ważniejszych dokonań w tej dziedzinie, należy zwrócić uwagę na jego udział w opracowywaniu wniosków rządu dotyczących rozwiązania kartelu cementowego i karbidowego. Na tym przykładzie można też dokładnie prześledzić, w jaki sposób praca naukowa Piotrowskiego była powiązana z aktualnymi problemami praktyki kartelowej tego okresu.

Praca naukowa i dydaktyczna Piotrowskiego wykraczała poza ramy Uniwersytetu, z którym silnie związał się z chwilą powołania na katedrę prawa handlowego w 1938 roku. W latach 1937–1939 wykładał także na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie w Studium Dyplomatycznym był profesorem – wykładowcą prawa gospodarczego międzynarodowego.

Oprócz wybitnych osiągnięć na polu naukowym Roman Piotrowski należał równocześnie do niezwykle cenionych i lubianym przez studentów dydaktyków. Był wychowawcą kilku roczników warszawskiej judykatury i palestry, którym mimo znacznego zaangażowania w pracę naukową potrafił w sposób niezwykle przystępny i interesujący przekazywać swoją wiedzę. Mimo ogromnego zaangażowania w pracę naukową, potrafił znaleźć czas, aby także studentom przygotować pomoce naukowe; jeszcze podczas swej pracy na Uniwersytecie Lwowskim napisał kilka podręczników dla studentów: Postępowanie cywilne łącznie z niespornym, egzekucyjnym i konkursowym (w dwóch częściach); Prawo wekslowe i czekowe; Prawo przemysłowe, górnicze i naftowe; Prawo spółdzielcze; Prawo administracyjne.

Niestety, tę niezwykle intensywną pracę naukową i dydaktyczną przerwała wojna, podczas której nie było warunków do rozwijania pracy naukowej w interesujących go dziedzinach nauki. We wrześniu 1939 roku został zmobilizowany do wojska, po zakończeniu kampanii wrześniowej – przez Rumunię, Jugosławię i Włochy – dotarł do Francji, gdzie od listopada 1939 roku do czerwca 1940 roku służył w Armii Polskiej we Francji, utworzonej na mocy polsko-francuskiej umowy z 9 września 1939 i protokółu wykonawczego z 21 września tego roku. Po klęsce Francji ewakuował się do Wielkiej Brytanii, gdzie od lipca 1940 roku (od chwili sformowania) do 15 lipca 1941 roku służył w 1 Brygadzie Strzelców, która wzięła udział w obronie przeciwdesantowej wybrzeży Szkocji. Gdy niebezpieczeństwo niemieckiej inwazji zostało zażegnane, przeszedł z armii do pracy w Ministerstwie Prac Kongresowych Rządu RP w Londynie, w którym pracował do 30 lipca 1945 roku w charakterze radcy prawnego. Wszedł także w skład powołanej przy Ministerstwie Sprawiedliwości Komisji Prac Ustawodawczych, jako referent Działu Prawnego Ministerstwa Prac Kongresowych. Komisję – podporządkowaną bezpośrednio ministrowi sprawiedliwości – tworzyli powoływani przez ministra sprawiedliwości wybitni przedstawiciele nauki i praktyki prawa, a ich głównym zadaniem miało być opiniowanie projektów prawodawczych przedkładanych przez ministra. Ze względu na fakt, iż decydującym motywem w wyborze kandydatów na członków Komisji były posiadane umiejętności, fachowość, dorobek naukowy i praktyka w zawodzie prawnika, zaproszenia otrzymało tylko 17 najwybitniejszych przedstawicieli środowiska prawniczego na emigracji. Organami pracy Komisji było 6 wyłonionych stałych sekcji, których zadaniem było opracowywanie określonego działu prawa. Profesor Piotrowski został członkiem pięciu z nich (I Prawa Politycznego, II Ustroju Sądownictwa, III Prawa i Postępowania Cywilnego, V Prawa i Postępowania Karnego i Więziennictwa, VI Techniki Ustawodawczej). Ponadto w ramach Komisji tworzono ad hoc podkomisje doraźne, powoływane do konkretnego zagadnienia (istniało ich w sumie kilkadziesiąt, a członkiem wielu z nich był Piotrowski).

Wojna w zasadzie odebrała Romanowi Piotrowskiemu możliwość dalszej pracy naukowej. Mimo iż jako wybitny i znany w Anglii znawca prawa handlowego, a w szczególności kartelowego znalazł zatrudnienie na uniwersytecie w Oxfordzie, to nie miał jednak warunków do kontynuowania swoich dotychczasowych badań. W latach 1943–1946 był profesorem prawa handlowego, gospodarczego i procedury cywilnej polskiego Wydziału Prawa. Jednak z punktu widzenia pracy naukowej był to okres w zasadzie stracony, zwłaszcza że doświadczenia zdobyte w tym czasie nie mogły znaleźć zastosowania w nowej powojennej polskiej rzeczywistości; dlatego też w swej pracy na uniwersytecie skupiał się głównie na dydaktyce.

Niezwykle kreatywna osobowość wybitnego naukowca nie potrafiła jednak znieść bezczynności. W czasie wojny profesor porzucił swoje zainteresowania związane z prawem kartelowym, gdyż w zaistniałych okolicznościach gospodarczych, politycznych i społecznych, trudno było prowadzić badania w tym zakresie, a zaczął rozwijać zupełnie nowe. Okres pobytu na emigracji wykorzystał do rozwijania innych swoich zainteresowań, które wiązały się z problematyką Słowiańszczyzny. Ich wyrazem była praca „Karyntia” – ziemia słowiańska. Studium historyczno-prawne, powstała w języku angielskim; niestety względy polityczne nie pozwoliły na jej opublikowanie.

Profesor Piotrowski był chyba jedną z nielicznych osób, które stosunkowo szybko zorientowały się, iż przymierze wielkich mocarstw wcale nie musi realizować nadziei mniejszych narodów, a za fasadą pięknych frazesów kryje się brutalna polityka. Wyrazem tych przemyśleń, dokonanych przez niezwykle jasny, przenikliwy i obdarzony intuicją umysł, było inne dzieło powstałe na emigracji (również w języku angielskim): „Karta atlantycka” – Studium krytyczne z prawa międzynarodowego. Niestety, i w tym przypadku względy natury politycznej nie pozwoliły na jej opublikowanie.

Okres wojennej emigracji kończy się w 1946 roku. Profesor zdecydował się na powrót do Polski – do matki i brata, którzy przetrwali okupację w Aninie pod Warszawą. Powrócił do kraju w styczniu 1946 roku; nie spotkał już ojca, gdyż Józef Piotrowski zginął w Warszawie w 1939 roku. Z dniem 1 marca 1946 roku został mianowany członkiem – zastępcą delegata polskiego przy Międzynarodowym Trybunale w Norymberdze, którą to funkcję pełnił do października 1947 roku, a także zastępcą członka delegacji polskiej w Międzynarodowej Komisji Zbrodni Wojennych w Londynie – do grudnia 1947 roku. Następnie powrócił na odbudowujący się Wydział Prawa UW.

Niestety, był to już zupełnie inny Uniwersytet, niż przed wojną; inne też były priorytety i kierunki badań oraz postawy zarówno pracowników, jak i studentów. Zmiany zastanej rzeczywistości sięgały znacznie dalej, niż Roman Piotrowski mógł pierwotnie przewidzieć. Jako osoba, która okupację spędziła w Anglii, miał niewłaściwe pochodzenie klasowe, rozbudowane kontakty naukowe ze światem zachodnim, a przede wszystkim reprezentował naukę „burżuazyjną”, uznaną za niepotrzebną w nowej socjalistycznej rzeczywistości (prawo handlowe), w której gospodarka miała opierać się na centralnym planowaniu. Nie został zatem dopuszczony do odbudowy Wydziału i nie zostało mu powierzone kierownictwo odbudowywanej katedry prawa cywilnego; przez nowe władze był zaledwie tolerowany.

Taka sytuacja musiała odbić się bardzo negatywnie na pracy naukowej, po pierwsze niesprzyjające warunki (niechęć otoczenia), po drugie kierunek badań i zainteresowań profesora, który był całkowicie sprzeczny z nowym socjalistycznym spojrzeniem na prawo prywatne, w którym to – w ramach nowej gospodarki, centralnie planowanej ze znacjonalizowanym przemysłem i bankami oraz skolektywizowanym rolnictwem – nie było miejsca na prawo handlowe.

Wojna, emigracja i przede wszystkim władza ludowa złamały tę niezwykłą osobowość naukową, jednak nawet w takich okolicznościach profesor nie potrafił pozostawać bezczynny. W okresie tym, gdy został przez nową władzę odsunięty, jako przedstawiciel nauki burżuazyjnego prawa i ledwie tolerowany, gdyż jego zainteresowania przedwojenne dotyczyły problematyki uznanej za wrogą w państwie socjalistycznym, mógł się poświęcić swej nowej pasji, a mianowicie problematyce Słowian, czego efektem było kilka artykułów z zakresu słowianoznawstwa, ogłoszonych na łamach „Życia Słowiańskiego” w latach 1948–1952.

Dopiero przełom polskiego października i destalinizacja pozwoliły profesorowi zabrać głos na dotychczas zakazane jako burżuazyjne tematy i podjąć, choć w niewielkim stopniu, obronę prawa gospodarczego i handlowego. Lecz jak na ironię przyszło mu pracować w czasach, gdy dziedziny te uważano za niechciany relikt minionej epoki. Opublikował kilka artykułów m.in. Przed nowym wydaniem polskiego prawa handlowego, „Handel Zagraniczny” 1958, nr 2; Rosnąca aktualność prawa handlowego w Polsce, „Handel Zagraniczny” 1958, nr 6; The great importance of commercial law for peaceful economic collaboration of all nations, w dwumiesięczniku jugosłowiańskim „The New Yugoslav Law” 1958, nr 3–4; Aktualność prawa handlowego, „Nowe Prawo” 1959; Zasada jednolitości prawa cywilnego a prawo gospodarcze, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 1960, nr 9; Jeszcze o „niedolach prawa gospodarczego”, „Prawo i Życie” 1961 oraz cykl artykułów z dziedziny polskiego ustawodawstwa gospodarczego w kwartalniku londyńskim „The Journal of Business Law” (którego od 1958 był korespondentem zagranicznym), poświęconych problematyce prawa gospodarczego i handlowego. Ten okres powrotu do aktywności naukowej i walki o właściwe miejsce prawa handlowego i gospodarczego w systemie prawnym przerwała przedwczesna śmierć tego światowego formatu, wybitnego, niechcianego przez PRL uczonego.

Roman Piotrowski przez większą część swojej naukowej działalności był związany z Uniwersytetem. Przy czym był związany nie tylko działalnością naukową i dydaktyczną, lecz także organizacyjną. Swoje związki z Uniwersytetem zaczynał bardzo skromnie – od umowy zlecania na prowadzenie zajęć – jako bardzo młody, ale znany już w środowisku międzynarodowym naukowiec w 1934 roku.

W roku akademickim 1934/1935 został zatrudniony na Wydziale Prawa UW jako docent, a następnie profesor nadzwyczajny i prowadził zajęcia z prawa handlowego i gospodarczego. Po okresie wojennej emigracji od 1948 roku powraca do pracy naukowej i dydaktycznej na Wydziale jako profesor nadzwyczajny prawa handlowego. Niestety, ze względu na swoje zainteresowania naukowe (niezgodne z „duchem nowych czasów”), pochodzenie społeczne i działalność w okresie wojny nie znajduje uznania ani zaufania nowych władz. Dopiero po odwilży 1956 roku podejmuje nieśmiałe próby obrony prawa gospodarczego i handlowego.

Profesor Piotrowski pełnił także funkcje organizacyjne na Wydziale Prawa. W 1938 roku został powołany na stanowisko Kierownika Katedry Prawa Handlowego i Wekslowego, którą to funkcję objął ponownie po powrocie na UW, jednak na krótko, gdyż Katedra ta została zlikwidowana (ze względu zarówno na przedmiot, jak i osobę kierownika), a Piotrowski został przeniesiony w roku akademickim 1950/1951 do Zespołu Katedr Prawa Cywilnego. Od tego momentu nie powierzano mu już żadnych stanowisk i nie dopuszczano do pracy organizacyjnej. Wykładał jednak nadal prawo cywilne dla studentów studium zaocznego, dla których w ramach pomocy dydaktycznej opracował podręcznik – Przewodnik do nauki prawa rzeczowego (Warszawa 1956).

Roman Piotrowski jako wybitny znawca prawa gospodarczego i handlowego brał czynny udział w międzynarodowym życiu naukowym. Działalność ta przejawiała się głównie w wykładach prowadzonych na wielu renomowanych uczelniach – przede wszystkim, w latach 1943–1946, na Polskim Wydziale Prawa Uniwersytetu Oksfordzkiego. Profesor brał także niezwykle czynny udział w krajowym życiu naukowym, zwłaszcza w okresie przedwojennym, gdy oprócz UW wykładał także na Uniwersytecie Lwowskim, uchodząc za niekwestionowany autorytet w swojej dziedzinie. O jego wielkości świadczy także fakt, że gdy po wojnie prawo gospodarcze i handlowe jako element „burżuazyjnej” nauki prawa zostało zmarginalizowane, stał się niekwestionowanym autorytetem na skalę krajową w dziedzinie, którą wcześniej traktował hobbistycznie, a mianowicie problematyce Słowiańszczyzny; został m.in. kierownikiem wydziału naukowego w Komitecie Słowiańskim w Polsce.

Profesor Piotrowski brał też czynny udział w życiu publicznym. Był wieloletnim sędzią, w latach 1924–1926 odbył aplikację sądową w Sądzie Okręgowym we Lwowie, a w latach 1927–1933 pełnił funkcję sędziego okręgowego Sądu Okręgowego Cywilnego (Wydział Handlu) we Lwowie. W latach 1933–1939 był radcą prawnym w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, a następnie objął stanowisko kierownika Biura Kartelowego w tym samym ministerstwie. W okresie wojny i emigracji w latach 1941–45 był radcą prawnym emigracyjnego Ministerstwa Prac Kongresowych w Londynie, a w latach 1946–1947 pełnił funkcję zastępcy członka polskiej delegacji przy Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości w Norymberdze i członka (zastępcy delegata polskiego) w międzynarodowej Komisji Zbrodni Wojennych w Londynie. Po powrocie do kraju w 1948 roku został radcą prawnym w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, a od 1949 radcą prawnym w Ministerstwie Handlu Zagranicznego, w tym charakterze reprezentował stronę polską w licznych sprawach sądowych za granicą (m.in. w Wielkiej Brytanii, RFN, Jugosławii, Indiach).

Prace prof. Piotrowskiego cechuje żywy styl, temperament polemiczny, oryginalność argumentacji i śmiałość wniosków. Cechy publicystyki wiernie odzwierciedlają jego charakter jako człowieka. Był szanowany za gorliwość i sumienność w pracy, za szczerość i odwagę w wyrażaniu własnych przekonań. Był powszechnie lubiany, zdobywał sobie sympatię współpracowników i studentów żywością swego usposobienia i niezachwianym optymizmem życiowym.

Zmarł 26 kwietnia 1963 roku w Warszawie w wieku 65 lat.

Wybrana literatura

Archiwum UW, sygn. K3951.

Buczkowski S., Roman Piotrowski, „Państwo i Prawo” 1963, nr 8/9, s. 358.

Jankiewicz A., W poszukiwaniu idei państwa prawa. Koncepcje Komisji Prac Ustawodawczych Ministerstwa Sprawiedliwości Rządu RP (1942–1945), Warszawa 1992.

Landau Z., Roman Piotrowski, [w:] PSB, t. XXVI, cz. 3, Wrocław 1981, s. 499–500.

Stefan Piotrowski

Urodzony 11 IV 1910 w Krakowie. Studia na UJ, pracownik Obserwatorium Astronomicznego UJ, doktorat tamże (1938). Kierownik Katedry Astrofizyki UW, profesor (1954). Dziekan Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii UW (1954–1959). Dyrektor Obserwatorium Astronomicznego UW (1975–1980).

Astronom, współtwórca warszawskiej szkoły astronomicznej; badania nad metodami rozwiązywania krzywych blasku gwiazd zaćmieniowych, zderzeniami między asteroidami, nad ciasnymi układami podwójnymi oraz anizotropią ziaren pyłu międzygwiazdowego.
Członek PAN (1962, w składzie Prezydium 1972–1974), przewodniczący Komitetu Badań Kosmicznych PAN, inicjator powstania Instytutu Astronomii PAN (potem: Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika). Wielokrotny członek Zarządu oraz prezes (1956–1958) Polskiego Towarzystwa Astronomicznego. Członek międzynarodowej Rady COSPAR.
Redaktor naczelny czasopisma „Urania” (1950–1954) oraz „Postępy Astronomii” (1953–1977).
Zmarł 17 I 1985 w Warszawie.

The light unit and the third body in the computation of elements of eclipsing binares, Kraków 1947; Dlaczego gwiazdy świecą, Warszawa 1956; Astronomia popularna, Warszawa 1967.

A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 424–425.

KAZIMIERZ STĘPIEŃ

STEFAN PIOTROWSKI

1910–1985

Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego od samego początku swego istnienia nie miało szczęścia. Już na etapie planowania i budowy wystąpiły spore utrudnienia. Inicjator jego utworzenia, doświadczony, choć jeszcze młody profesor astronomii Franciszek Armiński chciał umieścić je z dala od pyłów i świateł miasta. Niestety, zmuszono go do zaakceptowania miejsca przy Ogrodzie Botanicznym w parku Łazienkowskim, z orientacją budynku pasującą nie do obserwacji astronomicznych, lecz do lokalnej architektury. Sama budowa ślimaczyła się latami, aż zniecierpliwiony Armiński poskarżył się carowi Aleksandrowi I, będącemu równocześnie głową Królestwa Kongresowego.

Gdy obserwatorium wreszcie zbudowano i wyposażono w najnowocześniejsze instrumenty, po starannym ich ustawieniu, precyzyjnym wyjustowaniu i przetestowaniu, miało możliwości obserwacyjne nie ustępujące najlepszym istniejącym obserwatoriom na świecie. Niestety, wybuchło powstanie listopadowe, co zmusiło personel do demontażu i ukrycia instrumentów.

Po powstaniu i likwidacji uniwersytetu, warunki znacznie się pogorszyły. Zmarł twórca Obserwatorium. Mimo to, niektórzy pracownicy uzyskali w ciągu następnych dziesięcioleci kilka liczących się w świecie wyników naukowych. Wśród nich było odkrycie polaryzacji światła korony słonecznej dokonane przez Adama Prażmowskiego, uważanego za pierwszego polskiego astrofizyka (tradycyjna astronomia ograniczała się w zasadzie do badań ruchów ciał niebieskich, wykorzystując mechanikę Newtona i dokładną służbę czasu). Gdy perspektywy rozwoju Obserwatorium rysowały się coraz lepiej, w 1863 roku przyszedł kolejny cios. Po powstaniu styczniowym Warszawę opuścił Prażmowski i przeniósł się do Paryża, a po utworzeniu Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, wszystkie ważniejsze funkcje akademickie, w tym dyrektora Obserwatorium, objęli Rosjanie, którzy nie byli zainteresowani rozwijaniem badań naukowych. Obserwatorium zredukowano do roli prowincjonalnej placówki prowadzącej rutynowe działania. Pojedyncze sukcesy (np. Jana Kowalczyka) nie zmieniały ogólnego obrazu. Potem przyszła I wojna światowa, po której nie było ani kadry, ani instrumentów. Obserwatorium zaczęło powoli odżywać dopiero w latach 20., a zwłaszcza 30., gdy powstała stacja obserwacyjna w Karpatach Wschodnich. Zanim udało się zebrać jakieś wartościowe obserwacje, wybuchła II wojna światowa i stacja została bezpowrotnie stracona. Na szczęście Obserwatorium w Warszawie uniknęło początkowo zniszczeń wojennych. Niestety w 1944 roku wybuchło powstanie, podczas którego budynek spłonął doszczętnie wraz ze wszystkimi instrumentami i bogatą biblioteką z wieloma starodrukami i białymi krukami.

No cóż, losy Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie stanowią gorzki przyczynek do dyskusji na temat celowości i sensu naszych zrywów narodowych.

Po wojnie zostały wypalone mury i szczątkowa kadra naukowa, a Polsce narzucony został wrogi wszelkim kontaktom ze światem system polityczny. Wszystko wskazywało na to, że w najlepszym wypadku, Obserwatorium ożyje, ale pozostanie prowincjonalnym ośrodkiem, gdzie osiąga się wyniki na miarę powiatową. I wtedy zapadły dwie decyzje kadrowe, które po następnych 20 latach zaowocowały silnym ośrodkiem naukowym z wieloma astronomami światowego formatu. Karta Obserwatorium odwróciła się. Jakie to decyzje? Pierwsza z nich, to powierzenie docentowi Włodzimierzowi Zonnowi kierownictwa Obserwatorium i Katedry Astronomii. Zonn był wykształconym w Wilnie astrofizykiem, który wrócił świeżo z dobrego ośrodka astronomicznego w Szwecji. Druga, to zaproponowanie przez Zonna w 1952 roku kierownictwa Katedry Astrofizyki swojemu młodszemu koledze z Krakowa, dr. Stefanowi Piotrowskiemu. Panowie znali się sprzed wojny i nawzajem cenili. To ich współpraca, ale przede wszystkim niezwykłe talenty i pracowitość Piotrowskiego doprowadziły do powstania szeroko znanej warszawskiej szkoły astrofizycznej.

Stefan Lech Ginwiłł-Piotrowski urodził się w Krakowie 11 kwietnia 1910 roku w tradycyjnej rodzinie o korzeniach ziemiańskich. Jego ojciec był wziętym adwokatem i posiadaczem majątku ziemskiego w Rzeszowskiem. Jednak młody Stefan nie przejawiał zainteresowań ani w kierunku rolnictwa, ani prawa. Jak sam później wspominał, urzekła go lektura książki Camille’a Flammariona O astronomii. Postanowił poświęcić swe życie muzie Uranii. Po uzyskaniu matury w 1928 roku Piotrowski rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czemu filozofii? Bo taki wtedy panował podział nauk. Na UJ był wydział prawny, lekarski, teologiczny, rolny, no i właśnie filozoficzny, skupiający astronomię, chemię, fizykę, matematykę, czyli to, co dziś określamy anglosaskim terminem „science”.

Po ukończeniu studiów Piotrowski uzyskał stopień magistra filozofii w zakresie matematyki w 1932 roku i w zakresie astronomii w 1934 roku. Rok wcześniej podjął pracę w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierowanym przez prof. Tadeusza Banachiewicza. Banachiewicz był wybitnym matematykiem stosowanym, jak byśmy go teraz nazwali, i astronomem klasycznym. Nie interesowała go astrofizyka, ale szczęśliwym trafem zorganizował program obserwacji gwiazd zaćmieniowych (układów dwóch gwiazd krążących wokół wspólnego środka masy i zasłaniających się wzajemnie), gdyż wierzył, że ścisła okresowość zaćmień pozwoli na wprowadzenie wzorca czasu nie związanego z ruchem wirowym i obiegowym Ziemi. Tymczasem okazało się, że gwiazdy wcale nie zaćmiewają się w rytmie idealnego zegara – przeciwnie, kształt i momenty zaćmień ulegają różnym zakłóceniom. Wiązało się to, oczywiście, z faktem, że gwiazdy nie zachowywały się jak punkty materialne, tylko obiekty fizyczne. I ta konstatacja była najciekawsza dla magistra Piotrowskiego. Nauczył się znajdować parametry fizyczne składników tych układów z analizy krzywej zmian blasku i szybko zorientował się, że istniejącą metodę można znacząco ulepszyć. Tego dotyczyła jego praca doktorska, którą obronił w 1938 roku. Innym problemem, którym się zajął, była teoria transportu promieniowania w atmosferach gwiazd i planet. Badania w tej dziedzinie wymagały znajomości zaawansowanych metod matematycznych.

Po wybuchu wojny Piotrowski nie został zmobilizowany ze względu na wadę serca, ale opuścił Kraków i zaszył się w majątku rodzinnym, gdzie, obok pomagania siostrze w bieżącym administrowaniu, kontynuował pracę naukową. Nie miał dostępu do żadnej biblioteki naukowej, a tym bardziej do bieżącej literatury naukowej. Nie wiedział więc, że nad podobnymi zagadnieniami pracował w USA późniejszy noblista Subramanian Chandrasekhar. Obaj doszli niezależnie do kilku ważnych wyników, tyle że Chandrasekhar mógł je od razu opublikować. Piotrowski dowiedział się o tym po wojnie. Nie chciał publikować znanych wyników, choć w nauce praktykuje się czasem takie postępowanie (zwłaszcza usprawiedliwione wojną). Uważał, że publikacje nie zawierające nowych wyników nie posuwają nauki do przodu. Ogłosił drukiem tylko te, do których nie doszedł Chandrasekhar.

Po zakończeniu wojny Piotrowski wrócił do Krakowa, skąd, jako stypendysta Fundacji Kościuszkowskiej, wyjechał w 1947 roku na rok do Harvardu, gdzie wspólnie z brytyjskim astronomem czeskiego pochodzenia Zdenkiem Kopalem kontynuował prace nad dalszymi udoskonaleniami metody rozwiązywania krzywych blasku gwiazd zaćmieniowych. Ich przyjaźń i wzajemny szacunek przetrwały przez następne 40 lat, co mocno podkreślił Kopal we wspomnieniowym artykule po śmierci Piotrowskiego.

Na przełomie lat 40. i 50. Piotrowski zajął się zupełnie nową dziedziną: zderzeniami między asteroidami. Po przejściu do Warszawy kontynuował badania we wszystkich trzech dziedzinach, którymi zainteresował się wcześniej. Wyniki tych badań zostały uhonorowane Nagrodą Państwową i członkostwem w Polskiej Akademii Nauk. Ale to nie własne wyniki naukowe czynią z niego wyjątkową postać polskiej astronomii. Jego prawdziwe talenty ujawniły się i rozwinęły, gdy objął Katedrę Astrofizyki na Uniwersytecie Warszawskim, najpierw jako zastępca profesora, a później profesor.

Będąc wybitnym naukowcem, postanowił poświęcić w pewnym stopniu własną karierę naukową, by stworzyć grupę badawczą na światowym poziomie i zapewnić jej jak najlepsze warunki pracy naukowej. Rzucił się w wir pracy dydaktycznej i organizacyjnej. Nigdy nie zarzucił do końca pracy naukowej, podobnie jak śledzenia bieżącej literatury naukowej, ale poświęcał jej stosunkowo mniej czasu. Natomiast wykłady były wycyzelowane do ostatniej kropki. Ważne było każde słowo. Starannie wybierał materiał do przekazania studentom, tak by to, co najważniejsze, zmieściło się w założonym czasie, ale by równocześnie doprowadzić słuchacza do samego frontu badań. Wykłady były wsparte solidną matematyką. Po ich wysłuchaniu (i zrozumieniu) student był przygotowany do podjęcia własnych badań nad wybranym problemem naukowym. Na egzaminach wymagał profesor solidnej wiedzy, a nie „pływania” w ogólnikach. Obowiązkowość, solidność i dogłębność poparte systematyczną pracą, to cechy, jakich wymagał od swoich uczniów i jakie kształtował w młodych adeptach nauki. Zawsze podkreślał, że astronomia jest tylko jedna – światowa. Trzeba wiedzieć, co dzieje się na świecie i konkurować z najlepszymi, a nie tylko z kolegami z Polski lub z obozu „bratnich” krajów socjalistycznych. Pogląd nieco obrazoburczy w okresie autarkii wprowadzonej przez realny socjalizm.

Profesor Piotrowski interesował się studentami astronomii już od pierwszego roku i bacznie się im przyglądał, śledząc postępy w nauce i oceniając, który będzie dobrym materiałem na przyszłego uczonego. Sami zainteresowani nawet nie wiedzieli, że ich kariera studencka bywa tematem dyskusji na tzw. zebraniach katedry. Zebrania były bardzo ważnym elementem budowania szkoły naukowej. Początkowo były to rzeczywiście zebrania Katedry Astrofizyki, ale potem zlikwidowano katedry, a w ich miejsce wprowadzono zakłady. Mimo to, nadal zawsze były to zebrania katedry. W 1955 roku, przy czynnym udziale Piotrowskiego, powstała nowa placówka astronomiczna – Zakład Astronomii PAN, która miała być zalążkiem dużego Centralnego Obserwatorium Astronomicznego z planowanym teleskopem o średnicy 2 m. Teleskopu nigdy nie kupiono, COA nie powstało, a ZA PAN, kierowany przez profesora, przekształcił się w Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika – instytucję o charakterze teoretycznym. Kadrę do ZA PAN Piotrowski dobierał równie starannie i bez pośpiechu, jak do swojej Katedry (bo, oczywiście, ignorowaliśmy jej nową nazwę). Zatrudnieni przez niego asystenci ZA PAN uczestniczyli w zebraniach katedry tak, jak ich koledzy z Uniwersytetu. Nie licząc tego, że pobierali pensje w dwóch różnych biurach, byli traktowani identycznie. Wszyscy uczestniczyli sprawiedliwie w obowiązkach dydaktycznych, ustalali, jak najrozsądniej wydać szczupłe środki krajowe i dewizowe pochodzące z PAN i ministerstwa i po kolei wyjeżdżali na skromne wizyty wymienne w ramach umów podpisanych przez PAN (to ostatnie skończyło się, gdy sekretarz naukowy Akademii zabronił wysyłać na wizyty osoby spoza PAN). Łączyło ich to, że byli uczniami Piotrowskiego.

To podczas tych zebrań, pogryzając fundowane przez profesora ciasteczka i popijając fundowaną kawą i herbatą młodzi musieli się spowiadać, co ostatnio czytali i nad czym pracują. W wyborze tematyki mieli pełną swobodę. Był jeden warunek – trzeba było czytać literaturę i mieć jakiś pomysł na pracę badawczą. Profesor brał czynny udział w dyskusjach, życzliwie doradzał (często posługując się sentencjami), podpowiadał, ale nigdy nikogo nie zmuszał do określonej tematyki. Miało to też swoje wady, gdyż był to naprawdę rzut na głęboką wodę. Pierwszy okres pracy młodego ucznia był dość frustrujący. Po pierwsze, szybko orientowaliśmy się, że aby postawić sobie problem do rozwiązania, trzeba bardzo dużo się nauczyć. Po drugie, te pierwsze wprawki zwykle kończyły się klapą – albo ktoś to już kiedyś rozwiązał, albo problem okazywał się nierozwiązywalny, albo po prostu błędnie postawiony. Wychodziło to prędzej, czy później, ale kończyło się zwątpieniem we własne możliwości. Czasem zazdrościliśmy kolegom, którzy od razu zostali posadzeni przez szefa do konkretnej pracy (choćby i rutynowej) w zespole i wiedzieli, że wyjdzie z tego jakaś sensowna publikacja. Dopiero później, gdy już pierwsze rozczarowania były poza nami, zrozumieliśmy, że tak kształtuje się samodzielność i indywidualność uczonego. Dzięki takiej metodzie, praktycznie każdy z uczniów profesora znalazł swoją tematykę i stał się znany w świecie. Nikt też nie bał się zmieniać dziedziny zainteresowań, bo wiedzieliśmy, jak opanować nowe pole badań. Profesor wprowadził też inną zasadę – po doktoracie trzeba wyjechać na stypendium podoktorskie, najlepiej do dobrego ośrodka w USA. Zasadę tę udawało się realizować nawet w najgorszych czasach, gdy wyjazd na długi pobyt za granicę graniczył z cudem. I obydwaj profesorowie, Zonn i Piotrowski (bo w tej sprawie podzielali swoje poglądy) dokonywali czasem cudów, antyszambrując u różnych oficjeli, by ich przekonać, że PRL nie poniesie wielkiego uszczerbku, gdy na rok wyjedzie jeden astronom.

Ze zrozumiałych względów, młodzi naukowcy warszawscy byli najlepiej przygotowani do prowadzenia badań ciasnych układów podwójnych – w końcu byli kształceni przez jednego z najwybitniejszych specjalistów na świecie. Sam profesor kontynuował tę tematykę w latach 60., gdy opublikował serię prac (część z nich wspólnie z młodszymi kolegami) dotyczących zachowania materii przepływającej między gwiazdami. Prace były posyłane do jedynego polskiego czasopisma naukowego z dziedziny astronomii „Acta Astronomica”, które z założenia miało międzynarodowy charakter i publikowane było w językach obcych. Powstało przed wojną, a jego redakcja mieściła się w Krakowie. Niestety, z różnych powodów, nie należało do najwyżej cenionych na świecie. Z inicjatywy profesora, redakcja została przeniesiona do Warszawy, a po odpowiednich zmianach, stało się jednym z wysoko notowanych czasopism światowych. Taką pozycję ma do dzisiaj.

Profesor nie uchylał się od pełnienia funkcji związanych z organizacją dydaktyki i nauki. Rozumiał, że i na tym polu jest wiele do zrobienia, by ułatwić pracę młodszym kolegom. W latach 1954–1959 był dziekanem Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii. Podczas tej kadencji, chemia oddzieliła się tworząc samodzielny wydział. W latach 1975–1980 był dyrektorem Obserwatorium Astronomicznego UW. Aktywnie udzielał się na forum PAN. Przez prawie 20 lat był zastępca kierownika, a potem kierownikiem ZA PAN. W latach 1958–1971 pełnił funkcję zastępcy Sekretarza Wydziału III, a w latach 1972–1974 był członkiem Prezydium PAN. Wielokrotnie był członkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, a w latach 1956–1959 pełnił funkcję prezesa.

W czasach, gdy pełnił wysokie funkcje w PAN, Piotrowski czynnie uczestniczył w pracach dotyczących strategicznych spraw dotyczących całej nauki polskiej. Prowokował wtedy wiele dyskusji na forum zebrania katedry, by usłyszeć zdanie młodszych kolegów. Słuchał nas uważnie i żywo dyskutował, prezentując swoje poglądy. Mieliśmy wtedy poczucie, że aktywnie uczestniczymy w formowaniu ważnych decyzji i mamy jakiś wpływ na bieg spraw. Ale, choć warunki uprawiania nauki w PAN były znacznie lepsze, gdyż Akademia była pieszczochem ustroju socjalistycznego, profesor wyżej cenił Uniwersytet. Gdy w latach 70., w ramach likwidacji podwójnych etatów, musiał wybrać, gdzie chce pracować, wybrał Uniwersytet.

Dużą wagę przywiązywał profesor do popularyzacji wiedzy na różnych poziomach. Sam wprawdzie wiele nie pisał (mistrzem popularyzacji w ośrodku warszawskim był prof. Zonn), ale zachęcał wszystkich swoich uczniów do pisania artykułów popularyzujących astronomię. W latach 1950–1954 był redaktorem naczelnym czasopisma „Urania” adresowanego do szerokich rzesz miłośników astronomii, a w latach 1953–1977 założonego przez siebie kwartalnika „Postępy Astronomii” – pisma skierowanego do bardziej zaawansowanego czytelnika. Każdy z uczniów, po wygłoszeniu referatu na seminarium naukowym, spotykał się często z propozycją „niech pan napisze o tym do «Postępów»”. Nie wypadało odmówić, więc „Postępy” nie cierpiały na brak dobrych materiałów. Wiele z tych artykułów stanowiło ważną pomoc dydaktyczną dla następnych pokoleń studentów. Redagował też obszerne, wieloautorskie dzieło Astronomia Popularna, które doczekało się kilku wydań.

W latach 60. i 70. w wielu krajach szybko rozwijały się badania kosmiczne. Również w Polsce powstał Komitet Badań Kosmicznych PAN, a nasz kraj brał udział w wielu międzynarodowych inicjatywach związanych z pokojowym wykorzystaniem przestrzeni kosmicznej. Powstała organizacja COSPAR, a w 1968 roku utworzono, wydawane w Europie Zachodniej, czasopismo „Astrophysics and Space Science”. Profesor Piotrowski od początku zaangażował się w rozwijanie badań kosmicznych w Polsce w celach pokojowych. Był członkiem międzynarodowej Rady COSPAR i członkiem pierwszej Rady Redakcyjnej wspomnianego czasopisma. Polska mogła rozwijać badania kosmiczne wyłącznie w ścisłym związku z ZSRR. Część środowiska astronomicznego była im raczej niechętna, bojąc się zbyt bliskiego związku z polityką. Profesor uważał, że te badania to przyszłość i należy w nie inwestować czas, energię i kapitał ludzki. Objął przewodnictwo Komitetu Badań Kosmicznych, był przedstawicielem Polski przy odpowiednim komitecie ONZ i sprawom badań kosmicznych poświęcał coraz więcej czasu. Polskie grupy badawcze uzyskały kilka ważnych wyników naukowych, biorąc udział w eksperymentach koordynowanych przez ZSRR. Po locie Mirosława Hermaszewskiego powstało Centrum Badań Kosmicznych PAN. Profesor był w jego powstanie głęboko zaangażowany – można powiedzieć, że był akuszerem tej instytucji. Przyszłość pokazała, że miał rację, stawiając na rozwój badań kosmicznych w Polsce. Po upadku PRL Centrum bez trudu nawiązało kontakty z Zachodem i obecnie jest pełnoprawnym uczestnikiem międzynarodowych programów naukowych.

Dzięki prof. Piotrowskiemu znaczenie zdobyło nie tylko Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego. Powstał cały, szeroko znany w świecie, warszawski ośrodek astrofizyczny. Na pogrzebie profesora przemawiało trzech dyrektorów warszawskich instytucji naukowych. Wszystkie rozwinęły się dzięki jego staraniom i wszystkie były kierowane przez jego uczniów. Dzieło uczonego jest w nich nadal rozwijane, a kolejne pokolenie astronomów utrzymuje światowy poziom badań. Wygląda na to, że zły los odwrócił się na trwałe.

Tadeusz Płużański

Urodzony 15 VIII 1920 w Miechowie. Studia ekonomiczne na UAM (1945–1946), następnie eksternistyczne studia z ekonomii politycznej w Wyższej Szkole Handlowej w Poznaniu. Studia na Wydziale Filozofii UW (1957–1961), doktorat (1964), habilitacja (1969). Asystent w Katedrze Historii Filozofii Nowożytnej UW (od 1960), następnie adiunkt i docent (do 1970). Profesor PAN (1979). Wykładał w Instytucie Religioznawstwa UJ (1973–1983) oraz na podyplomowym Studium Religioznawczym UW. Kierownik Katedry Filozofii w SGPiS (1983–1990) oraz Katedry Filozofii Wyższej Szkoły Handlu i Prawa w Warszawie (od 1995).

Filozof, historyk filozofii, poeta; studia nad współczesną filozofią chrześcijańską, ewolucjonizmem chrześcijańskim, antropologią filozoficzną i problematyką filozofii dialogu.
Po wojnie współpracował z Witoldem Pileckim; aresztowany (1947), skazany na karę śmierci (1948) zamienioną na dożywocie, zwolniony w 1956.
Zmarł 16 VIII 2002 w Warszawie.

Teilhard de Chardin, Warszawa 1963; Mounier, Warszawa 1967; Marksizm a fenomen Teilharda, Warszawa 1967; Paradoks w nowożytnej filozofii chrześcijańskiej, Warszawa 1970; Humanizm i struktury, Warszawa 1980; Filozoficzna myśl zachodniego chrześcijaństwa: od starożytności do okresu oświecenia, Warszawa 1989; Filozofia dla prawników (współautor P. Derdej), Warszawa 2000.

Z otchłani (wspomnienia), Warszawa 1996.

ANDRZEJ KOŁAKOWSKI

TADEUSZ PŁUŻAŃSKI

1920–2002

Tadeusz Ludwik Płużański należał do tej grupy XX-wiecznych polskich uczonych, na których losach zaciążyły dramatyczne doświadczenia historyczne, a ich droga do kariery akademickiej była najeżona przeciwnościami i cierpieniami.

Urodził się 15 sierpnia 1920 roku w Miechowie, w rodzinie nauczyciela. Dzieciństwo spędził w Wilnie, maturę uzyskał w czerwcu 1939 roku w warszawskim Liceum im. Tadeusza Czackiego. W kampanii wrześniowej służył jako ochotnik w 77 Pułku Piechoty i został ciężko ranny w bitwie pod Janowem Lubelskim. W okupowanej Polsce podjął działalność konspiracyjną w organizacjach Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa i Tajna Armia Polska, które weszły później w skład Armii Krajowej. Ojciec Płużańskiego zginął na Pawiaku, a on sam trafił tam aresztowany w końcu 1940 roku, skąd po pobycie w więzieniu w Grudziądzu został przewieziony do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Był jednym z najdłużej więzionych w tym obozie – do 9 maja 1945 roku. Współwięźniowie we wspomnieniach opisywali go jako człowieka niosącego pomoc innym: duchową w formie przyjaźni i materialną w postaci żywności, do której miał dostęp, pracując w kuchni.

Po uwolnieniu z obozu otrzymał stopień oficera AK, wstąpił do organizacji Wolność i Niezawisłość, nawiązał kontakt z Witoldem Pileckim (współtwórcą Tajnej Armii Polskiej), został jego kurierem i łącznikiem z dowództwem II Korpusu we Włoszech. Aresztowany w maju 1947 roku, po torturach i pokazowym procesie „grupy Pileckiego”, oskarżony o szpiegostwo został skazany na podwójną karę śmierci zamienioną po prawie dwóch miesiącach na dożywotnie więzienie. Wolność utracił na dziewięć lat, w więzieniu we Wronkach spędził osiem lat, na wolność wyszedł w czerwcu 1956 roku w wyniku amnestii. W 1990 roku wywalczył anulowanie wyroków dla całej grupy rotmistrza Pileckiego, wcześniej uzyskał zatarcie własnego wyroku, a o rehabilitację nie chciał się starać w poczuciu swojej niewinności.

Dramatyczne losy osobiste Płużańskiego wyznaczały również koleje jego edukacji. Po sześciu latach od uzyskania matury podjął w latach 1945–1946 studia ekonomiczne na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Po kolejnych 10 latach przerwy rozpoczął eksternistyczne studia z ekonomii politycznej w Wyższej Szkole Handlowej w Poznaniu, by w 1957 roku podjąć ostatecznie stacjonarne studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, pracując jednocześnie jako dziennikarz w Agencji Robotniczej. Wówczas to nastąpiło gwałtowne przyspieszenie na jego akademickiej drodze. Uzyskał zgodę na odbycie pięcioletnich studiów w ciągu czterech lat, we wrześniu 1961 roku zrobił magisterium z filozofii na podstawie pracy Problem alienacji w personalizmie Mouniera i od października tego roku został zatrudniony na UW jako asystent w Katedrze Historii Filozofii Nowożytnej, kierowanej przez docenta Leszka Kołakowskiego. Doktorat obronił w listopadzie 1964 roku na podstawie rozprawy Ewolucjonizm chrześcijański Teilharda de Chardin, której promotorem był prof. Kołakowski. Rozprawa ta została wyróżniona nagrodą ministra oświaty w 1965 roku. Równie szybko, bo już w 1969 roku, uzyskał stopień doktora habilitowanego, przedstawiając rozprawę Kategoria paradoksu w nowożytnej myśli chrześcijańskiej, której recenzentami byli profesorowie Jan Legowicz, Bolesław J. Gawecki i Tadeusz M. Jaroszewski.

Na Uniwersytecie Warszawskim był zatrudniony kolejno jako asystent, starszy asystent, adiunkt i docent (od 1970). Jako nauczyciel akademicki prowadził na Wydziale Filozofii i na wielu wydziałach humanistycznych naszego Uniwersytetu zajęcia z historii filozofii oraz seminaria studenckie, magisterskie i doktoranckie z filozofii chrześcijańskiej, był promotorem kilkunastu prac magisterskich i kilku doktorskich. Jego zajęcia prowadzone ze swadą, elegancką, jasną polszczyzną, z ogromnym osobistym zaangażowaniem emocjonalnym cieszyły się uznaniem i popularnością wśród studentów.

W okresie swojej pracy na Uniwersytecie Płużański opublikował wiele książek naukowych: Teilhard de Chardin (1963), Mounier (1967), Marksizm a fenomen Teilharda (1967), Paradoks w nowożytnejfilozofii chrześcijańskiej (1970); wydał również pracę popularyzatorską Obrona potocznego rozumu (1961), działalność popularyzatorską – wykładową i pisarską – kontynuował potem w toku całej swojej aktywności twórczej, by uwieńczyć ją książką Przyjaciel mądrości (1993).

W 1971 roku przeniósł się do Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, do Zakładu Materializmu Dialektycznego i Historycznego, a następnie do Pracowni Filozofii Człowieka. W IFiS PAN był zatrudniony aż do przejścia na emeryturę w 1990 roku, tam też uzyskał tytuł profesora, nadany mu przez Radę Państwa w 1979 roku. Płużański podejmował jednocześnie pracę w różnych szkołach wyższych: w Instytucie Religioznawstwa UJ w latach 1973–1983, jako kierownik Katedry Filozofii w Szkole Głównej Planowania i Statystyki w latach 1983–1990, w latach 80. wykładał także na podyplomowym Studium Religioznawczym na UW, a od 1995 roku kierował Katedrą Filozofii Wyższej Szkoły Handlu i Prawa w Warszawie. W bogatym dorobku prof. Płużańskiego można znaleźć podręczniki – Filozofia dla prawników, Filozofia dla ekonomistów, prace historyczno-filozoficzne – Filozoficzna myśl zachodniego chrześcijaństwa, Humanizm i struktury oraz liczne prace popularyzatorskie. W ostatnich latach życia opublikował zbeletryzowane wspomnienia w książce Z otchłani (1996) oraz dwa tomiki wierszy: De profundis (1998) i Światło w labiryncie (2001).

Sylwetka naukowa Płużańskiego kształtowała się w kręgu tworzącej się na UW warszawskiej szkoły historii idei, której współtwórcy Kołakowski, Bronisław Baczko, Adam Sikora, Jerzy Szacki, Krzysztof Pomian byli jego nauczycielami akademickimi, a następnie uniwersyteckimi promotorami, recenzentami i przyjaciółmi. W myśli chrześcijańskiej odnajdywał odpowiedniki współczesnych idei wywodzących się z tradycji Heglowskiej i Marksowskiej, a podejmowanych, reinterpretowanych i rozwijanych w kręgu tej szkoły. Płużański badał sposób wykorzystywania idei alienacji w myśli Emmanuela Mouniera, analizował funkcjonowanie idei historyczności w postaci chrześcijańskiego ewolucjonizmu zaproponowanego przez Pierre’a Teilharda de Chardin, wreszcie konfrontował ideę dialektyki z rolą paradoksu w dziejach myśli chrześcijańskiej. Wypracowywanie rzetelnego obrazu myśli chrześcijańskiej, nad czym pracował, było też jednym z zadań realizowanych w tej szkole, jako sposób przezwyciężenia zafałszowań i zniekształceń narosłych wokół tej myśli w okresie dominacji stalinizmu w kulturze polskiej pierwszej połowy lat 50. Zainteresowania filozofią człowieka, zwłaszcza jej wersją personalistyczną, a także polemika ze strukturalizmem, zdobywającym wówczas wpływy i popularność w humanistyce światowej, były w twórczości Płużańskiego wyrazem aksjologicznego wyboru podmiotu, osoby, indywidualności jako wartości najwyższej i sprzeciwu wobec deprecjonujących i niszczących jednostkę totalitaryzmów XX wieku.

Jerzy Pniewski

Urodzony 1 VI 1913 w Płocku. Studia matematyczne i fizyczne na UW (1930–1937), tamże asystent (1935), adiunkt (1945). Staż naukowy na Uniwersytecie w Liverpoolu (1948–1950). Doktorat na UW (1951), profesor UW (1954). Dyrektor Instytutu Fizyki Doświadczalnej (1953–1975), dziekan Wydziału Fizyki UW (1975–1981).

Fizyk; prowadził badania głównie w zakresie fizyki jądrowej wysokich energii i fizyki cząstek elementarnych; wspólnie z Marianem Danyszem odkrył hiperjądra (1952) i stany izomeryczne hiperjąder, współodkrywca podwójnego hiperjądra (1963); wraz z zespołem współpracowników zainicjował spektroskopię hiperjądrową.
Członek PAN (1964), Akademii Nauk w Heidelbergu (1974), Towarzystwa Naukowego Płockiego. Przewodniczący Komitetu Fizyki PAN (1975–1981).
Doktoraty honoris causa uniwersytetu w Lyonie (1975) i uniwersytetu w Heidelbergu (1980).
Zmarł 16 VI 1989 w Warszawie.

Delayed disintegration of a heavy nuclear fragment (współautor M. Danysz), „Philosophical Magazine” 1935, t. XLIV, s. 348; Narzędzia nowej fizyki, Warszawa 1948; Hiperjądra (współautor M. Danysz), Warszawa 1967; Hypernuclei and Hypernuclear Spectroscopy, Warszawa 1970; Wspomnienia autobiograficzne, Warszawa 1987.

A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 439–441.

JANUSZ ZAKRZEWSKI

JERZY PNIEWSKI*

1913–1989

Odejście

Piszę te słowa, pozostając wciąż pod wrażeniem nagłej śmierci mego nauczyciela i mistrza, prof. Jerzego Pniewskiego (16 czerwca 1989). Brak dystansu czasowego powoduje, że będzie to wypowiedź bardziej osobista, niż zwykłe w takich okolicznościach wspomnienie. Mówiłem nad jego grobem w dniu 21 czerwca 1989 roku:

„Odszedł od nas Jerzy Pniewski. Trudno wyobrazić sobie «Hożą» bez niego. Jeszcze pod koniec kwietnia wysłaliśmy do druku wspólną pracę. Jeszcze kilka tygodni temu mówił na seminarium o swoich badaniach; jeszcze niecałe dwa tygodnie temu miał wykład we Wrocławiu; jeszcze kilka dni temu planował eksperyment hiperjądrowy w Stanach Zjednoczonych.

Mówił do mnie: «gdybym był o 10 lat młodszy, pojechałbym do Brookhaven i orałbym aż do końca».

Był dla nas nie tylko fizykiem: stanowił ostateczny autorytet; przychodziliśmy do niego w trudnych chwilach po radę i pomoc. Nigdy jej nie odmawiał, w podjętą sprawę angażował się bez reszty, aż do jej załatwienia. Zawsze mieliśmy świadomość jego wsparcia w razie potrzeby. Najważniejszym osiągnięciem w jego oczach byliśmy my, jego uczniowie. Pisał w swej autobiografii1: «Chyba największą radość może nam sprawić fakt, że nasi wychowankowie lub inni młodzi, nad którymi sprawowaliśmy pieczę, stają się samodzielni, gdy zaczynają działać niezależnie czyniąc to lepiej od nas, gdy już mają więcej od nas własnych doktorantów, czy wychowanków. Wreszcie, gdy znajdują się wśród nich ludzie, dla których Hoża staje się tym, czym była dla nas przez te wszystkie lata». Słowa te są dla nas jego testamentem”.

O tym, że profesor nie żyje, dowiedziałem się telefonicznie rano, 16 czerwca, od jego żony, pani Magdaleny Pniewskiej, wkrótce po jego śmierci. Po kilku telefonach do kolegów udałem się do Instytutu na Hożej, gdzie spotkałem się ze swym przyjacielem, prof. Andrzejem Kajetanem Wróblewskim, wówczas dziekanem Wydziału Fizyki UW. Wstrząśnięci nieoczekiwaną wiadomością zaczęliśmy formułować teksty nekrologów, teleksów do przyjaciół i kolegów profesora w Polsce i za granicą, notatek do prasy. Wkrótce przyłączył się do nas prof. Jacek Baranowski, dyrektor Instytutu Fizyki Doświadczalnej, prof. Marian Grynberg i inni koledzy. Dla „Życia Warszawy” (nr 149, 27 czerwca 1989 roku) Andrzej napisał o profesorze m.in.: „Chociaż działał w tak szerokim zakresie, to jednak najważniejsze było dla niego zawsze dobro ośrodka na Hożej. To przekonanie o konieczności pracy dla dobra ośrodka wpajał w uczniów i współpracowników. Ale dobro zbiorowości profesor zawsze widział jako pomyślność każdego z jej członków. Dlatego też drzwi jego gabinetu były otwarte dla każdego. Wielu, może zbyt wielu pracowników «Hożej» przychodziło, by zwierzyć się mu ze zmartwień i kłopotów; On cierpliwie każdego wysłuchiwał, starał się pocieszyć i pomóc. A gdy już się zaangażował w jakąś sprawę, to nie szczędził czasu i wysiłków i nigdy nie rezygnował z wytkniętego celu”.

Ostatni raz widziałem profesora dzień wcześniej; około południa, 15 czerwca, byłem u niego w lecznicy: opowiadał mi o kłopotach z nowo nabytym samochodem. Chociaż nie wyglądał i nie czuł się dobrze, nie ujawniał niepokoju co do stanu swego zdrowia. Musiałem wyjść, bo przywieziono przenośny elektrokardiograf; przy pożegnaniu prosił, bym go ponownie odwiedził pod wieczór. Jak się okazało, zaraz potem został – w obecności żony, która właśnie nadeszła – odwieziony na salę reanimacyjną ze stwierdzonym rozległym zawałem serca. W kilkanaście godzin później, rankiem następnego dnia, już nie żył.

Kilka słów o Jego życiu

Kiedy parę lat temu pisałem wspomnienie o prof. Marianie Danyszu2, zacząłem od opisu odkrycia materii hiperjądrowej na Hożej: „Tu, wraz z Jerzym Pniewskim dokonali oni w 1952 roku odkrycia hiperjąder, to jest jąder atomowych zawierających – oprócz nukleonów – związany hiperon Λ; odkrycia, które na zawsze wpisało ich imiona w historię fizyki. [...] Marian Danysz i Jerzy Pniewski zaobserwowali pierwsze hiperjądro w emulsji fotograficznej naświetlonej promieniami kosmicznymi w locie balonowym, przywiezionej przez Danysza po dłuższym pobycie naukowym w Anglii. [...] Tu nawiązuje się jego przyjaźń i trwała współpraca z Jerzym Pniewskim, przebywającym na stażu naukowym w Liverpoolu. [...] A w 1963 roku następuje z jego [M. Danysza – przyp. autora] udziałem – ponownie w Warszawie! – odkrycie pierwszego hiperjądra podwójnego, to jest jądra atomowego zawierającego dwa związane hiperony Λ. Wraz z dokonanym w tym samym roku (z Jerzym Pniewskim) odkryciem izomerii hiperjądrowej, ugruntowuje ono ostatecznie pozycję grupy warszawskiej w świecie naukowym fizyki wielkich energii”.

Współpraca Danysza i Pniewskiego – to historia zadziwiająca: Mariana Danysza interesowała nade wszystko istota zjawiska fizycznego, a nie jego szczegóły; Jerzego Pniewskiego przeciwnie – zrozumienia zjawiska szukał w niezmiernie drobiazgowej analizie, w tym rachunkowej, jego szczegółów. Cieszyło go, gdy po długiej i żmudnej pracy mógł podać jakąś liczbę, np. wartość energii wiązania hiperonu Λ w jądrze atomowym, z dokładnością do drugiej (znaczącej!) cyfry po przecinku (wraz z odpowiednim, skrupulatnie obliczonym błędem). A jednak ci tak bardzo się różniący w podejściu do fizyki ludzie potrafili współpracować ze sobą przez wiele lat, jakoś uzupełniając się wzajemnie. Profesor Pniewski tak o tym pisał w swej autobiografii3:

„Skrajnie różne cechy naszych charakterów odgrywały zawsze istotną rolę w naszej współpracy, w tym szczególnie w dyskusjach, przez co, być może, decydująco wpływały na znajdowanie najlepszych rozwiązań pojawiających się problemów – tak naukowych, jak i organizacyjnych. Marian imponował mi daleko posuniętym krytycyzmem naukowym, a niezależnie ogromnym zapałem i umiejętnością organizowania współpracy międzynarodowej. [...] Nieraz podziwiano Mariana i mnie, że przez tak wiele lat potrafiliśmy zgodnie ze sobą współpracować, uważano, że być może, tylko dlatego udało nam się czegoś tam dokonać. Myślę, że podstawą wszystkiego było to, że potrafiliśmy dobrze nawzajem się rozumieć i ostatecznie współpracować przez okres około 20 lat, mimo tak zasadniczych różnic charakterów lub może właśnie dlatego. Oczywiście doprowadzało to nieraz do ostrych spięć, które jednak zawsze były szybko rozładowywane”.

Autobiografia, z której pochodzi powyższy cytat, zawiera nie tylko dane biograficzne Jerzego Pniewskiego: zawiera też to, co bym nazwał jego filozofią życia. W „Ostatnim słowie autora”4 jest taki fragment: „Czytając samemu gotowy artykuł, z przerażeniem stwierdziłem, że czytelnik, który dobrnie do końca całości tekstu, odniesie wrażenie, że jest to dobrze wszystkim znana propaganda sukcesu. Trudno się tłumaczyć w takim przypadku, może jednak taka wersja odpowiada postawie skrajnego optymisty, za którego siebie zawsze uważałem, optymisty mającego silną wiarę, że każdemu niepowodzeniu można stawić czoło, że ludzi złych czy nieżyczliwych nie jest aż tak dużo. Byłem zawsze pewien, że do każdego można znaleźć jakąś drogę. Ponieważ poza tym pamięć zawsze działa wybiórczo, to w przypadku optymisty stara się niepowodzenia usunąć ze swego rejestru. Myślę również, że ktoś, kto obok pracy naukowej i dydaktycznej jest obarczony naprawdę ciężkimi obowiązkami administracyjno-organizacyjnymi, musi mieć bardzo silną wiarę w sens i sukces tego co robi, by po prostu nie przegrać wszystkiego”.

Wspomnienia autobiograficzne Jerzego Pniewskiego powinien przeczytać każdy, kogo zainteresuje życiorys tego niezwykłego człowieka, jednego z najwybitniejszych fizyków polskich; tu zdecydowałem się zamieścić obszerne cytaty z tych Wspomnień. Niżej przytoczę, w skrócie encyklopedycznym, tylko najważniejsze dane z jego życia.

Jerzy Pniewski, urodzony 1 czerwca 1913 roku w Płocku, tam też ukończył gimnazjum im. Marszałka Stanisława Małachowskiego, gdzie jego ojciec, Henryk Pniewski, matematyk, był nauczycielem. On właśnie wpoił w Jerzego głębokie zainteresowanie i zamiłowanie do matematyki. Z Płockiem pozostał Jerzy związany uczuciowo do końca życia, nie tylko za sprawą mieszkającej tam nadal rodziny5. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim, uzyskując magisterium z matematyki w 1936 roku i z fizyki w 1938 roku. Mimo iż wybrał fizykę, do końca życia interesował się matematyką, a rozwiązywanie problemów matematycznych stanowiło jego hobby. Z Uniwersytetem Warszawskim związał się w 1935 roku, kiedy, jako uczeń profesora Stefana Pieńkowskiego, podjął pracę w charakterze młodszego asystenta w Zakładzie Fizyki Doświadczalnej, przekształconym – już po wojnie, pod koniec lat 40. – w Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego. Działalność naukową Jerzego Pniewskiego w zakresie optyki molekularnej przerywa wojna; podczas okupacji naucza na tajnych kompletach uniwersyteckich, wykłada fizykę ogólną dla różnych wydziałów działającego w konspiracji Uniwersytetu Warszawskiego, którego rektorem był Stefan Pieńkowski. Po wojnie, wezwany z Kielc, gdzie po powstaniu warszawskim kontynuował nauczanie na tajnych kompletach, a następnie na tzw. Akademickich Kursach, powraca do Warszawy i od 1 sierpnia 1945 roku podejmuje pracę jako adiunkt, zajmując się, pod kierunkiem Pieńkowskiego, odbudową „Hożej” i organizacją działalności dydaktycznej. Po trzech latach wyczerpującej pracy w Warszawie, Jerzy Pniewski wyjeżdża, wysłany przez profesora Pieńkowskiego, do Anglii, gdzie w latach 1948–1950 odbywa dwuletni staż naukowy na uniwersytecie w Liverpoolu. Zajmuje się badaniami z zakresu spektroskopii beta i na podstawie wykonanej tam pracy otrzymuje w 1951 roku stopień naukowy doktora nauk matematyczno-fizycznych w Uniwersytecie Warszawskim. Po powrocie w 1952 roku do Warszawy Mariana Danysza, z którym Jerzy Pniewski zaprzyjaźnił się pod koniec swego pobytu w Liverpoolu (Danysz przeniósł się wkrótce do Bristolu), zapoczątkowują fizykę hiperjądrową, odkrywając w 1952 roku nowy rodzaj materii jądrowej – materię hiperjądrową (o czym pisałem wyżej). W listopadzie 1953 roku, po nagłej śmierci Stefana Pieńkowskiego (20 listopada 1953), Jerzy Pniewski obejmuje kierownictwo Instytutu Fizyki Doświadczalnej UW, pozostając na stanowisku dyrektora do 1975 roku, a przez następne sześć lat pełniąc funkcję dziekana Wydziału Fizyki UW. Przez wiele lat był kierownikiem Katedry Fizyki Doświadczalnej, a następnie Katedry Fizyki Cząstek Elementarnych. Przez 15 lat był też jednocześnie kierownikiem jednego z zakładów Instytutu Badań Jądrowych (powstałego w 1955 roku). W 1954 roku zostaje profesorem nadzwyczajnym, a w 1963 – profesorem zwyczajnym w Uniwersytecie Warszawskim. W 1964 roku zostaje wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Nauk, a w 1971 – na członka rzeczywistego.

Pierwsze pięć lat kierowania Instytutem odsuwa go całkowicie od własnej pracy badawczej; cały swój czas i energię poświęca pracy organizacyjnej. Odciążony od tych obowiązków w 1958 roku, powraca do pracy naukowej, przede wszystkim do kontynuacji prac z zakresu fizyki hiperjądrowej. Uczestniczy w istotny sposób w badaniach nad zaobserwowanym w Warszawie pierwszym hiperjądrem podwójnym, zawierającym dwa związane hiperony Λ. W 1962 roku wysuwa – wraz z Marianem Danyszem – hipotezę izomerii hiperjądrowej na podstawie analizy rozpadu paru znanych przypadków hiperhelu 7. Można to uważać za początek nowego działu fizyki hiperjąder – spektroskopii hiperjądrowej. Pod koniec lat 60. rozpoczyna serię eksperymentów techniką licznikową, poszukując przejść elektromagnetycznych we wzbudzonych hiperjądrach.

Wraz z Henrykiem Piekarzem i Jadwigą Piekarz przeprowadza pierwszy eksperyment w Zjednoczonym Instytucie Badań Jądrowych w Dubnej, a następnie wraz z fizykami z Heidelbergu, kierowanymi przez Bogdana Povha i Volkera Soergela, podejmuje ten eksperyment w Europejskim Ośrodku Badań Jądrowych CERN w Genewie. Eksperyment w CERN-ie, zakończony w 1971 roku, doprowadził do zaobserwowania fotonów γ powstających w przejściach elektromagnetycznych w hiperwodorze 4 i hiperhelu 4. Dalsze prace w tej dziedzinie kontynuował Pniewski we współpracy z fizykami z Lyonu, których kierownikiem był Mark Gusakow, uzyskując ostateczne wyniki w 1979 roku; dały one nowe, istotne informacje o oddziaływaniu spinowym hiperonu Λ z nukleonami. W 1971 roku Jerzy Pniewski został wybrany na członka zagranicznego Akademii Nauk w Heidelbergu; w 1975 roku otrzymał doktorat honorowy Uniwersytetu Claude Bernarda w Lyonie, a w 1980 roku – Uniwersytetu Karola Ruprechta w Heidelbergu. Polskie Towarzystwo Fizyczne przyznało mu w 1969 roku swe najwyższe odznaczenie: Medal im. Mariana Smoluchowskiego, a Polska Akademia Nauk w 1983 roku – Medal im. Mikołaja Kopernika. Był też wyróżniony licznymi nagrodami i wysokimi odznaczeniami państwowymi. Dbał o dobro całej fizyki polskiej, nie tylko swojej specjalności; całego Uniwersytetu, nie tylko Instytutu na Hożej. Troszczył się też o potrzeby mniejszych ośrodków fizyki w Polsce. Cieszył się uznaniem i powszechną sympatią fizyków w kraju i za granicą, z wieloma z nich był po imieniu. Przeszedł na emeryturę w 1983 roku, pozostając nadal związany z Instytutem Fizyki Doświadczalnej, gdzie przychodził codziennie i był rzeczywiście aktywny. Przygotowywał prace naukowe, uczestniczył w posiedzeniu rad Instytutu i Wydziału, w działalności różnych komisji i komitetów i towarzystw naukowych. Brał udział w seminariach; sam prowadził comiesięczne konwersatorium w Instytucie Fizyki Doświadczalnej. Starannie dobierał wykładowców, troszcząc się o to, by referaty nie były zbyt specjalistyczne, lecz zrozumiałe dla szerszego grona. Cieszył się, gdy frekwencja na konwersatoriach była duża, gdy przychodzili na nie słuchacze spoza „Hożej” (referaty dotyczyły często nie tylko fizyki, lecz również nauk pokrewnych). 8 czerwca wygłosił swój ostatni referat na temat hiperjąder we Wrocławiu. 12 czerwca 1989 roku brał po raz ostatni udział w posiedzeniu Rady Wydziału Fizyki UW. Zmarł 16 czerwca 1989 roku.

Pozostawił po sobie bogaty dorobek w postaci publikacji naukowych, wykładów konferencyjnych i artykułów przeglądowych oraz popularnonaukowych. Jak już wspomniałem, stworzył – wraz z Marianem Danyszem – nowy dział fizyki, zwanej fizyką hiperjądrową. W 1963 roku, w St. Cergue (Szwajcaria), odbyła się pierwsza konferencja międzynarodowa poświęcona hiperjądrom6; od tego czasu odbyło się wiele takich konferencji, z których jedną zorganizowaliśmy w Jabłonnie pod Warszawą w 1979 roku7. Fizyka hiperjądrowa dyskutowana była również podczas wielu innych konferencji dotyczących fizyki wielkich energii i cząstek elementarnych. Jerzy Pniewski ocenił w 1986 roku8, że „W ponad 30-letnim okresie badań fizyki hiperjądrowej opublikowano ogółem około 700 prac eksperymentalnych i 850 teoretycznych oraz co najmniej 150 artykułów przeglądowych i popularnonaukowych”. Autorami bądź współautorami wielu z nich byli fizycy polscy. Odkrycie hiperjąder wkrótce znalazło się w podręcznikach fizyki; przytoczę tylko dwa przykłady: książkę A. Piekary9 i podręcznik K. N. Muchina10. Fakt, że hiperony Λ stanowią, wraz z nukleonami, budulec materii jądrowej, należy obecnie do kanonu naszej wiedzy.

Nasza współpraca

Spośród uczniów prof. Pniewskiego, najbardziej z nim związani byliśmy my, Andrzej Kajetan Wróblewski i ja, chociaż każdy z nas w inny sposób. Andrzej, poza pracą magisterską i kilkoma pierwszymi publikacjami dotyczącymi własności hiperonów A, nie współpracował naukowo z profesorem. Pod wpływem Mariana Danysza wcześnie zajął się inną tematyką naukową, posługując się techniką komór pęcherzykowych. Znacznie za to bliżej niż ja współpracował z prof. Pniewskim w zakresie obowiązków administracyjnych11:

„Nasi bezpośredni wychowankowie już w drugiej połowie lat 60. mogli wejść do kolegium dyrekcyjnego, a Andrzej Wróblewski w 1975 roku mógł przejąć ode mnie obowiązki dyrektora całego Instytutu na dwie trzyletnie kadencje i wypełniać je z pewnością nie gorzej ode mnie. Wróblewski, poza swą działalnością naukową, imponował mi swoimi zainteresowaniami astronomią i historią fizyki. Stał się człowiekiem podejmującym liczne obowiązki ważne dla całej fizyki i innych nauk”.

Moja współpraca z profesorem wynikała raczej ze wspólnych zainteresowań naukowych fizyką hiperjąder. Natomiast i Andrzej, i ja prof. Pniewskiemu zawdzięczamy wpojone nam przez niego zamiłowanie i szacunek dla zajęć dydaktycznych, które profesor cenił niezmiernie wysoko. Sam lubił wykładać i był bardzo dobrym wykładowcą. Bardzo starannie przygotowywał też pokazy, nieraz do późnej nocy w dniu poprzedzającym wykład.

Pierwsze moje bezpośrednie zetknięcie z prof. Pniewskim nastąpiło wiosną 1957 roku, kiedy oddałem prof. Danyszowi maszynopis wykonanej u niego pracy magisterskiej poświęconej analizie hiperjąder niemezonowych. Byłem już wtedy zatrudniony w Instytucie Fizyki Doświadczalnej w charakterze zastępcy asystenta (od 1 stycznia 1956 roku).

Pewnego dnia prof. Pniewski, ówczesny dyrektor Instytutu, wezwał mnie do siebie. Jego gabinet dyrektorski znajdował się wówczas przy korytarzu w starym budynku obok Biblioteki Doświadczalnej, ale rozmowę prowadziliśmy, chodząc tam i z powrotem wzdłuż korytarza. Wielce przejęty słuchałem jego uwag na temat tego, że na końcu mego maszynopisu umieściłem podziękowanie za okazaną mi pomoc pani Pelagii Ciok, współpracownicy prof. Danysza, pomijając samego Danysza. Podkreślając rolę prof. Danysza przy wyborze tematu rozprawy magisterskiej, profesor doradził mi zmianę tekstu podziękowań. Byłem w tych czasach młody i zbuntowany, wobec czego wysłuchawszy profesora, a nie podzielając w pełni jego racji, usunąłem w całości stronę z podziękowaniem (co nie zostało później skomentowane). W wiele lat po tym wydarzeniu doszedłem do wniosku, że jego rada była oczywiście słuszna! Ten początek naszej bezpośredniej znajomości jest dosyć charakterystyczny dla naszych późniejszych stosunków: nigdy nie lubiłem, by mi narzucał swe zdanie (choć często okazywało się, że to on właśnie miał rację – co mu zresztą w końcu przyznawałem). O początku naszej współpracy naukowej tak wspomina prof. Pniewski w swej autobiografii12:

„Hiperjądra odkrywane w latach 50. należały do lekkich, podczas gdy ciężkich na razie nie można było obserwować bezpośrednio. Jednak Janusz Zakrzewski, w czasie pobytu w Bristolu, wskazał właściwą drogę do ich wykrycia i wraz z kolegami z tamtego ośrodka istotnie je zaobserwował. W latach 60. cały cykl pracy z tej dziedziny został podjęty w Warszawie w ramach Europejskiej Współpracy K.

W roku 1963 w odpowiednio naświetlanej emulsji, należącej do tej współpracy, zostało odkryte w Warszawie pierwsze hiperjądro podwójne, wiążące dwa hiperony Λ. W zasadzie teoretycy przewidywali istnienie takich hiperjąder parę lat wcześniej i nawet pojawiły się prace eksperymentalne opisujące domniemane przypadki takich struktur, niestety ich identyfikacja była daleka od jednoznaczności. Zakrzewski pierwszy zwrócił uwagę na jeden z przypadków znalezionych przez nasz personel techniczny, sugerując, że może on być kandydatem na hiperjądro podwójne. Trzy miesiące intensywnej pracy pięcioosobowego zespołu, w skład którego poza nami trzema [tj. Marianem Danyszem, Jerzym Pniewskim i Januszem Zakrzewskim – przyp. autora] wchodzili młodsi fizycy – Krystyna Garbowska i Tadeusz Pniewski, dowiodły, że był to pierwszy dobrze udokumentowany przypadek z dwoma hiperonami Λ”.

Chociaż bezpośrednią współpracę z prof. Pniewskim utrzymywałem w zasadzie tylko do końca lat 60., mój kontakt z fizyką hiperjądrową trwał znacznie dłużej. Wraz z profesorem organizowałem podstawy pracowni detektorów przygotowującej aparaturę elektroniczną do eksperymentów prowadzonych przez profesora pod koniec lat 60. w Dubnej i w latach 70. w Genewie. Podsumowaniem naszej działalności w tej dziedzinie był wspólnie opublikowany w „Nukleonice”, w 1975 roku, artykuł przeglądowy na temat spektroskopii hiperjądrowej13. I wreszcie nasza praca ostatnia, wysłana do druku w „Proceedings of the Royal Society” w kwietniu 1989 roku, dotyczyła pewnych aspektów analizy pierwszego hiperjądra podwójnego, znalezionego ponad ćwierć wieku wcześniej w Warszawie14. Praca ta, napisana z inicjatywy prof. Pniewskiego, wraz z kilkoma wybitnymi fizykami brytyjskimi, stanowi dla mnie klamrę spinającą naszą współpracę.

W tych latach, kiedy ja zajmowałem się już inną tematyką z dziedziny fizyki wielkich energii, a prof. Pniewski pozostawał wierny fizyce hiperjądrowej, nadal – jak poprzednio – dawał mi do czytania z prośbą o poprawki i komentarze wszystkie swoje publikacje i artykuły, a nawet listy prywatne pisane do znajomych fizyków. Był niezmiernie ostrożny i krytyczny w stosunku do swoich tekstów, zmieniał i poprawiał je wielokrotnie, cenił proponowane zmiany (choć nie zawsze je wprowadzał). Teksty swoje dawał do czytania i innym swoim kolegom i uczniom, przede wszystkim Andrzejowi.

Był bardzo wymagający wobec siebie – ale i wobec swoich współpracowników. Wspominałem już o tym, jak dużą wagę przywiązywał do zajęć dydaktycznych. Pierwszy raz współpracowałem z nim w tej dziedzinie, prowadząc w 1958 roku ćwiczenia rachunkowe do jego wykładu z fizyki jądrowej dla studentów III roku fizyki. Polecił mi chodzić na swoje wykłady i prowadzić notatki (które czasem sprawdzał), dyskutował ze mną problemy, które chciał, bym omawiał na ćwiczeniach. Był bardzo punktualny, nie dopuszczał możliwości spóźnienia się na zajęcia (sam będąc punktualny i obowiązkowy, nie miałem z tym trudności). Szybko zresztą zaczął zostawiać mi większą swobodę w doborze materiału do ćwiczeń, chętnie natomiast dyskutował ze mną na różne tematy związane ze swoim wykładem. Była to dla mnie naprawdę wspaniała szkoła, z której wyniosłem doświadczenia na całe życie. O nieco późniejszym fragmencie naszej współpracy w dziedzinie dydaktyki opowiada jego wspomnienie następującego incydentu15:

„Wydaje mi się, że w stosunku do ludzi bezpośrednio mi podlegających stosowałem raczej ostrą dyscyplinę. Pamiętam, jak w roku 1962 w związku z nagłą chorobą jednego z wykładowców zdecydowałem, że powinien go zastąpić Janusz Zakrzewski, który świeżo wrócił z doktoratem po paroletnim pobycie w Bristolu. Mój wieczorny telefon został przyjęty z niedowierzaniem i wymówką, że on w żadnym razie nie będzie w stanie tego wykładu wygłosić, mając niemal tylko noc na jego przygotowanie. Moja reakcja była dość bezpośrednia: – Przepraszam, rzekłem, czy ja rozmawiam z jednym z najlepszych naszych fizyków, doktorem uniwersytetu bristolskiego, czy...? – i tu wymieniłem nazwisko niezbyt bystrego fizyka. – Jestem przekonany, że pan jutro mieć będzie ten wykład – i słuchawkę odłożyłem na widełki. Na drugi dzień Janusz przybiegł do mnie rozradowany, mówiąc, że ten wykład naprawdę mu się udał, że jest bardzo szczęśliwy i rad, że tak się właśnie stało, choć tej nocy prawie oka nie zmrużył. Tak rozpoczął swe wykłady jeden z najlepszych naszych wykładowców”.

Z upływem czasu, moje stosunki z profesorem pogłębiały się, nabierały nowego charakteru, trochę jak między ojcem a synem. Kiedy w 1966 roku wracałem po rocznym pobycie ze Stanów Zjednoczonych do Warszawy, zatrzymałem się w Genewie by odebrać tam samochód, za który zapłaciłem, będąc jeszcze w Chicago. Planowałem powrót przez Szwajcarię i Austrię wraz z rodziną, która przebywała ze mną w Stanach Zjednoczonych i matką, która specjalnie w tym celu przyjechała do Genewy (ojciec zmarł w 1965). I właśnie w CERNie otrzymałem telegram od prof. Pniewskiego zabraniający mi jazdy samochodem przez Europę, co motywował tym, że od niedawna dopiero miałem prawo jazdy (otrzymałem je podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych). Posłuchałem go, jadąc do Wiednia pociągiem, a stąd samolotem do Warszawy; samochód zaparkowałem przy stacji w Genewie, pozostawiając drugą parę kluczyków jednemu z naszych kolegów, znanemu z bardzo szybkiej i niezbyt bezpiecznej jazdy (do Warszawy dojechał jednak w kilka dni później szczęśliwie i bez wypadku). Obie te decyzje wzbudziły zdumienie moich kolegów, ale profesor oświadczył mi, że nie miał wątpliwości, iż go posłucham – a on nie chciał narażać na wypadek swego ucznia, który jeszcze miał za małe doświadczenie, by prowadzić samochód przez całą Europę.

Ten, niemal ojcowski, stosunek do mnie przejawiał się i w innych sprawach. Na dłuższe pobyty zagraniczne wyjeżdżałem z żoną i z dziećmi, co pod koniec lat 50. i w latach 60. nie było łatwe. Załatwiał to prof. Pniewski, interweniując na najwyższych szczeblach w Ministerstwie Szkół Wyższych i w Komitecie Centralnym, gdzie gwarantował mój powrót, nawet jeśli wyjadę z rodziną. Oczywiście miałem propozycje pozostania za granicą i bardzo to dziwiło moich zagranicznych rozmówców, kiedy odmawiałem, mimo że – jak argumentowali – miałem rodzinę ze sobą. Jednak, pomijając nawet inne względy, nigdy nie dopuszczałem możliwości pozostania w tej sytuacji za granicą, gdyż zawiódłbym zaufanie profesora – a lojalność wobec niego uważałem za swój obowiązek. Wiele lat później spytałem go, czy kiedykolwiek miał wątpliwości co do mego powrotu; odparł mi, że nie, nigdy. Zaufanie więc było obustronne. Wiem, że w podobny sposób profesor pomagał też wyjeżdżać innym fizykom i ich rodzinom.

Był bowiem człowiekiem dobrym, wrażliwym na ludzką niedolę, choroby, nigdy nie odmawiał pomocy, często sam ją inicjował, wspierał finansowo (nieraz tak, aby zainteresowany o tym nie wiedział). Miał serdeczny stosunek do ludzi, starał się w każdym widzieć jakieś dobre strony, zrozumieć jego postępowanie. Jeśli zrobił komuś – czasem bezwiednie – jakąś przykrość, starał się to szybko naprawić. Ufał ludziom, choć zdarzało się, że wykorzystywano jego uczynność i ofiarność. Uwagi krytyczne przekazywał „delikwentowi” w formie kategorycznej, jeśli tylko przekonany był o swojej racji, ale czynił to w cztery oczy tak, aby go nie pognębić, upokorzyć, nie zawstydzać przy innych. Był rzeczowy, nie sentymentalny (chociaż pamiętał o wszystkich rocznicach, imieninach i przy czym mnie wielokrotnie zawstydzał, gdyż ja o nich nigdy nie pamiętałem). Nie lubił pocieszać słownie w strapieniach, wręcz mówił, że tego nie potrafi, ale działał tak, aby pomóc konkretnie. Był taką skrzynką, do której inni wrzucali swoje kłopoty, a on na ogół nie pozostawał wobec nich obojętny. Obciążało go to jednak bardzo, przede wszystkim psychicznie. Były dni jak mówił, że drzwi do jego pokoju nie zamykały się, bo stale ktoś przychodził po radę.

Wspomniałem już o tym, jak głęboko angażował się w sprawy, których załatwienia się podjął. Wielokrotnie sprawdzał, czyjego polecenia były wykonane. Mawiał: „nikt nigdy nic nie załatwi” i w rezultacie obciążał się nadmiernie obowiązkami, które z powodzeniem mógłby zlecić komuś innemu.

Profesor mało chorował. Jeśli nawet coś mu dolegało, nie przyznawał się do tego, nie chciał niczyjej pomocy ani wyręczania. Leczył się sam, twierdził, że organizm sam najlepiej wie czego mu potrzeba, a z pomocy lekarskiej korzystał w ostateczności. Drażniło go, gdy ktoś stale narzekał na swoje dolegliwości.

Stosunki rodzinne cenił profesor bardzo wysoko; długo przekonywał moją żonę, kiedy pierwszy raz, sam, wyjeżdżałem do Bristolu, o konieczności tego wyjazdu dla mej dalszej pracy naukowej (później zresztą pomógł w jej przyjeździe do mnie). Podczas różnych wspólnych wyjazdów konferencyjnych za granicę zawstydzał nas czasem pytaniem, czy mamy zdjęcia naszych żon przy sobie – on je zawsze miał i od zakupów dla żony zaczynał swoje pobyty zagraniczne. Jej też poświęcił ostatnie słowa swej autobiografii16:

„Chciałbym w tym ostatnim słowie wyrazić swą przeogromną wdzięczność mej żonie Marii Magdalenie za jej stałe wsparcie moralne, jakiego mi udzielała przez wszystkie lata kierowania placówką naukową, a szczególnie za jej pomoc umożliwiającą mi przetrwanie wszystkich najtrudniejszych chwil tego okresu”.

Choć zawsze, znajdując się w niedzielę za granicą, chodziliśmy razem do kościoła na mszę, o sprawach naszej wiary nigdy nie rozmawialiśmy, przyjmując ją za coś oczywistego. Czasem mówił żartobliwie, że Pan Bóg pozwala fizykom podglądać swe tajemnice do czasu, kiedy zaczynają wiedzieć zbyt wiele. Wtedy dopuszcza, by diabełki wprowadzały komplikacje, zmuszające fizyków do dalszych wysiłków aż do czasu, kiedy... itd. W stosunkach towarzyskich dominował zebranych, opowiadał chętnie różne historyjki ze swego życia, a także pokazywał sztuczki magiczne, do których rekwizyty nabywał w specjalnych sklepach za granicą. Kilkakrotnie towarzyszyłem mu w tych zakupach; w niektórych sklepach znali go jako poważnego klienta, którego byle co nie zadowoli. Najchętniej kupował rekwizyty, w których wykorzystywano jakąś prostą zasadę fizyki. Podczas obiadów konferencyjnych miał w kieszeni kilka takich przedmiocików, które demonstrował z dużą wprawą. Szczególnie lubił dawać młodszym kolegom malutką, czterocentymetrową wanienkę, do której trzeba było włożyć laleczkę, co im się oczywiście nie udawało: laleczka wyskakiwała, jak żywa, z wanienki. On tego potrafił dokonać natychmiast śmiejąc się z tych, którym się nie udało i mówił żartobliwie, że trzeba mieć do tego odpowiedni wiek i doświadczenie (w zabawce tej wykorzystano zjawisko wypychania jednoimiennych biegunów dwóch magnesów, odpowiednio przesuwanych). Koniecznie musiał rozumieć do końca działanie każdej sztuczki; kiedy na Zachodzie pojawiły się kostki Rubika, mimo wysokiej wówczas ceny kupił dwa egzemplarze i jeden rozłożył na części, by zrozumieć mechanizm działania (był jedynym znanym mi człowiekiem, który potrafił wytłumaczyć ten mechanizm!).

Wspomniałem wyżej o jego zamiłowaniu do matematyki. Lubił jednak rozwiązywać nie tylko zadania matematyczne, ale również szachowe i brydżowe, układać pasjanse – takie, przy stawianiu których trzeba było myśleć, przewidywać najlepsze warianty. Bawił się kalkulatorem programowalnym, wykorzystując go zarówno do obliczeń związanych z pracą naukową, jak i do układania różnych programów, niezwiązanych z fizyką. Nauczył się też pisać na komputerze (IBM PC) i cieszył się zmyślnością tego urządzenia.

W czasie letnich wakacji – jeśli nie przygotowywał referatów na konferencje, które często odbywały się jesienią – czytał dla odpoczynku powieści kryminalne oraz science fiction. Ale uznawał tylko takie, w których nie było ewidentnych nonsensów podważających podstawowe prawa fizyki. Zbierał też znaczki i bardzo lubił prowadzić samochód.

Profesor Pniewski nie był człowiekiem łatwym we współpracy; był arbitralny, przekonany o słuszności swego zdania, które niełatwo zmieniał. Ponieważ to ja miałem bardzo zdecydowane poglądy, prowadziło to czasem do zatargów, z których dwa, na początku lat 60. i na początku lat 70., rzutowały przez dłuższy czas na nasze wzajemne stosunki. W obu przypadkach chodziło o politykę naukową i związane z nią sprawy personalne, umieliśmy jednak obaj rozładować jakoś te spięcia i nie naruszyły one naszej bliskości. O rozładowywaniu spięć pisze prof. Pniewski17:

„Jednak takie spięcia zdarzały się również między samymi fizykami. Wyglądały one zupełnie inaczej, gdy pojawiały się na gruncie czysto naukowym, powiedziałbym – traktowaliśmy je wtedy raczej jako coś naturalnego, mimo że mogły być niemniej ostre. Natomiast w sprawach organizacyjnych odzwierciedlały różnice naszych poglądów na temat sposobu ich załatwiania”.

Pod względem zainteresowań naukowych i sposobu podejścia do fizyki byłem zresztą znacznie bliższy Marianowi Danyszowi niż Jerzemu Pniewskiemu – być może to również przyczyniało się zarówno do powodzenia naszej współpracy, jak i do pojawienia się różnic w podejściu do rozwiązywania różnych zagadnień. Jerzy (Danysz i Pniewski przeszli z nami na tę poufałą formę pod koniec 1970 roku) cenił nasze indywidualności i bardzo wcześnie starał się nas, to jest swych najbliższych współpracowników, Andrzeja i mnie, usamodzielnić. Dbał też o to, by nie faworyzować jednego kosztem drugiego, co by mogło doprowadzać do zbędnych konfliktów. Powtarzał często, że w naszej jedności jest siła.

Ja zostałem kierownikiem Zakładu Fizyki Jądrowej Wysokich Energii przy Katedrze Fizyki Cząstek Elementarnych już w 1965 roku, a po zniesieniu Katedr – kierownikiem utworzonego wówczas Zakładu Fizyki Wysokich Energii (którego pracownikiem był Jerzy). Żartował czasem, że jestem teraz jego szefem (sam był dyrektorem Instytutu!). Podobnie Andrzej został kierownikiem Zakładu Cząstek Elementarnych, przejmując go po Marianie Danyszu. Mimo że formalnie byłem kierownikiem Zakładu, każdą decyzję konsultowałem z Jerzym, który też wprowadzał mnie w tajniki finansowania badań naukowych i przedstawiał swoim dotychczasowym rozmówcom w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego, Nauki i Techniki. Często do siebie telefonowaliśmy, ja zawsze dzwoniłem do Jerzego przed wyjazdem za granicę i po powrocie, a także w Sylwestra moje pierwsze życzenia noworoczne składałem mu przez telefon. Miałem zawsze świadomość, że w razie potrzeby mam się do kogo odwołać po pomoc. Powiedział mi kiedyś: „Działaj! Jeśli nawet popełnisz błąd – ja cię poprę”. Brak mi teraz tych telefonów i rozmów z nim; przed podjęciem ważniejszej decyzji zastanawiam się często, jakiej rady Jerzy by mi udzielił. Może i dziś wspiera mnie u Tego, u Kogo przebywa obecnie?

Chciałbym wyrazić głęboką wdzięczność pani Magdalenie Pniewskiej za liczne rozmowy i uzupełnienia wzbogacające to wspomnienie o profesorze. Pragnę też podziękować jej za krytyczną lekturę rękopisu i wprowadzone poprawki.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1991, R. 36, s. 103119. Opuszczono podany tam szczegółowy spis publikacji i referatów Jerzego Pniewskiego.

1J. Pniewski, Wspomnienia autobiograficzne, „Kwartalnik Historii Nauki i techniki” 1988, R. 33, nr 2, s. 325–326.

2J. A. Zakrzewski, „Postępy Fizyki” 1987, t. XXXVIII, z. 59; przedruk w tym tomie [przyp. red.].

3J. Pniewski, Wspomnienia autobiograficzne..., op. cit., s. 301–302.

4Ibidem, op. cit., s. 326–327.

5J. Chojnacki, „Mowa żałobna” oraz wywiad z Profesorem, „Tygodnik Płocki” 1989, R. 29 (889).

6Proceedings of the International Conference on Hyperfragments, St. Cergue, 28–30 marca 1963 roku, CERN 64–1, Genewa 1964.

7Proceedings of the Internatinal Conference on Hypernuclear and Low Energy Kaon Physics, Jabłonna, 11–15 września 1979 roku, „Nukleonika” 1980, t. XXV, s. 341.

8J. Pniewski, „Postępy Fizyki” 1986, t. XXXVII, s. 113.

9A. Piekara, Elektryczność i budowa materii, Warszawa 1955.

10K. N. Muchin, Doświadczalna fizyka jądrowa, t. I, II (tłum. z ros.), Warszawa 1978.

11J . Pniewski, Wspomnienia autobiograficzne..., op. cit., s. 311–312.

12Ibidem, op. cit., s. 303–304.

13J. Pniewski i J. A. Zakrzewski, „Nukleonika” 1975, t. XX, s. 43.

14R. H. Dalitz, D. H. Davis, R. H. Fowler, A. Montwill, J. Pniewski, J. A. Zakrzewski, „Proceedings. Of the Royal Society Of London A” 1989, t. I, s. 426.

15J. Pniewski, Wspomnienia autobiograficzne..., op. cit., s. 312.

16Ibidem, op. cit. s. 327.

17Ibidem, op. cit., s. 323.

Adam Podgórecki

Urodzony 16 XII 1925 w Krakowie. Studia na UJ, doktorat (1951). Adiunkt w Instytucie Socjologii UW (1958), habilitacja (1962), docent (1965), profesor (1972). Prodziekan Wydziału Filozofii (1965–1966). Współzałożyciel Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji (1972), kierownik Zakładu Socjologii Norm i Patologii Społecznej. Visiting professor w Northwestern University (1967), fellow w All Souls College w Oksfordzie (1971), University of Pennsylvania (1972) oraz w Stanfordzie (1972–1973). W 1976 usunięty z UW, od 1977 za granicą: w Netherlands Institute for Advanced Study in Humanities, następnie w Center for Socio-Legal Studies Wolfson College, Oxford University (1977–1978) oraz na Carleton University w Ottawie (od 1979).

Socjolog, prawnik, twórca polskiej socjologii prawa; prace m.in. z teorii i metodologii socjologii i socjotechniki, socjologii państwa.
Członek Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, przewodniczący Oddziału Warszawskiego (1963–1967), założyciel i przewodniczący Sekcji Socjologii Prawa (1962) i Sekcji Socjotechniki (1966).
Zmarł 18 VIII 1998 w Ottawie.

Zasady socjotechniki, Warszawa 1966; Law and Society, London 1974; A Sociological Theory of Law, Milano 1991 (wyd. pol. Socjologiczna teoria prawa, Warszawa 1998); Polish Society, Ottawa 1994 (wyd. pol. Społeczeństwo polskie, Rzeszów 1995).

Idee naukowe Adama Podgóreckiego, red. J. Kwaśniewski, J. Winczorek, Warszawa 2009.

ANDRZEJ KOJDER

ADAM PODGÓRECKI

1925–1998

Życie Adama Podgóreckiego tak się osobliwie potoczyło, że był profesorem kilku uniwersytetów, lecz nigdy nie pracował w uczelni, w której ukończył dwa kierunki studiów i uzyskał doktorat. Tą pierwszą, macierzystą uczelnią był Uniwersytet Jagielloński, gdzie otrzymał magisterium z prawa (1948), a następnie doktorat (1951) i magisterium z socjologii (1952). Nad Polską rozciągała się wtedy czarna noc stalinizmu. Podgórecki nie chciał płacić trybutu ówczesnej władzy i inaczej niż jego koledzy, którzy – mimo drastycznego ograniczenia wolności słowa i swobód akademickich – zdecydowali się na karierę naukową, wybrał pracę radcy prawego na podkrakowskiej prowincji, w Jaśkowicach. Spędził tam prawie trzy lata.

Podmuch tzw. październikowej odwilży w 1956 roku spowodował, że został przyjęty na aspiranturę do kierowanej przez prof. Tadeusza Kotarbińskiego Katedry Logiki na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego (w 1955 w „Myśli Filozoficznej” ukazał się jego artykuł pt. W sprawie błędów w nauczaniu logiki). Pierwsza, bardzo do dzisiaj ceniona książka Adama Podgóreckiego, Założenia polityki prawa. Metodologia pracy legislacyjnej i kodyfikacyjnej, która na wiele lat wyznaczyła jeden z głównych kierunków jego zainteresowań naukowych, ukazała się w 1957 roku. W następnym roku autor został zatrudniony na stanowisku adiunkta w Zakładzie Historii i Teorii Moralności prof. Marii Ossowskiej w Instytucie Socjologii UW. W 1962 roku ukazała się, przygotowana pod kierunkiem prof. Kotarbińskiego, jego książka habilitacyjna Charakterystyka nauk praktycznych, a także Socjologia prawa. Następne lata przyniosły kolejne publikacje: Zjawiska prawne w opinii publicznej (1964), Zasady socjotechniki (1966), Prestiż prawa (1966), Patologia życia społecznego (1969), Zarys socjologii prawa (1971), Poglądy społeczeństwa polskiego na moralność i prawo (1971, redaktor i współautor), Law and Society (1974), Knowledge and Opinion about Law (1973, redaktor i współautor), Practical Social Sciences (1975), Zagadnienia patologii społecznej (1976, redaktor i współautor). Pod jego redakcją i przy jego wydatnym udziale ukazało się również pięć tomów prac zbiorowych pod wspólnym tytułem Socjotechnika. Ponadto opublikował wiele artykułów, które ukazywały się w językach angielskim, rosyjskim, francuskim, włoskim, szwedzkim, niemieckim, hiszpańskim, holenderskim i japońskim.

W 1963 roku Adam Podgórecki został mianowany na stanowisko docenta UW, a w 1972 otrzymał stanowisko i tytuł profesora nadzwyczajnego. W latach 1965–1966 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Filozofii. W Polskim Towarzystwie Socjologicznym przez wiele lat był członkiem i sekretarzem Zarządu Głównego, a także przewodniczącym Oddziału Warszawskiego (1963–1967) oraz założycielem i przewodniczącym dwóch Sekcji: Socjologii Prawa (1962) i Socjotechniki (1966). Ponadto był głównym inicjatorem i współzałożycielem Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW (pierwotnie miał się on nazywać Instytutem Socjotechniki), który został powołany jako pozawydziałowy instytut 27 marca 1972 roku. W instytucie tym objął stanowisko kierownika Zakładu Socjologii Norm i Patologii Społecznej. Zakład liczył 16 pracowników, z których żaden nie należał do partii politycznej ani organizacji młodzieżowej, co w niedługim czasie okazało się brzemienne w skutki.

Dzięki licznym zaproszeniom z zachodnich uczelni Adam Podgórecki wcześnie zyskał doświadczenie zagraniczne. W 1959 roku przebywał w Stanach Zjednoczonych jako stypendysta Fundacji Forda, w 1967 roku spędził kilka miesięcy w Northwestern University jako visiting professor, w 1971 roku przebywał jako fellow w All Souls College w Oxfordzie, w 1972 roku w University of Pennsylvania, a w latach 1972–1973 w Center for Advanced Study in the Behavioral Sciences w Stanford. W kwietniu 1975 roku ówczesny podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki poinformował rektora UW, Zygmunta Rybickiego, że od stycznia 1972 do grudnia 1974 roku prof. Podgórecki odbył 10 podróży zagranicznych (m.in. do Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Włoch, Kanady i ZSRR) i spędził za granicą 670 dni, w związku z czym „resort stoi na stanowisku racjonalnego limitowania wyjazdów zagranicznych prof. A. Podgóreckiego”.

Dla Ministerstwa nie było istotne, że wszystkie te wyjazdy miały charakter naukowy, że odbywały się z reguły na koszt strony zapraszającej i że łączyły się ze staraniami Podgóreckiego, aby pracownikom jego Zakładu stworzyć możliwości staży zagranicznych. Wielokrotnie starania te były wieńczone sukcesem. Jego młodzi współpracownicy wyjeżdżali na dłuższe lub krótsze stypendia do uniwersytetów w Japonii, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Włoch, Niemiec. Brali również udział w wielu zagranicznych konferencjach. Nie było chyba w dziedzinie nauk społecznych drugiego profesora, który by z taką determinacją i zaangażowaniem dbał o rozwój młodej kadry naukowej. W ówczesnych polskich warunkach ustrojowych i w ramach powszechnego w środowisku uniwersyteckim nastawienia na osobistą, indywidualną karierę była to niewątpliwie postawa wyjątkowa. Poza tym, że swoim adiunktom i asystentom Adam Podgórecki starał się pokazać życie i naukę w państwach zachodnich, drugą cechą jego postawy naukowej było stwarzanie młodym pracownikom naukowym możliwości publikacyjnych. Prace zbiorowe, raporty, opracowania, ciągłe zachęty, by publikować nie tylko w czasopismach profesjonalnych, lecz także w miesięcznikach i tygodnikach, stwarzały w jego Zakładzie atmosferę skłaniającą do aktywności twórczej.

Nie ma więc cienia przesady w stwierdzeniu, że Podgórecki był w Uniwersytecie w latach 60. i 70. XX w. człowiekiem jedynym w swoim rodzaju, wyjątkowym, niepowtarzalnym i niekonwencjonalnym. Jego dokonaniami, wyobraźnią, inwencją twórczą, bogactwem pomysłów, rozmachem podejmowanych inicjatyw, rozległością zainteresowań naukowych, kunsztem literackim, pracowitością i innymi przymiotami można by obdzielić kilka osób. Dla tych, którym wytykał koniunkturalizm, karierowiczostwo, oportunizm, lenistwo, był osobą niepożądaną i z gruntu obcą. Miał przeto liczne grono nieprzyjaciół, także w środowisku uniwersyteckim. Wypowiadał się bowiem bez taryfy ulgowej, zdecydowanie i krytycznie, zwłaszcza o tych, którzy służyli systemowi komunistycznemu, w późniejszym zaś okresie o tych, którzy tuszowali swoją prokomunistyczną przeszłość; potępiał wszelką blagę, pozerstwo, „zmowę miernot” i „brudne wspólnoty”. Natomiast dla współpracowników, uczniów i przyjaciół był nie tylko wybitnym socjologiem, autorem cenionych książek i niezwykle malowniczą postacią, która zdawała się bardziej pasować do bohemy artystycznej niż do środowiska uniwersyteckiego, lecz także autorytetem, mistrzem, człowiekiem niesłychanie opiekuńczym, o wielkim poczuciu obywatelskich powinności wobec spraw dla kraju najważniejszych.

Fascynacje i idiosynkrazje Adama Podgóreckiego promieniowały na otoczenie. Częstokroć stawały się podłożem zbiorowych działań. Jego pomysłami zarażali się nawet przeciwnicy ideowi. Niezwykle serio traktował bowiem profesję uczonego, obowiązki uniwersyteckie i etykę akademicką. Chyba każdy, kto pod jego kierunkiem stawiał pierwsze kroki w nauce, miał poczucie, że uczestniczy w czymś niezwykle doniosłym. Praca naukowa nie była dla niego wykonywaniem jednego z wielu zawodów, nie była nawet powołaniem w Weberowskim sensie, lecz była nade wszystko misją. W Polsce lat 60. i 70. XX w. oznaczała osłabianie opresyjności systemu ustrojowego, ukazywanie jego niesprawności i dysfunkcjonalności oraz przygotowywanie młodych kadr inteligencji na „godzinę zero”, kiedy Polska zacznie się wybijać na niepodległość. To szczególnie silne poczucie misji polskiego inteligenta, w połączeniu z intelektualnym oglądem rzeczywistości społecznej i mechanizmów, które nią rządzą, oraz staraniem, aby chociaż w ograniczonym stopniu na tę rzeczywistość oddziaływać, było cechą charakterystyczną postawy życiowej Podgóreckiego. Jej uniwersyteckim wyrazem było zbudowanie podstaw (w Polsce i świecie) socjologii prawa, rozwijanie studiów nad zjawiskami patologii społecznej i dewiacji oraz stworzenie socjotechniki – wiedzy praktycznej o warunkach skutecznego oddziaływania na zjawiska społeczne.

Kiedy władze polityczne i uniwersyteckie zorientowały się, że Adam Podgórecki kieruje najliczniejszym w państwach tzw. demokracji ludowej zakładem socjologicznym, w którym nie ma ani jednej osoby partyjnej, zdecydowały się przeciwdziałać zaistniałej sytuacji. Dysponowały one ponadto licznymi dowodami na to, że to Podgórecki, a nie partyjni profesorowie i docenci, przyciąga młodzież studencką, że to on cieszy się wśród niej popularnością, że to jego otacza aura niezwykłości, że to on ma odwagę wtajemniczać słuchaczy w arkana niezależnej nauki. Najpierw wypróbowaną metodą tzw. szeptanki towarzysze partyjni przekazywali z ust do ust „straszną” wiadomość, że Podgórecki skupił wokół siebie (horrendum w socjalistycznym uniwersytecie!) „białą stajnię” – opozycjonistów, dysydentów i „element wywrotowy”. Potem ówczesny rektor UW, Zygmunt Rybicki, wsparty przez egzekutywę partyjną, podjął decyzję o rozwiązaniu zakładu Podgóreckiego w IPSiR, przeniesieniu jego samego do Instytutu Filozofii, a kilku jego najbliższych współpracowników do różnych wydziałów uniwersyteckich, z których wszyscy, z wyjątkiem jednej osoby, zostali w ciągu roku wyrzuceni. Pretekstem była również rzekomo „nieprawomyślna” działalność naukowa zespołu Podgóreckiego, m.in. opracowanie pierwszej w Europie Środkowo-Wschodniej bardzo krytycznej ekspertyzy „Diagnostyczny obraz niektórych trudnych problemów społeczeństwa polskiego oraz refleksje socjotechniczne”, która została rozesłana do najważniejszych decydentów w państwie.

Środowisko socjologiczne i uniwersyteckie na represje wobec Adama Podgóreckiego i jego zespołu nie zareagowało. Dopiero w 1980 roku tzw. Komisja Szaniawskiego, powołana do rozpatrzenia decyzji personalnych w UW, uznała m.in., że to, co spotkało Podgóreckiego i jego pracowników, było podyktowane względami pozamerytorycznymi.

Nie mając możliwości kontynuowania pracy naukowej w kraju i wobec pogarszającego się stanu zdrowia, Adam Podgórecki zdecydował się skorzystać ze zgody rektora na wyjazd do Netherlands Institute for Advanced Study in Humanities w Holandii. Po przebyciu ciężkiej operacji chirurgicznej przeniósł się do Anglii, gdzie otrzymał ofertę pięcioletniego angażu w Oxford University. W piśmie do Ministra Szkolnictwa Wyższego i Nauki z 14 czerwca 1977 roku tak uzasadnił swoją prośbą o udzielenie specjalnego, pięcioletniego urlopu: „Pięcioletni okres ustabilizowanej pracy na Uniwersytecie Oxfordzkim dałby mi, mam nadzieję, możliwość wyjścia z nerwowego przemęczenia i wyczerpania spowodowanego przebiegiem roku akademickiego 1975/76, pamiętnego dla mnie ze względu na pozbawienie mnie w tym czasie katedry, którą kierowałem, i zwolnienie z niej najlepszych pracowników”.

W Center for Socio-Legal Studies (Wolfson College, Oxford University) pracował w latach 1977–1978, po czym przeniósł się do Kanady, gdzie od 1979 roku do śmierci był profesorem socjologii i antropologii w Carleton University. Za granicą spędził trzecią część swego życia. Zawsze jednak – myślami, sercem i zainteresowaniami naukowymi – był w Polsce. Co więcej, mimo że przez lata do Polski nie przyjeżdżał, stale go ktoś w kraju widział: a to na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, a to w Krakowie, a to w Kazimierzu nad Wisłą... Ta intensywna jego obecność była możliwa dzięki książkom, które docierały do kraju, artykułom, referatom na światowych kongresach i sympozjach, a także przypowieściom chińskiego mędrca Si-tiena, których opublikował 46 bibliofilskich tomików (imię Si-tiena figuruje na jego nagrobku w Ottawie). Zapewne nikt w ciągu dwóch dekad nie miał w Polsce tylu sobowtórów, co Podgórecki!

Pracując za granicą, opublikował m.in. następujące książki: Multidimensional Sociology (1979, we współautorstwie z Marią Łoś); A Story of Polish linker (1986), A Theory of Sociology of Law (1991), Social Oppression (1993); Polish Society (1994), Higher Faculties: A Cross-National Study of University Culture (1997). Ponadto był redaktorem i współautorem takich książek, jak: Sociological Approaches to Law (1981), Legal Systems & Social Systems (1985), Social Engineering (1996), Totalitarian and Post-Totalitarian Law (1996). Do tych publikacji należy dodać ponad 100 artykułów i recenzji ogłoszonych w czasopismach ukazujących się w kilkunastu krajach. Pozostawał też bardzo czynny w International Sociological Association (zwłaszcza w Research Committee for the Sociology of Law, którego był współtwórcą w 1962 roku, i w Research Committee on Sociotechnics, którego powstanie zainicjował 10 lat później), organizował wiele międzynarodowych konferencji i był zapraszany przez takie prestiżowe ośrodki naukowe, jak Wilson Center for International Scholars w Waszyngtonie (1985–1986) czy Stanford Law School (1994). W Carleton University otrzymał – bardzo rzadko nadawany – tytuł Distinguished Research Professor.

Adam Podgórecki uważał i dawał temu wyraz w swoich pracach, że uprawianie nauki powinno być działalnością par excellence twórczą, kreowaniem możliwie pełnego, trafnego obrazu świata. Konwenanse myślowe, przesądy ideologiczne, stereotypy poznawcze utrudniają dotarcie do prawdy. Należy uparcie dążyć do ich przezwyciężenia. Rozumienie oraz wyjaśnianie zjawisk i procesów społecznych powinny się opierać na racjonalnych i empirycznych podstawach i służyć praktyce społecznej respektującej podstawowe wartości etyczne. Nowa socjologia, którą nazwał megasocjologią, powinna stanowić spójną całość składającą się z teorii, projektu działań (socjotechniki) i wartości (aksjologii).

Uczony, a zwłaszcza socjolog, powinien doznać „wstrząsu aksjologicznego”, „iluminacji etycznej”, powinien doświadczyć przeżyć, które uświadomią mu granice dobra i zła, piękna i brzydoty, szlachetności i podłości. Doświadczy ich tym łacniej, jeśli będzie obcował ze sztuką, muzyką, malarstwem, poezją i literaturą piękną, a najlepiej, jeśli sam będzie się ćwiczył w ich uprawianiu, choćby w skromnym zakresie. Taka jest, jak można sądzić, geneza setek jego przypowieści chińskich, których bohaterem jest mędrzec Si-tien.

Do zachodzących w Polsce przemian po 1989 roku był nastawiony krytycznie. Dawał temu wyraz głównie w tekstach publicystycznych, wywiadach i chińskich przypowieściach. Uważał na przykład, że w okresie przejściowym zasada lex retro non agit nie zawsze jest właściwa, ponieważ jest dostosowana do warunków charakteryzujących społeczeństwa ustabilizowane, a nie do sytuacji radykalnych przemian ustrojowych. Rozczarowany był tym, że ludzie o PZPR-owskiej przeszłości, a także niedawni poplecznicy władzy komunistycznej nadawali ton dokonującym się po 1989 roku przemianom. Wobec ukrywających swoją przeszłość ideowych i moralnych konwertytów nie stosował taryfy ulgowej. Wielu szermierzom swobód i wolności obywatelskich publicznie przypominał – bez względu na ich rangę, pozycję i niedawne zasługi – niegdysiejsze wspieranie systemu zniewolenia. Uważał, że powinni oni wytłumaczyć się ze swego oportunizmu, wyrządzonych krzywd, koniunkturalizmu i wymazywania z biografii kłopotliwych rozdziałów. Na próżno oczekiwał jakiejś choćby namiastki dekomunizacji i lustracji. Nikt spośród ludzi decydujących o nowym porządku ustrojowym, choć niektórzy dobrze go znali, nie skłaniał go do powrotu do kraju. Nikt też nie dostrzegał potrzeby i możliwości wykorzystania jego rozległego doświadczenia i wielkiego potencjału twórczego. Jego rozsyłany w latach go. XX wieku „Program polityczny dla Polski” pozostawał bez odpowiedzi. Program ten zakładał stworzenie całościowej wizji sprawiedliwości politycznej (odsunięcie od władzy ludzi odpowiedzialnych za utratę suwerenności po 1945 roku i doprowadzanie do sytuacji kryzysowych w następnych dziesięcioleciach), sprawiedliwości społecznej („zapewnienie tym, którzy mieli najmniej szans uczestnictwa w dorobku ogólnym społeczeństwa, takiego poziomu życia, by odsunąć od nich groźbę nędzy, choroby i desperacji”), a także stworzenie wizji wolności gospodarczej, dalekosiężnej perspektywy stosunków międzynarodowych i rozwoju kulturalnego, przede wszystkim przez tworzenie i urzeczywistnianie podstaw ogólnoludzkiej etyki globalnej.

W gabinecie prof. Podgóreckiego w Carleton University w Ottawie, zapełnionym po sufit tysiącem papierów i książek, naprzeciwko drzwi, na głównej ścianie wisiał przywieziony z Warszawy duży portret Leona Petrażyckiego. W prawym rogu portretu wetknięte było nieduże zdjęcie Marii Ossowskiej, a przed nim znaczek pocztowy z wizerunkiem Tadeusza Kotarbińskiego. Była to namiastka ojczyzny i być może też Uniwersytetu. Były to też duchy opiekuńcze zza oceanu, trzy niewątpliwie najważniejsze postacie w intelektualnym i naukowym życiu Podgóreckiego. Petrażyckiego traktował bowiem jako swego mistrza. Darzył go szczególną atencją naukową i obywatelską. Niekiedy żartobliwie nazywał się wnukiem Petrażyckiego („synem” był jego krakowski preceptor Jerzy Lande, słuchacz wykładów Petrażyckiego w Petersburgu, tłumacz jego dzieł i gorący orędownik jego idei w czasach po temu zupełnie niesprzyjających). Ossowską, po której objął katedrę, cenił za pionierskie dokonania w dziedzinie nauki o moralności oraz za integralną osobowość. Kotarbińskiemu zawdzięczał zarówno pracę w Uniwersytecie, jak i troskliwą opiekę naukową, która doprowadziła go do habilitacji. Można sądzić, że te trzy postacie były dla Podgóreckiego osobistą pozytywną grupą odniesienia, a także drogowskazem etycznym. Uosabiały również nieprzerwaną więź z krajem ojczystym. Nie miał bowiem ottawski profesor natury emigranta. Nie pragnął wtopić się w nowe, zagraniczne środowisko. Zawsze najżywiej interesowały go sprawy polskie. Dał temu m.in. wyraz w książce z 1994 roku pt. Polish Society (jej polski przekład ukazał się w roku następnym). Zauważył w niej m.in., że zanik wielu tradycyjnych segmentów społeczeństwa polskiego – wielu mniejszości etnicznych (żydowskiej, niemieckiej, ukraińskiej, litewskiej), ziemiaństwa, kupiectwa, wielkich przedsiębiorców, spółdzielców, tradycyjnej inteligencji z jej misją społecznikowską i narodową – spowodował głęboką zmianę w strukturze społecznej, której konsekwencje ujawniły się dopiero pod koniec XX w.

Do Polski Adam Podgórecki przyjechał – po ponad 20 latach nieobecności – w czerwcu 1998 roku. Odwiedził miejsca, w których przed laty pracował, spotkał się przyjaciółmi, współpracownikami i uczniami, wygłosił dwa odczyty (w Warszawie i w Krakowie), które wywołały szeroki rezonans, a także udzielił obszernego wywiadu dziennikowi „Rzeczpospolita”.

Po powrocie do Ottawy, via Międzynarodowy Instytut Socjologii Prawa w Oñati (Hiszpania), zmarł nagle na atak serca 18 sierpnia 1998 roku.

Do końca życia Adam Podgórecki miał status urlopowanego członka Katedry Socjologii Norm, Dewiacji i Kontroli Społecznej IPSIR UW, utworzonej przez Jerzego Kwaśniewskiego. Katedra ta opublikowała trzy książki poświęcone dorobkowi i pamięci autora Prestiżu prawa oraz w 1998 roku polski przekład jego Sociological Theory of Law.

W listopadzie 2000 roku jednej z sal wykładowych w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW nadano imię Adama Podgóreckiego (notabene ani w tym instytucie, ani w tej sali nigdy nie był) oraz wmurowano tablicę upamiętniającą jego pracę w UW. W 2004 roku Research Committee on Socjology of Law przy International Sociological Association ustanowił coroczną Adam Podgórecki Prize, przyznawaną za wybitne osiągnięcia w dziedzinie badań socjologicznoprawnych. We wrześniu 2008 roku odbyła się w Warszawie ogólnopolska konferencja dedykowana jego pamięci, a w roku następnym ukazała się książka Idee naukowe Adama Podgóreckiego, obrazująca główne kierunki recepcji jego twórczości. Mimo upływu lat ma ona ciągle inspirujące walory.

Witold Pogorzelski

Urodzony 13 X 1895 w Warszawie. Studia we Francji (Nancy, Paryż), następnie na UJ, tamże doktorat (1919) i habilitacja (1923). Wykładowca PW (1920–1963), profesor (1921). Wykładowca fizyki teoretycznej oraz równań różniczkowo-całkowych na UW (1921–1951). Kierownik Katedry matematyki Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie (1920–1939). Kierownik Katedry Matematyki UŁ (1945–1947) oraz Katedry Matematyki WAT w Warszawie (1951–1953).

Matematyk, fizyk; badania nad równaniami całkowo-różniczkowymi na potrzeby fizyki i techniki, równaniami całkowymi osobliwymi nieliniowymi; w kręgu jego zainteresowań były też metody analizy klasycznej, potem także topologii i analizy funkcjonalnej.
Członek-założyciel Towarzystwa Fizycznego w Warszawie (1919), po przekształceniu w Polskie Towarzystwo Fizycznego sekretarz (1922–1926) tegoż. Członek Akademii Nauk Technicznych (1933) oraz TNW (1950).
Doktor honoris causa Politechniki Łódzkiej.
Zmarł 3 I 1963 w Warszawie.

Teoria promieniowania i kwantów energii, Warszawa 1925; Równania całkowe i ich zastosowania, 3 tomy, Warszawa 1953–1970; Analiza matematyczna, 4 tomy, Warszawa 1956–1962.

R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012; D. Przeworska-Rolewicz, Mój mistrz i promotor Witold Pogorzelski (1895–1963), IM PAN 2008, www.impan.pl/Preprints/p688.pdf (dostęp: 2.03.2016).

ROMAN DUDA

WITOLD POGORZELSKI

1895–1963

Witold Pogorzelski urodził się 13 października 1895 roku w Warszawie w rodzinie mieszczańskiej. Był synem urzędnika Bronisława i Heleny z Kornów1. Po ukończeniu w Warszawie szkoły realnej im. Staszica w 1912 roku wyjechał na studia do Francji. Najpierw studiował przez rok matematykę w Nancy, a w następnym roku mechanikę i fizykę w Paryżu. Wybuch I wojny światowej zastał go w Warszawie. Mimo niepełnych kwalifikacji uczył w szkołach średnich, jednocześnie dokształcał się i pracował naukowo. Doktoryzował się w 1919 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim na podstawie rozprawy o równaniach całkowo-różniczkowych2, której promotorem był profesor Stanisław Zaremba. Tam też dwa lata później habilitował się na podstawie pracy z fizyki3.

Te dwie prace, matematyczna i fizyczna, określiły zamiłowania naukowe Pogorzelskiego na resztę życia: były to głównie równania całkowe, ale w bliskim związku z fizyką i techniką. Rozwijaniu tego rodzaju zainteresowań sprzyjał charakter zatrudnienia, gdyż od 1920 roku do końca życia (z przerwą okupacyjną) głównym miejscem jego pracy była Politechnika Warszawska, gdzie już od 1922 roku był profesorem nadzwyczajnym, a w 1936 roku został profesorem zwyczajnym. Specyficzne upodobania i miejsce pracy sprawiły, że znajdował się poza głównym nurtem warszawskiej szkoły matematycznej, ale w środowisku matematycznym był doceniany i przez trzydzieści lat (1921–1951, z przerwą okupacyjną) wykładał także na Uniwersytecie Warszawskim, mianowicie fizykę teoretyczną oraz równania różniczkowe i całkowe. Był też (w latach 1920–1939) kierownikiem katedry matematyki Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.

Aktywny w życiu naukowym, był Pogorzelski jednym z członków założycieli Towarzystwa Fizycznego w Warszawie (powstało w 1919 roku), a po jego przekształceniu w Polskie Towarzystwo Fizyczne został jego sekretarzem (1922–1926). Był też członkiem Akademii Nauk Technicznych (korespondent 1933, rzeczywisty 1936).

Zainteresowania naukowe Pogorzelskiego koncentrowały się na teorii równań całkowych, a w szczególności na równaniach całkowych osobliwych nieliniowych. Tej trudnej tematyce pozostał wierny przez całe życie. Równania osobliwe nieliniowe stanowią ważny rodzaj równań całkowych, wiąże się bowiem z nimi wiele ważnych zagadnień, w tym klasyczne problemy Davida Hilberta i Bernharda Riemanna, a nadto mają one bezpośrednie znaczenie praktyczne, m.in. w teorii skrzydła i w teorii sprężystości. Początkowo przy ich badaniu Pogorzelski stosował metody analizy klasycznej, ale po II wojnie światowej sięgnął także po topologię i analizę funkcjonalną, co pozwoliło na uzyskanie głębszych rezultatów. Całość jego dorobku w tej dziedzinie zawiera się w jego podstawowej monografii4, a zwłaszcza w jej tomie III.

Mimo skoncentrowania uwagi na równaniach całkowych miał też profesor wartościowe prace z zakresu teorii równań różniczkowych, teorii funkcji (analitycznych, rzeczywistych) i ich zastosowań w fizyce – zawsze jednak w związku z równaniami całkowymi. Tak było z badaniem funkcji analitycznych o nieciągłych funkcjach brzegowych i tak było z równaniami różniczkowymi cząstkowymi, którym poświęcił około 40 prac5. Zaczął od problemu Poincarégo o pochodnych stycznościowych, polegającego na znalezieniu funkcji harmonicznej wewnątrz obszaru płaskiego, która na jego brzegu spełnia z góry zadany związek liniowy wiążący jej wartości brzegowe z wartościami pochodnych w kierunku stycznym i normalnym. Pogorzelski uogólnił to zagadnienie na przypadek nieliniowego równania różniczkowego rzędu drugiego typu eliptycznego w przestrzeni n-wymiarowej, a rozwiązanie oparł na twierdzeniu Schaudera o punkcie niezmienniczym przekształceń w przestrzeniach Banacha.

Duże znaczenie miały też jego prace, w których podał konstrukcję rozwiązania podstawowego równania parabolicznego normalnego rzędu drugiego przy znacznie ogólniejszych założeniach od dotychczas przyjmowanych.

Profesor badał też układy N równań o pochodnych cząstkowych rzędu M, paraboliczne w sensie Petrowskiego. Skonstruował dla nich macierz rozwiązań podstawowych przy założeniu, że współczynniki są hölderowskie.

W okresie okupacji działał w tajnym nauczaniu. Po wojnie wrócił na Politechnikę Warszawską, a ponadto stworzył i kierował pierwszą katedrą matematyki na Politechnice Łódzkiej (1945–1947) oraz zorganizował katedrę matematyki w Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie i kierował nią w latach 1951–1963. W powstałym w 1949 roku Państwowym Instytucie Matematycznym (później przekształconym na Instytut Matematyczny PAN) kierował grupą zagadnień matematycznych fizyki, a jednocześnie stworzył i w latach 1950–1963 kierował tam grupą równań całkowych.

Dziełem życia Pogorzelskiego była wspomniana wyżej monografia Równania całkowe i ich zastosowania. Niemająca sobie równych w świecie, wpływ jednak miała ograniczony, ukazała się bowiem tylko po polsku.

Pogorzelski był znany jako dobry dydaktyk; opublikował także popularne podręczniki z geometrii analitycznej (5 wydań), analizy matematycznej, 4 tomy (tomy I-III miały po 5 wydań, tom IV – 2 wydania), równań całkowych, rachunku operatorowego i rachunku prawdopodobieństwa. Był promotorem 19 rozpraw doktorskich.

Członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (korespondent 1950, rzeczywisty 1952). W 1956 roku otrzymał nagrodę Polskiego Towarzystwa Matematycznego im. S. Zaremby. Odznaczony Krzyżem Komandorskim i Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą OOP. Otrzymał tytuł doktora honoris causa Politechniki Łódzkiej.

Trzykrotnie żonaty; dzieci nie miał i pod koniec życia żył samotnie. Zmarł w wyniku rozwijającej się miastenii 3 stycznia 1963 roku w Warszawie; pochowany w Alei Zasłużonych na Powązkach. Na kampusie Ochota Uniwersytetu Warszawskiego jest ulica Witolda Pogorzelskiego.

1Dokładniejsze informacje o życiu i dorobku naukowym Witolda Pogorzelskiego można znaleźć w: „Wiadomości Matematyczne” 1962, t. V (jubileusz 45-lecia jego pracy naukowej, artykuły o nim i jego dorobku J. Wolskiej-Bochenek i Z. Szmydt) oraz „Zeszyty Naukowe PW”, nr 87: „Matematyka” 1964, R. 17, nr 2, s. 113–136 (artykuły E. Otto, J. Wolskiej-Bochenek, D. Sadowskiej i liczne wspomnienia). Jego biogramy zawierają też: Polski słownik biograficzny, t. XXVII; Wielka encyklopedia PWN, t. XXI; A. Śródka, P. Szczawiński, Biogramy uczonych polskich, cz. III: Nauki ścisłe; A. Śródka, Uczeni Polscy XIX-XX stulecia; S. Domoradzki, D. Węglowska, Słownik biograficzny matematyków polskich, red. Z. Pawlikowska-Brożek Tarnobrzeg 2003; R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2012.

2W. Pogorzelski, O pewnym typie równań całkowo-różniczkowych nieliniowych, „Wiadomości Matematyczne” 1918 , t. XXII, s. 155–166.

3Idem, Teoria promieniowania i kwantów energii, Warszawa 1925.

4Idem, Równania całkowe i ich zastosowania, Warszawa 1953–1970.

5Bibliografia prac naukowych W. Pogorzelskiego liczy ponad 100 pozycji, w tym 12 książek.

Zdzisław Raabe

Urodzony 19 X 1909 w Krakowie. Studia na UW. Wykładowca Wolnej Wszechnicy Polskiej. Doktorat (1945) na UMCS w Lublinie, tamże habilitacja, profesor UMCS (1948); kierownik Zakładu Zoologii i Parazytologii Weterynaryjnej Wydziału Weterynaryjnego (1947–1953), organizator i kustosz Muzeum Przyrodniczego UMCS. Profesor UW (1956), kierownik Katedry Zoologii Ogólnej i dyrektor Instytutu Zoologii Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UW (od 1953).

Protozoolog, specjalista w zakresie pierwotniaków; twórca nowego systemu klasyfikacyjnego pierwotniaków; badania nad orzęskami (Ciliata).
Asystent w Dziale Skorupiaków Państwowego Muzeum Zoologicznego (1929–1939).
Członek TNW (1953), Polskiego Towarzystwa Parazytologicznego (1948), PAN (1965). Kierownik Zakładu Zoologii Bezkręgowców w Instytucie Zoologicznym PAN (1968–1972).
Redaktor naczelny „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” oraz „Acta Parasitologica Polonica” (1953).
Zmarł 12 II 1972 w Warszawie.

Drogi przystosowań morfologicznych do życia pasożytniczego wśród wymoczków, Lublin 1947; Uwagi o Urceolariidae (Ciliata-Peritricha) skrzel ryb, Lublin 1950; Zarys protozoologii, Warszawa 1964.

M. A. Rudzińska, Zdzisław Raabe 1909–1972, in Memoriam, „Journal of Protozoology” 1972, nr 19 (3).

TOMASZ MAJEWSKI

ZDZISŁAW RAABE

1909–1972

Zdzisław Raabe, protozoolog, specjalista w zakresie najprostszych, jednokomórkowych zwierząt, pierwotniaków, był postacią znaną i lubianą nie tylko w warszawskim środowisku uniwersyteckim. Jego droga naukowa była w pewnym sensie kontynuacją drogi jego ojca, Henryka, któremu z tego względu należy się tu osobna wzmianka.

Henryk Raabe (1882–1951) urodził się w Warszawie i tu rozpoczął studia przyrodnicze w Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Relegowany za udział w patriotycznej manifestacji, kontynuował studia w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim, pod kierunkiem znakomitych tamtejszych uczonych, zoologów Antoniego Wierzejskiego, Henryka Hoyera, Michała Siedleckiego i Emila Godlewskiego. Tu rozpoczął pracę jako asystent Siedleckiego, pod którego kierunkiem doktoryzował się i habilitował, obierając za przedmiot studiów organizmy jednokomórkowe. Od 1918 roku przebywał w Warszawie, pracując jako nauczyciel w prywatnych gimnazjach. Praca naukowa na Uniwersytecie była dla niego zamknięta, ze względu na jego zdecydowanie lewicową, wolnomyślicielską działalność (był członkiem kolejno SDKPiL, PPS i innych lewicowych organizacji, działał w organizacjach związkowych). Wojnę spędził we Lwowie. W 1944 roku podjął współpracę z PKWN, był ambasadorem RP w Moskwie (1945–1946), posłem do KRN i do Sejmu Ustawodawczego. Jako dyrektor Departamentu Nauki organizował UMCS, będąc później jego pierwszym rektorem. Autor około 30 prac naukowych z zakresu protozoologii i protoparazytologii.

Zdzisław Raabe urodził się 19 października 1909 w Krakowie, w czasie, gdy jego ojciec kończył tam studia. Od 1918 roku mieszkał z rodziną w Warszawie i tu ukończył w 1927 roku gimnazjum im. Mikołaja Reja. W tym samym roku podjął studia biologiczne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizując się u Konstantego Janickiego, światowej sławy parazytologa; do końca życia wspominał tego wybitnego uczonego. Pod jego kierunkiem napisał pracę magisterską Badania nad niektórymi gatunkami rodzaju Conchophthirus Stein, opublikowaną (w języku niemieckim) w 1933 roku, a obronioną w 1937. Jeszcze będąc studentem, w roku 1929, rozpoczął – trwającą do wybuchu wojny – pracę naukową w Państwowym Muzeum Zoologicznym w Warszawie jako asystent Działu Skorupiaków. W miesiącach letnich gromadził materiały badawcze w Stacji Hydrobiologicznej na Wigrach, w Stacji Morskiej w Helu, a także w stacjach morskich w Monaco i Neapolu. W 1937 roku towarzyszył Tadeuszowi Jaczewskiemu w jego podróży do naukowych placówek muzealniczych Anglii, Belgii, Holandii i Niemiec. Jest prawdopodobne, że Jaczewski, który wtedy pełnił obowiązki kierownika Państwowego Muzeum Zoologicznego, widział karierę naukową Raabego w tej właśnie instytucji. Do wybuchu wojny, w latach 1932–1939, Raabe opublikował 11 prac naukowych, w tym studia nad rodzajem Conchophthinus, którego gatunki żyją w jamie płaszczowej małży, oraz dwuczęściowe studia nad pasożytniczymi orzęskami polskiego Bałtyku. Jednocześnie realizował swoje zamiłowania dydaktyczne, wykładając swoją specjalność, protozoologię, w Wolnej Wszechnicy Polskiej i na kursach oświatowych Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. Brał udział w działalności lewicowych organizacji młodzieżowych i dwa razy był z tego powodu na krótko aresztowany.

W kampanii wrześniowej walczył z Niemcami w randze podporucznika w 30 Pułku Strzelców Kaniowskich. Ranny, wzięty do niewoli niemieckiej, spędził wojnę w oflagach Hadamar, Dorsten i Doessel. Brał tam udział, jako wykładowca, w kursach organizowanych przez jeńców, i wykorzystywał swoje uzdolnienia rysunkowe w akcji sporządzania fałszywych dokumentów, umożliwiających ucieczkę z obozu.

W połowie 1945 roku uczony powrócił do Warszawy, i przystąpił do pracy w Państwowym Muzeum Zoologicznym, zajmując tam stanowisko kustosza. Stopień doktora nauk matematyczno-przyrodniczych otrzymał jesienią 1945 roku na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UMCS; jego rozprawa doktorska Z badań nad rodziną Hysterocinetidae była opracowana jeszcze przed wojną i opublikowana w 1939 roku.

Od stycznia 1946 roku Raabe związał się z UMCS w Lublinie. Pracował najpierw jako organizator i kustosz tamtejszego Muzeum Przyrodniczego. W 1947 roku habilitował się na podstawie rozprawy Drogi przystosowań morfologicznych do życia pasożytniczego wśród wymoczków. Profesorem nadzwyczajnym mianowany został w 1948 roku. W latach 1947–1953 kierował Zakładem, później Katedrą Zoologii i Parazytologii Weterynaryjnej na Wydziale Weterynaryjnym UMCS, gdzie prowadził wykłady. Pełnił funkcję prodziekana tego wydziału w latach 1948–1953.

W 1953 roku powrócił ponownie do Warszawy. Został zatrudniony i pracował już do końca życia w Uniwersytecie Warszawskim. Objął stanowiska kierownika Katedry Zoologii Ogólnej i dyrektora Instytutu Zoologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi, w 1963 roku reaktywował Zakład Parazytologii w tym Instytucie. W 1956 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Krótko (w latach 1968–1972) kierował Zakładem Zoologii Bezkręgowców w Instytucie Zoologicznym PAN.

Oprócz normalnych obowiązków profesora, kierownika i wykładowcy uniwersyteckiego, pełnił funkcje redaktorskie w kilku czasopismach naukowych. W czasie pobytu w Lublinie był redaktorem naczelnym „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, a później, już w Warszawie, w latach 1953–1969 także organu Polskiego Towarzystwa Parazytologicznego „Acta Parasitologica Polonica” (od 1953). Przy współudziale protozoologów z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego założył (1963) międzynarodowe czasopismo „Acta Protozoologica”, które prowadził jako redaktor naczelny. Był członkiem kilku towarzystw naukowych: Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (członek korespondent w 1951), Polskiego Towarzystwa Parazytologicznego (od 1948, był jednym z członków-założycieli), Polskiego Towarzystwa Zoologicznego; członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk wybrany został w 1965, a rzeczywistym w 1971 roku. Aktywnie działał w Komitecie Parazytologicznym PAN, był członkiem Rady Naukowej Instytutu Biologii Doświadczalnej PAN, Instytutu Zoologicznego PAN, Zakładu Parazytologii PAN, Zakładu Ekologii PAN i Morskiego Instytutu Rybackiego. Należał do zagranicznych towarzystw: International Commission on Protozoology, the Society of Protozoologists, Groupement des Protistologues de la Langue Française. Działał wśród organizatorów międzynarodowych spotkań protozoologów w Pradze (1961), Londynie (1965) i Leningradzie (1969). Był przewodniczącym Zespołu Rzeczoznawców Biologii przy Ministerstwie Oświaty i Szkolnictwa Wyższego oraz członkiem sekcji studiów matematyczno-przyrodniczych Rady Głównej tego ministerstwa. W trudnym czasie walki o „nową biologię” i „twórczy darwinizm” Zdzisław Raabe należał do tych nielicznych polskich biologów, którzy mieli odwagę otwarcie sprzeciwiać się głoszonym wówczas powszechnie poglądom.

Wyjeżdżał wielokrotnie za granicę w celu pracy w stacjach biologicznych w Monaco, we Włoszech, na Węgrzech, w Jugosławii i Bułgarii.

Zmarł przedwcześnie, w pełni sił twórczych, 12 lutego 1972 roku w Warszawie i pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim.

Profesor Zdzisław Raabe był jednym z naszych najwybitniejszych protozoologów, badaczy najprostszych, jednokomórkowych organizmów zwierzęcych. Jego zasługi w tym zakresie można porównywać z dorobkiem Augusta Wrześniowskiego, wcześniejszego o kilka pokoleń profesora warszawskiej Szkoły Głównej i Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Pracował zresztą w tym samym co jego poprzednik historycznym budynku Szkoły Głównej, w którym przetrwały jeszcze pamiętające czasy Wrześniowskiego sprzęty, eksponaty dydaktyczne, pozostałości biblioteki. Co najważniejsze – zachował się tu jeszcze duch tego miejsca, wyczuwalny wyraźnie przez autora niniejszego wspomnienia, który miał szczęście tu studiować i słuchać wykładów zoologii ogólnej prof. Raabego. Wykłady te były znakomite, zarówno pod względem formy, jak i treści, wygłaszane z pamięci, interesująco i starannie przygotowane, ilustrowane rysunkami na tablicy świadczącymi o niewątpliwym w tym kierunku talencie uczonego. Na pierwszym wykładzie prof. Raabe dawnym zwyczajem (co podkreślił) przedstawił młodym studentom historię swojej Katedry, mówił o zasługach Wrześniowskiego oraz swojego mistrza prof. Janickiego. Trudno by było wymienić wtedy, w latach 50., lepszego wykładowcę na Wydziale Biologii UW. Imponował rozległą wiedzą, dzięki czemu mógł prowadzić prace magisterskie z różnych dziedzin wiedzy biologicznej. Trzeba tu jeszcze dodać wyjątkowy stosunek prof. Raabego do swoich pracowników i studentów, stosunek pełen życzliwości, nieraz wręcz opiekuńczy. Profesor nieraz mówił, że zawsze martwi się, gdy student nie może odpowiedzieć na jego pytanie na egzaminie, i niewątpliwie była to prawda.

Dorobek naukowy Raabego obejmuje około 80 prac naukowych, rozpraw i podręczników. Dotyczy, jak już wspomniano, pierwotniaków, a więc zwierząt najmniejszych i pozornie najprostszych. Są one obecne w najróżniejszych siedliskach. Wiele z nich to wewnętrzne lub zewnętrzne pasożyty zwierząt z różnych grup systematycznych. Szczególnie dużą ich obfitość widzimy w środowisku wodnym. Ojciec Zdzisława, Henryk Raabe, poświęcił kilka lat życia studiom nad jednym tylko gatunkiem, Amoebidium parasiticum; jest to dziwny organizm uznawany kiedyś za przedstawiciela grzybów, dziś zaliczany do pierwotniaków, pasożytujący na ciele drobnych skorupiaków wodnych, rozwielitek (Daphnia), znanych wszystkim hodowcom ryb akwariowych. Prace Zdzisława Raabego obejmowały szeroki zakres badań nad pierwotniakami, ze szczególnym uwzględnieniem orzęsków (Ciliata), pierwotniaków charakteryzujących się obecnością na powierzchni ciała szeregów ruchliwych rzęsek.

Do szczegółowych studiów wybrał przedstawicieli dwóch grup systematycznych orzęsków: przedstawicieli rzędu Thigmotricha i rodziny Urceolariidae. Pierwsze z nich, Thigmotricha, orzęski zaliczane do dawnego rzędu Holotricha (a więc posiadające ciało pokryte równomiernie jednakowej długości rzęskami), żyją jako komensale lub pasożyty na skrzelach i w przewodach pokarmowych mięczaków i w jelitach wodnych skąposzczetów. Druga grupa organizmów, Urceolariidae, to orzęski z dawnego rzędu Peritricha (posiadające silną spiralę rzęsek wiodących do otworu gębowego), które pasożytują na skórze i powierzchniach oddechowych (skrzela, płuca) ryb i płazów oraz bezkręgowców, m.in. mięczaków i wypławków. W znajomości obu tych grup orzęsków Zdzisław Raabe był światowym autorytetem.

Thigmotricha to grupa różnorodna biologicznie, obejmująca gatunki o różnym stopniu przystosowania do pasożytniczego trybu życia: od gatunków niewiele się różniących od form wolno żyjących do wybitnie wyspecjalizowanych pasożytów. Raabe prześledził u badanych przedstawicieli tego rzędu sposoby przystosowania do pasożytnictwa, prowadzące u form osiadłych do tigmotaktyzmu, czyli wykształcenia powierzchni czepnej, i równocześnie do zaniku orzęsienia, typowego dla form wolno żyjących. Charakterystyczne jest także dla tych pasożytów odżywianie się drogą osmozy, a więc wchłanianie pokarmu całą powierzchnią ciała, a nie poprzez otwór gębowy (Drogi przystosowań morfologicznych do życia pasożytniczego wśród wymoczków, 1947). Podsumowaniem studiów Raabego nad tą grupą pierwotniaków była pięcioczęściowa monografia pod ogólnym tytułem Ordo Thigmotricha (Ciliata – Holotricha), której poszczególne części wydał w „Acta Protozoologica” w latach 1967, 1970 i 1971; ostatnia, piąta, ukazała się pośmiertnie w 1972 roku. Przedstawił w niej zagadnienia morfogenezy, rozwoju i ewolucji oraz biologii tych organizmów, zaproponował nowy podział systematyczny, opisał nowe dla nauki rodzaje i gatunki.

Orzęski z rodziny Urceolariidae badał Raabe pod kątem ich taksonomii, morfologii, występowania i przystosowania do pasożytnictwa, wreszcie opracował ich syntezę taksonomiczną. W rozprawie Systematics of the Family Urceolariidae Dujardin (1963) przedstawił zrewidowane diagnozy rodzajów oraz układ systematyczny tej rodziny zgodny z prawdopodobną filogenezą, w tym nowy podział na podrodziny.

Zdzisław Raabe nie był tylko specjalistą w zakresie omawianych dwóch grup orzęsków. Jego szeroka wiedza o świecie pierwotniaków pozwoliła mu na zaproponowanie nowego systemu klasyfikacyjnego ogółu tych zwierząt. Pierwszy jego zarys dał w pracy Próba rewizji systemu pierwotniaków (1948). Następna wersja systemu klasyfikacji pierwotniaków, którą zaproponował profesor na podstawie długoletnich już badań i wniosków dotyczących rozwoju rodowego tych zwierząt, oparta na analizie rozwoju różnych układów w drodze ewolucji, opublikowana została w 1964 roku w pracy Remarks on the Principles and Outline of the System of Protozoa. Opublikował także, w tym samym roku, swoje stanowisko na temat pierwotniaków z gromady Peritricha, uznając, że stanowią one gromadę odrębną od Holotricha, do której włączali ją niektórzy protozoologowie (The Taxonomic Position and Rank of Peritricha). Jego koncepcje taksonomiczne zostały zaakceptowane przez współczesnych specjalistów.

Ten podział systematyczny pierwotniaków zastosował Zdzisław Raabe w wydanym w tym samym czasie (1964) podręczniku Zarys protozoologii, pierwszym w naszej literaturze dotyczącym tej zoologicznej specjalności, mającym następnie drugie wydanie w 1972 roku; planowanego, trzeciego wydania nie zdążył już przygotować do druku.

Przy okazji warto wspomnieć o udziale Zdzisława Raabego w opracowaniu innych podręczników przeznaczonych dla szerszego kręgu odbiorców. Był on współautorem, obok Stanisława Feliksiaka, Włodzimierza Michajłowa i Konstantego Strawińskiego, podręcznika Zoologia przeznaczonego dla studentów ówczesnych wyższych szkół rolniczych (1957, 1972) i podręcznika zoologii tych samych autorów dla uczniów liceum ogólnokształcącego (wydanie I w 1950 roku), a także współautorem podręcznika akademickiego dla biologów Zoologia – bezkręgowce (1972), w którym opracował rozdziały poświęcone pierwotniakom i gąbkom. Wziął udział w cennym w swoim czasie, zbiorowym Przewodniku dla posługujących się piśmiennictwem do oznaczania zwierząt krajowych (1954), dając tam charakterystykę odpowiednich źródeł do poznania pierwotniaków.

Rudolf Ranoszek

Urodzony 5 IV 1894 w Moszczenicy. Studia na uniwersytecie we Wrocławiu (od 1914), tamże doktorat (1922). Nauczyciel szkół średnich. Dalsze studia w Warszawie i w Lipsku (1930/1931). Asystent w Instytucie Orientalistycznym UJK we Lwowie (1933/1934), wykłady zlecone na UW (1934/1935), tamże habilitacja (1935), docent prywatny w Instytucie Orientalistycznym UW. Po wojnie pracownik Katedry Filologii Wschodu Starożytnego UW (od 1947) profesor (1949).

Hetytolog, badania nad językami i kulturą Wschodu Starożytnego; twórca polskiego ośrodka filologii Wschodu Starożytnego.
Po wojnie organizator szkolnictwa polskiego na obszarze działania Delegatury Polskiej w Brunszwiku (1945–1946).
Doktor honoris causa Uniwersytetu Śląskiego (1985).
Zmarł 8 IV 1986 w Jastrzębiu Zdroju.

Kronika króla hetyckiego Tuthalijasa (IV), „Rocznik Orientalistyczny” 1934, t. IX; Religia asyro-babilońska i hetycka, [w:] Religie Wschodu, red. W. Jabłoński, Warszawa 1938; Mezopotamia i Syria, Warszawa 1949.

J. Musioł, Rudolf Ranoszek. Człowiek – Uczony – Badacz. W 90-tą rocznicę urodzin, Warszawa 1984.

PIOTR TARACHA

RUDOLF RANOSZEK

1894–1986

Dzisiaj takich profesorów już nie ma. Obecnie zadania i samą istotę uniwersytetu postrzega się bowiem inaczej niż w okresie międzywojennym, a także przez wiele lat po wojnie. Wobec umasowienia szkolnictwa wyższego, wytycznych ministerialnych dotyczących sylwetki absolwenta, ilościowej oceny efektów kształcenia i prób narzucenia uniwersytetowi roli służebnej w stosunku do oczekiwań rynku pracy zatraciła się mimochodem idea Humboldtowska, która przyświecała społeczności akademickiej od zarania istnienia uniwersytetów, wyrażająca się w bezpośredniej relacji profesora-mistrza z uczniem-studentem. W humanistyce, a zwłaszcza w przypadku rzadkich specjalności, jak badania nad językami i kulturą Wschodu Starożytnego, którym prof. Rudolf Ranoszek poświęcił swoje długie życie naukowe, relacja ta kształtowała swoistą więź między pokoleniami badaczy, służyła przechowaniu, rozwijaniu i przekazywaniu wiedzy zgromadzonej przez naukę nowożytną, nie dla doraźnych korzyści ekonomicznych, lecz dla zachowania spuścizny minionych pokoleń, stanowiącej zarówno o naszej polskiej, jak i, szerzej, europejskiej tożsamości kulturowej.

Nie ma dziś takich profesorów także dlatego, że odeszło pokolenie, które decydowało o obrazie życia naukowego i kulturalnego w Polsce w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości i przez cały okres międzywojenny. Przedstawiciele tego pokolenia, wśród nich także Ranoszek, wychowali się w szkole zwalczającej wszelkie przejawy polskości, w kraju rozdartym zaborami lub – jak w przypadku Górnego Śląska, skąd pochodziła rodzina Ranoszków – na ziemiach, które od kilku stuleci pozostawały poza granicami państwa polskiego. W tych warunkach kształtowały się również określone cechy osobowości. Na Górnym Śląsku, na wschodnich rubieżach Cesarstwa Niemieckiego, w polityce państwowej, a także społecznej i edukacyjnej, która najmocniej oddziaływała na postawy ludzi, przemożną rolę odgrywała tradycja pruska. Przeniknęła ona głęboko do indywidualnej i zbiorowej świadomości mieszkańców tych ziem. Wartości kulturowych i społecznych, które z nią się wiązały, jak szacunek do państwa i jego funkcjonariuszy, zamiłowanie do porządku, obowiązkowość, kult ciężkiej pracy i oszczędność, nie postrzegano jako czegoś obcego. Dla Polaków żyjących pod panowaniem niemieckim były one ich własnymi wartościami, którymi kierowali się w codziennym życiu. Patriotyzm Ślązaków, często zamknięty w czterech ścianach rodzinnego domu, wyrażał się w uporczywym trwaniu przy katolickiej wierze przodków i własnej tożsamości, polskiej i śląskiej, chociaż w wielu rodzinach zanikła już znajomość języka polskiego i jedynie mowa śląska przypominała im o ich nieniemieckich, polskich korzeniach.

Ranoszek pochodził z takiej właśnie śląskiej rodziny. Na Śląsku dorastał, zdobywał wykształcenie w szkołach i uniwersytetach niemieckich, tutaj także kształtowała się jego postawa człowieka, obywatela i uczonego, na której bardzo mocno odcisnęły się wszystkie wspomniane stare cnoty pruskie. Z dzisiejszej perspektywy tak ukształtowane cechy osobowości profesora można by po części uznać za przywary, inne jednak niewątpliwie stanowiły o wyjątkowych zaletach jego charakteru i umysłu. Z domu rodzinnego wyniósł swoją jednoznacznie propolską postawę i tożsamość narodową, chociaż jednocześnie do końca życia miał kłopoty z polszczyzną. Z trudem przychodziło mu zarówno formułowanie myśli, jak i redagowanie polskich tekstów, w domu mówił bowiem gwarą śląską, szkoła zaś nauczyła go myśleć po niemiecku. Całym swoim życiem zaświadczył wszakże, że o przynależności do wspólnoty narodowej decyduje nie tyle język, ile przede wszystkim wierność tradycji i wierze przodków. Ród Ranoszków, podobnie jak wiele rodzin śląskich żyjących na polsko-niemieckim pograniczu, doświadczył tragicznego rozdarcia w swojej tożsamości narodowej. Spośród dziewięciorga rodzeństwa niektórzy odnaleźli na starość swoją ojczyznę w Niemczech i w Austrii. Inni jednak w momencie odzyskania niepodległości, gdy ich rodzinne strony w wyniku zwycięskiego plebiscytu znalazły się w granicach państwa polskiego, opowiedzieli się za Polską, a kiedy nadeszła chwila próby, stanęli z bronią w ręku w jej obronie. Młodszy brat Wiktor uczestniczył w III powstaniu śląskim. Bratankiem był major Gerard Karol, słynny lotnik podczas II wojny światowej, opromieniony sławą dowódcy 307 nocnego dywizjonu myśliwskiego „Lwowskich Puchaczy”. Wojenna tułaczka zaprowadziła go aż do Afryki Południowej, gdzie żyją obecnie jego potomni.

Ranoszek urodził się 5 kwietnia 1894 roku we wsi Moszczenica, która obecnie jest dzielnicą Jastrzębia Zdroju. Ojciec Jan, właściciel dobrze prosperującego gospodarstwa rolnego, a także młyna i cegielni, cieszył się szacunkiem sąsiadów, sprawując funkcję sołtysa, a następnie naczelnika wioski. Dbał również o wykształcenie czterech synów, którzy po ukończeniu szkoły powszechnej kontynuowali naukę w gimnazjach. Ranoszek od 1906 roku uczęszczał do Królewskiego Katolickiego Gimnazjum w Gliwicach. Od początku wykazywał wyjątkowe uzdolnienia językowe. Opanował biegle łacinę i grekę, a także podstawy języka hebrajskiego, co zadecydowało o jego przyszłych zainteresowaniach filologią klasyczną i cywilizacjami Wschodu Starożytnego. Jako bardzo dobry uczeń otrzymywał skromne stypendium, wypłacane przez Deutscher Schulverein, dzięki czemu w późniejszych latach szkolnych, gdy ojciec popadł w kłopoty finansowe, mógł opłacić czesne i pobyt w internacie.

W 1914 roku uzyskał świadectwo dojrzałości i w tym samym roku podjął studia na Uniwersytecie Wrocławskim. Zapisał się początkowo na filologię klasyczną, szybko jednak rozszerzył swoje zainteresowania na filologię i historię Wschodu Starożytnego, wykładane przez profesorów Ernesta Kornemanna i Otto Cichoriusa. Niestety, I wojna światowa spowodowała przerwę w jego studiach. Nie wiemy też, jakie były losy młodego Ranoszka w burzliwym okresie wojennym. Po wojnie powrócił na uniwersytet z zamiarem ukończenia pracy doktorskiej. Rozprawę pt. Ein Brief des Königs Hattušil von Hatti an den König Kadašman-Enlil von Babylon (aus dem Anfang des dreizehnten Jahrhunderts v. Chr.) [List króla Hattusilisa z Hatti do króla Kadaszman-Enlila z Babilonu (z początku trzynastego wieku przed Chr.)], napisaną pod kierunkiem wybitnego asyriologa niemieckiego Bruno Meissnera, obronił 28 marca 1922 roku, uzyskując stopień naukowy doktora filozofii.

Mimo iż zaproponowano mu pozostanie na uniwersytecie we Wrocławiu, zdecydował się powrócić do rodzinnej Moszczenicy, która po plebiscytowym podziale Górnego Śląska latem 1922 roku znalazła się w granicach państwa polskiego. Już 1 września młody doktor podjął pracę nauczyciela w nowo utworzonym Gimnazjum Państwowym w Rybniku. Szkoła ta, zajmująca budynek po byłym niemieckim gimnazjum klasycznym, zachowała humanistyczny profil nauczania. Ranoszek przez cztery lata uczył tam łaciny i greki. W 1926 roku przeniósł się do Katowic i przez trzy lata naucza łaciny, greki i historii w tamtejszym Państwowym Gimnazjum Klasycznym. We wspomnieniach uczniów prof. Ranoszek jawi się jako nauczyciel bardzo surowy i wymagający, nawiązujący do najlepszych tradycji szkoły pruskiej. Zawsze sztywno wyprostowany, ubrany w ciemny garnitur i z nieodłączną trzcinką w ręku, potrafił utrzymać na lekcji „skupioną uwagę”, nie stroniąc bynajmniej od wymierzania kar cielesnych. Perspektywa wywołania do odpowiedzi charakterystycznym zwrotem: „Na, chłopcze...” budziła w każdym z uczniów paniczny lęk. Aczkolwiek nic nie mogło naruszyć autorytetu, jakim się cieszył. Mówił bardzo powoli – co pozostało jego cechą szczególną do końca życia – ale wyróżniał się umiejętnością systematycznego przekazywania wiedzy.

W 1929 roku Wydział Szkolny Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach udzielił Ranoszkowi płatnego urlopu na studia, których celem było przygotowanie rozprawy habilitacyjnej. Rok akademicki 1929/1930 Ranoszek spędził na Uniwersytecie Warszawskim, pogłębiając swoją znajomość języków Wschodu Starożytnego. Przedłużenie urlopu na kolejny rok pozwoliło mu wyjechać na dalsze studia do Lipska. Odbywał je pod kierunkiem dwóch bodaj najwybitniejszych profesorów niemieckich tamtego czasu w zakresie filologii Wschodu Starożytnego, asyriologa Benno Landsbergera i hetytologa Johannesa Friedricha. Jak sam później wielokrotnie podkreślał, dopiero w Lipsku stał się tak naprawdę orientalistą.

Po powrocie do Polski już nigdy nie podjął pracy w szkole. Od listopada 1933 roku był przez rok asystentem w Instytucie Orientalistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, a następnie prowadził wykłady zlecone na UW. 26 marca 1935 roku uzyskał veniam legendi na Wydziale Humanistycznym UW na podstawie pracy habilitacyjnej zatytułowanej Kronika króla hetyckiego Tuthaljasa (IV). Recenzentami rozprawy, opublikowanej w „Roczniku Orientalistycznym” w 1934 roku, byli czeski badacz Bedřich Hrozný, jeden z twórców hetytologii, oraz profesorowie Mojżesz Schorr i Antoni Śmieszek. Jako docent prywatny Ranoszek prowadził w Instytucie Orientalistycznym UW kursy sumeryjskiego, akadyjskiego i hetyckiego oraz wykłady historii i kultury Wschodu Starożytnego. W 1937 roku w instytucie powstało Seminarium Asyriologiczne, kierowane przez egiptologa prof. Śmieszka, jednak docent Ranoszek, asyriolog i hetytolog, nie uzyskał w nim stałego etatu. Po latach wspominał ten trudny okres w jednym z listów: „Musiałem się łokciami przebijać przez życie i walczyć ciężko o przygotowywany przeze mnie nowy kierunek nauki, który obecnie dobrze się rozwija. To mi wystarcza jako nagroda”.

W tym czasie zarabiał 100 zł miesięcznie, z czego 50 zł wydawał na mieszkanie. Ciężkie warunki materialne, z którymi musiał się zmierzyć, bynajmniej nie przeszkadzały mu w rozwoju naukowym. Zapewne już od powrotu z Lipska był zdecydowany poświęcić się całkowicie nauce. Uniwersytet miał do końca życia pozostać jego prawdziwym domem. Nigdy nie zabiegał o dobra materialne, nie zdecydował się także na założenie rodziny, jego myśli zaprzątały bez reszty dawno wymarłe języki i zaginione cywilizacje Wschodu Starożytnego, których odkrywanie stało się jego życiową pasją. Dodatkowe siły do działania czerpał z codziennej lektury Biblii. Nawyk ten wynikał z głębokiej religijności, wyniesionej z domu rodzinnego.

W latach 30. ukazały się najważniejsze prace Ranoszka z hetytologii, z których część jest do dzisiaj cytowana. Poza wspomnianą rozprawą habilitacyjną wymienić należy przede wszystkim rozprawkę pt. Traktat króla hetyckiego Arnuwandasa z krajem Ismirika, zamieszczoną w dwóch wersjach językowych po polsku i niemiecku w „Sprawozdaniach z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego” (1938, t. XXXII, s. 25–30), a także opublikowane w tym samym roku w „Indogermanische Forschungen”, t. LVI, dwie recenzje z głośnych w owym czasie książek Ferdinanda Sommera na temat Ahhijawy w tekstach hetyckich. Tymi recenzjami Ranoszek włączył się do dyskusji, która poruszała ówczesne środowisko hetytologów.

W 1938 roku ukazało się również obszerne opracowanie Religia asyro-babilońska i hetycka, w pracy zbiorowej pod redakcją Witolda Jabłońskiego pt. Religie Wschodu (Warszawa 1938, s. 307–360). Niewątpliwie cała ta praca, ze względu na wysoki poziom naukowy zamieszczonych w niej tekstów, zasługuje na wznowienie. Do problematyki religii Wschodu Starożytnego prof. Ranoszek powrócił później w Zarysie dziejów religii pod redakcją Józefa Kellera (wyd. 2, Warszawa 1968), gdzie zamieścił rozdział pt. Religie Mezopotamii (s. 263–288), oraz w pracy zbiorowej pt. Mezopotamia, wydanej w 1971 roku, pod redakcją Jana Brauna. Jednakowoż te powojenne ujęcia zagadnienia miały już raczej bądź charakter popularnonaukowy, jak rozdział w Zarysie dziejów religii Kellera, bądź wpisywały się w formułę podręcznika akademickiego (w przypadku skryptu Mezopotamia pod redakcją Brauna).

W 1939 roku Ranoszek otrzymał stypendium naukowe Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd do Paryża i Londynu. W sierpniu tegoż roku przyjechał na urlop do rodzinnej Moszczenicy i tutaj, w domu siostry Gertrudy Górnej, zastał go wybuch II wojny światowej. Wcześniej przywiózł tu także swoje materiały naukowe zakładając, że w zapadłej wsi będą bezpieczniejsze niż w Warszawie. Mylił się jednak, gdyż wszystkie jego przedwojenne papiery zostały zniszczone przez Niemców.

O wojennych losach Ranoszka niewiele wiadomo. Sam nie lubił opowiadać o tych czasach. Początkowo pracował u siostry jako robotnik rolny, starając się ukryć przed władzami niemieckimi. Udawało mu się to przez ponad rok, w końcu jednak, zapewne zagrożony poborem do wojska, jak wielu Ślązaków, zdecydował się uciekać w głąb Rzeszy. Od lipca 1941 roku ukrywał się u ojców werbistów w klasztorze św. Arnolda w Neuenkirchen w pobliżu granicy holenderskiej. Po jakimś czasie został jednak wydany władzom, które skierowały go do obozu pracy przymusowej w zakładach Hermann Göring Werke w Watenstedt koło Brunszwiku. Z zachowanego dokumentu wynika, że Ranoszek „od początku grudnia 1942 r. do końca kwietnia 1945 r. był pisarzem przy lekarzu w obozie polskim w Watenstedt, pow. Brunswik”. Po wkroczeniu wojsk amerykańskich w kwietniu 1945 roku zaangażował się w działania Delegatury Polskiej w Brunszwiku. Od października 1945 do końca lutego 1946 roku wykładał na kursach gimnazjalnych dla Polaków, organizował również ich przyjęcia na studia w tamtejszej politechnice. Od marca do maja 1946 roku był członkiem Okręgowego Komitetu Powrotu do Kraju w Brunszwiku, wreszcie sam zdecydował się na powrót. W czerwcu był już w Warszawie i natychmiast zjawił się na Uniwersytecie. W tym czasie pomieszkiwał kątem w małej izdebce przy ul. gen. Zajączka 7 na Żoliborzu.

Na podstawie opinii wystawionej przez prof. Ananiasza Zajączkowskiego z Instytutu Orientalistycznego Rada Wydziału Humanistycznego UW na posiedzeniu 2 lipca 1946 roku „uchwaliła jednomyślnie wystąpić do Ministerstwa Oświaty o mianowanie doc. dr. Rudolfa Ranoszka docentem etatowym UW”. Wniosek w tej sprawie do Rektora Uniwersytetu skierował dziekan wydziału prof. Kazimierz Michałowski. Stosowną uchwałę podjął też Senat UW 24 lipca 1946 roku. Ostatecznie, decyzją z 17 stycznia 1947 roku, Ministerstwo Oświaty wyraziło zgodę na powierzenie Ranoszkowi obowiązków zastępcy profesora w nowo utworzonej Katedrze Filologii Wschodu Starożytnego. W październiku 1948 roku Rada Wydziału Humanistycznego wystąpiła z wnioskiem o mianowanie Ranoszka profesorem nadzwyczajnym. Uchwałę w tej sprawie podjął też Senat UW 10 listopada 1948 roku. Jednak procedury w ministerstwie się przeciągały. Dopiero 3 maja 1949 roku, w odpowiedzi na monit dziekana Wydziału Humanistycznego prof. Tadeusza Manteuffla, ministerstwo skierowało wniosek do prezydenta, a Bolesław Bierut podpisał nominację 16 maja 1949 roku.

Wczesne lata 50. nie były czasem sprzyjającym nauce w Polsce. Trudności w pozyskiwaniu publikacji zagranicznych nakładały się na ogólną atmosferę urzędowej podejrzliwości, której refleksy można odnaleźć w aktach osobowych Ranoszka, m.in. w opiniach Oddziału Kadr UW. Był podejrzany przez sam fakt pochodzenia z rodziny śląskiej, której – jak bez mała wszystkim Ślązakom – Niemcy nadali tzw. Volkslistę. Wypominano mu również „udział w cegielni odziedziczonej po ojcu”, co czyniło go „elementem drobnomieszczańskim” o niepewnym stosunku do nowej, socjalistycznej rzeczywistości. Nie miał żadnego znaczenia fakt, że nigdy nie otrzymał ani grosza z tej małej wiejskiej cegielni, w tym czasie już przejętej przez państwo. W rzeczywistości prof. Ranoszek nigdy nie interesował się polityką, nawet nie bardzo się w niej orientował (ten brak zaangażowania także mu wypominano), jego uwagę zaprzątały bez reszty badania nad językami i kulturą Wschodu Starożytnego. Żył tylko jedną myślą – stworzenia polskiego ośrodka filologii Wschodu Starożytnego. I to mu się udało. Pozostawił uczniów, którzy nie tylko kontynuowali, lecz także rozwinęli jego dzieło. Wszelkimi możliwymi sposobami starał się zdobywać zagraniczną literaturę fachową. Z pomocą przyszli mieszkający w RPA bratankowie, wspomniany już pilot Gerard Karol oraz Franciszek, którzy opłacali prenumeratę czasopism i książek dla biblioteki katedry. Dzięki ich hojności dzisiejszy Zakład Wschodu Starożytnego ma w swoich zbiorach bibliotecznych kompletne roczniki wielu ważnych czasopism, jak np. „Anatolian Studies”, wydawane przez szkołę brytyjską w Ankarze. W przeciwieństwie do innych badaczy Ranoszek nie budował prywatnej biblioteki, traktując księgozbiór katedry jako dobro wspólne, dostępne dla kadry naukowej i studentów. Nawet swój prawie roczny wyjazd naukowy do Pragi, który stał się możliwy dzięki płatnemu urlopowi, udzielonemu przez ministra szkolnictwa wyższego na okres od 15 grudnia 1950 do 30 września 1951 roku, traktował jako okazję do zdobywania zagranicznej literatury i podręczników dla studentów.

Sukcesom Ranoszka w organizowaniu działalności katedry sprzyjała życzliwa atmosfera panująca w Instytucie Orientalistycznym, gdzie właściwie nie było nikogo, kto nie darzyłby go sympatią. Przede wszystkim za jego skromność, życzliwość w stosunku do kolegów i studentów, wyważone sądy i oszczędność w słowach, połączoną z ogromną erudycją. Niezmiennie cieszył się też poparciem kolejnych dyrektorów instytutu, Zajączkowskiego, Jabłońskiego i Stefana Strelcyna, a także wpływowych profesorów, jak Witold Tyloch. Władze instytutu wielokrotnie występowały w jego obronie w pismach do wyższych instancji urzędowych, nie tylko w trudnych dla Ranoszka czasach stalinowskich, lecz także i później, kiedy ten, niezbyt zaradny w życiu codziennym, nie potrafił sobie poradzić z wieloma sprawami. Przykładem mogą być jego problemy mieszkaniowe. Od jesieni 1948 roku przez blisko 10 lat mieszkał w domu studenckim przy placu Narutowicza, który z czasem został przejęty przez Politechnikę Warszawską. Dopiero pod groźbą natychmiastowej eksmisji, w kwietniu 1958 roku, skierował rozpaczliwe pismo do Rektora UW. Nigdy jednak nie przyznano by mu skromnego mieszkania przy ul. Modzelewskiego na Mokotowie, gdyby nie starania prof. Tylocha.

Ci, którzy pamiętają prof. Ranoszka, wspominają go jako chodzącą encyklopedię, i to z dziedzin nauki znacznie od siebie odległych. Można by rzec, iż „rozkoszował” się poszerzaniem swoich horyzontów, jednocześnie jednak nie dbał o rozgłos i bardzo mało pisał. Zdobytą rozległą wiedzę uczynił swoim światem, zamkniętym we własnym umyśle, i nie do końca potrafił ją wykorzystać. Wśród uczniów profesora krążyły legendy o jego reakcji na niektóre pionierskie publikacje, które zbywał stwierdzeniem: „No tak. Zgadza się”, wydobywając z szuflady biurka swój maszynopis sprzed iluś tam lat. Te rewelacje bardzo trudno zweryfikować. Z wiarygodnego źródła wiem, że w materiałach po prof. Ranoszku nie pozostały żadne takie nieopublikowane maszynopisy. Nie wiadomo zatem, czy kiedykolwiek istniały. Po wojnie publikował głównie recenzje, jeśli nie liczyć książki popularnonaukowej pt. Mezopotamia i Syria (Warszawa 1949).

Wypada też zapytać, jak postrzegali go jego studenci. A miał ich wielu, i to nie tylko w Katedrze Filologii Wschodu Starożytnego, którą kierował aż do przejścia na emeryturę, lecz przede wszystkim w Instytucie Historycznym oraz w ówczesnej Katedrze Archeologii Śródziemnomorskiej, gdzie wykładał historię starożytną. Wśród jego uczniów było wielu późniejszych wybitnych profesorów Uniwersytetu Warszawskiego, jak Krystyna Łyczkowska i Maciej Popko z rodzimej katedry, a także m.in. historyk Henryk Samsonowicz czy archeolodzy Michał Gawlikowski i Tadeusz Sarnowski. Wszyscy podkreślają jego życzliwy stosunek do studentów i młodszej kadry akademickiej. Potrzebującym nie odmawiał nawet krótkoterminowej pożyczki, mimo że sam żył bardzo skromnie.

Swoje obowiązki wykładowcy traktował bardzo poważnie. W katedrze bywał regularnie we wtorki i czwartki od godziny dwunastej. Zawsze schludnie ubrany, nosił przez lata na zmianę te same dwie marynarki – samodziałową i sztruksową. Trzymał się prosto i był nieco sztywny, w typie profesora niemieckiego. Po latach sam jednak przyznawał, że „w porównaniu z Niemcami nie był nigdy surowy”. Mimo to samą swoją postawą niejako wymuszał autorytet i szacunek studentów. Kiedy był chory, zapraszał ich do siebie do domu i tam, w piżamie, leżąc w łóżku, prowadził wykład. Mówił powoli, przez co niewiele zdążał powiedzieć, punktując najważniejsze myśli. Wykłady utrzymane były w tradycji przedwojennej. Wykład mieścił się w określonych ramach tematycznych, ale prof. Ranoszek mówił to, co akurat zaprzątało jego myśli. Miał swoje ulubione tematy, inne pomijał. Dopiero egzamin pozwalał sprawdzić znajomość treści programowych. W relacjach ze studentami był delikatny i powściągliwy. Ale jak się zdenerwował, uderzał kantem dłoni w stół i prawie krzyczał: „Panie (tu padało nazwisko studenta), zanim pan odpowie, niech pan pomyśli siedem razy”. Nie zwracał też uwagi na możliwości językowe studentów, uznając, że powinni czytać w każdym języku. Zdarzało się więc, że dawał im teksty po hiszpańsku czy holendersku.

W uznaniu dorobku naukowego i zasług w działalności organizacyjnej Centralna Komisja Kwalifikacyjna dla Pracowników Nauki uchwałą z 27 listopada 1958 roku nadała Ranoszkowi tytuł profesora zwyczajnego. W maju tegoż roku na wniosek Rektora UW odznaczono go Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

5 kwietnia 1964 roku Ranoszek ukończył 70 lat i zgodnie z obowiązującymi przepisami 30 września przeszedł na emeryturę. Fakt ten niewiele jednak zmienił w jego życiu. Nadal mieszkał w swoim mieszkaniu na Modzelewskiego i regularnie bywał w katedrze. Promował prace magisterskie i doktorskie. Z kolei młodsi pracownicy katedry opiekowali się niezaradnym życiowo profesorem. Przynosili mu regularnie obiady, a jego mieszkanie sprzątała pani Gromek, pedel w Instytucie Orientalistycznym.

Na początku lat 80. stan zdrowia profesora bardzo się pogorszył. W wieku 87 lat nie radził już sobie z pogłębiającymi się trudnościami życia codziennego. Mieszkał samotnie, na domiar złego nie doczekał się nigdy założenia telefonu. W 1981 roku, trochę wbrew swojej woli, był zmuszony podjąć decyzję o opuszczeniu Warszawy i przeprowadzce do Jastrzębia Zdroju, gdzie zaopiekowała się nim rodzina siostrzeńca, Jana Szmuka.

Rok wcześniej jako specjalny zeszyt „Rocznika Orientalistycznego” ukazała się księga jubileuszowa dla uczczenia 85. rocznicy urodzin profesora, dedykowana mu przez uczniów i kolegów w kraju i za granicą. Pamięć o Ranoszku, osiadłym u schyłku życia w rodzinnych stronach, przywrócił też w swoich publikacjach dr Józef Musioł, działacz Stronnictwa Demokratycznego, który po raz pierwszy pisał o nim w lutym 1983 roku, a następnie włączył go do swojej galerii wybitnych Ślązaków. Na fali tego nowego zainteresowania osobą prof. Ranoszka, o które on sam – jako człowiek bardzo skromny – nigdy nie zabiegał, Rada Państwa nadała mu na 89. rocznicę urodzin Krzyż Komandorski Orderu Polonia Restituta. Na uroczystość dekoracji, zorganizowaną przez prezydenta Jastrzębia 11 czerwca 1983 roku, przybyli licznie zaproszeni goście, w tym także pracownicy i studenci ówczesnego Zakładu Filologii Wschodu Starożytnego i Hebraistyki UW. Wtedy też, jako student trzeciego roku hetytologii, miałem okazję osobiście spotkać Ranoszka i wysłuchać opowieści o okresie jego studiów w Lipsku i profesorach niemieckich, którzy byli jego nauczycielami.

Nadanie prof. Ranoszkowi tytułu doktora honorowego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach 8 maja 1985 roku również nie odbyłoby się bez usilnych starań Musioła, który, jak sam pisze, „zwrócił się do odpowiednich czynników województwa katowickiego o rozważenie możliwości nadania profesorowi Ranoszkowi doktoratu honoris causa przez Uniwersytet Śląski”. Jeśli chodzi o stosunek samego profesora do tych wydarzeń, wiele wyjaśnia informacja podana przez dr. Tadeusza Aleksandrowicza: „W odniesieniu do prof. R. Ranoszka najpoważniejszym problemem było uzyskanie jego zgody na przyjęcie tej godności. Powszechnie bowiem była znana jego skromność i niechęć do wszelkich zaszczytów, co więcej, swoje stanowisko zwykł był uzasadniać podkreślając, że nie lubił i nie pragnął zaszczytów, bo to nie należy do człowieka nauki”. Można by rzec, że Ranoszek został doktorem honorowym Uniwersytetu Śląskiego trochę wbrew własnej woli, co w niczym nie umniejsza jego zasług twórcy jedynego w Polsce ośrodka badań nad językami i kulturami Wschodu Starożytnego na UW. Profesor zmarł 8 kwietnia 1986 roku, ukończywszy 92 rok życia.

W Zakładzie Wschodu Starożytnego wisi na ścianie portret prof. Ranoszka w już bardzo podeszłym wieku. Zawsze uderza mnie wyraz jego twarzy, na której maluje się doświadczenie długiego i trudnego życia, ale chyba też i zadowolenie z życia spełnionego. W sąsiednim gabinecie stoi krzesło z oparciem, jedyna pamiątka po Ranoszku. Ten skromny mebel z lat 50. stał się swoistym symbolem ciągłości pokoleń w hetytologii warszawskiej. Przez lata starannie naprawiany przez nieodżałowanej pamięci prof. Macieja Popko (1936–2014), ucznia Ranoszka, obecnie znajduje się pod moją pieczą. Mam nadzieję, że kiedyś w dobrym stanie przekażę go mojemu następcy.

Wybrana literatura

Anonymus, Pour le 85e anniversaire de Rudolf Ranoszek, „Études et Travaux” 1983, 12, s. 5–7.

Anonymus, Rudolf Ranoszek, [w:] Księga dla uczczenia 85. rocznicy urodzin Rudolfa Ranoszka, „Rocznik Orientalistyczny” 1980, 41, z. 2, s. 7–9.

List of publications of professor Rudolf Ranoszek, „Rocznik Orientalistyczny” 1980, 41, z. 2, s. 11–12.

Musioł J., Cicho żyć, cicho pracować, cicho odejść..., [w:] J. Musioł, Ślązacy, Katowice 1987, s. 65–119.

Musioł J., Rudolf Ranoszek. Człowiek – Uczony – Badacz. W 90-tą rocznicę urodzin, Warszawa 1984.

Prof. zw. dr hab. Rudolf Ranoszek: Z życia i twórczości. Materiały posesyjne, Materiały sesji naukowej w Muzeum Śląskim w Katowicach, 22 września 2000, Katowice 2000.

Helena Rasiowa

Urodzona 23 VI 1917 w Wiedniu. Studia w Wyższej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina, następnie w czasie okupacji na tajnym UW. Asystent na UW (1946), doktorat (1950), habilitacja (1956), profesor (1957). Kierownik Studium Eksternistycznego Matematyki UW (1955–1958), kierownik Katedry Podstaw Matematyki UW (1964–1970), kierownik Zakładu Logiki Matematycznej UW (od 1970). Przez 15 lat dziekan Wydziału Matematyki i Fizyki (potem: Wydział Matematyki i Mechaniki UW).

Matematyczka, spadkobierczyni polskiej szkoły logicznej; badania nad logikami: pozytywną, minimalną, intuicjonistyczną, wielowartościową Posta, logikami z negacjami o rozmaitych własnościach, modalnymi i implikacyjnymi.
Członek Towarzystwa Matematycznego Warszawskiego (prezes 1957–1958 i 1963–1964). Pracownik Instytutu Matematycznego PAN (1953–1963).
Zmarła 7 VIII 1994 w Warszawie.

Axiomatisation d’un système partiel de la théorie de la déduction, 1946; (z Romanem Sikorskim) The Mathematics of Metamathematics, Warszawa 1963, Wstęp do matematyki współczesnej, Warszawa 1968; Algebraic Approach to Non Classical Logics, Warszawa-Amsterdam-Nowy Jork-Londyn 1974.

J. M. Font, On the contributions of Helena Rasiowa to mathematical logic, „Multiple-Valued Logic” 1999, nr 4; E. Orłowska, A. Skowron, In Memoriam Helena Rasiowa, „Studia Logica” 1995, Vol. LIV, nr 1.

ANDRZEJ JANKOWSKI

EWA ORŁOWSKA

ANDRZEJ SKOWRON

HELENA RASIOWA

1917–1994

Helena Rasiowa była spadkobierczynią i kontynuatorką polskiej szkoły logicznej, rozsławionej w okresie międzywojennym przez uczonych tej miary, co Jan Łukasiewicz, Stanisław Leśniewski, Kazimierz Ajdukiewicz i Alfred Tarski. Rezultaty badań naukowych Rasiowej zostały powszechnie uznane za trwały i cenny wkład w naukę światową i wywierają duży wpływ na rozwój naukowy i zainteresowania kolejnych pokoleń logików, matematyków i informatyków.

Helena Rasiowa urodziła się 23 czerwca 1917 roku w Wiedniu. W 1919 roku jej rodzina przeniosła się z Wiednia do Warszawy, gdzie ojciec Wiesław Józef Gozdawa-Bączalski otrzymał wysokie stanowisko w administracji kolejowej. Helena ukończyła ośmioklasowe Gimnazjum im. Anieli Wereckiej w Warszawie. W latach szkolnych oraz po maturze studiowała w klasie fortepianu w Wyższej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina. W 1936 roku wyszła za mąż. Miała dwoje dzieci: córkę Krystynę i syna Zbigniewa. W roku akademickim 1938/1939 rozpoczęła studia matematyczne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego (UW).

Wybuch wojny w 1939 roku przerwał studia. Po dwóch latach Helena Rasiowa nawiązała kontakt z profesorami matematyki i fizyki UW i wznowiła studia w tajnym Uniwersytecie Warszawskim, w okupowanej przez Niemców Warszawie. Do lipca 1944 roku zdała wszystkie obowiązujące egzaminy i napisała pracę magisterską z logiki matematycznej pod kierunkiem Jana Łukasiewicza. Niestety rękopis tej pracy spalił się w czasie powstania warszawskiego. Helena Rasiowa wraz z matką cudem ocalała, spędzając wiele dni w piwnicy pod gruzami zniszczonego przez bombardowania domu. Po zakończeniu wojny napisała po raz drugi pracę magisterską i w 1945 roku ukończyła studia w UW, otrzymując tytuł magistra matematyki. Od września 1945 do listopada 1946 pracowała w Gimnazjum i Liceum im. Górskiego w Warszawie, odbywając jednocześnie studia doktoranckie przy Katedrze Filozofii Matematyki, kierowanej przez Andrzeja Mostowskiego. 1 listopada 1946 roku rozpoczęła pracę jako asystent w UW, gdzie pracowała niemal do ostatnich dni swego życia. Uzyskiwała stopnie i tytuły naukowe oraz obejmowała kolejno wszystkie stanowiska akademickie od asystenta, adiunkta i docenta do profesora nadzwyczajnego i zwyczajnego. Jej pierwsze publikacje naukowe Axiomatisation dun système partiel de la théorie de la déduction oraz Sur certaines matrices logiques ukazały się już w 1947 roku. W 1950 roku uzyskała stopień doktora nauk matematyczno-przyrodniczych, promotorem jej pracy doktorskiej Algebraic treatment of the functional calculi of Lewis and Heyting był Andrzej Mostowski. Stopień naukowy doktora nauk matematycznych, odpowiadający obecnemu doktorowi habilitowanemu, uzyskała w 1956 roku po zatwierdzeniu go przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną, na podstawie dwuczęściowej rozprawy Algebraic models of axiomatic theories i Constructive theories. W tym czasie była już autorką lub współautorką około 20 prac. W 1957 roku roku Centralna Komisja Kwalifikacyjna nadała jej tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, a w 1967 roku Rada Państwa – tytuł profesora zwyczajnego. Od 1 kwietnia 1954 do 31 sierpnia 1963 pracowała na drugim etacie w Instytucie Matematycznym PAN.

Helena Rasiowa poświęciła swe życie badaniom naukowym, jednak widziała również potrzebę konstruktywnego działania na rzecz dobrego funkcjonowania i organizacji środowiska naukowego. Stąd też z zaangażowaniem pełniła wiele ważnych dla życia naukowego i akademickiego funkcji. Była kierownikiem Studium Eksternistycznego Matematyki UW (1955–1958), kierownikiem Katedry Podstaw Matematyki UW (1964–1970), kierownikiem Zakładu Logiki Matematycznej UW (1970 – niemal do końca życia). Przez piętnaście lat była dziekanem najpierw Wydziału Matematyki i Fizyki, a potem, po zmianie nazwy, Wydziału Matematyki i Mechaniki UW. Była delegatem Rady Wydziału do Senatu UW, sekretarzem naukowym Komitetu Nauk Matematycznych PAN (1961–1968), a następnie członkiem Prezydium tego Komitetu, członkiem Zespołu Rzeczoznawców Matematyki przy Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego (1970–1972), przewodniczącą Zespołu Rzeczoznawców Matematyki dla Wyższych Szkół Nauczycielskich (1968–1972). W Polskim Towarzystwie Matematycznym była członkiem Zarządu Oddziału Warszawskiego do spraw popularyzacji matematyki i dokształcania nauczycieli, dwukrotnie była prezesem Oddziału Warszawskiego (1957–1958, 1963–1964), a także sekretarzem Towarzystwa (1955–1956) i jego wiceprezesem (1958). W Association for Symbolic Logic była członkiem Rady (1958–1960) oraz członkiem Komitetu Wykonawczego na Europę (1972–1974). W 1972 roku była asesorem w Division of Logic, Methodology and Philosophy of Science of the International Union of History and Philosophy of Science. Przez wiele lat pełniła funkcję przewodniczącej Rady Naukowej Centrum Obliczeniowego PAN, a następnie Instytutu Podstaw Informatyki PAN.

Przy aktywnym udziale Heleny Rasiowej w latach 1980–1981 zostały podjęte starania o reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Logicznego, założonego z inicjatywy Jana Łukasiewicza i Alfreda Tarskiego w 1936 roku, w związku z wielkim rozwojem logiki w Polsce międzywojennej. PTL było drugą tego typu organizacją na świecie, po Association for Symbolic Logic w Stanach Zjednoczonych. Ostatecznie starania zakończyły się sukcesem dopiero w 1991 roku. W roku 2013 Polskie Towarzystwo Logiki i Filozofii Nauki liczyło ponad 210 członków, wśród nich byli również członkowie zagraniczni.

Głównym przedmiotem badań Heleny Rasiowej była logika algebraiczna. Poszukiwanie związków między systemami algebraicznymi a systemami logicznymi zapoczątkowane zostało pracami George’a Boole’a i jego następców. Doprowadziły one do wypracowania pojęcia algebry Boole’a i ustalenia jej związków z klasycznym rachunkiem zdań. Bardzo istotnym elementem w rozwoju algebraicznych metod badania systemów logicznych była, wprowadzona przez Adolfa Lindenbauma i Alfreda Tarskiego, konstrukcja algebr, których elementami są klasy równoważności generowane przez formuły. Druga bardzo ważna idea z tego zakresu, którą zapoczątkowały prace Jana Łukasiewicza i Emila Posta, to traktowanie formuł jako funkcji algebraicznych nad pewnymi algebrami. Metody algebraiczne w badaniach logiki intuicjonistycznej i logik modalnych zapoczątkowali Marshall Stone, Alfred Tarski i John C. C. McKinsey. Helena Rasiowa włączyła się aktywnie w ten nurt badań i znacząco przyczyniła się do jego rozwinięcia.

Pierwsza monografia Heleny Rasiowej The Mathematics of Metamathematics1, wspólna z Romanem Sikorskim, zawiera systematyczny i wyczerpujący przegląd rezultatów dotyczących algebr rachunków logicznych. Przedstawiona w niej została ogólna teoria algebraizacji logik i w ramach tej teorii podano algebraiczne systemy dla logiki klasycznej, intuicjonistycznej, modalnej i pozytywnej. Książka koncentruje się na twierdzeniach metalogicznych, dotyczących rachunków predykatów wymienionych logik i na badaniu elementarnych teorii sformalizowanych, opartych na tych logikach. Od tego czasu wielu logików i matematyków na świecie zaczęło stosować analogiczne metody algebraiczne do badania systemów logicznych. Warto tu przytoczyć słowa Melvina Fittinga2: „[byłem] oczarowany ideami, które pojawiły się w monografii. To podejście do stosowania algebry, do uzyskiwania znanych wyników w logice klasycznej a potem, przez zastosowanie podobnych technik do logik nieklasycznych, do dowodzenia nowych wyników – to wszystko wydawało się być magią. Głębokie wyniki pojawiały się bez wysiłku... Czy mógłby ktoś po przeczytaniu tej książki nie być pod jej wrażeniem?” [...] „Słyszałem kiedyś, jak Dana Scott «krytykował» książkę Mathematics of Metamathematics, za to, że algebraiczne podejście do logiki nie zostało rozszerzone do teorii mnogości. Jeśli byłoby to zrobione, to metoda forsingu byłaby odkryta wiele lat wcześniej niż to faktycznie nastąpiło. W istocie nie jest to «krytyka», lecz hołd”.

Kolejna monografia Heleny Rasiowej Algebraic Approach to Non Classical Logics3 zawiera algebraiczne teorie dla szerokiej klasy logik nieklasycznych. Obejmuje ona logiki implikacyjne, logikę pozytywną, logiki z negacjami o rozmaitych własnościach, logikę minimalną, logikę intuicjonistyczną, logiki modalne, wielowartościową logikę Posta. Celem książki było wyodrębnienie możliwie szerokiej klasy logik, dla której daje się sformułować ogólną teorię algebraiczną, pozwalającą na dowodzenie istotnych twierdzeń o logikach z tej klasy dla całej klasy jednocześnie, a nie – jak było dotychczas – oddzielnie dla każdej z tych logik.

W ciągu ostatnich dwóch lat życia Helena Rasiowa, nie poddając się ciężkiej chorobie, pracowała intensywnie nad trzecią monografią Algebraic Models of Non-classical First Order Logics4; przygotowała osiem rozdziałów tej książki.

Ponadto Rasiowa jest autorką przeszło stu prac naukowych i podręcznika akademickiego Wstęp do matematyki współczesnej5, cieszącego się do dziś popularnością w wielu krajach. Na jej pracach i monografiach wykształciły się całe pokolenia logików.

Helena Rasiowa ma ogromne zasługi dla rozwoju badań nad zastosowaniami logiki matematycznej w informatyce i sztucznej inteligencji. Już we wczesnych latach 60., znacznie wcześniej niż inni matematycy jej pokolenia, doceniła inspirację, jaką dla logiki może stanowić informatyka, a także zwracała uwagę na konieczność badań nad logicznymi aspektami informatyki oraz sztucznej inteligencji, czynnie uczestniczyła w ich rozwoju, i podkreślała ich znaczenie dla dalszego rozwoju tych dziedzin. Zdawała sobie sprawę z tego, że wiele problemów naukowych, badanych w informatyce teoretycznej, może być rozwiązanych metodami wypracowanymi w logice. Helena Rasiowa inspirowała i prowadziła intensywne oraz owocne badania nad logikami programów, nad metodami wnioskowania przy niepełnej informacji, nad rachunkami logicznymi dla systemów sztucznej inteligencji. W ciągu ostatnich ponad 20 lat aktywnej pracy naukowej skupiła się głównie na tej tematyce. Kierując Zakładem Logiki Matematycznej w Instytucie Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego prowadziła seminaria i projekty badawcze z tego zakresu. Wspólnie ze Zdzisławem Pawlakiem doprowadziła do utworzenia czasopisma naukowego „Fundamenta Informaticae”, poświęconego podstawom informatyki. Była jego redaktorem naczelnym od powstania w roku 1977 do końca swojego życia. Jeszcze w lipcu 1994 roku zainicjowała przygotowanie specjalnego zeszytu „Studia Logica” pt. Reasoning with Incomplete Information i ustaliła szczegółowy zakres tematyki tego zeszytu.

Wypromowała osiemnaścioro doktorów, z których wielu jest obecnie profesorami: Michael Bleicher (1961, Tulane University), Vladimir G. Kirin (1966, Uniwersytet w Zagrzebiu), Andrzej Salwicki (1969), Nguen Cat Ho (1971, Uniwersytet w Hanoi), Cecylia Rauszer (1971), Ewa Orłowska (1971), Grażyna Mirkowska (1972), Maria Semeniuk-Polkowska (1972), Wiktor Bartol (1973), Antoni Kreczmar (1973), Jerzy Tiuryn (1975), Lech Banachowski (1975), Anita Wasilewska (1975), Michał Krynicki (1976), Dimiter Vakarelov (1977, Uniwersytet w Sofii), Bogdan Sabalski (1977), Halina Przymusińska (1979), Leszek Rudak (1986).

O wysokiej randze Heleny Rasiowej w międzynarodowym środowisku naukowym świadczą również liczne zaproszenia, które otrzymywała z najlepszych uniwersytetów i ośrodków badawczych Europy oraz obu kontynentów Ameryki. Wygłaszała odczyty, niejednokrotnie plenarne, na wielu międzynarodowych kongresach i konferencjach, a także przewodniczyła na nich sesjom naukowym.

Za swoją działalność naukową i akademicką Helena Rasiowa otrzymała wiele prestiżowych nagród: nagrodę Polskiego Towarzystwa Matematycznego, nagrodę Ministra zespołową I stopnia, nagrodę Ministra indywidualną II stopnia, medal im. Wacława Sierpińskiego, tytuł honorowego członka Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Otrzymała również odznaczenia państwowe: Medal X-lecia Polski Ludowej, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Oficerski Odrodzenia Polski.

Jako nauczyciel akademicki Helena Rasiowa była bez reszty oddana logice i sprawie nauki polskiej. Była człowiekiem głębokiej wiedzy i wielkiej pracowitości, życzliwym i pogodnym, łączącym dobroć i wrażliwość na ludzkie problemy z ogromną inteligencją. Jej uczniowie pamiętają, że zawsze była gotowa nieść pomoc, nie tylko naukową, ale również tę w zwykłych życiowych kłopotach. W każdej, nawet najtrudniejszej sytuacji, starała się zrobić tyle dobrego, ile tylko można – to była jej dewiza życiowa.

Duża grupa uczniów i współpracowników Heleny Rasiowej kontynuuje rozpoczęte przez nią dzieło, w szczególności badania w zakresie algebraicznych metod w logice oraz systemów dedukcyjnych typu tableau6, a także badania zapoczątkowane jej współpracą ze Zdzisławem Pawlakiem w zakresie podstaw informatyki i sztucznej inteligencji7. Prace jej współpracowników doprowadziły do wielu ciekawych zastosowań sztucznej inteligencji w takich dziedzinach jak bankowość, handel elektroniczny, medycyna, czy też robotyka8.

Helena Rasiowa była tercjarką Zakonu Franciszkanów, o czym za jej życia wiedzieli tylko najbliżsi. Wiara połączona z pasją do matematyki pozwalała jej przetrwać najtrudniejsze chwile, tak było w szczególności w czasie wojny oraz w ostatnich latach życia, gdy nieubłaganie niszczyła ją nieuleczalna choroba. Zmarła 9 sierpnia 1994 roku w Warszawie.

Wybrana literatura

Bartol W., Orłowska E., Skowron A., Helena Rasiowa (1917–1994), „Modern Logic” 1995, t. V, nr 3, s. 231–247 (z pełną listą prac Heleny Rasiowej); również w: „Bulletin of the European Association for Theoretical Computer Science” 1997, t. LXII, s. 353–366.

Orłowska E., Skowron A., Helena Rasiowa (1917–1994), „Wiadomości Matematyczne” 1995, t. XXXI, s. 190–193.

Orłowska E., Skowron A., In memoriam Helena Rasiowa, „Studia Logica”, 1955, t. LIV, nr 1, s. 1–2.

Skowron A., Profesor Helena Rasiowa, „GRADIENT – Kufer Matematyków. Pismo matematyków, studentów, uczniów i ich rodziców” 1994, t. VII-VIII, rr 22, s. 203–207.

„Bulletin of the Section of Logic” 1996, t. XXV, nr 3–4, special issue containing abstracts of the papers delivered at the session Logic, Algebra and Computer Science; Helena Rasiowa and Cecylia Rauszer in Memoriam, Warsaw, Poland, June 10, 1995.

1H. Rasiowa, R. Sikorski, The Mathematics of Metamathematics, „Monografie Matematyczne: t. XLI, Warszawa 1963.

2Logic at work: Essays dedicated to the Memory of Helena Rasiowa, red. E. Orłowska, New York 1998.

3H. Rasiowa, An Algebraic Approach to Non-classical Logics, „Studies in Logic and the Foundations of Mathematics”, t. LXXVIII, Warszawa 1974.

4Eadem, Algebraic Models of Non-Classical First Order Logics, Warszawa 2001.

5Eadem, Wstęp do matematyki współczesnej, „Biblioteka Matematyczna” t. XXX, Warszawa 1968.

6Np. prace: J. M. Font, On the contributions of Helena Rasiowa to mathematical logic, „Multiple-Valued Logic” 1999, t. IV, s. 159–179; J. M. Font, Beyond Rasiowa’s algebraic approach to nonclassical logics, „Studia Logica” 2006, t. LXXXII, s. 172–209; Logic, Algebra and Computer Science. Helena Rasiowa in Memoriam, red. D. Niwiński, M. Zawadowski, t. XLVI, Warszawa 1999; „Journal of Applied Non-Classical Logics” 1998, t. VIII, nr 1–2, special issue dedicated to the memory of Helena Rasiowa; Logic at work, Essays dedicated to the Memory of Helena Rasiowa, red. E. Orłowska, New York 1998; E. Orłowska, J. Golińska-Pilarek, Dual Tableaux: Foundations, Methodology, Case Studies, „Trends in Logic”, t. XXXIII, Heidelberg 2011.

7Np. prace: P. Hájek, Mathematical Fuzzy Logic – What It Can Learn from Mostowski and Rasiowa, „Studia Logica” 2006, t. LXXXIV, s. 51–62; Logic, Algebra and Computer Science. Helena Rasiowa in Memoriam, red. D. Niwiński, M. Zawadowski, t. XLVI, Warszawa 1999; „Fundamenta Informaticae” 1996, t. XXVIII, nr 1–4, Special volume: To the Memory of Professor Helena Rasiowa, red. W. Marek, L. Polkowski, A. Skowron; A. Jankowski, A. Skowron, Logic for artificial intelligence. The Rasiowa-Pawlak school perspective, [w:] A. Ehrenfeucht, V. Marek, M. Srebrny, Andrzej Mostowski and Foundational Studies, red. A. Ehrenfeucht, V. Marek, M. Srebrny, Amsterdam 2008, s. 106–143.

8A. Jankowski, A. Skowron, Logic for artificial intelligence. The Rasiowa-Pawlak school perspective, op. cit.

Stefan Zbigniew Różycki

Urodzony 8 I 1906 w Konstantynówce. Studia na UW, doktorat (1931), habilitacja (1945), profesor nadzwyczajny (1946), profesor zwyczajny (1956). Kierownik Zakładu Geograficznego UW (od 1945), później Katedry Geografii Fizycznej Instytutu Geograficznego (1946–1951), Katedry Geologii Czwartorzędu (od 1952).

Geolog, autor zasady wyróżniania jednostek klimatostratygraficznych plejstocenu; badania nad czwartorzędem Warszawy, mezozoikiem Wyżyny Małopolskiej, okresem jurajskim oraz skałami krzemionkowymi nad Pilicą; prace nad projektami odbudowy Warszawy po II wojnie światowej.
Uczestnik wypraw na Spitsbergen (1934, 1958), do Wietnamu (1956) i na Antarktydę (1958–1959).
Dyrektor Państwowego Instytutu Geologicznego (1952–1954).
Członek TNW (1945), PAN (1952); przewodniczący Podkomisji Wypraw Polskiego Komitetu Międzynarodowego Roku Geofizycznego przy Prezydium PAN.
Zmarł 16 IX 1988 w Warszawie.

Plejstocen Polski środkowej na tle przeszłości w górnym trzeciorzędzie, Warszawa 1972; 200-letnie dzieje nauk geologicznych w Warszawie, Warszawa 2002.

M. D. Baraniecka, A. Marcinkiewicz, Z. Michalska, Stefan Zbigniew Różycki, „Studia Geologica Polonica” 1977, nr 52.

LESZEK LINDNER

STEFAN ZBIGNIEW RÓŻYCKI

1906–1988

Profesor Stefan Zbigniew Różycki był twórcą polskiej szkoły geologii czwartorzędu, wybitnym badaczem jury i kredy, polarnikiem i podróżnikiem. Był współorganizatorem Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego, założycielem i kierownikiem Katedry Geologii Czwartorzędu w tym Uniwersytecie, a także współorganizatorem Zakładu Nauk Geologicznych PAN oraz założycielem i kierownikiem Pracowni Geologii Czwartorzędu w tym Zakładzie. Był profesor Różycki wybitną indywidualnością naukową i człowiekiem, który wywarł swą osobowością wielki wpływ na kilka pokoleń geologów, geografów i badaczy polarnych. Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członkiem rzeczywistym PAN, był pierwszym przewodniczącym, a później honorowym przewodniczącym Komitetu Badań Czwartorzędu PAN, honorowym członkiem Komitetu Badań Polarnych PAN, Polskiego Towarzystwa Geologicznego i Polskiego Towarzystwa Geograficznego, a także Międzynarodowej Unii Badań Czwartorzędu (INQUA). Profesor Różycki był także członkiem Komitetu Nauk Geologicznych PAN, przewodniczącym Polskiego Stowarzyszenia Filmu Naukowego, redaktorem naczelnym „Studia Geologica Polonica” i „Quaternary Studies in Poland”, a także członkiem wielu rad i stowarzyszeń naukowych, zarówno w kraju, jak i za granicą. Był laureatem Nagród Państwowych – II stopnia w 1952 roku i I stopnia w 1968 roku.

Życiorys naukowy

Stefan Zbigniew Różycki urodził się 8 stycznia 1906 roku w miasteczku Konstantynówka na terenie Zagłębia Donieckiego jako syn Romana i Reginy z domu Rogozińskiej. Po okresie dzieciństwa i latach wczesnej młodości spędzonej na Ukrainie był uczniem Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, a następnie Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Częstochowie, w którym w 1925 roku otrzymał maturę. W tym też roku rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, wybierając nauki geologiczne i geograficzne i tam doktoryzował się w 1931 roku.

Koniec lat 20. i lata 30. to okres prac geologicznych profesora nad czwartorzędem Warszawy oraz mezozoikiem Wyżyny Małopolskiej, fizjografią urbanistyczną Warszawy i okolic oraz prace przygotowawcze i uczestnictwo w pierwszej swojej wyprawie na Spitsbergen (1934) – uwiecznione napisaniem kilku zeszytów „Arktyki” do Wielkiej Geografii Powszechnej (1935–1938). W latach 1931–1933 Różycki odbył służbę wojskową w wojskach technicznych. W 1934 roku ożenił się z Wiesławą Stopczyk (1915–2004), z którą miał córkę Barbarę (urodzoną 1941 roku). Koniec lat 30. to także praca profesora w Państwowym Instytucie Geologicznym w Warszawie.

Okres II wojny światowej i lata okupacji to początkowo udział profesora jako sapera w obronie Modlina, a później, na polecenie władz konspiracyjnych, praca w byłym Państwowym Instytucie Geologicznym, udział w tajnym nauczaniu oraz działalność w Wydziale Geograficznym „Schronisko” Komendy Głównej Armii Krajowej, gdzie był kierownikiem pionu geologicznego. W czasie okupacji współpracował konspiracyjnie z grupą architektów i urbanistów przygotowujących plany rozwoju i rozbudowy Warszawy. Współpracę tę kontynuował w latach 1945–1946 jako Kierownik Pracowni Fizjograficznej Biura Odbudowy Stolicy, przyczyniając się między innymi do szybkiego uruchomienia warszawskich wodociągów, za co otrzymał Brązowy Krzyż Zasługi. W 1945 roku uzyskał habilitację na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego i objął kierownictwo Zakładu Geograficznego UW. W 1946 roku został profesorem Uniwersytetu Warszawskiego i do 1951 roku pełnił funkcję kierownika Katedry Geografii Fizycznej w ramach Instytutu Geograficznego. W latach 1948–1951 był prodziekanem, a w latach 1949–1950 zastępcą dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW.

Lata 1951–1952 to czas pracy prof. Różyckiego nad podstawami organizacji nauki geologii w Polsce, między innymi z racji powierzenia mu funkcji organizatora Ośrodka Szkolenia Geologów w Warszawie. Jego działania doprowadziły do podpisania we wrześniu 1952 roku dekretu o utworzeniu Wydziału Geologii w Uniwersytecie Warszawskim, a w jego obrębie pierwszej w historii nauki światowej – Katedry Geologii Czwartorzędu, której objął kierownictwo. W latach 1952–1954, nie przerywając pracy w Uniwersytecie Warszawskim, Różycki był dyrektorem naczelnym Państwowego Instytutu Geologicznego, noszącego wówczas nazwę Instytutu Geologicznego i działającego w ramach świeżo utworzonego Centralnego Urzędu Geologii. W 1954 roku został mianowany profesorem zwyczajnym. Jako członek korespondent (od 1945) Towarzystwa Naukowego Warszawskiego po jego wchłonięciu (w 1952) przez Polską Akademię Nauk stał się jej członkiem korespondentem, a od 1965 roku – członkiem rzeczywistym.

W drugiej połowie lat 50. profesor Różycki stanął na czele Podkomisji Wypraw Polskiego Komitetu Międzynarodowego Roku Geofizycznego przy Prezydium PAN i aktywnie uczestniczył w przygotowywaniu wypraw, a następnie w samych wyprawach do Wietnamu (1956), na Spitsbergen (1958) i na Antarktydę (1958/1959).

Od początku lat 60. problematyka geologii czwartorzędu była głównym przedmiotem zainteresowań badawczych profesora. W 1961 roku, z racji odbywającego się w Polsce VI Kongresu INQUA przedstawił pełną syntezę czwartorzędu naszego kraju, rozwiniętą w latach późniejszych (1967, 1972) oraz sformułował, aktualne do dziś, zasady wyróżniania jednostek klimatostratygraficznych plejstocenu (1964). Jego badania nad zjawiskami lodowcowymi Spitsbergenu i Antarktydy oraz nad osadami lodowcowymi Polski a także nad problematyką lessową Europy, Azji i Ameryki Północnej przyniosły mu w latach 60. i 70. światowy rozgłos i uznanie w tych dziedzinach wiedzy.

W latach 1971–1975 Różycki, dzięki wnikliwej znajomości budowy geologicznej Wyżyny Małopolskiej i Niziny Mazowieckiej, kierował przygotowaniem wszechstronnej dokumentacji geologicznej dla funkcjonującej do dziś trasy Centralnej Magistrali Kolejowej łączącej Katowice i Kraków z Warszawą. Włączył się także (1975) do odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie przez opracowanie sytuacji geologiczno-geomorfologicznej cypla zamkowego i historii jego zagospodarowania oraz warunków posadowienia fundamentów Zamku.

Opracował także, wydane po jego śmierci, obszerne studium poświęcone 200-letnim dziejom nauk geologicznych w Warszawie (2002) oraz wydane w 2006 roku Dzieje Warszawy widziane okiem geologa.

Profesor Różycki był promotorem około 200 prac magisterskich w zakresie geomorfologii i geologii czwartorzędu oraz promotorem 26 rozpraw doktorskich. Pozostawił po sobie ogromny dorobek naukowy, wyrażający się liczbą ponad 250 publikacji i kilkuset opracowań archiwalnych, które długo będą służyć kolejnym pokoleniom geologów i geomorfologów. Za zasługi dla nauki został odznaczony między innymi Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski oraz wyróżniony Medalem Mikołaja Kopernika nadawanym przez Polską Akademię Nauk.

Profesor Stefan Zbigniew Różycki zmarł 16 września 1988 roku i został pochowany w rodzinnym grobie na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Badacz i uczony

Profesor Stefan Zbigniew Różycki zapisał się w światowej literaturze geologicznej przede wszystkim jako wybitny badacz zarówno okresu jurajskiego jak i okresu czwartorzędowego, a także obszarów polarnych.

Badania geologiczne, wyrażające się początkowo obserwacjami amatorskimi, rozpoczął już w czasie nauki w gimnazjum, podczas pobytu w Częstochowie, gdzie jego ojciec pracował w hucie. Były to samodzielne badania na Jasnej Górze i na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, a także w okolicach Buska i Szydłowca, które zyskały uznanie w oczach takich autorytetów jak Jan Lewiński, Roman Kozłowski i Jan Nowak. Podobne obserwacje prowadził w okolicach Warszawy po przeniesieniu się z rodziną do stolicy jeszcze w czasie nauki w gimnazjum i kontynuował je na studiach.

Cykl opracowań Różyckiego poświęconych okresowi jurajskiemu (200–145 mln lat temu) rozpoczyna notatka sprawozdawcza z prac nad stratygrafią utworów granicznych środkowej i górnej jury między Kłobuckiem i Rudnikami koło Częstochowy (1928), a także późniejsze (1929, 1930) sprawozdania z badań nad kelowejem Jury Krakowsko-Wieluńskiej oraz kajprem, retykiem, liasem i doggerem na arkuszu „Żarki” mapy 1:100 000. Kontynuacją tych działań były w tym czasie badania rozszerzone na utwory kredowe w okolicach Złotego Potoku koło Koniecpola (1937), Lelowa koło Szczekocin (1937, 1938), a także utwory jurajskie na północnym i wschodnim obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich (1939).

Wymieniona tematyka badawcza była kontynuowana i rozwijana przez Różyckiego w czasie jego udziału w wyprawie na Spitsbergen (1934) w rejon fiordu Van Keulen. Wstępne wyniki poczynionych wówczas obserwacji zostały opublikowane w formie informacyjno-sprawozdawczej (1935, 1936), a główne rezultaty wykonanych wówczas prac badawczych zostały opracowane na podstawie materiałów terenowych, które przetrwały czas okupacji. Ich wydanie (1959) w formie obszernej monografii poświęconej geologii północno-zachodniej części Ziemi Torella na Spitsbergenie stanowiło jedno z poważniejszych osiągnięć badawczych w zakresie geologii obszarów polarnych. Zawarte w tym opracowaniu dane dotyczące stratygrafii i tektoniki alpejskiej utworów karbonu, permu oraz triasu, jury i kredy Ziemi Torella, w tym przekroje i mapy geologiczne wówczas opracowane, stanowią do dziś istotny materiał źródłowy wielokrotnie cytowany w literaturze światowej. Wyrazem uznania wspomnianych prac przez Norwegów było nadanie jednemu z tutejszych lodowców nazwy „Różyckibreen”. Kilkumiesięczny pobyt i badania terenowe prowadzone w czasie wymienionej wyprawy profesor Różycki opisał w formie zbeletryzowanych wspomnień zawartych w książce Wśród lodów i skał (1959).

Kontynuacją powojennych zainteresowań badawczych okresem jurajskim był szereg istotnych dla nauki opracowań Różyckiego poświęconych skałom krzemionkowym nad Pilicą i ich znaczeniu praktycznemu (1947), Rynchonellidom z jury Pasma Krakowsko-Częstochowskiego (1948), amonitom z doggeru obrzeżeń mezozoicznych Gór Świętokrzyskich (1955, 1956) czy też utworom liasu południowych Kujaw (1958). Najbardziej jednak istotną pozycją w tym względzie jest jego rozprawa habilitacyjna (1945) Baton, kelowej i oksford Jury Krakowsko-Częstochowskiej, która była gotowa do druku już w 1939 roku, lecz została odtworzona po wojnie, a w wersji rozszerzonej wydana dopiero w 1953 roku pod tytułem Górny dogger i dolny malm Jury Krakowsko-Częstochowskiej – wyróżniona Nagrodą Państwową II stopnia. Publikacja ta zawiera prezentację profilów oraz listy fauny batonu, keloweju i newizu Jury Krakowsko-Częstochowskiej od Kłobucka pod Częstochową do najbardziej na południe wysuniętych występowań jury w wierceniach przebijających nasunięcia karpackie na południe od Krakowa. Jest ona poszukiwaną pozycją wśród badaczy jury, nie tylko z uwagi na zawarty w niej niezmiernie bogaty materiał dokumentacyjny w zakresie opisywanych odsłonięć, profilów wierceń, licznych przekrojów oraz szczegółowych map geologicznych fragmentów badanego obszaru, lecz także z uwagi na niezwykle przystępną z metodycznego punktu widzenia formę prezentacji materiału dowodowego. Wyrazem uznania dla jurajskich prac Różyckiego było nadanie niektórym amonitom nazw gatunkowych od jego nazwiska (Paramelliceras różyckii Malinowska, Cadomites różyckii Kopik).

Tematykę badawczą w zakresie czwartorzędu (ostatnie 2 600 000 lat) otwiera pierwsza drukowana praca naukowa dotycząca materiałów źródłowych z otworów świdrowych okolic Warszawy opublikowana w Przewodniku geologicznym po Warszawie i okolicy wydanym pod redakcją Jana Samsonowicza (1927). Kontynuacją tej tematyki jest opracowanie dotyczące interglacjału żoliborskiego – eemskiego (1929), które później znacznie rozszerzone stało się podstawą jego promocji doktorskiej (1931). Rozpoznanie osadów tego interglacjału wiązało się z odtworzeniem przebiegu poglacjalnej formy rynnowej zachowanej na terenie zachodnich dzielnic Warszawy. Analogiczną formę rzeźby i wypełniające ją osady tego interglacjału oraz związane z młodszym zlodowaceniem opisał Różycki później na przykładzie stanowiska w Gołkowie na południe od Warszawy (1968).

Specjalną uwagę poświęcił prof. Różycki analizie sytuacji geologicznej i florystycznej osadów starszego (mazowieckiego) interglacjału. Osady jeziorne tego okresu międzylodowcowego, znane mu z Barkowic Mokrych nad Pilicą (1947) i szeregu innych stanowisk z rejonu północno-zachodniego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich, a także odtworzone na tym obszarze kopalne doliny rzeczne z tego interglacjału, stały się podstawą sformułowania oryginalnego poglądu o cykliczności ówczesnych procesów erozyjno-akumulacyjnych oraz zmienności klimatycznej tego okresu ocieplenia (1961, 1964). Wiele uwagi poświęcił też zagadnieniom analizy geochronologicznej iłów warwowych z rejonu Sochaczewa i Warszawy (1934), problematyce zjawisk krasowych w rejonie Opoczna i Starachowic, w tym warunkom powstawania form „krasu zakrytego” (1946, 1950), a także strefowości rzeźby i zjawiskom peryglacjalnym na Ziemi Torella na Spitsbergenie (1957).

Jednym z najważniejszych problemów badawczych czwartorzędu podejmowanych przez prof. Różyckiego były zagadnienia stratygrafii plejstocenu i ówczesnej paleogeografii obszaru Polski. Wyniki swoich prac w tym zakresie przedstawił na VI Kongresie INQUA (1961) w wygłoszonym referacie Paleogeografia plejstocenu Polski oraz w drugiej części przewodnika tego kongresu pt. Middle Poland. Zarówno jego wystąpienie, jak i opracowanie zawarte w przewodniku walnie przyczyniło się do umocnienia światowej pozycji polskich badań czwartorzędu i szkoły profesora Różyckiego wśród geologów i geografów. Znacznie rozszerzone wersje polskojęzyczne tych opracowań ukazały się drukiem jako kolejne wersje monografii Plejstocen Polski Środkowej na tle przeszłości w górnym trzeciorzędzie (1967, 1972) z których pierwsza została wyróżniona w 1968 roku Nagrodą Państwową I stopnia. W monografiach tych została zawarta pierwsza pełna dokumentacja upoważniająca do wyróżniania w plejstocenie naszego kraju czterech zlodowaceń skandynawskich (najstarszego – Narwi, południowopolskiego, środkowopolskiego i ostatniego – Wisły) oddzielonych trzema interglacjałami (kromerskim, mazowieckim i eemskim) w nawiązaniu do wcześniej opublikowanych przez profesora (1964) zasad kreowania i wyróżniania jednostek klimatostratygraficznego podziału plejstocenu.

W późniejszych latach (1978, 1980) widział Różycki możliwość podziału zlodowacenia południowopolskiego na zlodowacenia Nidy i Sanu, oddzielone interglacjałem małopolskim oraz podziału zlodowacenia środkowopolskiego na zlodowacenie Odry i Warty, oddzielone interglacjałem lubelskim.

Ważnym dla nauki światowej przedmiotem zainteresowań badawczych Różyckiego były też zagadnienia dotyczące dynamicznego uławicenia glin zwałowych (lodowcowych) i procesów zachodzących w dolnej części moren lądolodów czwartorzędowych (1970), warunków powstawania moren egzaracyjnych z materiału lokalnego na Wyżynie Małopolskiej (1975, 1978), a także zagadnienia genezy i warunków akumulacji lessu (1976, 1986, pośmiertnie 1991). Na szczególne podkreślenie zasługuje podjęcie przez niego tej ostatniej problematyki, sięgającej w pewnym stopniu do lat jego wczesnej młodości spędzonej na obszarze lessowym Ukrainy oraz nawiązującej do obserwacji poczynionych również na obszarze Polski, a przede wszystkim Bułgarii, północnej Ameryki oraz centralnej, południowej i wschodniej Azji. Obserwacje te oraz analiza bogatej literatury (zwłaszcza trudno dostępnych, starszych pozycji rosyjskojęzycznych) stały się dla Różyckiego podstawą opinii, że powstawanie eoliczne lessu związane jest nie tylko ze środowiskiem peryglacjalnym, ale także z tworzeniem lessu na obszarze niektórych pustyń w klimacie ciepłym. Wykazał także, że plejstoceńska akumulacja pyłu lessowego odbywała się przy udziale wiatrów przenoszących ten pył zarówno z większej odległości jak i porywających go z najbliższego sąsiedztwa.

Profesor Różycki jest autorem lub współautorem wielu dziesiątków map geologicznych i geomorfologicznych różnych obszarów Polski, z których największe znaczenie – z uwagi na łatwą dostępność – posiada 5 arkuszy (Lublin, Gdańsk, Kraków, Łódź i Szczecin) Przeglądowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:300 tys. Jest także autorem pełnej uroku opowieści książkowej Geolog detektywem – Na tropach ludzi, kultur i sztuki (1979) traktującej o tym, co geolog może wnieść do badań dziejów kultury materialnej. Jest ona dowodem jego wielkiej pasji badawczej jako naukowca oraz wskazującej na wielki talent pisarski. Niezwykle ważnym autobiograficznym podsumowaniem działalności naukowej i dydaktycznej profesora jest publikacja Jak powstawał mój warsztat naukowy? (1985), którą miałem przyjemność otrzymać z dedykacją „Jak powstawał profesor”. Zawarte w niej fakty i przemyślenia są drogowskazem dla tych wszystkich badaczy, którzy mają okazję skupiać wokół siebie grono uczniów i współpracowników czerpiących z wiedzy i doświadczenia mistrza.

Organizator życia naukowego

Profesor Różycki już podczas studiów działał aktywnie w Kole Przyrodników na Uniwersytecie Warszawskim, w tym w latach 1929–1930 jako przewodniczący tego Koła. W jego ramach organizował zarówno krótkie wycieczki w okolice Warszawy, jak i dłuższe, nawet miesięczne, w których oprócz geologów i geografów brali udział botanicy, zoologowie, a nawet historycy, z których wielu zostało później profesorami.

Gdy w 1933 roku wyłonił się projekt polskiej wyprawy naukowej na Spitsbergen. Różycki wspólnie z Stefanem Bernardzikiewiczem i Stanisławem Siedleckim zajął się przygotowaniem naukowym i organizacyjnym tej wyprawy. W ramach przygotowań zorganizował wyjazd zimowy w Tatry celem nabrania doświadczenia w prowadzeniu badań geologicznych w trudnych warunkach klimatycznych.

Po wojnie Różycki aktywnie włączył się w odbudowę Warszawy, pełniąc obowiązki kierownika Pracowni Fizjograficznej utworzonej przy Biurze Odbudowy Stolicy (1945–1946). Równie aktywnie włączył się na rzecz rozwoju nauki i organizacji dydaktyki w Uniwersytecie Warszawskim. Po uzyskaniu habilitacji (1945) objął kierownictwo Zakładu Geograficznego UW, przystępując do organizacji tej placówki od podstaw. W 1949 roku wraz ze swoją żoną Wiesławą utworzył pracownię fizjografii urbanistycznej działającą do 1952 roku, początkowo w Zakładzie Geograficznym, a potem w Katedrze Geografii Fizycznej. Profesor współpracował z Wojewódzką Komisją Planowania Gospodarczego i Wojewódzką Radą Narodową, od 1951 roku był rzeczoznawcą w Pracowni Fizjograficznej przy Centralnym Biurze Projektów i Studiów ZOR, a następnie w Przedsiębiorstwie Geologicznym i Fizjograficzno-Geodezyjnym GEOPROJEKT. Był jednym z uczestników prac Głównego Urzędu Planowania Przestrzennego. Zainicjował wykonanie wielu opracowań fizjograficznych dla miast Mazowsza: Płońska, Makowa, Różana.

W zakresie geograficznej dydaktyki uniwersyteckiej Różycki wprowadził wiele interesujących i nowych metodycznie zajęć ze studentami. Należały do nich pierwsze w owym czasie kursy terenowe (Mochty, Zakroczym) i kompleksowe opracowania regionalne, wykonywane w ramach ćwiczeń lub tzw. praktikum. Wielokrotnie prowadził wykłady dla nauczycieli na kursach organizowanych przez Ministerstwo Oświaty. Był redaktorem Wydawnictw Geograficznych PZWS (19461948), członkiem redakcji „Geografia w Szkole” (1947–1949) oraz uczestniczył w pracach Komisji Programowej i Komisji Oceny Książek i Podręczników przy Departamencie Nauki w Ministerstwie Oświaty (1946–1948). Miał również istotny wkład w odrodzenie i rozwój Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Geograficznego, którego był wiceprezesem w latach 1945–1951. W latach 1948–1951 pełnił obowiązki Prodziekana, a w okresie 1949–1950 zastępował Dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW.

W ramach działalności na rzecz gospodarki kontynuował w tym czasie (rozpoczęte przed wojną) badania poszukiwawcze złóż rud żelaza. Wykonał opracowanie złóż iłów warwowych dla cegielni „Zielonka”, cegielni w Mochtach i na Równinie Błońskiej. Uczestniczył w opracowaniu wstępnej dokumentacji dla cementowni „Wiek II” oraz w ocenie złóż kamieni budowlanych Jury Polskiej.

Od 1951 roku prof. Różycki przystąpił do szeroko zakrojonej działalności nad opracowaniem podstaw organizacji geologii w Polsce, wchodząc w skład pięcioosobowej Komisji powołanej do realizacji Uchwały Prezydium Rządu. Między innymi pełnił funkcję organizatora Ośrodka Szkolenia Geologów w Warszawie i przygotował założenia dla przeznaczonego dla niego gmachu geologii. Wielokierunkowe prace organizacyjne w tym zakresie doprowadziły we wrześniu 1952 roku do podpisania Dekretu Ministra Szkolnictwa Wyższego o utworzeniu Wydziału Geologii na Uniwersytecie Warszawskim. W tym też roku objął pierwszą w historii nauki polskiej, a nawet światowej – Katedrę Geologii Czwartorzędu, którą zorganizował na Wydziale Geologii UW i kierował nią aż do końca jej istnienia (1968).

W latach 1952–1954 Różycki był dyrektorem naczelnym w Instytucie Geologicznym CUG, pracując jednocześnie w Uniwersytecie Warszawskim. W tym czasie zajmował się opracowywaniem programu prac badawczo-poszukiwawczych uwzględniających w coraz większym stopniu Niż Polski, nad wdrożeniem nowych zasad szczegółowego zdjęcia geologicznego Polski oraz prawidłową oceną złóż. Na okres ten przypadało między innymi zapoczątkowanie poszukiwań siarki w rejonie Tarnobrzega. W latach 1954–1957 jako członek Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej pełnił funkcje opiniodawcze kadr naukowych. Czynił też starania o utworzenie Zakładu (obecnie Instytutu) Nauk Geologicznych PAN, a po jego powołaniu (1956) zorganizował i kierował tam Pracownią (później Zakładem) Geologii Czwartorzędu.

W ramach zajęć dydaktycznych na Wydziale Geologii UW, przy udziale pracowników Zakładu Nauk Geologicznych PAN, wprowadzał nowe metody i eksperymenty badawcze, a także stale doskonalił i rozwijał prowadzone wykłady i ćwiczenia oraz wspólne seminaria i zebrania naukowe. Wśród nich wymienić należy między innymi próbę odtworzenia procesu formowania rzeźby polodowcowej określoną w skrócie jako tzw. eksperyment geomorfologiczny polegający na badaniu wytapiających się brył lodu poprzekładanych i obłożonych materiałem piaszczysto-żwirowym oraz powstających przy tej okazji „mini form rzeźby glacjalnej” (1958). Innym sposobem odtworzenia, tym razem rzeźby fluwialnej (rzecznej), było tworzenie w specjalnym basenie wypełnionym piaskiem przepływu wodnego modelującego poszczególne elementy tej rzeźby. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku „sztucznie” utworzone formy rzeźby były odwzorowywane w formie obrazu hipsometrycznego. Z kolei obraz hipsometryczny odczytywany z map topograficznych był rekonstruowany plastycznie przy użyciu materiału gliniastego.

W drugiej połowie lat 50., gdy w związku z Międzynarodowym Rokiem Geofizycznym zaistniała możliwość ponownej organizacji wypraw polarnych, prof. Różycki wystąpił z programem wznowienia tych wypraw oraz zorganizowania wypraw tropikalnych i stanął na czele Podkomisji Wypraw Polskiego Komitetu Międzynarodowego Roku Geofizycznego przy Prezydium PAN. Aktywnie uczestniczył w przygotowaniu wypraw, a następnie w samych wyprawach do Wietnamu (1956), na Spitsbergen (1958) i na Antarktydę (1958, 1959). Celem wyprawy wietnamskiej był rekonesans w związku z projektem utworzenia w Cha-Pa i w Phu-Lien polskiej stacji naukowej z programem rozszerzonym na wiele dziedzin nauk przyrodniczych. Na Spitsbergenie celem prac było głównie porównanie w rejonie fiordu Van Keulen stanu lodowców po 24 latach, od wcześniejszego pobytu tam profesora, i tym samym odtworzenie przebiegu ich zaniku oraz akumulacji glacjalnej. Na Antarktydzie profesorowi przypadł zaszczyt podniesienia polskiej flagi w Oazie Bungera oraz nadania tamtejszej stacji imienia prof. Antoniego B. Dobrowolskiego. Badania tam przeprowadzone pozwoliły Różyckiemu wykazać dwukrotne zmiany położenia czoła lądolodu antarktycznego w młodszym plejstocenie oraz powiązanie młodszej transgresji morskiej z holoceńskim optimum klimatycznym. Za organizację tych wypraw prof. Różycki został w 1962 roku odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a za zasługi w kształtowaniu kontaktów między Polską a Wietnamem otrzymał wietnamski Order Pracy I klasy.

W latach 1954–1957 Różycki był członkiem Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej do spraw rozwoju kadr naukowych. W 1964 roku zainicjował utworzenie Komitetu Badań Czwartorzędu PAN, którego był pierwszym przewodniczącym. Aktywnie uczestniczył w kongresach INQUA w Madrycie (1957), Warszawie (1961), Denver (1965) i Paryżu (1969). Na zaproszenie archeologów indyjskich uczestniczył w wyprawie na przedpole Himalajów (1967), a na zaproszenie geologów francuskich brał udział w wyprawie naukowej na Saharę (1970), której rezultatem było odkrycie śladów ordowickiego zlodowacenia kontynentu afrykańskiego.

W latach 1971–1975 Różycki zorganizował na Wydziale Geologii UW prawie 70-osobowy Zespół do Spraw Opracowania Warunków Geologicznych Trasy Centralnej Magistrali Kolejowej. Pod jego kierownictwem w zespole tym pracowali specjaliści w zakresie geologii czwartorzędu, geologii inżynierskiej i geotechniki, a także hydrogeologii i geodezji, służąc swą wiedzą w zakresie wyboru optymalnego wariantu wyboru trasy CMK. Powstało wówczas szczegółowe zdjęcie geologiczne trasy tej magistrali w skali 1:10 tys., a także wiele opracowań specjalistycznych dotyczących budowy geologicznej jej przepraw mostowych, przekopów czy też formowanych nasypów kolejowych. Wyrazem uznania dla tych prac było nadanie pracownikom UW przez Ministra Komunikacji kilku medali „Budowniczym Centralnej Magistrali Kolejowej”.

Profesor Różycki był też autorem rozdziału Geologia inżynierska w Podręczniku inżynierii (1949) wydanym przez oficynę Trzaska, Evert i Michalski w Warszawie oraz współautorem (z Leszkiem Lindnerem i Leszkiem Marksem) kilku rozdziałów w podręczniku akademickim Czwartorzęd: osady, metody badań, stratygrafia (1992) wydanym pod redakcją Lindnera przez Polską Agencję Ekologiczną.

Warszawianin

Profesor Różycki w większości swych poczynań naukowych i organizacyjnych był ściśle związany z Warszawą. Jego pierwsze, samodzielnie zebrane materiały źródłowe z otworów świdrowych okolic Warszawy znalazły się w Przewodniku geologicznym po Warszawie i okolicy wydanym pod redakcją prof. Jana Samsonowicza (1927). Wspólnie z prof. Janem Lewińskim opublikował dwa przekroje geologiczne przez Warszawę (1929), także rozprawa doktorska (1931) poświęcona interglacjałowi żoliborskiemu, oparta była na materiałach zebranych głównie na obszarze Żoliborza – dzielnicy Warszawy.

Istotną pozycją w tym dziale dorobku profesora jest także opracowany wspólnie ze Zbigniewem Sujkowskim Atlas Geologia Warszawy (1937) będący jak na owe czasy dziełem unikatowym w skali europejskiej. Poza tekstem objaśniającym do map geologicznych i 4 przekrojów geologicznych przez Warszawę zawierał on trzy mapy geologiczne, z których jedna (A) ukazywała geologię powierzchni terenu, druga (B) sytuację geologiczną na głębokości 5 m, a trzecia (C) tę sytuację na głębokości 10 m od powierzchni. Ponadto zawierał on mapę górnej powierzchni iłów pstrych pliocenu oraz rozmieszczenia dawnych glinianek i stawów na obszarze Warszawy. Warto zaznaczyć, że Atlas ten został wydany przez Dyrekcję Wodociągów i Kanalizacji m.st. Warszawy.

Wyrazem zainteresowań uczonego Warszawą jest też wiele archiwalnych opracowań tekstowych i map fizjograficznych do planu odbudowy Warszawy; dotyczących hipsometrii, geologii, hydrogeologii i geomorfologii – opracowanych przez Różyckiego konspiracyjnie w czasie okupacji (1941), a także późniejsze mapy warstwy suchej i klasyfikacji warunków zabudowy terenu m.st. Warszawy na podstawie danych geologicznych opracowanych przez niego i przy jego udziale (1945) w ramach Pracowni Fizjograficznej Biura Odbudowy Stolicy.

W tym miejscu nie sposób jest pominąć roli prof. Różyckiego w odbudowie systemu nauczania geografii, a potem geologii w powojennej historii Uniwersytetu Warszawskiego. Po powołaniu go na stanowisko kierownika Zakładu Geograficznego UW (1945) wspólnie z prof. Stanisławem Leszczyckim rozpoczął starania połączenia tego Zakładu i Zakładu Antropogeografii w uniwersytecki Instytut Geograficzny i pozyskania budynku dla tego Instytutu oraz innych instytucji geograficznych. W 1951 roku Różycki został powołany przez Prezydium Rządu na organizatora Wydziału Geologii (Ośrodka Szkolenia Geologów) w Uniwersytecie Warszawskim. W pierwszym etapie pracy wraz z zespołem opracował projekt nowego programu studiów, a w drugim etapie przystąpił do pozyskania profesorów i personelu z ośrodków uniwersyteckich w Toruniu, Poznaniu i Lublinie. W następnym roku 1952 (1 października) został podpisany przez Adama Rapackiego, ówczesnego ministra szkolnictwa wyższego, dekret o utworzeniu Wydziału Geologii na Uniwersytecie Warszawskim a 8 października tego roku – organizator przekazał Wydział mianowanemu już w zwykłym trybie pierwszemu dziekanowi Wydziału – prof. Edwardowi Passendorferowi. Profesor Różycki został powołany na kierownika Katedry Geologii Czwartorzędu w tym Wydziale.

Kontynuacją bliskich związków Różyckiego z Warszawą były zbierane przez niego materiały do opracowania 200 lat dziejów nauk geologicznych w Warszawie wydanego w 2002 roku1 przy udziale Tadeusza Wysoczańskiego i przygotowaniu do druku przez Zbigniewa Wójcika. W opracowaniu tym Różycki na podstawie wszystkich dostępnych rodzajów źródeł historycznych przedstawił obraz narastania oraz rozwoju poglądów geologicznych w ośrodku warszawskim. Właściwa historia nauk geologicznych jest tu poprzedzona rozważaniami na temat uwarunkowań wynikających z odsłaniających się w tej części Mazowsza iłów pstrych (plioceńskich) stanowiących surowiec do wyrobu cegieł dla najstarszych budowli warszawskich już w XIII wieku. Opis tych iłów początkowo określanych jako glinki jest pierwszą zapisaną wiadomością geologiczną z terenu Warszawy zawartą przez Wojciecha Tylkowskiego w Physica curiosa napisanej w 1672 roku. Dalsze strony tego opracowania zawierają informacje o tworzeniu zbiorów przyrodniczych, w tym kolekcji minerałów w czasach Jana Kazimierza oraz znaczącej roli w tym zakresie królów z dynastii Wazów, a szczególnie Władysława IV przyczyniającego się do założenia drukarni (1625) i księgarni. Osobne strony poświęcone są zainteresowaniu mineralogią w dobie stanisławowskiej (po wstąpieniu na tron Stanisława Augusta), a także ówczesnemu tworzeniu na terenie Warszawy Towarzystw Naukowych (1767, 1777) oraz Komisji Górniczej (1782).

W dalszej części tego niezwykle interesującego opracowania mamy rozdziały poświęcone czasom Księstwa Warszawskiego, w tym mineralogii i geologii na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim i w Towarzystwie Przyjaciół Nauk oraz o Szkole Akademiczno-Górniczej w Kielcach i Warszawie ze szczególnym uwypukleniem roli Stanisława Staszica, Georga Gottlieba Puscha (Pusza), a także Ludwika Zeuschnera (Zejsznera) dla początków polskiej geologii. Znajdujemy tu także informacje o czasach funkcjonowania Szkoły Głównej i narodzinach pozytywizmu oraz obszerne rozdziały poświęcone opisowi walki o zorganizowanie polskich placówek geologicznych pod koniec XIX wieku i zawiązkom zakładów geologicznych na Uniwersytecie Warszawskim w czasie I wojny światowej. Opracowanie kończy opis pierwszych lat (1915–1917) działalności Zakładów Nauk Geologicznych na Uniwersytecie Warszawskim, w tym czynnego udziału profesorów Stanisława Józefa Thugutta (późniejszego rektora UW) i Jana Lewińskiego (pierwszego dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego) w początkowym okresie organizacyjnym Uniwersytetu.

Ostatnią publikacją prof. Różyckiego – wydaną już po jego śmierci – są fragmenty niedokończonego dzieła pt. Dzieje Warszawy widziane okiem geologa wydane na podstawie zachowanych fragmentów tekstu i ilustracji dzięki wydatnej pomocy córki profesora pani mgr Barbary Różyckiej-Zaryckiej2. Już pierwsze zdania tej publikacji: „Warszawa jest miastem, które daje się lubić, a może nawet kochać. I to miłością trwałą bez względu na to, gdzie los zaniesie człowieka” dowodzą stosunku Różyckiego do naszego miasta. Zawarte w niej, wykreślone ręką profesora ilustracje dotyczące archiwalnych i autorsko opracowanych map, przekrojów, szkiców lokalizacyjnych i panoram poszczególnych fragmentów Warszawy i jej budowli, a także opis poszczególnych części miasta w zależności od pierwotnej sytuacji geomorfologicznej i budowy geologicznej, czynią z tej publikacji frapujący materiał poznawczy. Ma ona ogromne znaczenie dla badaczy zajmujących się nie tylko geologią Warszawy, lecz także jej historią materialną, urbanistyką i planowaniem przestrzennym.

Autor tego tekstu w latach 1963–1988 miał szczęście i zaszczyt być magistrantem i doktorantem prof. Stefana Zbigniewa Różyckiego, a po uzyskaniu habilitacji i tytułu profesora jego bliskim współpracownikiem, pełniącym z inicjatywy prof. Różyckiego funkcję kierownika Zakładu Geologii Czwartorzędu Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1976–2009.

Wybrana literatura

Baraniecka M. D., Marcinkiewicz A., Michalska Z., Stefan Zbigniew Różycki, „Studia Geologica Polonica” 1977, t. LII, s. 6–35 (praca otwiera zbiór publikacji wydanych na 70-lecie urodzin Różyckiego i zawiera wykaz jego publikacji do 1977 roku).

Birkenmajer K., Lindner L., Stefan Zbigniew Różycki (1906–1988) an eminent Polish Polar geologist, „Polish Polar Research” 1989, t. X, nr 1, s. 105–110 (praca zawiera wykaz publikacji polarnych Różyckiego).

Lindner L., Stefan Zbigniew Różycki (1906–1988), „Annales Societatis Geologorum Poloniae” 1989, t. LIX, s. 355–543 (praca zawiera wykaz publikacji Różyckiego po 1977 roku).

Marks L., Stefan Zbigniew Różycki (1906–1988), „Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego” 2006, t. CDXIX, s. 7–18 (praca otwiera zbiór publikacji wydanych w setną rocznicę urodzin Różyckiego).

Smolska E., Stefan Zbigniew Różycki (1906–1988), „Prace i Studia Geograficzne” 2008, t. XL, s. 175–194 (praca zawiera wykaz ważniejszych publikacji i opracowań archiwalnych Różyckiego).

1„Analecta. Studia i materiały z dziejów nauki” 2002, t. XI, nr 1–2, s. 59–139.

2„Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego” 2006, nr 419, s. 69–136.

Wojciech Rubinowicz

Urodzony 22 II 1889 w Sadagórze (Bukowina). Studia na Uniwersytecie Franciszka Józefa w Czerniowcach (1908–1912), doktorat tamże (1914). Dalsze studia w Monachium (1914–1917). Habilitacja na Uniwersytecie w Czerniowcach (1917), docentura tamże (1918–1920). Profesor uniwersytetu w Lublanie (Słowenia) (1920–1922), Politechniki Lwowskiej (1922–1937) UJK (1937–1939), później Iwana Franki (1939–1941 i 1944–1946), UW (1946–1960) oraz Instytutu Fizyki PAN.

Fizyk; autor prac z zakresu kwantowej teorii promieniowania, teorii dyfrakcji, elektrodynamiki i fizyki matematycznej; udowodnił równoważność teorii powstawania zjawisk dyfrakcyjnych Fresnela i Younga (1917); odkrył reguły wyboru i polaryzacji dla przejść kwantowych w atomach przy emisji elektrycznej promieniowania dipolowego (1918); sformułował teorię elektrycznego promieniowania kwadrupolowego (1930).
Członek TNW (1945), PAU (1931), PAN (1952).
Doktoraty honoris causa UJ, UW, Uniwersytetu Humboldta w Berlinie.
Zmarł 13 X 1974 w Warszawie.

Die Beugungswelle in der Kirchhoffschen Theorie der Beugungserscheinungen, „Annalen der Physik” 1917, nr 53, s. 257; Bohrsche Frequenzbedingung und Erhaltung des Impulsmomentes, „Physikalische Zeitschrift” 1918, nr 19, s. 441, 465; Wektory i tensory, Warszawa 1951; Kwantowa teoria atomu, Warszawa 1954; Sommerfeldsche Polynommethode, Berlin 1972.

A. Śródka, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 583–585.

JÓZEF HURWIC

WOJCIECH RUBINOWICZ*

1889–1974

„Gdy 5 września 1917 roku zmarł niespodzianie Marian Smoluchowski1 wydawało się, że nie ma w Polsce fizyka-teoretyka, który by mógł mu szybko dorównać pod względem znaczenia w nauce światowej. Sommerfeld2, obok Bohra jeden z twórców pierwszego kwantowego modelu atomu, napisał o Smoluchowskim we wspomnieniu pośmiertnym w «Physikalische Zeitschrift» z 15 listopada 1917 roku: «Jego imię na zawsze będzie związane z najnowszym rozwojem atomistyki. [...] Nikt nie będzie mógł zastąpić jego pełnej pomysłowości sztuki». Jednakże w tym właśnie czasie powstawała już w instytucie tegoż Sommerfelda w Monachium praca młodego polskiego teoretyka Wojciecha Rubinowicza (do niedawna asystenta uniwersytetu w Czerniowcach, wtedy już asystenta Sommerfelda), która miała znowu wsławić fizykę polską i uczynić z Rubinowicza godnego następcę Smoluchowskiego” – tak zaczyna w 1965 roku w „Problemach”3 piękny artykuł o Rubinowiczu jego uczeń, Roman Stanisław Ingarden4, który jeszcze napisał kilka artykułów biograficznych o swym uwielbianym mistrzu. Mowa tu o pracy, gdzie po raz pierwszy sformułowano tzw. reguły wyboru, które omówimy w dalszym ciągu. Publikacja ta jest cytowana niemal w każdym poważnym opracowaniu historii fizyki, np. w Historii fizyki F. Cajoriego (A History of Physics, wydanie poprawione i rozszerzone, Dover Publ., New York 1962, s. 370). Max von Laue, laureat Nagrody Nobla za odkrycie ugięcia promieni Roentgena w kryształach, w swojej zwięzłej Historii Fizyki (przekład z niemieckiego Armina Teskego, PWN, Warszawa 1957) na s. 62 cytuje inną doniosłą pracę Wojciecha Rubinowicza, w której m.in. „dał on dowód matematyczny, że pojmowanie procesu ugięcia przez Younga jest identyczne z poglądem Fresnela”.

O roli Rubinowicza w rozwoju współczesnej fizyki może też świadczyć następujący fakt. W 1961 roku Amerykańskie Towarzystwo Fizyczne wespół z Amerykańskim Towarzystwem Filozoficznym powołało pod przewodnictwem profesora Johna Archibalda Wheelera5 (który m.in. wraz z Nielsem Bohrem opracował ilościową teorię rozszczepienia jądrowego na podstawie tzw. kroplowego modelu jądra atomowego) komitet mający przeprowadzić wywiady z czołowymi twórcami fizyki kwantowej w latach 1913–1938 dla wydawnictwa „Źródła do historii fizyki kwantowej” (Sources for History of Quantum Physics). Na liście tych uczonych jedynym Polakiem był Wojciech Rubinowicz. W celu przeprowadzenia z nim wywiadu komitet wydelegował w maju 1963 roku do Warszawy profesorów Theo Kahana i Johna L. Heilbrona.

Wojciech Sylwester Piotr Rubinowicz urodził się 22 lutego 1889 roku w Sadogórze, małym miasteczku koło Czerniowiec na Bukowinie wchodzącym wówczas w skład monarchii austro-węgierskiej. Ojciec jego, Damian Rubinowicz, aptekarz, będąc jeszcze uczniem, brał udział w powstaniu styczniowym. Tworzył szczęśliwe małżeństwo z Małgorzatą Anielą Hildegardą z Brodowskich, córką właściciela dóbr ziemskich. Mieli sześcioro dzieci, z których tylko Wojciech i starsza od niego siostra Seweryna Emma Jadwiga dożyli starszego wieku. Reszta zmarła na gruźlicę. Straszliwa ta choroba nie oszczędziła i Wojciecha. Dzieciństwo spędził przykuty do łóżka, chorując na gruźlicę stawu biodrowego. Pozostało mu kalectwo: do końca życia utykał na lewą nogę.

Ze względu na wątłe zdrowie uczył się w domu pod kierunkiem prywatnego nauczyciela. Zdając następnie egzamin z zakresu czterech klas szkoły powszechnej, otrzymał oceny bardzo dobre ze wszystkich przedmiotów z wyjątkiem, oczywiście, gimnastyki. Miał teraz rozpocząć naukę gimnazjalną w Czerniowcach. Rodzice mieli do wyboru gimnazjum ukraińskie, rumuńskie lub niemieckie. Wybrali to ostatnie. Wojciech nie zdał tu jednak egzaminu wstępnego z powodu słabej znajomości niemieckiego. Dopiero rok później został uczniem ośmioklasowego Pierwszego Gimnazjum Państwowego w Czerniowcach. Rodzice ulokowali 11-letniego Wojciecha na stancji, zanim po kilku latach, po sprzedaniu apteki w Sadogórze, sami nie przenieśli się do Czerniowiec, gdzie kupili aptekę.

Wojciech Rubinowicz był uczniem przeciętnym. W swych wspomnieniach (cytowanych przez Ingardena w książce Fizyka i fizycy6, wydanej w 1994 roku przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), chwali jednego ze swych nauczycieli fizyki, który „Swoim pięknym wykładem wzniecał w naszych duszach zapał do fizyki”. Nie miał natomiast szczęścia do nauczycieli matematyki. „W klasie trzeciej – pisze – dostałem ze szkolnego wypracowania matematycznego ku wielkiemu zdumieniu ocenę niedostateczną. Okazało się mianowicie, że pewne zadanie geometryczne rozwiązałem inaczej niż pozostali moi koledzy, tak że nauczyciel matematyki nie spostrzegł, że zadanie jest poprawnie rozwiązane. Uznał jednak moją reklamację i poprawił mi ocenę”. W dalszym miejscu wspomnień czytamy: „Nauczyciel, który uczył nas matematyki, począwszy od klasy czwartej aż do ósmej, kładł nacisk na zadania wymagające do ich rozwiązywania rachunków liczbowych, których nienawidziłem z głębi serca mojego”. Będąc w ósmej klasie, Rubinowicz zachorował na gruźlicę płuc. Rodzice wysłali go do Zakopanego do sanatorium Kazimierza i Bronisławy (starsza siostra Marii Skłodowskiej-Curie) Dłuskich. Mimo przerwy w nauce ukończył klasę ósmą, otrzymując zarówno z matematyki, jak i z fizyki, oceny dostateczne. Niezależnie zaś od nauki szkolnej samodzielnie opanował rachunek różniczkowy i całkowy. Poza szkołą uczył się też języka francuskiego i angielskiego, a także gry na fortepianie.

Po zdaniu w 1908 roku matury, odbywając przez pewien czas praktykę farmaceutyczną w aptece ojca, wstąpił na Uniwersytet (niemiecki) Franciszka Józefa (Alma Mater Francisco-Josephina) w Czerniowcach. Studiował matematykę i fizykę na Oddziale Matematyczno-Przyrodniczym Wydziału Filozoficznego.

Matematyki nauczał Słoweniec Josef Plemejl. Na wykłady przychodził prawie zawsze nieprzygotowany i często odwoływał to, co powiedział poprzednio. „Ale zdaje się – pisze Rubinowicz – właśnie dlatego, że wykładając, sam sobie wyjaśniał, co wykładał, wykłady jego były bardzo interesujące”. Na marginesie tej uwagi Rubinowicza warto przytoczyć analogiczną opinię ze wspomnień wielkiego Arnolda Sommerfelda z czasów, gdy u niego w Monachium pracował Rubinowicz. Cytuję za Ingardenem: „starałem się zawsze w swoich specjalnych wykładach wyjaśniać dla siebie i moich słuchaczy problemy, nad którymi pracowałem. [...] Kiedy raz chciałem wygłosić pewien wykład o bardzo problematycznym przedmiocie, zapytał mnie mój ówczesny asystent Rubinowicz (dziś profesor we Lwowie), czy wiem coś właściwie na ten temat, odpowiedziałem mu: Gdybym coś wiedział, nie byłbym o tym wykładał”.

Wróćmy do Plemejla. Zdarzyło mu się kiedyś, że roztrzepany wytarł tablicę zamiast gąbką swoim kapeluszem. Rubinowicz stwierdził, iż jego wykładom z teorii funkcji analitycznych zawdzięcza umiłowanie tego działu matematyki, które pozostało mu na całe życie. Metody funkcji analitycznych odgrywały doniosłą rolę w jego pracach. W 1910 roku pojawił się na Uniwersytecie drugi matematyk, prof. Hans Hahn, wybitny specjalista tzw. nowoczesnej matematyki opartej na topologii i teorii mnogości.

Fizykę doświadczalną wykładał prof. Josef R. von Geitler7, siostrzeniec odkrywcy fal elektromagnetycznych, sławnego Heinricha Hertza. Fizykę teoretyczną reprezentował prof. Michał Radaković, uczeń Ludwiga Boltzmanna, jednego z twórców fizyki statystycznej.

W 1910 roku rozpoczęła studia matematyki i fizyki na uniwersytecie w Czerniowcach przyszła żona Rubinowicza, o trzy i pół roku od niego młodsza Elżbieta (Elsa) Norst, córka dr. Antoniego Norsta, wieloletniego sekretarza uniwersytetu w Czerniowcach, późniejszego radcy dworu w Wiedniu. Elżbieta Norst po maturze chciała wprawdzie studiować medycynę, ale ponieważ na tamtejszym uniwersytecie nie było wydziału lekarskiego, zapisała się na Wydział Filozoficzny. Oddajmy teraz głos Rubinowiczowi, zakochanemu w młodszej koleżance: „Zawsze podziwiałem umysł mojej przyszłej żony, który pozwalał jej zrozumieć w mgnieniu oka najbardziej zawiłe rozważania matematyczne lub fizyczne, podczas gdy ja musiałem niekiedy walczyć o zrozumienie. Ona znowu uważała, że jestem dobrze zapowiadającym się naukowcem, ponieważ pewnego razu profesor Radaković wyraził się o mnie pochlebnie, w co ona zdaje się uwierzyła”. Elżbieta Norst udostępniała Rubinowiczowi notatki z wykładów, na których był nieobecny. Ona też pomogła mu swoimi wyjaśnieniami tuż przed egzaminem z filozofii uzyskać pozytywny wynik z tego przedmiotu. Był to warunek dopuszczenia do egzaminu nauczycielskiego, odpowiadającego mniej więcej polskiemu magisterium.

Tu warto zaznaczyć, że ukończywszy uniwersytet Rubinowicz, któremu w czasach szkolnych język niemiecki sprawiał trudności, lepiej nim władał niż polskim. Wpływ środowiska niemieckojęzycznego przeważył nad oddziaływaniem domu rodzinnego.

W 1912 roku, po ukończeniu czteroletnich studiów zakończonych egzaminem nauczycielskim, Wojciech Rubinowicz został asystentem profesora Geitlera w Zakładzie Fizyki Doświadczalnej. Kierownik Zakładu zasugerował nowemu asystentowi temat pracy doktorskiej, w której należało sprawdzić pewne właściwości fal elektromagnetycznych. Napotkane trudności doświadczalne skłoniły jednak doktoranta do spróbowania sił w fizyce teoretycznej. Profesor Radaković dał mu do zreferowania na swoim seminarium pracę Arnolda Sommerfelda z 1894 roku o dyfrakcji (uginaniu) płaskiej fali padającej na półpłaszczyznę. Po przestudiowaniu tej pracy Rubinowicz zastosował tzw. transformację Fouriera do zagadnień dyfrakcyjnych i opracował również inne niż Sommerfeld przypadki. W ten sposób powstała rozprawa doktorska Rubinowicza: Przyczynek do zagadnienia ścisłego rozwiązania pewnych zagadnień dyfrakcyjnych na klinie i zwierciadle klinowym (Zur Frage der Strenger Loesung einiger Beugungsprobleme am Keil und Winkelspiegel). Praca nosi podpis: Adalbert Rubinowicz. Adalbert jest tłumaczeniem polskiego imienia „Wojciech” na niemiecki, a także na inne języki. Imieniem „Adalbert” podpisane są wszystkie prace Rubinowicza ogłoszone poza Polską.

Promotorem (formalnym) pracy doktorskiej Rubinowicza był profesor Geitler, recenzentami zaś – dwaj znakomici nauczyciele doktoranta, profesorowie Plemejl, wówczas dziekan Wydziału, i Radaković. Promocja doktorska odbyła się 7 lipca 1914 roku, a więc trzy tygodnie przed wybuchem I wojny światowej. Z tego to powodu rozprawa doktorska Rubinowicza nigdy nie została opublikowana. W pracy tej autor z niezwykłą dojrzałością przedstawia program dalszych badań w teorii dyfrakcji, który będzie realizował w ciągu kilkudziesięciu lat.

Zwróćmy przy okazji uwagę na to, że na prowincjonalnym uniwersytecie w Czerniowcach żywo interesowano się nowościami nauki. Istniał duży przepływ informacji między tą uczelnią a Uniwersytetem Wiedeńskim i licznymi uniwersytetami w Niemczech. Wybiegając nieco naprzód, zauważmy, że w 1918 roku na miejsce Radakovicia zaproszono do Czerniowiec Erwina Schrödingera, współtwórcę mechaniki kwantowej (falowej). Jego przyjazd stał się niemożliwy tylko ze względu na komplikacje związane z rozpadem monarchii austro-węgierskiej. Potem Schrödinger zaproponował na swoje miejsce Rubinowicza, sam zaś przeszedł z Wiednia do Jeny, a następnie do innych uniwersytetów europejskich.

Zacytuję, za Ingardenem, fragment wspomnianej wyżej rozmowy fizyków amerykańskich z Rubinowiczem z 1963 roku, nagranej na taśmę magnetofonową, a następnie przepisanej. Oto odpowiedź Rubinowicza na pytanie profesora Kahana, kiedy się zaznajomił ze słynną pracą Bohra (o kwantowym modelu atomu), opublikowaną w 1913 roku: „Jeszcze w Czerniowcach, gdyż myśmy tam mieli «Philosophical Magazine». Geitler był mianowicie bardzo bogaty i abonował prywatnie niektóre czasopisma fizyczne [...]”

Kahan: „Tak, a kto zwrócił pańską uwagę na pracę Bohra?”.

Rubinowicz: „Tego nie mogę sobie dokładnie przypomnieć. Ale prawdopodobnie był to profesor Geitler”.

Kahan: „Na małym Uniwersytecie Czerniowickim było większe zainteresowanie dla nowych teorii kwantowych niż w całej Francji (śmiech). Muszę to stwierdzić, to jest zupełnie niesłychane, że już w Czerniowcach odbywały się seminaria o promieniowaniu cieplnym, podczas gdy we Francji, z wyjątkiem Langevina8 i Bauera, w ogóle nikt się o to nie troszczył; tak, dwaj w całej Francji! Dlatego wydaje mi się tak godne uwagi, że miał pan szczęście posiadania dwóch tak inteligentnych nauczycieli”. Dodajmy, iż Edmond Bauer, zajmujący się teorią względności, był asystentem Paula Langevina.

Podczas wojny uniwersytet w Czerniowcach, wskutek bliskości frontu, był zamknięty. Rubinowicz, zwolniony z powodu kalectwa ze służby wojskowej, pojechał w 1916 roku, ze względu na temat swej pracy doktorskiej, do Monachium do Arnolda Sommerfelda. Zainteresowania Sommerfelda kierowały się jednak od pewnego czasu ku zagadnieniom kwantowym związanym z budową atomu. Szczytowym osiągnięciem monachijskiego uczonego było opracowanie w 1915 roku teorii struktury subtelnej widm atomowych (opublikowanej rok później9), dopuszczającej istnienie eliptycznych (obok kołowych) orbit elektronów w atomie.

Monachium było w tym czasie jednym z najwybitniejszych ośrodków fizyki światowej. Dwuipółletni okres monachijski był w życiu Rubinowicza najbardziej twórczy. Wykonał tu pięć prac, z których dwie wniosły fundamentalny wkład do fizyki teoretycznej i wprowadziły na trwałe jego nazwisko do historii tej dyscypliny. Prace te stały się źródłem wielu następnych prac Rubinowicza, jego uczniów i innych autorów.

Pierwsza z tych doniosłych prac Rubinowicza, związana z jego pracą doktorską, nosi tytuł: Fala ugięcia w Kirchhoffa teorii zjawisk dyfrakcyjnych (Die Beugungswelle in der Kirchhoffschen Theorie der Beugungserscheinungen). Opublikowana została w 1917 roku w „Annalen der Physik”10. Sommerfeld zaliczył ją, jak i swoje własne badania dyfrakcji, do matematyki (stosowanej). O ile czerniowiecką rozprawę doktorską Rubinowicza zainspirowały, jak już wspomnieliśmy, dawne badania Sommerfelda, praca dyfrakcyjna Rubinowicza z okresu, gdy był już jego współpracownikiem w Monachium, paradoksalnie była wykonana bez wpływu nowego mistrza, który się wtedy – jak wiemy – interesował czym innym. W swej pracy o dyfrakcji Sommerfeld zastosował ścisłą metodę matematyczną, ale ograniczył się do nielicznych tylko przypadków, podczas gdy Rubinowicz znalazł metodę wprawdzie przybliżoną, lecz zupełnie ogólną. Rozwijając teorię dyfrakcji, opracowaną w 1882 roku przez niemieckiego fizyka Gustava Roberta Kirchhoffa11, Rubinowicz matematycznie rozdzielił całkowitą falę ugiętą na krawędzi otworu na dwie części: falę „geometryczną” dającą ostry cień przesłony oraz „czystą falę ugiętą” warunkującą rozmycie cienia. Stworzył w ten sposób teorię tzw. brzegowej (krawędziowej) fali dyfrakcyjnej i udowodnił hipotetyczną koncepcję wysuniętą w 1802 roku przez angielskiego fizyka Tomasa Younga12.

Sommerfeld w swym podręczniku optyki przypisuje teorii Rubinowicza wielkie znaczenie. W podstawowej monografii o zasadach optyki M. Borna i E. Wolfa (Principles of Optics, Electromagnetic Theory of Propagation, Interference and Difraction of Light, Pergamon Press, London 1959) teorii Rubinowicza poświęcono cały rozdział.

Druga doniosła publikacja Rubinowicza, która zainicjowała cykl prac z kwantowej teorii promieniowania, ma tytuł: Bohra warunek częstości i zachowanie momentu pędu (Bohrsche Frequenzbedingung und Erhaltung des Impulsmomentes)13. Podany przez Bohra warunek częstości jest to zasada zachowania energii w procesach emisji lub absorpcji promieniowania dla układu atom-promieniowanie. Głosi ona, że energia wysłanego lub pochłoniętego fotonu równa się różnicy energii stanów kwantowych końcowego i początkowego, tj. łączy ona linie widma atomowego z kwantowymi poziomami energetycznymi atomu. Rubinowicz wysunął myśl, iż w emisji i absorpcji powinna również być spełniona zasada zachowania innej wielkości, zwanej momentem pędu. Wychodząc z tych dwóch zasad zachowania, otrzymał reguły wyboru dla (azymutalnej i magnetycznej) liczb kwantowych (w przypadku elektrycznego promieniowania dipolowego). Liczby kwantowe charakteryzują stan atomu. Reguły wyboru wyjaśniają, dlaczego nie pojawiają się w widmie atomowym linie, których się można spodziewać na podstawie warunku (częstości) Bohra. Rubinowicz wyprowadził reguły wyboru na gruncie tzw. starszej teorii kwantów, tj. opartej na modelu Bohra, ale okazały się one prawdziwe również w mechanice kwantowej i w kwantowej teorii pola, później opracowanych.

Praca Rubinowicza była gotowa w końcu 1917 roku. Nie została jednak wtedy wysłana do druku, gdyż Sommerfeld chciał, by autor wyprowadził ze swych założeń jeszcze pewien wniosek, co się jednak później okazało niemożliwe. Pracę wysłano do „Physikalische Zeitschrift” dopiero w maju 1918 roku, gdy Sommerfeld otrzymał od Bohra pierwszą część jego pracy O kwantowej teorii linii widmowych (On the Quantum Theory of Line Spectra)14, gdzie podano pewną część wyników Rubinowicza, otrzymanych niezależnie i w inny sposób (na podstawie tzw. zasady korespondencji). Dalszą zwłokę w publikacji pracy spowodował powojenny... brak papieru.

Rubinowicz tymczasem wrócił na uniwersytet w Czerniowcach, który wznowił już swą działalność, by się tam habilitować. Uprzednie próby znalezienia stanowiska pracownika nauki w odrodzonej Polsce nie dały wyniku. Notabene, przez cały czas pobytu w Monachium Rubinowicz pobierał uposażenie asystenta uniwersytetu w Czerniowcach jako znajdujący się na płatnym urlopie.

Jako rozprawę habilitacyjną Rubinowicz przedstawił wykonaną w Monachium pracę o dyfrakcji. Wprawdzie za bardziej wartościową uważał swą pracę kwantową, ale ta wtedy się jeszcze nie ukazała.

Warto tu zacytować z artykułu Ingardena w „Problemach” fragment listu Sommerfelda z 1919 roku do Geitlera, wtedy już profesora w Wiedniu: „Punkt widzenia Rubinowicza jest znacznie bardziej zadowalający niż Bohra w jego ostatniej pracy. Przystępuję wkrótce do VI rozdziału mojej książki o budowie atomu i liniach widmowych, gdzie przedstawię ze specjalnym zadowoleniem idee Rubinowicza”. Książka Sommerfelda15, najbardziej znana monografia fizykalna tamtych czasów, ukazała się jeszcze w 1919 roku. W przedmowie autor pisze (w przekładzie Ingardena) m.in.: „Najtrudniejsze, a zarazem najciekawsze pytanie będzie omówione w rozdziale szóstym, mianowicie stosunek teorii falowej do teorii kwantów. Jeszcze przed dwoma laty przerzucenie mostu między starym światem fal a nowym światem kwantów wydawało się beznadziejne. Obecnie most ten został przerzucony dzięki idei, aby obok energii rozważać pęd i moment pędu promieniowania i porównać je z odpowiednimi wielkościami w atomie. Ideę tę poznałem po raz pierwszy w licznych rozmowach z moim współpracownikiem Rubinowiczem. Została ona jednak równocześnie z Rubinowiczem sformułowana i opublikowana przez Bohra; stanowi ona, jak tu starałem się przedstawić w rozdziale szóstym, pierwszy i ostatni krok w pogodzeniu teorii falowej z teorią kwantów”. W paragrafie 2 tego rozdziału zatytułowanym Zasada wyboru i reguła polaryzacji (Auswahlprinzip und Polarisationsregel) czytamy: „Reguły wyboru i polaryzacji pochodzą, podobnie jak przedstawione tu sposoby rozumowania, od W. Rubinowicza”.

Sommerfeld uważał Rubinowicza za jednego ze swych najzdolniejszych uczniów i zaliczał go do swoich bliskich przyjaciół. Zachowała się teczka z 50 jego listami do Rubinowicza.

Lata 1918–1920 spędził Rubinowicz jako docent fizyki teoretycznej na uniwersytecie w Czerniowcach. Gdy w 1920 roku miasto to włączono do Rumunii, po krótkim pobycie w Wiedniu, objął jako profesor zwyczajny katedrę fizyki teoretycznej w Lublanie, stolicy Słowenii, wchodzącej wtedy w skład Jugosławii. W czasie swej profesury w Lublanie Rubinowicz, na zaproszenie Nielsa Bohra, dwukrotnie, w roku 1920 i 1922, wykładał po około 6 miesięcy w Kopenhadze, która stawała się drugim po Monachium wielkim ośrodkiem fizyki teoretycznej. Poza wykładami w kopenhaskim Instytucie Fizyki Teoretycznej, noszącym obecnie imię Bohra, Wojciech Rubinowicz, a także jego niedawno poślubiona żona dr Elżbieta Norst-Rubinowicz, wygłosili kilka odczytów w Duńskim Towarzystwie Fizycznym.

W czasie swych pobytów w Kopenhadze Rubinowicz i o trzy i pół roku starszy Niels Bohr serdecznie się zaprzyjaźnili. Przyjaźń ich trwała do śmierci Bohra. W archiwum Rubinowicza zachowało się 31 listów Bohra. Rubinowicz poświęcił duńskiemu przyjacielowi kilka artykułów w „Postępach Fizyki” i w „Problemach”.

W 1922 roku, po powrocie z Kopenhagi, zrealizowało się marzenie Rubinowicza: praca w Polsce. Wydział Ogólny Politechniki Lwowskiej zaprosił go na Katedrę Fizyki Teoretycznej. Odtąd do końca życia (zmarł 13 października 1974 roku) pozostał w kraju. W 1934 roku Wydział Ogólny zlikwidowano. Rubinowicz przeszedł na Wydział Inżynierii Lądowej i Wodnej jako profesor mechaniki ogólnej. Od roku 1937 do wybuchu II wojny światowej kierował Katedrą Fizyki Teoretycznej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W okresie władzy radzieckiej, tj. w latach 1939–1941 i 1944–1946, był kierownikiem takiejż katedry na Uniwersytecie Lwowskim, przemianowanym na Uniwersytet Iwana Franki. W okresie okupacji niemieckiej, tj. w latach 1941–1944, zajmował się tajnym nauczaniem. W 1946 roku z żoną i synem Janem, przyszłym architektem, przyjechał do Warszawy i na Uniwersytecie Warszawskim objął Katedrę Mechaniki Teoretycznej, a następnie Katedrę Optyki i Mechaniki. Pozostawał na niej do 1960 roku, mimo że już w 1959 roku osiągnął wiek emerytalny. Do końca życia, tj. do 1974 roku, był profesorem w Zakładzie Fizyki Teoretycznej Instytutu Fizyki PAN.

Pomijając badania z zakresu teorii falowodów (rury metalowe umożliwiające skanalizowanie i przesyłanie mikrofal elektromagnetycznych) i liczne prace z fizyki matematycznej, Rubinowicz ze swymi uczniami prowadził równolegle badania w dwóch kierunkach wytyczonych przez omówione wyżej jego dwie wczesne prace: z teorii dyfrakcji i zagadnienia reguł wyboru. Z drugiej z tych prac, dotyczącej elektrycznego promieniowania dipolowego, zrodziła się uogólniona teoria promieniowania multipolowego (wielobiegunowego). Warto tu przypomnieć, iż promieniowanie elektromagnetyczne polega na rozchodzeniu się w przestrzeni zaburzenia pola elektromagnetycznego (fali). Najprostszym przypadkiem wzbudzenia i rozprzestrzeniania się promieniowania jest drganie dipola elektrycznego. W odniesieniu do dipola elektrycznego cząsteczki (czy atomu) jest to w języku kwantowym przejście dipolowe elektryczne (z poziomu energetycznego wzbudzonego do poziomu niższego). Promieniowanie multipolowe jest to promieniowanie nie tylko dipolowe, ale również kwadrupolowe, oktopolowe itd., tj. wysyłanie promieniowania przez układ odpowiednio dwóch, czterech, ośmiu itd. ładunków elektrycznych lub magnetycznych. Linie widmowe „zabronione” dla dipola mogą się okazać „dozwolone” np. dla kwadrupola.

W okresie lwowskim Wojciech Rubinowicz ze swymi uczniami Janem Blatonem16 i Bazylim Milianczukiem zbadał dokładnie z punktu widzenia mechaniki kwantowej reguły wyboru dla różnych typów promieniowania multipolowego, w szczególności elektrycznego kwadrupolowego. W 1930 roku Rubinowicz wyjaśnił, że tajemnicza zielona linia, występująca w widmie zorzy polarnej, przez pewien czas przypisywana hipotetycznemu pierwiastkowi geokoronowi, pochodzi od kwadrupolowego elektrycznego promieniowania tlenu, wzbroniona zaś jest w przypadku promieniowania dipolowego. Potwierdziły to badania doświadczalne Rudolfa Frerichsa i Johna S. Campbella17. Przewidziane przez Rubinowicza i Blatona promieniowanie dipolowe magnetyczne wykrył w warunkach laboratoryjnych Henryk Niewodniczański18, wówczas asystent Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie; mianowicie, badając mieszaninę pary ołowiu z helem lub argonem, otrzymał wzbronioną (w innych warunkach) linię niezjonizowanego ołowiu.

Poza Sommerfeldem i Bohrem prace Rubinowicza i jego uczniów cytowało również wielu innych wybitnych fizyków. Należeli do nich fizyk niemiecki Max Born19, laureat Nagrody Nobla w 1954 roku za statystyczną interpretację mechaniki kwantowej i za teorię sieci krystalicznej, a zwłaszcza fizyk francuski Alfred Kastler20, który w 1966 roku otrzymał Nagrodę Nobla za opracowanie metody pompowania optycznego. Zjawisko polega na wywoływaniu metodami optycznymi inwersji obsadzenia elektronami poziomów kwantowych w atomie, jonie lub cząsteczce: zwiększa się liczba atomów, jonów czy cząsteczek w krótkożyciowym stanie wzbudzonym. Zwiększenie tą drogą obsadzenia wybranego stanu jest podstawą m.in. działania tak dziś rozpowszechnionych laserów (ogólnie: elektroniki kwantowej). Kastler przy różnych okazjach oświadczał, że prace Rubinowicza były dla niego inspiracją w badaniach pompowania optycznego.

Rubinowicz ogłosił 109 prac, w tym 10 książek. Wykładał na wielu uniwersytetach zagranicznych. Był m.in. członkiem (czynnym) Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Polskiej Akademii Umiejętności (przybranym, a następnie czynnym). Z chwilą utworzenia Polskiej Akademii Nauk został jej członkiem rzeczywistym, gdy 41 innych wybitnych uczonych, członków zawieszonej PAU, zostało członkami tytularnymi PAN o ograniczonych uprawnieniach. Rubinowicz miał doktoraty honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Warszawskiego, a także Uniwersytetu Humboldta w Berlinie. Otrzymał liczne nagrody. Był odznaczony różnymi orderami, w tym Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Polskie Towarzystwo Fizyczne, którego był członkiem honorowym, przyznało mu swe najwyższe wyróżnienie, medal Smoluchowskiego.

Po wojnie poznałem osobiście, ale nie pamiętam, w jakich okolicznościach, profesora Wojciecha Rubinowicza i jego małżonkę dr Elżbietę Rubinowicz. Blisko z nimi się zaprzyjaźniłem.

Profesor Rubinowicz był niskiego wzrostu i wskutek kalectwa niezgrabny. Ale ładna twarz jego promieniała inteligencją i dobrocią. Państwo Rubinowiczowie mieszkali pod numerem 74 przy ulicy Hożej, a więc naprzeciwko uniwersyteckiego gmachu fizyki (Hoża 69). Droga z domu do pracy i z powrotem nie sprawiała zatem profesorowi wiele trudności.

Pani Rubinowicz była z wyglądu i zachowania bardzo staroświecka. Zrezygnowała z własnej działalności naukowej, mimo iż dobrze była do niej przygotowana. Dumą natomiast napawały ją sukcesy naukowe męża. Starała się stworzyć mu jak najlepsze warunki do pracy i troszczyła się, by niczego mu nie brakowało. Dbała o jego strój i wygody. Istotnie, był zawsze starannie ubrany z nieodłączną muszką.

W odróżnieniu od drugiego wybitnego fizyka-teoretyka w tym samym gmachu, prof. Leopolda Infelda21, Rubinowicz był niezmiernie skromny. Zdarzało się wskutek tego, iż czasami o nim w Polsce zapominano, gdy za granicą był ogromnie ceniony i szanowany. Takie uchybienia bardzo panią Rubinowicz bolały.

Z prof. Rubinowiczem spotykałem się na copiątkowych konwersatoriach, organizowanych przez prof. Stefana Pieńkowskiego22 w uniwersyteckim Instytucie Fizyki Doświadczalnej przy ul. Hożej 69. Przychodzili również fizycy spoza Uniwersytetu oraz kilku chemików. Referowano osiągnięcia własne i nowości z literatury naukowej. Dyskusje kontynuowano w miłej atmosferze przy herbacie z ciastkami.

Z prof. Rubinowiczem odbyłem w jego gabinecie wiele rozmów na tematy naukowe i organizacyjne, a czasami i inne. Wraz z moją żoną utrzymywaliśmy również stosunki towarzyskie z państwem Rubinowicz. W ich mieszkaniu poznałem osobiście Alfreda Kastlera. Jego to interwencji zawdzięczam zaproszenie mnie wraz z rodziną przez rząd francuski w 1969 roku do osiedlenia się we Francji, gdy w wyniku tzw. wydarzeń marcowych 1968 roku pozbawiono mnie katedry na Politechnice Warszawskiej. Wybiegając naprzód, dodam, iż później we Francji współpracowałem kilka lat z Kastlerem w Komisji Historii Nauki Francuskiego Towarzystwa Fizyki. Nigdy jednak ani słowem nie wspomniał o swoich staraniach w mojej sprawie. Dowiedziałem się o tym przypadkowo od kogoś innego.

Wracam do Rubinowiczów. Wojciech Rubinowicz interesował się historią fizyki, a zwłaszcza biografistyką jej twórców. Opublikował w „Postępach Fizyki” m.in. następujące interesujące artykuły: Wkład Tomasza Younga w teorię uginania23 (1958), Odkrycie kwantów przez Maxa Plancka (1959), Erwin Schrödinger24 (1961). Pozwolę sobie zacytować zakończenie tego ostatniego artykułu: „Wspomnienie o Schrödingerze nie dawałoby pełnego obrazu jego niezwykłej osobowości bez choćby wzmianki o bogactwie jego wszechstronnych zdolności. Był poetą, rzeźbiarzem, był znawcą dawnego i współczesnego malarstwa i władał biegle kilkoma językami. Poza tym interesował się poważnie zagadnieniami filozoficznymi, publikując na ten temat kilka rozpraw i książek.

Ostatni raz odwiedziłem Schrödingera w Wiedniu, w końcu października 1958 roku. Był wówczas już zmęczony chorobą, ale mimo to równie serdeczny i czarujący jak dawniej. Wtedy też wręczył mi fotografię, którą tu Czytelnikom przekazuję. I tak pozostanie mi Schrödinger w pamięci. Prosty, skromny człowiek, ale jakże gigantyczny umysł!”.

Nielsowi Bohrowi poświęcił Rubinowicz kilka artykułów25, m.in. w „Postępach Fizyki” w 1955 roku w 70. rocznicę urodzin uczonego i obszerniejszy w 1963 roku, tuż po jego śmierci (w listopadzie poprzedniego roku).

Jako prezes Polskiego Towarzystwa Fizycznego dbał, by „Postępy Fizyki” nie zapominały rocznic związanych z życiem i działalnością wielkich fizyków. W 1956 roku z okazji 250. rocznicy urodzin Beniamina Franklina skłonił mnie, bym napisał do „Postępów” artykuł26 o tym wybitnym uczonym i mężu stanu. Szczególnie zaś troszczył się, by pamiętano o zmarłych polskich fizykach. Z jego inicjatywy w 1963 roku w rocznicę zgonu Józefa Rolińskiego27 poświęciłem mu w „Postępach” dość obszerne wspomnienie28. Był to mój niewątpliwy obowiązek moralny, gdyż po przejściu profesora Rolińskiego na emeryturę, na jego wniosek, objąłem po nim kierownictwo katedry fizyki na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej. Był to jeden z najwybitniejszych w Polsce przedstawicieli fizyki technicznej i jeden ze współtwórców polskiej metrologii. Był przy tym wyjątkowo skromny i wskutek tego mało o nim wiedziano.

Pracownicy nauki często okazują niechęć do upowszechniania nauki. Nie należał do nich Rubinowicz, będący – zdawałoby się – przeciwieństwem popularyzatora. Żona jego była autorką czarujących książeczek dla dzieci, w których tłumaczyła prawa fizyki na przykładzie działania zabawek i przedmiotów życia codziennego. Wojciech Rubinowicz nie miał wprawdzie jej talentu literackiego, ale pisał bardzo przystępnie artykuły popularne. Mimo że miał umysł wybitnie matematyczny, potrafił tłumaczyć zagadnienia fizyki bez uciekania się do matematyki. W 1962 roku zamieścił w „Problemach” znakomity artykuł popularny zatytułowany: Kwantowa teoria atomu i jej twórca Niels Bohr i jego dzieło29 Dla zilustrowania zależności między fizyką klasyczną a starszą teorią kwantów, przedstawił prosty schemat: na płaszczyźnie, gdzie poszczególne punkty symbolizują fakty fizyczne, wytyczył dwa obszary częściowo się nakładające; w obrębie jednego znajdują się fakty zrozumiałe (ilościowo) na gruncie fizyki klasycznej, drugi obszar obejmuje fakty zrozumiałe (tylko jakościowo) na podstawie założeń starszej teorii kwantów, w części wspólnej obu obszarów znajdują się fakty dające się wytłumaczyć zarówno na gruncie fizyki klasycznej, jak i teorii kwantów. Następnie autor wiąże to z wartościami liczb kwantowych i stąd przechodzi do wyjaśnienia Bohrowskiej zasady korespondencji, czyli odpowiedniości stanowiącej narzędzie do odkrywania praw kwantowych.

W artykule tym Rubinowicz charakteryzuje Bohra jako „twórcę największego przełomu w fizyce od czasów Newtona”. Podaje tam też wiele mało znanych szczegółów z życia duńskiego uczonego, m.in. wspomina o jego zamiłowaniach sportowych, zwłaszcza do gry w piłkę nożną. A oto, co Rubinowicz napisał o umysłowości Bohra: „Bohr bardzo powoli myślał i kojarzył. Ujawniało się to np. w kinie, gdzie zasypywał sąsiadów pytaniami, aby móc nadążyć za akcją toczącą się na ekranie. Uderzało to również podczas dyskusji naukowych, kiedy to Bohr bywał często wśród grona zebranych ostatnim, który zrozumiał argumenty wykładowcy. Ale jakże często okazywało się przy tym, że właśnie Bohr był tym jedynym, który zauważył błędy w argumentacji i wnioskowaniu wykładającego”.

W „Problemach” Rubinowicz zamieścił również biogram30 swego najzdolniejszego ucznia, Jana Blatona, którego imponującą działalność badawczą i dydaktyczną przerwała w 1948 roku tragiczna śmierć w Tatrach.

25 kwietnia 1967 roku prof. Rubinowicz wraz z, także już nieżyjącym, chemikiem kwantowym Włodzimierzem Kołosem31 i prof. medycyny Witoldem Rudowskim32 oraz mną chętnie wziął udział w imprezie publicznej (zorganizowanej w Warszawie przez Klub Międzynarodowej Książki i Prasy „Ruch”, Towarzystwo Wiedzy Powszechnej i dziennik „Express Wieczorny” w ramach cyklu „Z nauką na ty”), poświęconej omówieniu odkryć naukowych wyróżnionych w 1966 roku Nagrodami Nobla i naszkicowaniu sylwetek laureatów. Rubinowicz mówił wtedy o Alfredzie Kastlerze.

Na zakończenie tego rozdziału chciałbym nieco miejsca poświęcić dr Elżbiecie Rubinowicz. Poza troską o męża (i syna) postawiła sobie jako cel w życiu czynienie dobra. Wynajdywała ludzi, zwłaszcza młodych, którzy mieli kłopoty, i starała się im pomóc: znaleźć pracę, uzyskać zasiłek, zdobyć mieszkanie, umieścić dziecko w szkole, załatwić skomplikowaną sprawę w urzędzie”. Gdy się zjawiała z interwencją w jakiejś instytucji, pracownicy wpadali w popłoch. Nie dawała bowiem zbyć się byle czym, nie ustępowała, nim nie dopięła swego. Potrafiła być natarczywa. Niektórzy jej unikali. Kiedyś, gdy chłopiec, którego rodziną się opiekowała, nie zdał egzaminu konkursowego na Politechnikę, przyszła do mnie do dziekanatu z prośbą, bym go przyjął na studia. Wyjaśniała, że chłopiec jest chorowity i żyje w bardzo ciężkich warunkach. Nie chciała przyjąć do wiadomości, że nie mam prawa spełnić jej życzenia. Ustąpiła dopiero wtedy, gdy wytłumaczyłem jej, iż przyjmując jej podopiecznego, uczyniłbym to kosztem kogoś, kto zdał egzamin, czyli wyrządziłbym mu krzywdę.

Szczególnie zaś pani Rubinowiczowa troszczyła się o chorych. Jej niezrealizowane dawne marzenia o studiach medycznych znajdowały pewne zaspokojenie w kontaktach ze środowiskiem lekarskim. Była częstym gościem w szpitalach, zwłaszcza w Szpitalu Dzieciątka Jezus. Dzięki swym znajomościom z lekarzami mogła pomóc wielu osobom cierpiącym. Ułatwiała konsultacje lekarskie, pomagała w umieszczeniu w szpitalu czy sanatorium, w zdobyciu trudno dostępnego lekarstwa itp. Należę do osób, które w tej dziedzinie wiele zawdzięczają Elżbiecie Rubinowicz. W latach 60. zachorowałem na kamicę nerkową. Znany urolog zalecił mi ścisłą dietę, zapisywał różne leki i oświadczył, iż muszę się pogodzić z faktem, że do końca życia będę pacjentem urologicznym. Gdy się pani Rubinowicz dowiedziała o mej chorobie, załatwiła mi wizytę u prof. Stefana Wesołowskiego, kierownika Kliniki Urologicznej w warszawskiej Akademii Medycznej. Ten polecił mi przerwanie diety, zmniejszył liczbę lekarstw, które zażywałem, i kilkakrotnie skierował mnie na kurację w podlegającym mu sanatorium w podwałbrzyskim Szczawnie Zdroju. W rezultacie pozbyłem się bezoperacyjnie kamieni nerkowych i choroba minęła bezpowrotnie.

*Tekst opublikowany pierwotnie w: Uczeni też ludzie, Kraków 2006, s. 87–102.

1Marian Smoluchowski (1872–1917), polski fizyk; prace z kinetycznej teorii materii, teorii ruchów Browna, termodynamiki, teorii opalescencji w stanie krytycznym, teorii koagulacji, teorii przepływu cieczy; profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego.

2Arnold Sommerfeld (1868–1951), niemiecki fizyk; prace z fizyki kwantowej, teorii widm atomowych, promieniowania hamowania, optyki, teoria budowy metali; profesor Akademii Górniczej w Clausthal, Politechniki w Akwizgranie, Uniwersytetu w Monachium.

3R. S. Ingarden, Wybitny polski fizyk teoretyk Wojciech Rubinowicz, „Problemy” 1965, t. XXI, nr 7, s. 433.

4Roman Stanisław Ingarden (1920–2011), polski fizyk; prace z elektrodynamiki, optyki geometrycznej, teorii dyfrakcji, statystyki, teorii informacji i termodynamiki; profesor Uniwersytetu Wrocławskiego i Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

5John Archibald Wheeler (1911–2008), amerykański fizyk; prace z fizyki atomowej i jądrowej, z oddziaływań elektromagnetycznych, teorii rozszczepienia jąder, astrofizyki; profesor Uniwersytetów w Princeton i Austin i w Instytucie Bohza w Kopenhadze.

6R. S. Ingarden, Fizyka i fizycy – Studia i szkice z historii i filozofii fizyki, Toruń 1994.

7Josef R. von Geitler (1870–1923), austriacki fizyk; badania sprzężenia układów elektromagnetycznych; kierownik Zakładu Fizyki Doświadczalnej na Uniwersytecie w Czerniowcach, profesor Uniwersytetu w Wiedniu, wykładowca Politechniki w Grazu.

8Paul Langevin (1872–1946), francuski fizyk; prace z dziedziny magnetyzmu, teorii względności, ultradźwięków; profesor Collège de France, członek i prezes Akademii Nauk w Paryżu.

9A. Sommerfeld, „Annalen der Physik” 1916, t. LI s. 1–94.

10A. Rubinowicz, „Annalen der Physik” 1917, t. LIII, z. 12, s. 257–258.

11Gustav Robert Kirchhoff (1824–1887), niemiecki fizyk; prawa rozpływu prądów w obwodach elektrycznych, teoria odkształceń i równowagi ciał sprężystych, analiza widmowa, prawo emisji promieniowania termicznego; profesor we Wrocławiu, Heidelbergu i w Berlinie.

12Thomas Young (1773–1829), angielski fizyk, fizjolog i lekarz; badania falowej natury światła, zjawisk interferencji i spójności światła, prace z teorii sprężystości, teorii włoskowatości, fizjologii wzroku i widzenia barwnego; profesor w Royal Institution w Londynie, praca w St. George’s Hospital, członek Royal Society.

13A. Rubinowicz, Bohrsche Freguenzbediengung, „Physykalische Zeitschrift” 1918, t. XIX, s. 441–445, 465–474.

14N. Bohr, On the Quantum Theory of Line Spectra, cz. 1–3, „Kongelige Danske Videnskabernes Selskab Naturvidenskabelig og mathematisk afdeling” 1918–1922, R. 8, t. IV, nr 17, s. 1–118.

15A. Sommerfeld, Atomhau und Spectrallinien, Braunschweig 1919.

16Jan Blaton (1907–1948), polski fizyk teoretyk, prace z mechaniki kwantowej, teorii promieniowania, teorii cząstek; studia na Politechnice Lwowskiej, Uniwersytecie w Monachium, w Zurychu; praca na Uniwersytecie Wileńskim, w Państwowym Instytucie Meteorologicznym, na Uniwersytecie Lubelskim, Uniwersytecie Jagiellońskim.

17R. Frerichs, J. S. Campbell, „Physical Review” 1930, nr 36, s. 1460.

18Henryk Niewodniczański (1900–1968), polski fizyk; prace z fizyki jądrowej, optyki atomowej, odkrycie magnetycznych dipolowych przejść wzbronionych w atomach; studia na Uniwersytecie Wileńskim, w Tybindze, w Cambridge; profesor Uniwersytetu Wileńskiego, Uniwersytetu Poznańskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego.

19Max Born (1882–1970), niemiecki fizyk; prace z mechaniki kwantowej, probabilistyczna interpretacja funkcji falowej (Nagroda Nobla w roku 1954), budowy atomu, teorii sieci krystalicznych, optyki, elektrodynamiki; profesor w Berlinie, Frankfurcie nad Menem, Getyndze i Edynburgu.

20Alfred Kastler (1902–1984), francuski fizyk; badania w dziedzinie optyki i spektroskopii atomowej, elektroniki kwantowej, odkrycie zjawiska pompowania optycznego (Nagroda Nobla w roku 1966); profesor Uniwersytetu w Bordeaux i École Normale Supérieure w Paryżu.

21Por. esej w tym tomie [przyp. red.].

22Por. esej w tomie Portrety uczonych 1915–1945 [przyp. red.].

23W. Rubinowicz, Wkład Tomasza Younga w teorię uginania światła, „Postępy Fizyki” 1958, t. IX, s. 183; Idem, Odkrycie kwantów przez Maxa Płancka, „Postępy Fizyki” 1959, t. X, s. 71.

24Idem, Erwin Schrödinger, „Postępy Fizyki” 1961, t. XII, s. 385.

25Idem, W siedemdziesiątą rocznicę urodzin Nielsa Bohra, „Postępy Fizyki” 1955, t. VI, s. 577; W. Rubinowicz, Niels Bohr (1885–1962), „Postępy Fizyki” 1963, t. XIV, s. 273.

26J. Hurwic, Benjamin Franklin – uczony i polityk, „Postępy Fizyki” 1956, t. VII, s. 467.

27Józef Roliński (1889–1962), polski fizyk; prace z fizyki technicznej, fotometrii, spektroskopii, technologii próżni, kriogeniki; studia w Instytucie Technologicznym w Tomsku; praca w hutnictwie (Złatouście na Uralu), Politechnice Warszawskiej, Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, Głównym Urzędzie Miar i Wag.

28J. Hurwic, Józef Roliński (1889–1962), „Postępy Fizyki” 1963, t. XIV, s. 281.

29W. Rubinowicz, Kwantowa teoria atomu i jej twórca Niels Bohr i jego dzieło, „Problemy” 1962, t. XVIII, s. 238.

30Idem, Jan Blaton – wybitny fizyk (1907–1948), „Problemy” 1958, t. XIV, s. 868.

31Por. esej w tym tomie [przyp. red.].

32Witold Rudowski (1918–2001), polski chirurg; badania konserwacji krwi, leczenie oparzeń, zaburzeń hematologicznych; profesor Akademii Medycznej w Warszawie, prezes Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Autorzy esejów

Andrzej Bielecki, prawnik i historyk prawa, adiunkt w Instytucie Historii Prawa UW.

Adam Bosiacki, prawnik, historyk prawa, profesor na Wydziale Prawa i Administracji UW.

Dobrochna Dembińska-Siury, historyk filozofii starożytnej, długoletni profesor w Instytucie Filozofii UW, była kierownik Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej.

Teresa Dobrzyńska, językoznawca i teoretyk literatury, profesor w Instytucie Badań Literackich PAN, kierownik Pracowni Poetyki Teoretycznej.

Roman Duda, matematyk i historyk matematyki, emerytowany profesor UWr.

Zdzisław Galicki, prawnik, specjalista w zakresie prawa międzynarodowego, profesor Wydziału Prawa i Administracji UW, członek Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ.

Sante Graciotti, włoski polonista, slawista i historyk literatury, długoletni profesor Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie.

Hieronim Grala, historyk średniowiecza i czasów nowożytnych, wykładowca na Wydziale „Artes Liberales” UW.

Karolina Grządziel, historyk medycyny i lekarz psychiatra, rezydent w Katedrze Psychiatrii Collegium Medicum UJ.

Józef Hurwic, fizykochemik, były profesor na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej.

Hubert Izdebski, historyk prawa, administracji i myśli prawnej, długoletni profesor na Wydziale Prawa i Administracji UW, profesor Wydziału Prawa Uniwersytetu SWPS.

Andrzej Jankowski, manager, logik, informatyk, długoletni wykładowca Wydziału MIM UW, Polsko-Japońskiej Akademii Technik Komputerowych, University of North Carolina w Charlotte i WEiT PW.

Teresa Jaroszewska, romanistka, profesor na Wydziale Filologicznym UŁ.

Elżbieta Maria Kauer-Bugajna, literaturoznawca, docent w Instytucie Literatury Polskiej UW.

Andrzej Kojder, prawnik, profesor na Wydziale Prawa i Administracji UW.

Jerzy Kolendo (1933–2014), historyk i archeolog, długoletni profesor Instytutu Historii PAN i Instytutu Archeologii UW.

Andrzej Kołakowski (1942–2015), filozof, historyk filozofii, długoletni wykładowca w Instytucie Filozofii UW.

Ireneusz Krzemiński, socjolog, profesor w Instytucie Socjologii UW.

Jacek Kuroń (1934–2004), aktywista społeczny, absolwent Wydziału Historycznego UW, działacz opozycji demokratycznej, współzałożyciel KOR, więzień polityczny, polityk, parlamentarzysta, minister pracy i polityki socjalnej.

Marta Leśniakowska, historyk sztuki XIX–XX w., teoretyk i krytyk, profesor w Instytucie Sztuki PAN.

Halina Lichocka, chemik, historyk chemii i farmacji, profesor w Instytucie Historii Nauki PAN.

Leszek Lindner, geolog, długoletni profesor na Wydziale Geologii UW.

Andrzej Lisowski, geograf, profesor i dziekan Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW.

Tomasz Majewski, botanik i historyk botaniki, emerytowany profesor SGGW.

Edmund Mokrzycki (1937–2001), socjolog, filozof, metodolog, długoletni profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN.

Monika Nowakowska-Zamachowska, historyk medycyny i lekarz ginekolog-położnik, adiunkt w Katedrze Historii Medycyny Collegium Medicum UJ.

Ewa Nowicka-Rusek, socjolog i antropolog, profesor w Instytucie Socjologii UW, była kierownik Zakładu Antropologii Społecznej.

Ewa Orłowska, absolwentka UW, profesor nauk matematycznych.

Jan Parafiniuk, geochemik i mineralog, profesor w Instytucie Geochemii, Mineralogii i Petrografii UW, kolekcjoner minerałów.

Tadeusz Pilch, pedagog, specjalista w zakresie polityki społecznej, długoletni profesor w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW.

Ludwika Press (1922–2006), archeolog, długoletni profesor Instytutu Archeologii UW.

Piotr Jan Przybysz, badacz estetyki, filozofii sztuki, profesor UG.

Henryk Samsonowicz, historyk, mediewista, długoletni profesor Instytutu Historycznego UW, były dziekan Wydziału Historycznego i rektor UW, minister edukacji narodowej.

Włodzimierz Siwiński, ekonomista, długoletni profesor Wydziału Nauk Ekonomicznych UW, były prorektor i rektor UW.

Andrzej Skowron, absolwent UW i PW, matematyk i informatyk, długoletni profesor Wydziału MIMUW, kierownik Zakładu Logiki Matematycznej MIMUW (1994–2014).

Zbigniew Skowron, muzykolog, profesor Instytutu Muzykologii UW, redaktor naczelny „Przeglądu Muzykologicznego”.

Elżbieta Smułkowa, językoznawca, slawistka i białorutenistka, długoletni profesor na Wydziale „Artes Liberales” UW i Wydziale Lingwistyki Stosowanej UW, pierwszy ambasador RP na Białorusi 1992–1995.

Kazimierz Stępień, astronom, profesor w Obserwatorium Astronomicznym UW.

Jan Strzelecki (1919–1988), socjolog i eseista, długoletni pracownik naukowy Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

Klemens Szaniawski (1925–1990), filozof, logik i socjolog, długoletni profesor w Instytucie Filozofii UW (patrz o nim: esej w tym tomie).

Jan Szczepański (1913–2004), socjolog, długoletni profesor UŁ, członek PAN (wiceprezes 1971–1980), poseł na sejm PRL, członek Rady Państwa.

Zofia Sztetyłło, archeolog, długoletni profesor Instytutu Archeologii UW i Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku.

Michał Szulczewski, geolog, długoletni profesor na Wydziale Geologii UW, członek PAN.

Anna Świderkówna (1925–2008), filolog klasyczny, papirolog, historyk literatury, biblistka, profesor na Wydziale Historycznym UW, była kierownik Katedry Papirologii (patrz o niej: esej w tym tomie).

Piotr Taracha, orientalista, hetytolog, profesor na Wydziale Orientalistycznym UW.

Stanisław Trawkowski (1920–2008), historyk, mediewista, długoletni profesor Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN.

Wojciech Tygielski, historyk czasów nowożytnych, profesor w Instytucie Historii Sztuki UW.

Marek Wąsowicz, prawnik, historyk prawa, profesor na Wydziale Prawa i Administracji UW, dyrektor MISH.

Zbigniew J. Wójcik, emerytowany profesor Muzeum Ziemi PAN.

Janusz Zakrzewski (1932–2008), fizyk, profesor na Wydziale Fizyki UW (patrz o nim: esej w tym tomie).

Krzysztof Załęski, historyk sztuki, długoletni kustosz Muzeum Narodowego w Warszawie.

Stanisław Zwolski (1947–2015), historyk medycyny i archiwista, specjalista w Katedrze Historii Medycyny Collegium Medicum UJ.

Spis ilustracji

Manfred Lachs, sygn. XXXIII-145-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Wiktor Lampe, sygn. 1-N-332, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Oskar Lange, sygn. 20-65, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Jan Legowicz, sygn. III-437, ze zbiorów Archiwum PAN.

Stanisław Leszczycki, ze zbiorów Andrzeja Richlinga.

Bogusław Leśnodorski, sygn. XXI-250-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Halina Lewicka, ze zbiorów Archiwum UW.

Zdzisław Libera, ze zbiorów Archiwum PAN, sygn. XV-190-001.

Edward Lipiński, sygn. 1-G-263, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Zofia Lissa, ze zbiorów Zbigniewa Skowrona.

Stanisław Lorentz, sygn. 20-73, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Antoni Łaszkiewicz, sygn. 30, ze zbiorów Muzeum UW.

Michał Łunc, sygn. XIV-11-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Kazimierz Majewski, sygn. XVIII-204-003, ze zbiorów Archiwum PAN.

Marian Małowist, sygn. 741, ze zbiorów Muzeum UW.

Jerzy Manteuffel, sygn. 215, ze zbiorów Muzeum UW.

Tadeusz Manteuffel, sygn. 248/I, ze zbiorów Muzeum UW.

Maria Renata Mayenowa, sygn. XXVI-49-0001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Stanisław Mazur, sygn. XXVIII-57-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Antoni Mączak, sygn. 171/I, ze zbiorów Muzeum UW.

Władysław Henryk Melanowski, sygn. XXI-97-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Kazimierz Michałowski, sygn. 432/I, ze zbiorów Muzeum UW.

Adam Miłobędzki, ze zbiorów Archiwum UW.

Włodzimierz Jan Missiuro, sygn. XXI-100-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Stefan Morawski, sygn. 871, ze zbiorów Muzeum UW.

Andrzej Mostowski, sygn. XXX-242-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Roman Bogdan Nawroczyński, sygn. 1-N-411, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Włodzimierz Niemierko, ze zbiorów Archiwum UW.

Witold Nowacki, reprod. za: A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 251.

Stefan Nowak, sygn. 603, ze zbiorów Muzeum UW.

Stefan Nowakowski, reprod. za: A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 265.

Antonina Obrębska-Jabłońska, ze zbiorów Elżbiety Smułkowej.

Adam Opalski, sygn. XVII-141-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Maria Ossowska, sygn. XIV-309-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Stanisław Ossowski, sygn. 276, ze zbiorów Muzeum UW.

Edward Passendorfer, sygn. XXXIII-289-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Henryk Paszkiewicz, sygn. XXI-236-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Janusz Pelc, reprod. za: R. Ocieczek, Pożegnanie Profesora Janusza Pelca, „Gazeta Uniwersytecka UŚ” 2005, nr 10 (130).

Kazimierz Petrusewicz, sygn. X-188-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Arkadiusz Piekara, sygn. 4756, ze zbiorów Muzeum UW.

Stanisław Pietkiewicz, sygn. XXI-125-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Roman Piotrowski, reprod. za: Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego 1808–2008, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008, s. 173.

Stefan Piotrowski, sygn. X-127-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Tadeusz Płużański, ze zbiorów Archiwum UW.

Jerzy Pniewski, sygn. 116/I/001, ze zbiorów Muzeum UW.

Adam Podgórecki, ze zbiorów Archiwum UW.

Witold Pogorzelski, reprod. za: A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. III, Warszawa 1997, s. 447.

Zdzisław Raabe, sygn. XIV-242-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Rudolf Ranoszek, z Archiwum Zakładu Wschodu Starożytnego Wydziału Orientalistycznego.

Helena Rasiowa, sygn. 996, ze zbiorów Muzeum UW.

Stefan Różycki, sygn. XIV-15-001, ze zbiorów Archiwum PAN.

Wojciech Rubinowicz, fot. J. Rubinowicz.

Indeks nazwisk

Abel Wilhelm

Adamczyk Jacek

Ajdukiewicz Kazimierz

Aleksander I Romanow

Aleksander Jagiellończyk

Aleksandrowicz Tadeusz

Alexandrowicz Stanisław

Altenberger Stanisław

Alzheimer Alois

Anders Władysław

André Gustaw

Antoniewicz Włodzimierz

Appel Karol

Apresjan Jurij Derenikowicz

Arkin Wiktor

Armiński Franciszek

Armon Witold

Arnold Stanisław

Auerbach Herman

Axer Anna

Axer Jerzy

Bacciarelli Marcello

Backvis Claude

Baczko Bronisław

Baedeker Karl

Bahle Julius

Baley Stefan

Baltyn Hanna

Bałtruszajtys Grażyna

Banach Kazimierz

Banach Stefan

Banachiewicz Tadeusz

Banachowski Lech

Baraniecka Maria Danuta

Baranowski Jacek

Baranowski Leonard

Barańczak Stanisław

Barańska Jolanta

Barański Franciszek

Barbara Radziwiłłówna

Barczyk Wiesław

Bardach Juliusz

Barlicki Norbert

Barszczewski Aleksander

Bartczakówna, absolwentka IH UW

Barth Paul

Bartol Wiktor

Barycz Henryk

Batora Katarzyna

Batowski Zygmunt

Bauer Edmond

Bauman Zygmunt

Bazyluk Lidia

Beaver Stanley H.

Beccaria Cesare

Bein Kazimierz

Bell Harold Idris

Benedykt z Nursji

Benisławska Emma

Benveniste Émile

Berbecki Leon

Bergson Henri

Berleant Arnold

Bernard z Chartres

Bernard z Clairvaux

Bérnard Henri Claude

Bernardzikiewicz Stefan

Bernat Andrzej

Bernays Paul

Bernhard Maria Ludwika

Bessaga Czesław

Białaszewicz Kazimierz

Białobrzeski Czesław

Białostocki Jan

Biegański Piotr

Bielecki Andrzej

Bieniak Janusz

Bieńkowski Piotr

Bieńkowski Władysław

Biernacki Andrzej

Bierut Bolesław

Bieżuńska-Małowist Iza

Biliński Jan

Birkenmajer Krzysztof

Birkholz Andrzej

Biryła Mikałaj Wasiljewicz

Blaton Jan

Blaug Mark

Bleicher Michael

Bloch Ernst

Bloch Marc

Bochenek Mirosław

Boczkowska Anna

Bodechtel Gustaw

Bogacki Krzysztof

Bogatyriew Piotr Grigoriewicz

Bogdanowicz Witold

Bogucka Maria

Bohr Niels

Bojarski Bogdan

Bojemski Aleksander

Bokszczanin Maria

Bolecki Włodzimierz

Bolewski Andrzej

Boltzmann Ludwig

Boole George

Borawska Danuta

Borczak Małgorzata

Borel Emile

Borges Jorge Luis

Borkowski Zbigniew

Born Max

Borowy Wacław

Bosiacki Adam

Bourguignon Jean

Bowen Barbara

Brach-Czaina Jolanta

Brahmer Mieczysław

Brandt Richard B.

Branicka Beata

Braudel Fernand

Braun Jan

Brodowska Helena

Broniewski Władysław

Broński Krzysztof

Brunius Teddy

Brykowska Maria

Brykowski Ryszard

Brzeziński Michał

Buchwald-Pelcowa Paulina

Buczek Karol

Buczkowski Stefan

Budionny Siemion Michajłowicz

Budzyk Kazimierz

Bujak Franciszek

Bujakowski Zygmunt

Bujnicki Tadeusz

Bukład Tadeusz

Bulanda Edmund

Burke Edmund

Byron George Gordon

Bystroń Jan Stanisław

Cajori Florian

Campbell John Stuart

Carpentier Alejo

Cassirer Ernst

Cats Jacob

Chałasiński Józef

Chałubiński Mirosław

Chandrasekhar Subramanian

Chateaubriand François-René de

Chełkowski August

Chlotar II

Chmielewski Krzysztof

Chodźko Bożena

Choisy Auguste

Chojnacki Jakub

Chomiński Józef Michał

Chopin Fryderyk

Chopra Sudhir

Choynowski Józef

Chrościcki Juliusz

Chrzanowski Ignacy

Chrzanowski Paweł

Chybiński Adolf

Chylak-Schroeder Teresa

Chyliński Konstanty

Cichorius Otto

Ciechanowiecki Andrzej

Cieniawa Stanisław

Ciok Pelagia

Ciszewska Jadwiga

Cohen Gustav

Conrad Joseph, właśc. Józef Korzeniowski

Cortázar Julio

Cotton Aime

Cowles Alfred

Crossley Paul

Cyceron, właśc. Marcus Tullius Cicero

Cyrankiewicz Józef

Cytowska Maria

Czachowska Jadwiga

Czarnowski Stefan

Czeczotowa E.

Czerepnin Lew Władimirowicz

Czerwiński Marcin

Czetwertyński Stefan

Czeżowski Tadeusz

Czubalski Franciszek Mieczysław

Czurak Maria

Czyż Antoni

Dahlhaus Carl

Dalitz Dick

Dancygier Józef

Danek Danuta

Daneš František

Danysz Antoni

Danysz Marian

Darwin Charles

Dauzat Albert

Davie Donald

Davis Donald H.

Dąbrowski Jan

Dąmbska Izydora

Dąmbska Maria

Dąmbska-Prokop Urszula

Debye Peter

Dembińska-Siury Dobrochna

Derdej Piotr

Dieudonné Jean

Diffey Terrence J.

Dill David Bruce

Dłuska Bronisława

Dłuska Maria

Dłuski Kazimierz

Dobrowolski Antoni Bolesław

Dobrowolski Kazimierz

Dobrzyńska Teresa

Domoradzki Stanisław

Dorabialska Alicja

Doroszewski Witold

Drabikowski Witold

Drabińska Danuta

Droz Eugénie

Duchaček Otto

Duda Roman

Dulczewski Zygmunt

Dunin-Wąsowiczowa Anna

Dunn-Lardeau Brenda

Dupuy Rene-Jean

Duraff our Antonin

Dutka-Mańkowska Anna

Dygo Marian

Dziemidok Bohdan

Dziębowska Elżbieta

Dziubińska Jadwiga

Dziubiński Andrzej

Edel Abraham

Edel May

Ehrenfeucht Andrzej

Einstein Albert

Elzenberg Henryk

Elżbieta Habsburżanka

Emeryk-Szajewska Barbara

Enflo Per

Engelking Anna

Estreicher Stanisław

Evans Arthur

Falk Knut-Olof

Falkowska Zofia

Falski Marian

Faraday Michael

Faral Edmond

Federowski Michał

Feicht Hieronim

Feliksiak Elżbieta

Feliksiak Stanisław

Figiel Tadeusz

Fijałkowska Barbara

Fik Ignacy

Fiszdon Władysław

Fitting Melvin

Fitzgerald Ella

Flammarion Camille

Florczak Zofia

Fónagy Ivan

Font Josep Maria

Fowler Ralph Howard

Fraenkel Abraham

Franck Thomas

Franklin Beniamin

Frerichs Rudolf

Fresnel Augustin Jean

Freud Sigmund

Frey Łucja

Friedrich Johannes

Frodl Walter

Frycz Modrzewski Andrzej

Fudali Stanisław

Furmański Wiesław

Gadomski Witold

Galicki Zdzisław

Gałecki Bolesław

Gandy Robin Oliver

Ganszyniec Ryszard

Garbowska Krystyna

Gawaryszewski Andrzej

Gawecki Bolesław J.

Gawlikowski Michał

Gąsiorowski Stanisław

Gebert Bronisław

Gebertowa Gizela

Geitler Josef R. von

Gelfand Izraił

Geniusz Mieczysław

Geremek Bronisław

Giełżyński Witold

Gierasimow Innokientij Pietrowicz

Gierek Edward

Giermak-Zielińska Teresa

Gieysztor Aleksander

Glinka Stanisław

Gliński Jan Bohdan

Gładziuk Nina

Głazek Jerzy

Głażewski Jacek

Głowiński Michał

Głuszkowska-Babicka Jadwiga

Godecka B.

Gödel Kurt

Godlewski Emil

Godlewski Włodzimierz

Godłów-Legiędź Janina

Goetel Walery

Goethe Johann Wolfgang von

Golański Henryk

Goldman Lucien

Goldschmidt Victor

Golińska-Pilarek Joanna

Gołębiewski Kazimierz

Gomułka Władysław

Gorczyński Maciej

Gozdawa-Bączalski Wiesław Józef

Górna Gertruda

Górniak Adam

Górny Wojciech

Górski Jerzy

Górski Konrad

Górski Wojciech

Góryszewski Henryk

Grabowska Mirosława

Grabowski Stanisław

Grabowski Waldemar

Grabska Elżbieta

Graciotti Sante

Grala Hieronim

Gramsci Antonio

Granas Andrzej

Greimas Algirdas Julien

Grochmal Stanisław

Grocholski Wojciech

Gromek, woźna

Gruszecka-Nitschowa Aniela

Grützmacher Łukasz

Grynberg Marian

Grządziel Karolina

Grzegorczyk Andrzej

Grzelichowska Ludomira

Grzybowski Józef

Guerquin Bohdan

Guillaume Marcel

Guiraud Pierre

Gusakow Mark

Gutenberg Johannes

Gutt Romuald

Hadamard Jacques

Haeckel Ernst

Hahn Hans

Hájek Petr

Halecki Oskar

Halicki Jerzy

Haller Józef

Halphen Louis

Handelsman Marceli

Handke Ryszard

Hansen Grzegorz

Harap Louis

Harman Nathaniel Bishop

Hartleb Mieczysław

Hartman Stanisław

Hausmanowa-Petrusewicz Irena

Hegel Georg Wilhelm Friedrich

Hein Hilde

Heine Heinrich

Heilbron John L.

Hejnosz Wojciech

Helman Alicja

Helman Zofia

Henryk Sandomierski

Hensel Witold

Hensz Ewa

Herbart Johann Friedrich

Herbert Zbigniew

Herbst Stanisław

Herder Johann Gottfried von

Hermaszewski Mirosław

Hertz Aleksander

Hertz Heinrich

Herweg Julius

Heurich Jan

Heurich Jan, syn Jana

Heurichowa Emilia

Hilbert David

Hindley Alan

Hoaglund John

Hochfeld Julian

Hockuba Zbigniew

Hoyer Henryk Fryderyk

Hrozný Bedřich

Hübner Piotr

Hume David

Hunt Arthur S.

Hurwic Józef

Hutcheson Francis

Hyland John Martin Elliott

Ibscher Hugo

Idaszak Danuta

Iłowiecki Maciej

Infeld Leopold

Ingarden Roman

Ingarden Roman Stanisław

Innocenty właśc. Lotario dei Conti di Segni

Izdebski Hubert

Jabłczyński Kazimierz

Jabłoński Henryk

Jabłoński Jerzy

Jabłoński Witold

Jackowski Aleksander

Jaczewski Tadeusz

Jadżyn Jan

Jagiełło Jadwiga

Jakobson Roman

Jakubowski Jan Zygmunt

Jan II Kazimierz Waza

Jan Paweł właśc. Karol Wojtyła

Jänicke Otto

Janicki Konstanty

Jankiewicz Adam

Jankowski Andrzej

Janus Elżbieta

Jaroszewska Teresa

Jaroszewski Tadeusz M.

Jaroszewski Tadeusz Stefan

Jaruzelski Wojciech

Jasińska-Socha Teresa

Jasiński Jan

Jaskanis Jan

Jaszuński Salomon

Jaśkowski Stanisław

Jaśtal Jacek

Jełowicki Adolf

Jezierski Wacław

Jeżewska Helena

Jędrychowski Stefan

Jędrzejewicz Janusz

Jiménez José

Joachim z Fiore, właśc. Gioacchino da Fiore

Jordan Henryk

Jouguet Pierre

Józefowicz Zofia

Juszczak Wiesław

Kaczmarek Franciszek

Kaczmarz Stefan

Kaelin Eugene F.

Kagan Moisiej S.

Kahan Theo

Kaleta Radosław

Kalinowski Lech

Kalinowski Witold

Kalinowski Wojciech

Kaliński Janusz

Kallimach z Cyreny

Kamiński Aleksander

Kapłanowa Rachela Gurewicz zob. Mayenowa Maria Renata

Kapuściński Witold

Karłowicz Mieczysław

Karpiński Adam

Karpiński Rafał

Kartezjusz, właśc. René Descartes

Karwasińska Jadwiga

Kasprzyk Krystyna

Kastler Alfred

Kauer-Bugajna Elżbieta Maria

Kaufmann Emil

Kaźmierczak Marek

Kądziela Łukasz

Kąkolewski Igor

Keller Józef

Kerschensteiner Georg

Keynes John Maynard

Khatchadourian Haig

Kiciński Krzysztof

Kielich Stanisław

Kieliszczyk Anna

Kieniewicz Jan

Kieniewicz Stefan

Kikta Teodor

Kirchhoff Gustav Robert

Kirchmayer Jerzy

Kirin Vladimir G.

Kirschner Henryk

Kistelska-Nielubowicz Helena

Kleeberg Franciszek

Kleene Steven

Kleiner Juliusz

Klimowicz Mieczysław

Kloch Zbigniew

Kluszczyński Ryszard

Kmita Jerzy

Knox Brian

Kochanowski Jan, poeta

Kochanowski Jan K.

Koczy Leon

Koelichelówna, absolwentka IH UW

Köhler Piotr

Kojder Andrzej

Kola Adam F.

Kolendo Jerzy

Kołakowski Andrzej

Kołakowski Leszek

Kołkówna Stanisława

Kołłątaj Hugo

Kołodziej Witold

Kołodziejczyk Dariusz

Kołodziejski Henryk

Kołos Włodzimierz

Konarski Kazimierz

Kondracki Jerzy

Kondziela Henryk

Konopczyński Władysław

Konorski Jerzy

Koolhaas Rem

Kopal Zdeněk

Kopczyńska Zdzisława

Kopik Janusz

Koranyi Karol

Kordys Jan

Kornemann Ernest

Korzeniewski Bohdan

Kosmowska Irena

Kostanecki Stanisław

Kostkiewiczowa Teresa

Kostrzewski Józef

Kostyrko Teresa

Koszutska Maria

Kot Stanisław

Kotański Zdzisław

Kotarbiński Tadeusz

Köthe Gotfried

Kotusiewicz Alicja Anna

Kowalczyk Jan

Kowalczyk Jerzy

Kowalczykówna Jadwiga

Kowalik Tadeusz

Kozłowski Bogumił

Kozłowski Roman

Kozłowski Stanisław

Krahelska Krystyna

Krajewski Stanisław

Krakowski Piotr

Krasicki Ignacy

Krassowska Eugenia

Krassowski Czesław

Krautheimer Richard

Krawczyk Jarosław

Krawczyk Marek

Kreczmar Antoni

Kreutz Stefan

Kridl Manfred

Królikowski Wojciech

Kruś Stefan

Krynicki Michał

Krzemiński Ireneusz

Krzywicki Ludwik

Krzyżanowska Hanna

Krzyżanowski Adam

Krzyżanowski Julian

Krzyżanowski Lech

Kubikowski Tomasz

Kuczyńska Alicja

Kukiel Marian

Kula Marcin

Kula Witold

Kulczycka-Saloni Janina

Kulczyński Władysław

Kulski Julian

Kuncheva Raya

Kuraszkiewicz Władysław

Kuratowski Kazimierz

Kuroń Jacek

Kurth Ernst

Kutrzeba Stanisław

Kutrzeba-Pojnarowa Maria

Kuźnicka Danuta

Kuźnicki Leszek

Kwapień Stanisław

Kwaskowski Adam

Kwaśniewski Jerzy

Kwiecień Zbigniew

Kwieciński Hubert

Lachert Bohdan

Lachs Manfred

Lagrange Pierre-Félix

Lalik Tadeusz

Lamarck Jean

Lampe Emilia

Lampe Karol

Lampe Wanda, córka Wiktora

Lampe Wanda, żona Wiktora

Lampe Wiktor

Lampe Tadeusz Witold

Lanckorońska Karolina

Landau Zbigniew

Lande Jerzy

Landsberger Benno

Lang Susan

Lange Felicja

Lange Oskar

Langevin Paul

Lauber Hans

Laue Max von

Lazard Madeleine

Lebesgue Henri

Lecoy Félix

Leedy Walter

Lefebvre Henri

Legendre Pierre

Legowicz Jan

Lehr-Spławiński Tadeusz

Lelewel Joachim

Lencewicz Stanisław

Leontief Wassily

Lepszy Kazimierz

Lessing Gotthold Ephraim

Leszczycki Stanisław

Leśniakowska Marta

Leśniewski Stanisław

Leśnodorski Bogusław

Leśnodorski Zygmunt

Lévy-Bruhl Lucien

Lewicka Halina

Lewiński Jan

Libera Zdzisław

Liberowa Helena

Lichaczow Dmitrij Siergiejewicz

Lichocka Halina

Lindenbaum Adolf

Lindner Leszek

Lipiński Edward

Lippincott Benjamin E.

Lipski Stanisław M.

Lisowski Andrzej

Lissa Zofia

Listowski Anatol

Lorenc Iwona

Lorentz Karol Ludwik

Lorentz Maria

Lorentz Ludwik

Lorentz Stanisław

Löwy Michael

Lubocka-Hoff mann Maria

Lugeon Maurice

Lukács György

Lutman Tadeusz

Łabuńska Aleksandra

Ładzińska, absolwentka IH UW

Łanowski Jerzy

Łaszkiewicz Antoni

Łazaruk Michaił Arsieniewicz

Łempicki Alexander

Łepkowski Tadeusz

Łopaciński Wincenty

Łopuszański Tadeusz

Łossowska Irena

Łoś Jerzy

Łowmiański Henryk

Łoza Stanisław

Łozińska Maria

Łoziński Jerzy Z.

Łubieński Feliks

Łukasiewicz Jan

Łukawer Edward

Łunc Anna

Łunc Leon

Łunc Michał

Łyczkowska Krystyna

Maas Paul

Macfadyen Amyan

Macharski Franciszka

Maculewicz Witold

Majewski Kazimierz

Majewski Tomasz

Majkowski Jerzy

Makowiecka Zofia

Makowiecki Jerzy

Malarecki Ireneusz

Maleczyńska Ewa

Maleczyński Karol

Malewska-Mostowicz Ludwika

Malinowska Lidia

Malinowski Bronisław

Malinowski Władysław

Malraux André

Małecki Jerzy

Małecki Mieczysław

Małkowski Stanisław

Małowist Marian

Mamczarz Irena

Manikowski Adam

Mann Maurycy

Mann Thomas

Mannheim Karl

Manteuffel Aniela

Manteuffel Edward

Manteuffel Gustaw

Manteuffel Henryk

Manteuffel Jadwiga, babcia Tadeusza

Manteuffel Jadwiga, kuzynka Tadeusza

Manteuffel Jerzy

Manteuffel Leon

Manteuffel Leon Edward

Manteuffel Maria

Manteuffel Ryszard, dziadek Tadeusza

Manteuffel Ryszard, kuzyn Tadeusza

Manteuffel Tadeusz

Marcinkiewicz Andrzej

Marconi Henryk

Marek Wiktor

Markiewicz Henryk

Markiewicz Lech

Marks Karol

Marks Leszek

Marouzeau Jules

Martinet André

Matejko Jan

Maternicki Jerzy

Maurin Charles

Maurin Krzysztof

Maxwell James Clerk

Mayen Józef

Mayenowa Maria Renata

Mazouer Charles

Mazur Aniela

Mazur Bronisława

Mazur Stanisław

Mazur Tomasz

Mazurkiewicz Jan

Mazurówna Barbara

Mazurówna Krystyna

Mączak Antoni

Mączak Antoni, ojciec Antoniego

Mączak Maria

McKinsey John C. C.

McWhinney Edward

Meissner Bruno

Melanowska Franciszka

Melanowska Halina

Melanowska Irena

Melanowska Krystyna

Melanowska Wiktoria, matka Władysława

Melanowska Wiktoria, siostra Władysława

Melanowska Zofia

Melanowski Czesław

Melanowski Kacper

Melanowski Władysław Henryk

Menander

Mercier André

Merz Mariam

Meysztowicz Walerian

Michajłow Włodzimierz

Michalska Zofia

Michałowicz Mieczysław

Michałowski Kazimierz

Mickiewicz Adam

Mieletinski Eleazar Moisiejewicz

Mieszalski Stefan

Mieszko II Lambert

Międzyrzecki Artur

Mignoni Ubaldo

Mikołaj II Romanow

Mikucki Sylwiusz

Milianczuk Bazyli

Miłobędzka Janina

Miłobędzki Adam Jerzy

Mineyko Zygmunt

Mirkowska Grażyna

Missiuro Hipolit

Missiuro Iwona

Missiuro Jolanta

Missiuro Maria

Missiuro Włodzimierz Jan

Missiuro-Etel Janina

Mlostoń Grzegorz

Mokrzycki Edmund

Molenda Danuta

Mołotow Wieczesław Michajłowicz

Montwill A.

Mońka-Stanikowa Anna

Moraczewski Adam

Morawiecki Jerzy

Morawska Franciszka

Morawski Jerzy

Morawski Karol

Morawski Stefan

Morpurgo-Tagliabue Guido

Morsztyn Zbigniew

Mossakowski Mirosław

Mossakowski Stanisław

Mostowska Maria Irena

Mostowska Maria Krystyna

Mostowska Zofia

Mostowski Andrzej

Mostowski Jan

Mostowski Stanisław

Mostowski Tadeusz

Moszczeńska Wanda

Moszyński Kazimierz

Mościcki Ignacy

Mounier Emmanuel

Mouton Henri

Mrowcewicz Krzysztof

Mrozewicz Józef

Mroziński Józef

Muchin Konstantin Nikiforowicz

Murawski Roman

Murray John

Musioł Józef

Mycielski Maciej

Naimski Piotr

Naliwajek Zbigniew

Namowicz Tadeusz

Natanson Władysław

Nawrocka-Berg Magdalena

Nawroczyńska Wanda

Nawroczyński Roman Bogdan

Nencki Marceli

Neuer Adam

Newton Isaac

Nguen Cat Ho

Niemierko Elizabet

Niemierko Stanisław

Niemierko Stella

Niemierko Włodzimierz

Niewodniczański Henryk

Niggli Paul

Nitsch Kazimierz Ignacy

Niwiński Damian

Nodzykowska-Gromadzka Maria

Noiszewski Kazimierz

Norden Eduard

Norst Antoni

Norst-Rubinowicz Elżbieta

Norwid Cyprian Kamil

Nottingham Elizabeth K.

Nowacka Bronisława

Nowacki Ludwik

Nowacki Witold

Nowak Bronisław

Nowak Jan

Nowak Stefan

Nowak-Juchacz Ewa

Nowakowska-Zamachowska Monika

Nowakowski Antoni

Nowakowski Stefan

Nowalski Józef

Nowicka-Rusek Ewa

Nowicka Maria

Nowicka-Jeżowa Alina

Nowicki Franciszek

Nowiński Czesław

Obolensky Dimitri

Obrębska Maria, matka Antoniny

Obrębska Maria, siostra Antoniny

Obrębska-Jabłońska Antonina

Obrębski Antoni

Obrębski Józef

Odorkiewicz Cyprian

Ofierska Maria

Okolski Antoni

Okoń Wincenty

Okopień Krzysztof

Okopień-Sławińska Aleksandra

Olenderek Joanna

Olesiewicz Marek

Olivi Piotr Jan, właśc. Pierre de Jean Olivi

Olszewicz Bolesław

Olszewski Andrzej K.

Olszewski Karol

Opalska Helena

Opalski Adam

Opalski Józef

Oppman, absolwent IH UW

Orbigny Alcide d’

Orlicz Władysław

Orłowska Ewa

Orłowski Witod

Orzechowski Kazimierz

Ossowska Maria

Ossowski Stanisław

Ostrowski Jerzy

Otto Edward

Otwinowska Barbara

Ożarowski Aleksander

Pachoński Jan

Paczkowski Józef

Paduczewa Elena Wiktorowna

Pająk Zdzisław

Pajewski Janusz

Panasiuk Ryszard

Panufnik Andrzej

Parafiniuk Jan

Parnicki-Pudełko Stefan

Pasierb Janusz S.

Pasierbiński Tadeusz

Passendorfer Bronisława

Passendorfer Edward

Passendorfer Oskar

Paszkiewicz Henryk

Paszkiewicz Piotr

Pauli Wolfgang

Pawełczyńska Anna

Pawlak Zdzisław

Pawlikowska-Brożek Zofia

Pawłowski Czesław

Pazdur Jan

Pelc Janusz

Pełczyński Aleksander

Pepłowski Franciszek

Perkowska Urszula

Petrażycki Leon

Petrusewicz Kazimierz

Petrusewicz Kazimierz, ojciec Kazimierza

Pfeiffer Edward

Piekara Arkadiusz

Piekara Bruno

Piekara Maria

Piekara Wincenty Jakub

Piekarz Henryk

Piekarz Jadwiga

Pieńkowski Stefan

Pier Jean-Paul

Pietkiewicz Stanisław

Pietrowski Iwan Gieorgiewicz

Pietrzak Michał

Pilch Tadeusz

Pilecka Ewa

Pilecki Witold

Piotrowska Maria

Piotrowski Józef

Piotrowski Roman

Piotrowski Stanisław

Piotrowski Stefan

Pirie Donald

Piwarski Kazimierz

Plemejl Josef

Płoski Stanisław

Płużański Tadeusz

Pniewska Maria Magdalena

Pniewski Henryk

Pniewski Jerzy

Pniewski Tadeusz

Pociej Bohdan

Podczaszyński Bolesław

Podgórecki Adam

Podlacha Władysław

Pogorzelska Helena

Pogorzelski Bronisław

Pogorzelski Witold

Pohoska Hanna

Poincaré Jules Henri

Polanyi Karol

Polkowski Lech

Pólya George

Pomian Krzysztof

Popiel Magdalena

Popko Maciej

Poppe Andrzej

Popper Karl

Poprzęcka Maria

Porada Tadeusz

Posern-Zieliński Aleksander

Post Emil

Potocki Herakliusz

Povh Bogdan

Prażmowski Adam

Preisler Eligiusz

Prejs Marek

Press Ludwika

Prüffer Jan

Przelaskowski Ryszard

Przerwa-Tetmajer Kazimierz

Przeworska-Rolewicz Danuta

Przeworski Stefan

Przybylski Ryszard

Przybysz Piotr Jan

Przychocki Gustaw

Przyłęcka Aleksandra

Przymusińska Halina

Pszczołowska Lucylla

Purchla Jacek

Purman Leon

Pusch Georg Gottlieb

Putrament Jerzy

Puzynina Jadwiga

Pytlak Andrzej

Raabe Henryk

Raabe Zdzisław

Rabelais François

Raciborski Marian

Radaković Michał

Radek Karol

Radwan Władysław

Radzikowski Jerzy

Radziwiłłowa Helena

Ranoszek Franciszek

Ranoszek Gerard Karol

Ranoszek Jan

Ranoszek Rudolf

Ranoszek Wiktor

Rapacki Adam

Rasiowa Helena

Raś Krystyna

Raś Zbigniew

Rauszer Cecylia

Rawicz Juliusz

Read Herbert Harold

Rej Mikołaj

Remiszewska, absolwentka IH UW

Ressel Ewa

Rękawkowa Halina

Riegl Alois

Riemann Bernhard

Rogaliński Józef

Rolewicz Stefan

Roliński Józef

Romer Eugeniusz

Roniewicz Piotr

Roosvelt Franklin Delano

Roques Mario

Rosenbaum Franciszka

Rosenbaum Jerzy

Rosenbaum Karol

Rosińska Zofia

Rosner Anna

Rosner Katarzyna

Rostworowski Emanuel

Rottermund Andrzej

Rousse Michel

Rozenberg Kazimierz

Różycka Regina

Różycka Wiesława

Różycka-Zarycka Barbara

Różycki Roman

Różycki Stefan Zbigniew

Rubinowicz Damian

Rubinowicz Małgorzata Aniela Hildegarda

Rubinowicz Seweryna Emma Jadwiga

Rubinowicz Wojciech

Rudak Leszek

Rudowski Witold

Rudzińska Maria A.

Runnalls Graham

Rusinowa Elżbieta

Russell Bertrand

Rutkowska Teresa

Rutkowski Bogdan

Rybakow Boris Aleksandrowicz

Rybicki Zygmunt

Rydzewski Bronisław

Rykwet Joseph

Ryll-Nardzewski Czesław

Ryng Jerzy, właśc. Jerzy Heryng

Ryszkiewicz Andrzej

Rzepecki Jan

Sabalski Bogdan

Sadowska Danuta

Sadowski Jerzy

Sadowski Zdzisław

Saint-Exupery Antoine de

Saks Józef

Saks Wiktoria

Saloni Zygmunt

Salwicki Andrzej

Samaran Charles

Samotyhowa Nela

Samsonowicz Henryk

Samsonowicz Jan

Sarnecki Kazimierz

Sarnowski Tadeusz

Sartre Jean-Paul

Saski Stefan

Šaumjan Sebastian K.

Sawicki Ludomir

Say Jean-Baptiste

Scamozzi Vincenzo

Schapiro Meyer

Schauder Juliusz

Schellenberg Alfred

Schelling Friedrich Wilhelm Joseph von

Schlauch Margaret

Schlegel August Wilhelm von

Schmidt Carl

Schoen Stefan

Schorr Mojżesz

Schrödinger Erwin

Schubart Wilhelm

Schumpeter Joseph

Scott Dana

Sczaniecki Michał

Sedlmayr Hans

Segał Paweł

Sekułowicz B.

Semeniuk-Polkowska Maria

Semerau-Siemianowski Władysław

Semkowicz Władysław

Sempołowska Stefania

Serejski Marian Henryk

Sęp-Szarzyński Mikołaj

Shaftesbury Anthony Ashley Cooper

Siatkowski Janusz

Siedlecki Michał

Siedlecki Stanisław

Siergiejew Władimir Siergiejewicz

Sierpiński Wacław

Siewiercow Aleksiej Nikołajewicz

Siewierski Tomasz

Sikora Adam

Sikorski Roman

Simmons Leo W.

Sinko Grzegorz

Siwiński Włodzimierz

Skarżyński Bolesław

Skarżyński Juliusz

Skłodowska-Curie Maria

Skowron Andrzej

Skowron Zbigniew

Skriabin Aleksandr Nikołajewicz

Sławiński Janusz

Słomski Wojciech

Smith Adam

Smoleński Jerzy

Smolińska Jadwiga

Smolka Franciszek

Smolska Ewa

Smoluchowski Marian

Smulikowski Kazimierz

Smułkowa Elżbieta

Sobieszański J.

Soergel Volker

Sokołowski Marek

Sokół Lech

Sommer Ferdinand

Sommerfeld Arnold

Sorby Henry Cliftona

Sosnowski Oskar

Sparshott Francis

Spielmeyer Walther

Spinoza Baruch

Spitzer Leo

Srebrny Marian

Srebrny Stefan

Srocki Bolesław

Stalin Józef, właśc. Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili

Stanisław August Poniatowski

Stanisławski Ryszard

Stankowski Jan

Starkiewicz Witold

Starościak Jerzy

Starzyński Juliusz

Starzyński Stefan

Stasiewicz-Jasiukowa Irena

Staszic Stanisław

Steinhaus Hugo

Steinitz Wolfgang

Stephens John

Stępień Kazimierz

Stępniewska-Holzer Barbara

Stich Alexander

Stieber Zdzisław

Stökl Günther

Stolnitz Jerome

Stołowicz Leonid N.

Stone Marshall

Straka Georges

Strawiński Konstanty

Strelcyn Stefan

Strug Andrzej

Struve Henryk

Strzałkowski Ireneusz

Strzelecki Jan

Suchodolski Bohdan

Sugiera Małgorzata

Sujkowski Zbigniew

Sułek Antoni

Swieżawski Stefan

Swiszczow Iwan Siergiejewicz

Szacki Jerzy

Szahaj Andrzej

Szajnocha Władysław

Szaniawski Klemens

Szaskolskij Igor Pawłowicz

Szawiel Tadeusz

Szczawiński Paweł

Szcząska Zbigniew

Szczeniowski Szczepan

Szczepańska Elżbieta

Szczepański Jan

Szczepański Władysław

Szewelow Juryj Wołodimirowicz

Szkołut Tadeusz

Szlenk Wiesław

Szmuk Jan

Szmuszkowicz Hanna

Szmyd Jan

Szmydt Zofia

Szmydtowa Zofia

Szober Stanisław

Szpakowska Małgorzata

Szreger Efraim

Sztabiński Grzegorz

Sztetyłło Zofia

Szulczewski Michał

Szuman Stefan

Szwarc Bronisław

Szymanowski Karol

Szymonowic Szymon

Śląski Jan

Śmieszek Antoni

Śródka Andrzej

Świderkówna Anna

Świechowski Zygmunt

Świeżyński Józef

Taczanowski Władysław

Tambor Joseph

Taracha Piotr

Tarasau Wasil Trafimawicz

Taraszkiewicz Bronisław

Tarnawski Wit

Tarski Alfred

Taszycki Witold

Tatarkiewicz Władysław

Taubenschlag Rafał

Taverne Ed

Taylor Fred M.

Tazbir Janusz

Teilhard de Chardin Pierre

Teske Armin

Thugutt Stanisław Józef

Tiuryn Jerzy

Toeplitz Jerzy

Tomaszewska Leokadia

Tomczak-Jaegerman Nicole

Tomkiewicz Władysław

Topolski Jerzy

Totmes III

Trawkowski Stanisław

Trzcińska-Dąbrowska Zofia

Trzecieski Andrzej

Tschierschky Siegfried

Turing Alan

Turowicz Andrzej

Turowski Stefan

Turska Halina

Turski Stanisław

Twardowski Jan

Twardowski Kazimierz

Twardowski Samuel

Tygielski Wojciech

Tylkowski Wojciech

Tyloch Witold

Tymowski Michał

Tyszkiewicz Barbara

Tyszkowski Kazimierz

Ujejski Józef

Ulam Stanisław

Ulicka Danuta

Ułatowska, absolwentka IH UW

Urbanek Bożena

Urbańczyk Stanisław

Urbańska Dorota

Urbański Antoni

Uspienski Boris Andriejewicz

Vakarelov Dimiter

Valmin Natan

Vernadsky George

Villon François

Vito Francesco

Vossler Karl

Walicka Maria

Walicki Michał

Wallerstein Immanuel

Wallis Mieczysław

Wałęsa Lech

Wang Tieya

Wardejn-Zagórski Tadeusz

Warpechowski Zbigniew

Wasilewska Anita

Wasilewski Tadeusz

Wąsowicz Aleksandra

Wąsowicz Marek

Wąsowicz Teresa

Weber Max

Weierstrass Karl

Weryho-Radziwiłłowiczowa Maria

Wesołowski Stefan

Weyberg Zygmunt

Weyl Hermann

Węglowska Danuta

Wheeler John Archibald

Widerszal Ludwik

Widerszalowa Elżbieta

Wieczorkiewicz Antoni

Wielowiejski Jerzy

Wierczyński Stefan

Wierzbicka Anna

Wierzejski Antoni

Wilamowitz Ulrich

Wilcken Ulrich

Wilczewska Krystyna

Wilkoszewski, absolwent IH UW

Wilski Zbigniew

Wincławski Włodzimierz

Winczorek Jan

Wiszniewski Michał

Wiśniewski Jerzy

Witkiewicz Stanisław Ignacy

Witkowski Lech

Witkowski Stanisław

Wittkower Rudolf

Witwicki Władysław

Władysław IV Waza

Wojciechowska Maria

Wojciechowski Aleksander

Wojciechowski Zygmunt

Wojcieszak Irena

Wojnar Irena

Wojno Tadeusz

Wojtaszczyk Przemysław

Wojtczak Lech

Wojtowicz Piotr

Woleński Jan

Wolf Emil

Wolff Adam

Wolska-Bochenek Janina

Wolter Halina

Woronczak Jerzy

Woronczakowa Lucyna

Wójcik Kazimierz

Wójcik Zbigniew J.

Wróblewski Andrzej Kajetan

Wrześniowski August

Wulf Georgij (Jurij) Wiktorowicz

Wyka Kazimierz

Wyrobisz Andrzej

Wyrozumski Jerzy

Wysoczański Tadeusz

Wyspiański Stanisław

Young Thomas

Zachwatowicz Jan

Zajączkowski Ananiasz

Zakrzewski Janusz

Zakrzewski Tadeusz

Zaleski August

Załęski Krzysztof

Zaorski Jan

Zaremba Stanisław

Zaręba Janusz

Zarzycki, absolwent IH UW

Zawadowski Leon

Zawadowski Marek

Zawadzki Bohdan

Zebrowski Tadeusz

Zeidler-Janiszewska Anna

Zeuschner Ludwik

Zielińska Wiktoria

Zielińska Zofia

Zieliński Tadeusz

Ziemiński Antoni

Zientara Benedykt

Zmigryder-Konopka Zdzisław

Znamierowska-Prüfferowa Maria

Znaniecki Florian

Zonn Włodzimierz

Zuziak Zbigniew K.

Zwolińska Krystyna

Zwoliński Tadeusz

Zwolski Stanisław

Żdanow Andriej Aleksandrowicz

Żebrowska Anna

Żelazko Wiesław

Żeromski Stefan

Żółkiewski Stefan

Żurauski Arkadź Iosifawicz

Żurowska Joanna

Żylińska Ewa, właśc. Anna Mieszczanek

Żyrmunski Wiktor Maksimowicz