Zespół Rektorski ds. Wydawnictw Jubileuszowych

dr hab. Waldemar Baraniewski
Wydział Historyczny UW/
Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną ASP

prof. dr hab. Tomasz Kizwalter
Wydział Historyczny UW

dr hab. Piotr M. Majewski
Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Piotr Salwa
Wydział „Artes Liberales” UW

prof. dr hab. Henryk Samsonowicz
Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Wojciech Tygielski – przewodniczący
Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Marek Wąsowicz
Wydział Prawa i Administracji UW

prof. dr hab. Andrzej Kajetan Wróblewski
Wydział Fizyki UW

Szanowni Państwo!
Drodzy Czytelnicy!

W 2016 roku będziemy obchodzić jubileusz dwóchsetlecia Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz Uniwersytet nie jest jedynie wyższą szkolą, nie jest tylko pracownią uczonych – to środowisko, którego działania w ciągu dwóch wieków polskiej historii stanowiły istotny wkład do wiedzy, kultury, myśli ludzkiej.

Z okazji jubileuszu powstaje seria wydawnicza Monumenta Universitatis Varsoviensis, w której opisujemy dzieje i dorobek naszej Uczelni oraz przypominamy sylwetki jej najwybitniejszych profesorów.

W syntetycznej formie przedstawiamy również losy oraz architekturę budynków Uniwersytetu, a także zbiory i kolekcje, które są w naszym posiadaniu oraz nad którymi przyszło nam sprawować pieczę. Nie zabraknie też dokumentów ilustrujących różne sfery społecznego oddziaływania Uczelni, a także świadectw życia codziennego naszej społeczności.

Kolejne tomy ukazywać się będą sukcesywnie, od roku 2016. Mamy nadzieję, że spotkają się z Państwa życzliwym przyjęciem i wzbudzą zainteresowanie.

Gaudeamus igitur!

Katarzyna Chałasińska-Macukow
Rektor Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2005–2012

Marcin Pałys
Rektor Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa, 19 listopada 2012 r.

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

Nauki humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki społeczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki ścisłe i przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945
(A–Ł)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945
(M–Ż)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
(A–K)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
(L–R)

PORTRETY UCZONYCH
Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945
(S–Ż)

Poczet Rektorów Uniwersytetu Warszawskiego

Gmachy Uniwersytetu Warszawskiego

Uniwersytet Warszawski i fotografia 1839–1921
Ludzie, miejsca, wydarzenia

Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie 1817–2017
Miscellanea

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

WARSZAWA 2016

Redaktor naukowy
Piotr M. Majewski

Dyrektor WUW
Anna Szemberg

Redaktor Naczelny WUW
Anna Kędziorek

Redaktor prowadzący WUW
Beata Jankowiak-Konik

Redakcja
Bartosz Działoszyński

Korekta
Ewa Tamara Łukasik
Róża Paszkowska
Ingeborga Jaworska-Róg

Indeks
Bartosz Działoszyński

Projekt graficzny serii
Marcin Władyka /Studio Headme©

Konsultacja graficzna
Krzysztof Stefaniuk

Projekt stron tytułowych
Krzysztof Stefaniuk

Koordynator produkcji
Martyna Chołuj

Skład wersji elektronicznych
INPINGO SA

ISBN 978-83-235-1791-7 (MUV)
ISBN 978-83-235-2061-0
ISBN ePub 978-83-235-2212-6
ISBN Mobi 978-83-235-2220-1
ISBN PDF 978-83-235-2204-1

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Warszawa 2016

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
00-497 Warszawa
ul. Nowy Świat 4
e-mail: wuw@uw.edu.pl

Księgarnia internetowa
www.wuw.pl

Wydanie 1

Wydawnictwa UW dziękują Narodowemu Archiwum Cyfrowemu za bezpłatne udostępnienie zdjęć

Spis treści

TOMASZ KIZWALTER, PIOTR M. MAJEWSKI
PRZEDMOWA

BŁAŻEJ BRZOSTEK
ŻYCIE SPOŁECZNE UNIWERSYTETU 1945–1989

Wprowadzenie

1945–1949: „Robimy Uniwersytet”

Zielone pędy

„Gdzie Unrę dają na raty”

Studiowanie

Życie studenckie

Ciągłość i zmiana

„Planowa rekrutacja”

„Urwany lot”

1950–1955: „To nie przelewki”

Wielka przebudowa

„Szkoła obłudy”

Każdy dzień policzony

Kontakt ze światem

Rewolucja i środowisko

Skromność mieszkania

„Demokratka” i daktylografia

Byt studencki

Domy Akademickie

Kuracje, objazdy i brygady żniwne

Nakazy i opinie

Odwilż

1956–1968: „Postępująca stabilizacja”?

Destalinizacja na UW

„Wraca nowe”

Życie pracownicze

Studencka „mała stabilizacja”

Kultura studencka

Akademiki

„Mała destabilizacja”

Okna na świat

„Muchy w słoju”

1968–1980: Moralny niepokój

„My w UW takich nie potrzebujemy”

Zbliżenie do realiów

Doza optymizmu

Studenci: świadomość i byt

Polonez 2000

„Bez znieczulenia”

1980–1989: Zdarcie zasłony

„To nie jest anarchia”

„Nie będzie nowego Marca!”

Pluralizm ’81

Obecność na Uniwersytecie

Stan wojenny

„Uczelnie są nasze”

Końcówka

TADEUSZ P. RUTKOWSKI
NA STYKU NAUKI I POLITYKI. UNIWERSYTET WARSZAWSKI W PRL 1944–1989

I. W okresie przejściowym (1944–1947)

II. Wobec stalinizacji szkolnictwa i państwa

III. Okres nadziei i rozczarowań (1956–1970)

IV. Okres gierkowski (1971–1980)

V. W okresie rewolucji „Solidarności”

VI. Pod presją (1982–1989)

DARIUSZ GAWIN
MIĘDZY PAŹDZIERNIKIEM A MARCEM. UNIWERSYTET WARSZAWSKI 1956–1968

WOJCIECH TYGIELSKI
W PAŃSTWIE DEMOKRATYCZNYM I SUWERENNYM

Zarys dziejów, czyli Res gestae

W kontekście wielkich przemian

Rektorzy

Cezury i kierunki zmian

Instytucja i jej struktura

Przestrzeń, czyli budynki i ich otoczenie

Struktura organizacyjna

Ludzie

Dydaktyka, badania naukowe, współpraca z zagranicą

Relacje ze światem zewnętrznym

Misja i strategia

Dylematy na przyszłość

BIBLIOGRAFIA

WYKAZ SKRÓTÓW

NOTY O AUTORACH

INDEKS NAZWISK

SPIS ILUSTRACJI

PRZYPISY

TOMASZ KIZWALTER,
PIOTR M. MAJEWSKI

Przedmowa

W latach 1907–1913 ukazały się w Warszawie 4 tomy Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1816–1831) autorstwa Józefa Bielińskiego; w latach 1981–1982 wydano dwutomowe Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego: tom obejmujący lata 1807–1915 redagował Stefan Kieniewicz, tom traktujący o okresie 1915–1939 – Andrzej Garlicki. To 2 dotychczasowe próby całościowego przedstawienia historii UW. Każda z nich należała do epoki, w której powstawała: była zależna od aktualnych tendencji historiograficznych, badawczego warsztatu autorów, oczekiwań potencjalnych czytelników, sytuacji politycznej. Wydaje się oczywiste, że po ponad 30 latach od publikacji Dziejów pod redakcją Kieniewicza i Garlickiego warto wydać nową historię Uniwersytetu Warszawskiego. Jubileusz uczelni to dobra po temu okazja, jesteśmy jednak przekonani o potrzebie takiego wydawnictwa niezależnie od względów jubileuszowych. Po pierwsze dlatego, że narracja naszych poprzedników kończy się w 1939 r. – obecnie możemy rozszerzyć ten zakres o kolejne 3 etapy dziejów uczelni: okupację niemiecką, PRL i III Rzeczpospolitą. Po drugie, ponieważ – z całym uznaniem dla tego, co do tej pory dokonano i co w znacznej mierze zachowuje swą wartość – można dziś wyjść poza dotychczasowe ustalenia, przygotowując historię, która w większym stopniu odpowiadać będzie oczekiwaniom współczesnego czytelnika.

Powiedzmy rzecz całkiem banalną: w ciągu ostatnich 30 lat znacznie zmienił się świat, Polska, badania historyczne, wiedza na temat przeszłości uniwersytetów, a także zainteresowania odbiorców prac z dziedziny historii. Biorąc to pod uwagę, zespół autorów przedstawianych teraz Państwu Dziejów Uniwersytetu Warszawskiego starał się położyć szczególny nacisk na 2 zespoły zagadnień. Podstawą każdej historii uniwersytetu muszą być jego dzieje jako instytucji. Nie zaniedbując tej problematyki, postanowiliśmy jednak możliwie szeroko potraktować historię ludzi – pracowników uczelni i studentów – oraz dzieje stosunków uczelni z władzami politycznymi.

W światowej historiografii mamy do czynienia z długą tradycją badań wielkich procesów i masowych zjawisk. Współcześnie chętnie nadaje się wszakże przeszłości bardziej ludzki wymiar, skupiając się na życiu jednostek i konkretnych zbiorowości. Tego rodzaju podejście ma wiele zalet, dlatego też sądzimy, że trudno pisać dziś historię uczelni, nie poświęcając odpowiednio dużo uwagi związanym z nią osobom, ich poglądom, mentalności, życiu codziennemu. O tyle, o ile to było tylko możliwe, autorzy Dziejów starali się zatem stworzyć plastyczne portrety społeczności pracowników i studentów UW. Ci ostatni zwłaszcza zasługują na to, aby znaleźć się na bardziej eksponowanym miejscu, niż to bywało w starszych pracach, w których na plan pierwszy wysuwały się instytucja, nauka i nauczanie oraz profesura, a o studentach pisano najczęściej wtedy, gdy stawali się wybitnymi absolwentami.

Funkcjonowanie każdej uczelni zależy w jakimś stopniu od sytuacji politycznej. W przypadku Uniwersytetu Warszawskiego aspekt ten jest szczególnie istotny, zważywszy na dramatyzm nowoczesnych dziejów Polski. Kataklizmy wojenne i okupacyjne przerywały tu niejeden raz ciągłość życia; społeczeństwo – a przynajmniej znaczna jego część – znajdowało się często w ostrym konflikcie z władzą, obcą lub podległą obcemu mocarstwu. Rzutowało to w przemożny sposób na historię warszawskiego Uniwersytetu.

Jego początki sięgały Księstwa Warszawskiego, kiedy to powołano w Warszawie Szkołę Prawa i Nauk Administracyjnych oraz Szkołę Lekarską. Uniwersytet utworzono ostatecznie w 1816 r. i stał się on zwieńczeniem edukacyjnego systemu Królestwa Polskiego oraz ważnym ośrodkiem kształcenia polskiej inteligencji. Likwidacja Uniwersytetu po upadku powstania listopadowego – świadectwo przekonania władz Imperium Rosyjskiego, że istnienie uczelni szkodzi ich kontroli nad polskim terytorium – otwierała okres, w którym w Warszawie istniały tylko szkoły półwyższe. W latach 1862–1869 Szkoła Główna, produkt sprzyjającej koniunktury politycznej, choć nienazwana uniwersytetem, pełniła w istocie jego funkcję. Wśród jej studentów byli ludzie, którzy wkrótce mieli stać się czołowymi postaciami polskiego życia umysłowego. Rusyfikacyjne dążenia Petersburga po stłumieniu powstania styczniowego sprawiły, że Szkoła została przekształcona w rosyjskojęzyczny Cesarski Uniwersytet Warszawski. Bywał on często uznawany przez Polaków za ciało obce, nienależące do prawdziwej uniwersyteckiej tradycji Warszawy. Przygotowując naszą publikację, wychodziliśmy jednak z założenia, że błędem byłoby pomijanie lub marginalizowanie tej fazy dziejów UW. Po pierwsze, Cesarski Uniwersytet nie był zupełnie oddzielony od życia polskiego społeczeństwa: przez długi czas większość jego studentów stanowili Polacy, Polacy znajdowali się też – choć w tym przypadku ich udział systematycznie malał – wśród wykładowców. Po drugie, historia rosyjskojęzycznego UW to ważny fragment dziejów rosyjsko-polskich stosunków w tamtym okresie. Po trzecie, Cesarski Uniwersytet zasługuje na uwagę jako jedna z uczelni Imperium – niezaliczająca się do czołówki, lecz mająca swoje osiągnięcia. Ewakuacja rosyjskiego uniwersytetu do Rostowa nad Donem, przeprowadzona w 1915 r., gdy Rosjanie opuszczali „Kraj Przywiślański”, i tamtejsza, blisko 2-letnia działalność pod szyldem „warszawskim” zamykają pierwszy tom Dziejów.

Również w XX stuleciu uczelnia dzieliła dramatyczne losy kraju i jego stolicy. Początek drugiego tomu Dziejów to wrzesień 1915 r., kiedy niemieckie władze okupacyjne reaktywowały Uniwersytet Warszawski z polskim jako językiem wykładowym. Po 3 latach pod rządami niemieckimi podczas I wojny światowej Uniwersytet płynnie wszedł w okres niepodległości i wkrótce stał się największą wyższą uczelnią II Rzeczypospolitej. Aż do wybuchu kolejnej wojny w 1939 r. skupiały się tu niczym w soczewce charakterystyczne dla młodej polskiej państwowości konflikty polityczne i narodowościowe, a także procesy modernizacyjne. Należy odnotować, iż w 1935 r. uczelnia została przemianowana ustawą sejmową na Uniwersytet Józefa Piłsudskiego; nazwy tej nigdy formalnie nie zmieniono, jednak po 1939 r. zaprzestano jej formalnie używać. II wojna światowa i niemiecka okupacja Warszawy przerwały funkcjonowanie uczelni, przynosząc jej ogromne straty ludzkie i materialne. Uznaliśmy, że również ten okres musi zostać omówiony w Dziejach, chociażby ze względu na fakt, iż Uniwersytet kontynuował swoją działalność dydaktyczną, a do pewnego stopnia także naukową, w podziemiu, w ramach tajnego nauczania.

Wreszcie trzeci tom Dziejów obejmuje okres od zakończenia wojny do współczesności. W latach 1945–1989, podobnie jak w 20-leciu międzywojennym, Uniwersytet Warszawski zajmował niezwykle ważne miejsce na mapie skomplikowanych relacji łączących środowiska naukowe, młodzież akademicką i władze państwowe – tym razem podporządkowane rządzącej partii komunistycznej. Rozgrywające się tu wydarzenia miały nierzadko bardzo istotne znaczenie dla sytuacji w całym kraju, by wymienić chociażby brutalnie stłumione studenckie protesty w marcu 1968 r. czy formowanie się opozycji demokratycznej. Oblicze uczelni zmieniało się też, co staramy się ukazać, wraz z dokonującymi się przemianami społecznymi. Dzieje kończy rozdział poświęcony uniwersytetowi w okresie po upadku systemu komunistycznego w 1989 r. Mimo że lata te dzieli od współczesności stosunkowo niewielki dystans, zdecydowaliśmy się uwzględnić je, gdyż doszliśmy do wniosku, iż bez najważniejszych faktów na temat ostatniego ćwierćwiecza historii uczelni obraz jej dziejów byłby dalece niepełny.

Na koniec garść uwag dotyczących strony formalnej. Wszystkie tomy Dziejów Uniwersytetu Warszawskiego są dziełem zbiorowym, co oznacza również, że poszczególne rozdziały odzwierciedlają wyniki badań i przemyślenia ich autorów, książka nie aspiruje natomiast – poniekąd wbrew jubileuszowemu charakterowi serii wydawniczej – do rangi „oficjalnej” monografii uczelni. W trosce o funkcjonalność publikacji poszczególne tomy Dziejów opatrzyliśmy selektywnymi bibliografiami oraz wykazami źródeł – wspólnymi dla całości danego tomu. Podstawowe informacje na temat wykorzystanych przez siebie materiałów i istotniejsze uwagi o charakterze warsztatowym podaje na ogół każdy z autorów, ich powtarzanie nie miałoby więc tu większego sensu. Przypisy w tekście numerowane są w obrębie poszczególnych rozdziałów, które także pod względem merytorycznym stanowią osobne całości. Przytaczane w przypisach i bibliografiach publikacje w języku rosyjskim zapisane zostały zgodnie z zasadami transkrypcji, natomiast wszystkie cytaty w tekście głównym podajemy w przekładzie na polski.

BŁAŻEJ BRZOSTEK

ŻYCIE SPOŁECZNE UNIWERSYTETU 1945–1989

Wprowadzenie

W Gmachu Pomuzealnym, siedzibie Instytutu Historycznego UW, stoją w dwu miejscach stare drewniane krzesła o składanych siedzeniach, tworzące zespolone komplety. Siadają na nich studenci, czekając na przyjęcie w sekretariacie lub którymś z zakładów. Przesiedziało w ten sposób już kilka pokoleń, nie zdając sobie sprawy z metryki tych krzeseł. Ich kinowy charakter nie myli. Są to niewątpliwie siedzenia, o których wspominał Tadeusz Manteuffel, pisząc o tuż powojennym okresie:

Pracownicy, którzy nadal byli zmuszeni do korzystania z pozbawionej umeblowania sali seminarium duchownego [Krakowskie Przedmieście 52/54], zorganizowali wyprawę samochodową do Wrocławia i z jakiegoś nieczynnego kina zabrali wszystkie nadające się do użytku fotele. Część z nich przypadła w udziale Instytutowi Historycznemu, w którego lokalu zachowały się [...] ich pojedyncze egzemplarze[1].

Krzesła te, które chłonęły zapewne w Breslau seanse kronik filmowych, obrazujących sukcesy Rzeszy, a potem, już w Warszawie, niekończące się rozmowy studenckie, komentarze polityczne okresu Października (jeden z ówczesnych studentów wspominał krzesła wyglądające „jak w kinie” w kontekście dyskusji korytarzowych 1956 r.[2]), strajk studencki jesienią 1981 r. (choć raczej na nich nie spano, do tego się nadawały ławki w salach wykładowych), chłoną dziś życie codzienne płynnej nowoczesności. W tymże budynku znajduje się, opróżniona wreszcie z książek (długie lata służyła za magazyn biblioteczny), Sala Kolumnowa o zielonych filarach, piękna, lecz niezbyt funkcjonalna klasycystyczna pamiątka pierwszego okresu istnienia Uniwersytetu. Jej wylana jasnym lastrico posadzka sklejona jest w pewnych miejscach z potrzaskanych kawałków. Czy to ślady zniszczeń z września 1939 r., gdy pociski artyleryjskie zrujnowały południową część gmachu, pokiereszowały ściany i wybiły wszystkie okna? Taka właśnie potrzaskana Sala Kolumnowa była 28 VII 1945 r. scenerią uroczystej promocji doktorów, którzy dyplomy zrobili w podziemiu, w latach okupacji. Na ścianie widniał wciąż napis, pozostawiony przez stacjonujących tam w ostatniej fazie wojny żołnierzy niemieckich: „Wir kapitulieren nie”. W tej samej scenerii odbywały się w następnych tygodniach posiedzenia rady powołanej przez Ministerstwo Oświaty, które występowało „z serią «demokratycznych» wniosków (żeby np. profesorowie mogli być mianowani przez Rząd bez propozycji Wydziałów i Senatu, żeby mogli być wedle uznania Rządu przenoszeni itd.), ale Minister pogodnie przyjmuje opór większości Rady” – jak notował literaturoznawca Wacław Borowy[3].

Uczelnia rozstrzygnęła w tym czasie przetarg na remont Gmachu Pomuzealnego. Wybrano ofertę firmy Jerzego Hildta z ul. Poznańskiej 6, która wykonywała prace dla UW przed wojną. Miała połatać fasady, wymurować brakujący fragment, uzupełnić stolarkę, gmach oszklić i pomalować wewnątrz. Ponieważ grubego szkła do świetlików dachowych w Polsce nie było, Hildt sprowadził doskonałe szkło zagraniczne. Remont zakończono w styczniu 1946 r. W dokumentacji znajdują się rzuty kondygnacji wykonane na odwrotach blankietów niemieckiego przedsiębiorstwa handlowego z adresem Litzmannstadt, Adolf-Hitler-Str. 51[4]. Oto świadectwo czasów, w których usuwanie wojennych zniszczeń odbywało się wedle międzywojennych procedur; w których wykorzystywano okupacyjne pozostałości (maszyny do pisania bez polskich czcionek i niemieckie druki) i wciąż istniejące swobody gospodarcze w dziele odtwarzania dawnego świata.

W trakcie remontu, 16 XII 1945 r., miała miejsce inauguracja roku akademickiego. Salę Kolumnową – pisał Borowy –

opatrzono oknami, możliwie oczyszczono, udekorowano festonami z gałęzi świerkowych. Lichą jej akustykę poprawiono przez założenie megafonów, wypożyczonych z Polskiego Radio. Nie wiem, skąd pożyczono krzeseł, ale było ich nad podziw dużo. Nie ze wszystkim dopisała instalacja kaloryferyczna, bo mimo jej działania było chłodno i trzeba było w płaszczach siedzieć; na dobitkę jedna z rur [...] w nocy pękła, powodując zalew na schodach, w sieni i w przyległej sali posiedzeń Senatu, w której się mieli gromadzić professores i zaproszeni dostojnicy. Posadzki, na szczęście, zdołano w porę osuszyć; na głowy tylko od czasu do czasu coś kapało. [Rektor] Pieńkowski wygłosił ogromne przemówienie, bardzo dobre – mimo koniecznych reweransów grzecznościowych. [...] Witał nas potem jeden z wiceprezesów KRaNu (nazwiskiem, podobno, Barcikowski[5]). Francastel[6] złożył gratulacje w imieniu Sorbony (świetny mówca, ale niemiła figura). Wreszcie wstępny wykład („O promieniach kosmicznych”) wygłosił [Czesław] Białobrzeski (ciekawie, ale słabo słyszalnie). Ów Barcikowski reprezentował Bieruta. Z rządu był premier (przyszedł po rozpoczęciu się uroczystości, wymknął się – otoczony tajniakami – przed jej końcem), [Franciszek] Litwin (minister zdrowia) i [Michał] Kaczorowski (minister odbudowy). Nie mogłem być na nabożeństwie u Wizytek, które inaugurację poprzedziło. Podobno bardzo dobre kazanie wygłosił tam ks. [Jan] Czuj[7].

1. Inauguracja roku akademickiego na UW, przemawia rektor Stefan Pieńkowski, grudzień 1945 r.

Wkrótce Sala Kolumnowa rozbrzmiewała odgłosami solennych uroczystości i studenckich zabaw. Tu odbył się wielki bal inauguracyjny, zorganizowany przez Bratnią Pomoc Studentów UW 9 II 1946 r. Tu ruszyły w tym czasie tak zwane masowe wykłady, którym Sala służyć będzie przez dekadę. Studenci wypełniający ją w latach 50. słuchali Ireny Szmydtowej, która wzbudzała podziw, recytując długie fragmenty Iliady[8]; bywali uczestnikami dyskusji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej; gromadzili się w zupełnie innej atmosferze, gdy odbywały się tu inauguracje Miesiąca Pogłębiania Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, narady Związku Młodzieży Polskiej, „masówki” w momentach mobilizacji politycznej. Oto 29 III 1952 r. za stołem prezydialnym zasiedli: rektor, przewodniczący organizacji związkowej, dziekan prawa, prodziekani, profesor i asystent, a także ślusarz uniwersytecki i troje studentów – przodowników nauki. Zebrano się, aby potępić „zbrodnię dokonaną przez wojska amerykańskie na Korei i w Chinach za pomocą rozsiewania owadów zarażonych chorobami zakaźnymi”. Przemawiali profesorowie, wśród nich anglistka Margaret Schlauch, niedawna profesor New York University, teraz pracująca na UW. Potępiała działania rządu USA, odróżniając je wszakże od postawy „zdrowej części narodu amerykańskiego”, utrzymywanego, niestety, w nieświadomości za sprawą propagandy rządowej. Przemówienie było „długo i gorąco oklaskiwane”. Uchwalono rezolucję, w której piętnowano „bankrutów politycznych” i „zbrodniarzy”[9].

Przy podobnych okazjach tłum nie mógł pomieścić się w podłużnym, pociętym filarami wnętrzu, zatem wystawiano przed budynek głośniki. Echa przemówień i muzyki odbijały się o ściany gmachów i wypełniały dziedziniec uniwersytecki. Echa te pozostały tłem wspomnień z lat stalinizmu – wspomnień ponurych, ale też pełnych nostalgii za młodością, czasami studenckimi, słuchaniem koncertów, zabawami noworocznymi. To w Sali Kolumnowej grała Chopina bułgarska pianistka. Słuchano o rewolucyjnych przemianach w Chinach. Bawili się studenci, przywoływani do porządku, gdy wybrali niewłaściwy politycznie styl tańca: „To nie Meksyk!”[10]. Na wieczornice zapraszano zagranicznych gości – na przykład Koreańczyków w granatowych uniformach, którzy mieli

całkiem inne poczucie rytmu i po prostu deptali nam po butach. Oni też pewnie poświęcali się, negatywnie oceniali naszą muzykę, a przede wszystkim byli skrępowani i wystraszeni. Poza tym obowiązywało jakieś dziwne pląsanie w takt piosenki Szła dzieweczka do laseczka i robienie węża[11].

W Kolumnowej odbywały się inauguracje roku akademickiego. „Jeszcze nigdy nie słyszałem tak pięknego przemówienia i nie siedziałem w tak pięknej sali” – opisał w 1954 r. swe wrażenia z inauguracji i wykładu Tadeusza Krońskiego przyjęty na dziennikarstwo Henryk Grynberg[12]. Ostatnia inauguracja w Gmachu Pomuzealnym miała miejsce w 1955 r., rok później – już w nastroju niezwykłych zmian politycznych – rozpoczęto rok akademicki w sali im. Mickiewicza oddanego właśnie do użytku Auditorium Maximum. Przejęło ono rolę najważniejszego forum życia publicznego Uniwersytetu. Sala Kolumnowa natomiast zamilkła, szczelnie wypełniona książkami, bo obrócona na magazyn pomocniczy BUW, a potem magazyn biblioteki Instytutu Historycznego.

Gmach Auditorium Maximum pozostawał w pierwszym powojennym dziesięcioleciu ruiną, której fragmenty były zadaszone. Działała tu stołówka pracownicza, a jesienią 1952 r. mieszkało 13 rodzin, tworzących jeden z niezwykłych mikroświatów ówczesnej Warszawy. W roku następnym udało się przesiedlić większość mieszkańców, ale pozostały duże rodziny szofera i laboranta Akademii Medycznej, odbudowy nie można więc było rozpocząć. Między instytucjami krążyły pisma: w tym okresie Uniwersytet nie miał już bezpośredniego wpływu na rekonstrukcję swych gmachów, zależną od ministerstw i centralnych zarządów. Wiosną 1954 r. Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego przestało odpowiadać na monity i nie pomagały nawet osobiste interwencje. Gdy roboty wreszcie się rozpoczęły, hamował je brak materiałów budowlanych[13].

Wreszcie 1 X 1956 r. do Auditorium Maximum mógł wejść orszak dziekanów w togach, przed którym pedel niósł berło rektorskie, a rektor mógł inaugurować rok w tradycyjnych szatach – formy te, przywrócone po latach stalinizmu, symbolizowały odzyskaną częściowo autonomię uczelni[14]. Dziewięć dni później ta sama sala zebrała mrowie studentów na wiecu, na który wzywano słowami Brunona Jasieńskiego: „Bójcie się ludzi obojętnych”. Nastrój był rewolucyjny, żądano oddania władzy w ręce rad pracowniczych. Był to pierwszy z całej serii wielkich wieców tego czasu[15]. 28 XI w tymże Auditorium, choć chyba w mniejszej sali, odbyło się zebranie Związku Młodzieży Demokratycznej, organizacji, która wprowadzić miała w legalne życie polityczne elementy myśli endeckiej. Na jej czele stanął Przemysław Górny[16]. Dwa miesiące później ZMD już nie istniał, zmuszony do samorozwiązania; przeszedł do podziemia. W marcu 1957 r. odbył się w Auditorium Maximum koncert orkiestry studenckiej Modern Jazz Octett z Budapesztu, który był także wydarzeniem znaczącym, lecz nie z powodu jazzu, już politycznie akceptowalnego (zresztą w repertuarze przeważały, wbrew nazwie, czardasze), a węgierskiego pochodzenia zespołu[17]. Był to wciąż okres ożywienia studenckiej aktywności politycznej i kulturalnej. Jeszcze w 1961 r. Auditorium Maximum było scenerią burzliwej dyskusji o moralności z udziałem tysiąca słuchaczy, z ostrymi politycznymi wystąpieniami, które wytworzyły – jak niepochlebnie skomentował to tygodnik studencki – „atmosferę wiecu”[18].

Wiecować nie należało, Gomułka podkreślił to przecież zaraz po dojściu do władzy. Auditorium Maximum służyło w latach 60. uroczystościom w rodzaju akademii dla uczczenia rocznicy powstania PPR czy święta Ludowego Wojska Polskiego. Na co dzień trwały masowe wykłady. W gmachu działała agencja pocztowa, otwarta w 1956 r., okienko PKO oraz – w podziemiu – kasa, z której wypłacano stypendia. Co miesiąc czekał na nie w ogromnej, wijącej się kolejce studencki tłum. Cięciem w historii gmachu był trzytysięczny wiec 11 III 1968 r., w proteście przeciw „naruszaniu praworządności” przez władze; wiec, na którym owacyjnie powitano Czesława Bobrowskiego, śpiewając Sto lat, niby w reminiscencji Października[19].

Po tzw. wydarzeniach marcowych szkolnictwu wyższemu odebrano ustawowo tę częściową autonomię, jaką zyskało w 1956 r. Rektor był mianowanym przedstawicielem władzy zewnętrznej, a Auditorium Maximum – jednym z budynków uczelni, której władze uczyniły z tradycyjnego uniwersyteckiego ceremoniału i tradycyjnej tytulatury osłonę dla praktyk niemających wiele wspólnego z pojęciem autonomii uczelnianej. Auditorium Maximum służyło okolicznościowej reprezentacji i codziennej rutynie. Reprezentacja mogła na chwilę przysłonić zgrzebność materialną, która wyzierała w powszednim życiu. W 1977 r. okna i schody były brudne, w toaletach nie widywano mydła, w podłogach brakowało klepek, po kątach piętrzyły się paki i skrzynie[20]. W tej scenerii miały się jednak rozegrać wydarzenia przywracające społeczności uczelnianej poczucie podmiotowości.

Od jesieni 1980 r. Auditorium Maximum odgrywało rolę głównego forum dyskusji publicznych odnowionego Uniwersytetu. Jacek Kuroń na spotkaniu ze studentami 21 XII 1980 r. mówił o przeżyciu, jakim jest występowanie w budynku, w którym był po raz ostatni 20 lat wcześniej[21]. Przez dwa tygodnie marca 1981 r. trwała w tym miejscu sesja w rocznicę wydarzeń 1968 r., ukazująca je w historycznej perspektywie i stanowiąca rozliczenie z nimi. Największym jednak wydarzeniem, które nadało gmachowi szczególne znaczenie na mapie Uniwersytetu, był strajk studencki na przełomie listopada i grudnia 1981 r. Strajk objął większość budynków uczelni. W Auditorium Maximum strajkowało 300 osób, lecz budynek ściągał za dnia znacznie większe tłumy, ponieważ odbywały się tu wykłady, seanse filmowe i teatralne, a także wieczorne msze święte. Stano w kolejkach do telefonów w agencji pocztowej, grano w szachy i brydża, toczono długie nocne dyskusje. W gazetce strajkowej pisano 4 XII, że

obecne wydarzenia i rola, jaką spełnia w nich Auditorium, doprowadziły do tego, że część studentów jest emocjonalnie związana z tą salą. Nareszcie A.Max spełnia rolę, do jakiej zostało przeznaczone[22].

Tu właśnie zaczęli spontanicznie gromadzić się studenci dziesięć dni później, po ogłoszeniu stanu wojennego; wystąpił rektor i skłonił ich do porzucenia myśli o strajku, który mógł ściągnąć na uczelnię groźbę pacyfikacji[23]. Tu także miała miejsce inauguracja roku 1982/1983, jednego z najtrudniejszych w powojennym okresie, naznaczona przez środki specjalne podjęte w związku z ulotkowymi groźbami wysadzenia gmachu, i odbywająca się pod ciężarem sytuacji politycznej.

Gości z zewnątrz właściwie nie było, jeśli nie liczyć jakiejś mało ważnej postaci z niewysokiego szczebla aparatu partyjnego. Ławy Senatu świeciły pustkami. Nielicznie zgromadzeni wysłuchali nijakiego przemówienia rektora o porozumieniu narodowym itp. Wreszcie prof. Andrzej Zahorski wygłosił wykład inauguracyjny poświęcony postaci Stanisława Augusta. Wykład porwał słuchaczy. Prof. Zahorski, zarazem znakomity mówca i znawca przedmiotu, skonstruował swą wypowiedź tak, że słuchacze znaleźli się w sercu aktualnie toczącego się w kraju dramatu – poszukiwania drogi do upragnionej niezależności, w uścisku twardej ręki obcego mocarstwa. Uścisku, którego nie sposób rozerwać własnymi rękami, a który nie wiadomo jak rozluźnić: uległością, sprzeciwem, czy mieszaniną jednego z drugim w niewiadomych proporcjach. Kwestia wyboru drogi, wyboru postawy; wzajemne oskarżania o zaprzepaszczenie sprawy Polski[24].

Uczelnia żyła w tych trudnych czasach pod (dziurawym, lecz jednak) parasolem ustawy o szkolnictwie wyższym z 1982 r., będącej jeszcze efektem negocjacji między władzami a „Solidarnością”. Gdy 3 lata później władze zechciały ustawę tę przekreślić, manifestacja protestacyjna zebrała się 22 V 1985 r. w Auditorium Maximum. Dwa tysiące osób słuchało przewodniczącego samorządu studenckiego, który wspominał między innymi strajk z jesieni 1981 r., gdy „uczelnia stała się dla nas drugim domem. Ten dom chcą nam teraz odebrać”[25]. Walka o ustawę została wówczas przegrana, lecz 4 lata później PRL odszedł do przeszłości. Autonomia akademicka stała się w krótkim czasie oczywistością, tym trudniej definiowalną. W nowych czasach słowa o „drugim domu” mogły brzmieć już tylko zbyt patetycznie. Mówiono raczej o umasowieniu studiów i pozyskiwaniu środków. W latach go. liczba studentów sięgnęła 50 tys., a największy wydział skupiał tylu, ilu ogółem studiowało na UW w latach 50. Wolności gospodarcze, a zwłaszcza wejście Polski do Unii Europejskiej, pozwoliły na renowację i rozbudowę, o jakiej nie mogło być mowy przed 1989 r.

Krzesła ocalono przed wyrzuceniem w czasie remontu Gmachu Pomuzealnego w 2003 r. Kilka lat później gruntownie odnowione zostało Auditorium Maximum. Salę Kolumnową opróżniono z książek w 2011 r. i znów ukazała się posklejana posadzka – stoją na niej uczestnicy licznych bankietów, dla których to długie wnętrze o złej akustyce wydaje się najbardziej odpowiednie. Catering bywa znakomity. W czasie niektórych spotkań przed budynkiem (wewnątrz od ponad dekady już palić nie wolno) stoją panowie wśród zapachu cygar.

1945–1949: „Robimy Uniwersytet”

To zimno, przenikające naprawdę do szpiku kości – pisał Bohdan Korzeniewski – jest najsilniejszym wspomnieniem, jakie zachowałem z tamtego czasu. Broniliśmy się przed nim obaj z profesorem Borowym, włażąc na noc w wory papierowe wypchane gazetami. Zostało mi w oczach, jak Borowy, w worku po pachy, w szaliku otulającym głowę jak chustka, we włóczkowych rękawiczkach z obciętymi końcami palców, notuje przy pełgającej świeczce codzienne wydarzenia[26].

Oto co zapisał 21 I 1945 r.:

Ustaliwszy plan pracy na jutro, o 8-ej rozpoczynamy noc. Wszyscy śpią na fotelach z przystawionymi krzesełkami, tylko ja jeden na wyszabrowanym przez pracowników łóżku z materacem (pełnym pcheł). Śpi się w ubraniu i w palcie, z czapką na głowie, z nogami owiniętymi w papier i worki. Stale się podsyca mały piecyk węglowy. Pachnie czadem i wychodkiem, ale i tak odczuwam wielkie szczęście. Pomyśleć tylko, że na tym miejscu mogły się rozpościerać dymiące zgliszcza![27]

Borowy spodziewał się je ujrzeć, gdy 20 I jechał do Warszawy, po kilkudniowej nieobecności, w czasie której Niemcy dopełnili dzieła zniszczenia, a następnie opuścili ruiny miasta. Biblioteka jednak stała, choć zabezpieczone wcześniej zbiory były rozrzucone i zdeptane przez niemieckich żołnierzy, którzy stacjonowali w gmachu. Przez 10 następnych dni Borowy nocował w Bibliotece z niewielką grupą współpracowników, starając się chronić pozostałości zbiorów przed dalszym zniszczeniem.

W okolicy wybuchały pożary, szabrownicy plądrowali ruiny. Budynek sterczał wśród zasypanych śniegiem skorup innych budowli. Magazyn wypełniał wielopiętrowy żelazny ruszt na książki, w którego kratownicach „kłębiły się świszczące, szeleszczące, zionące przeraźliwym zimnem i nigdy nie ustające wiatry”[28]. Borowy pisał 24 I:

Noc nie przynosi, niestety, pożądanego wypoczynku, bo piec raz po raz wygasa, czad się rozchodzi, myszy coś chrupią. Rano jednak zjawia się pani [Zofia] Ro[thertowa] jako zwiastunka lepszej rzeczywistości, przynosząc dla nas z Muzeum [Narodowego] pożyczony bochenek chleba i trochę konfitur.

Docierały kolejne znajome osoby, tworząc więzy ze światem zewnętrznym, przynosząc wiadomości, pożywienie, świece. Zjawiali się też niepożądani goście. Korzeniewski wywiesił napis: „Gosudarstwiennaja Bibliotieka Warszawskogo Universitieta”, który miał powstrzymywać plądrujących magazyny żołnierzy radzieckich. Niektórzy interesowali się zresztą lekturą, a nie tylko żywnością i skręcaniem papierosów z kart książek. Borowy wydał jakieś rosyjskie książki i otrzymał „coś w rodzaju rewersu”. Spotkania bywały jednak potencjalnie groźne. Krążyli maruderzy „strasznie dzicy czasami i zbzikowani w fantastycznych nadziejach łupu”[29]. Niektórych starał się powstrzymać przedwojenny woźny, wnoszący – wspominał Korzeniewski –

coś z tradycji, których żadne kataklizmy nie mogą zniszczyć. Jeden z dwóch obdartusów był dla niego ciągle „panem profesorem”, drugi „panem doktorem”. Tytułów tych używał z tym poufałym szacunkiem, jakiego nabywa się jedynie krocząc przed rektorem w łańcuchu i z laską[30].

Insygnia rektorskiej władzy przepadły, jak większość materialnego dorobku uczelni. Tym większe znaczenie miało odnajdywanie cennych szczątków zbiorów bibliotecznych oraz zawiązywanie się społeczności, która nieistniejący Uniwersytet niosła w sobie.

Dostosowywano się do warunków i starano upodobnić je jakoś do znanego wcześniej świata. Nie było to łatwe, nie tylko z powodów materialnych. Ruiny Warszawy oblepione zostały plakatami ukazującymi akowca jako „zaplutego karła reakcji”. „Wieczór spędzamy na głośnym czytaniu gazet. Mamy ich kilka, ale ton wszystkich jeden. Poziom tak samo” – pisał Borowy. Dla ludzi związanych z Polskim Państwem Podziemnym były to zapowiedzi ponure, podobnie jak wieści o terrorze NKWD na „wyzwalanych” terenach. Pod wrażeniem takich relacji ekipa pracująca w Bibliotece starała się „duchowo wykąpać”, czytając na głos Czechowa[31].

Rzeczywistość była jednak nader niejednoznaczna. Pojawiający się w ruinach UW ludzie nowego reżimu występowali liberalnie, obiecywali pomoc. Mieli rozmaite życiorysy. Były pracownik BUW (zwolniony przed wojną za palenie papierosów w magazynie) objawił się jako dyrektor Lasów Państwowych, a dawna pani senator OZN jako „błyskająca liberalizmem” urzędniczka Ministerstwa Oświaty. Na osobistych powiązaniach wspierać się musiała odbudowywana instytucja, panował bowiem chaos. Niedoświadczeni urzędnicy „odsyłają jedni do drugich, dużo piszą, a rezultaty praktyczne małe lub żadne” – pisał Borowy 25 I. Cztery dni później kierownictwo BUW objął przedwojenny dyrektor Adam Lewak, a Borowy w okropnych warunkach dojechał do domu w Zalesiu i z ulgą znalazł się w łóżku. Po kilku dniach odwiedził go Bogdan Suchodolski, przywożąc

deputat żywnościowy z Biblioteki: 1/2 puszki tłuszczu („pork sausage”), trochę cukru, trochę marmelady (doskonałej). Już więc sytuacja aprowizacyjna bardzo się tam musiała poprawić. Podobnie i mieszkaniowa: z zimnej czytelni rękopisów przeniosła się cała „załoga” do ciepłej stosunkowo piwnicy[32].

Zielone pędy

Świadkowie pierwszego powojennego roku w Warszawie zapisywali niezwykłe wrażenia. Gdy zaświeciło słońce, pojawiało się „niebo więcej niż szafirowe w kwadratach pustych okien”, gdy zapadała wieczorna cisza, była to grobowa cisza ogarniająca ulice „jak wznosząca się trupia woda”. W tej scenerii, w której siły przyrody zdawały się obojętnie ogarniać resztki świata ludzi, przywracanie ludzkiej aktywności należało jak gdyby do przyrodniczego porządku. „Ulice – pisała Zofia Nałkowska – odrastają [...] mnóstwem przyziemnych odremontowanych sklepów niby uschłe drzewa, puszczające zielone pędy od korzeni”[33]. Tak też odtwarzał się Uniwersytet.

W piwnicy BUW urządzono sypialnie męską i żeńską, wprawdzie „ciemne, cuchnące, pozaciekane”, ale ogrzane, zdolne pomieścić kolejnych powracających[34]. Był wśród nich przedwojenny rektor Włodzimierz Antoniewicz, który z piwnicy zaczął kierować uczelnią [35]. Zasadnicze znaczenie miało uznanie jej egzystencji przez władze polityczne, osadzone na drugim brzegu Wisły. Antoniewicz zabiegał o przepustki dla pracowników, którzy musieli przeprawiać się na Pragę przez zatłoczony most prowizoryczny w potrzebie „ciągłego komunikowania się z Władzami Naczelnymi”[36]. Na Pradze przebywali delegaci rządu do spraw wyższych uczelni, Tadeusz Butkiewicz i Marian Grabski. Ten pierwszy rezydował w Szpitalu Przemienienia Pańskiego, który w okresie powstania przeniesiono z Pragi na odległy Grochów, do modernistycznego, ukończonego tuż przed wojną, budynku szkolnego przy ul. Boremlowskiej 6/12. Tam właśnie odradzać się zaczął Uniwersytet jako instytucja nauczająca. Gdy zespół Borowego marzł w BUW, „akademia boremlowska” prowadziła od kilku tygodni wykłady z medycyny. Gromadziły one pod koniec 1944 r. ok. 300 słuchaczy. To studenci, zgłaszający się jesienią do szpitala, zabiegali o uruchomienie kursów. Ordynatorzy Butkiewicz, Aleksander Domaszewicz i Jan Mossakowski zdecydowali się otworzyć Wydział Lekarski 1 XI 1944 r. Dziewięć dni później Butkiewicz pojechał do Lublina, aby wyjednać formalną akceptację resortu zdrowia. Natrafił na opór. Urzędnicy skłonni byli przyjąć egzystencję Wydziału jako filii Uniwersytetu Lubelskiego, jednak „po kilku dłuższych konferencjach” uznali zalążek UW. Na początku stycznia 1945 r. Stanisław Biele zaczął wznawiać działanie Wydziału Farmaceutycznego w nadwyrężonych gmachach Weterynarii przy ul. Grochowskiej. Tamże rozpoczął się w następnym miesiącu kurs medycyny. Wtedy także doszło do połączenia „praskiej” Rady Wydziału Lekarskiego z członkami rady dawnej, przebywającymi na lewym brzegu Wisły[37].

Równolegle działał delegat Marian Grabski. Nominowany 21 I, uruchomił punkty rejestracyjne w gmachu szkolnym przy ul. Otwockiej 3 na Pradze i w kamienicy przy ul. Marszałkowskiej 8. Ten drugi wkrótce zlikwidował, zjawiało się tam bowiem tylko kilkanaście osób dziennie. Większość szukała kontaktu z uczelnią wprost przy Krakowskim Przedmieściu, a wielu na Pradze. Do 15 III było to kilka tysięcy ludzi – wykładowców, dawnych studentów i chętnych do podjęcia nauki. Grabski przeczytał „moc podań” o zatrudnienie i uznał 65 za godne rozpatrzenia. Część z nich złożyli dawni pracownicy UW oraz innych uczelni i wykładowcy tajnych kompletów; część – nauczyciele gimnazjalni czy osoby, które przedkładały swe prace naukowe. Byli też tacy, którzy zgłaszali się do prac przy odbudowie materialnej UW, jak pewien warszawski inżynier. Profesorom powierzał Grabski misje organizacyjne i zaopatrywał ich w gotówkę z Ministerstwa Oświaty. Wypłacał też sumy na rozruch Uniwersytetu. Nie mogąc założyć konta i używać czeków, nosił pieniądze przy sobie[38].

Ministerstwo przyznawało środki, ale brakowało jasności co do intencji rządu. W lutym 1945 r. docierały z jego kręgów opinie o niemożliwości działania UW wśród ruin i przeprowadzce do Wrocławia czy Gdańska (choć oba miasta też były zrujnowane). Minister Oświaty Stanisław Skrzeszewski dywagował na temat stworzenia gdzieś nowej uczelni „na zasadzie starannego doboru personalnego”. Grabski powtarzał jednak, że UW ruszy „zaraz”. Antoniewicz usłyszał zaś od samego Bieruta, że sprawa ta „jest naczelną troską jego i rządu”. Przez szereg tygodni zdawało się, że „troska” polega na braku zgody w elicie władzy co do przyszłości uczelni. Pozyskiwano zapomogi, deputaty i kredyty, lecz nie podjęto decyzji zasadniczej, od której zależało utrzymanie pracowników. Ci jednak, jak ich towarzysze niedoli z warszawskich fabryk, urzędów czy szkół, próbowali odtwarzać spontanicznie zarysy znanej im instytucji. Niepewność zatrudnienia i nikłe płace wywoływały zarazem „żale, kwasy i protesty”, jak zapisał Borowy w marcu[39]. Warunki życia i pracy były nadzwyczaj trudne.

Ogromnie się daje odczuwać brak obuwia, bielizny i ubrań; bardzo dolega brak pościeli i mebli; mieszkania, przeważnie w suterynach, są pozbawione porządnego oszklenia, zamków i mają dziury od kul w drzwiach. Pracy zaś organizacyjnej jest bardzo dużo; tak, że ilość godzin pracy waha się od 10–12 dziennie. W niedziele i święta pracy nie przerywamy

relacjonował Antoniewicz. Wielu pracowników utraciło wszelki dobytek. „Jedynym majątkiem moim jest zniszczony garnitur wojskowy, który noszę na sobie, i jedna zmiana bielizny” – pisał kierownik Rachuby UW, wróciwszy z niewoli w Niemczech[40]. Podobny stan przedstawiało wyposażenie miejsc pracy. Pierwsze dokumenty wystawiane przez delegatów rządu i rektora były nieforemnymi świstkami wypisanymi piórem. Następnie pojawiły się jakieś poniemieckie, wymagające dostawiania znaków diakrytycznych, maszyny do pisania. Wkręcano w nie blankiety Sejmu z lat 20., stare druki pocztowe, strony niemieckiego kalendarza na 1944 r. O rozmiarach potrzeb świadczyło wypożyczenie w marcu 1945 r. jednej maszyny do pisania z Uniwersytetu Jagiellońskiego, której jeszcze niemal rok później UW, monitowany, nie był gotów zwrócić[41].

Symbolem scalania się Uniwersytetu była w lutym przeprowadzka Antoniewicza z suteren BUW do sąsiedniego, częściowo uprzątniętego i oszklonego Budynku Porektorskiego, w którym urządzono mu mieszkanie i zarazem biuro. Pojawił się tam nieprzerwany ciąg interesantów. Podpisujący się jako „pełniący obowiązki rektora” Antoniewicz nie miał jednak pewności swego statusu. Starano się zyskać w Lublinie deklarację rządu. O tym, że nastawienie ministra oświaty było negatywne, świadczy notatka Borowego z 25 II:

Po południu spędzamy z Włodziem [Antoniewiczem] i [Tadeuszem] Makowieckim kilka godzin na lustrowaniu i przydzielaniu lokali uniwersyteckich. Zastają nas przy tym zajęciu ministrowie Skrzeszewski i [Wincenty] Rzymowski, którzy w asyście swoich zastępców i kilku oficerów przyjechali zobaczyć nasz teren. Rzymowski – uśmiechnięty i uprzejmy: można by powiedzieć „grzeczny jak król” („Legendy o Was krążą w całej Polsce, jako o Robinsonach siedzących na pustej wyspie”), Skrzeszewski – obstarni [podstarzały] docent – oschły i cierpki, demonstrujący stanowczość: przerywa słodki wywód Włodzia o lokalach słowami: „Nie pora o tym mówić, kiedy ważniejsze rzeczy nie zdecydowane”. Bardzo wątpi o tym, czy Uniwersytet będzie można zostawić w Warszawie (ze względu na warunki higieniczne). Stanowczo jednak przeciwstawia się wyznaczaniu mieszkań dla grona nauczycielskiego w lokalach służących nauce (Oxford i Cambridge miałyby się z pyszna pod jego rządami!). Obiecuje przyjść na szczegółową rozmowę w dniach najbliższych (manifestacyjnie, zwracając się do Włodzia, unika wyrazu „Rektor”).

Warunki higieniczne, niewątpliwie przerażające, były raczej pretekstem. Powiadano, że Skrzeszewski reprezentuje opcję budowy „uniwersytetu proletariackiego” w Łodzi. Sądzono, że władze są niechętne wobec kadry odradzającego się UW.

Zrozumiała rzecz, że rząd żywi nieufność do tej uczelni, która pierwsza wprowadziła „ghetto” ławkowe i nie zawsze umiała dostrzec, kiedy bito żydów. A niestety nie zgłosił się nikt z tych ludzi, którzy by mogli przedstawicielom obecnego reżymu się podobać

komentował Borowy (wymieniając Mieczysława Michałowicza i Tadeusza Kotarbińskiego)[42]. Zgłaszało się zarazem dostatecznie wielu pracowników, aby uczelnia ożyła, stawiając władze wobec faktu samoorganizacji. W lutym Antoniewicz prosił prezydenta Warszawy o pomoc dla kadry (42 pracowników), której należało zapewnić „bodaj jeden posiłek dziennie”. W marcu zwracał się do Ministerstwa Aprowizacji o żywność już dla 90 osób, a do resortu Oświaty o podniesienie zaszeregowań dla utrzymania ludzi stanowiących „niejako kadrę instruktorską dla pracowników nowych, których niewątpliwie Uniwersytet będzie zmuszony w najbliższej przyszłości przyjmować”. Na załączonej liście figurowało 24 urzędników i 51 funkcjonariuszy niższych (woźni, pedle, dozorcy, magazynierzy, laboranci)[43]. Niektórzy zatrudnieni byli od 1915 r.

Na ich oczach Uniwersytet odrodził się w latach Wielkiej Wojny, działał niemal ćwierć wieku, płonął w 1939 r., bronił się przed rozgrabieniem zbiorów, wreszcie uległ niemal całkowitemu zniszczeniu. Oto pracownica rektoratu, która w 1932 r., po 17 latach pracy, przeszła na emeryturę („z powodu wyjścia za mąż za profesora UW”), w 1945 r., jako wdowa w ciężkiej sytuacji, wznowiła zatrudnienie. Powróciła sekretarka Wydziału Prawa z 27-letnim stażem: będzie pracować w sekretariacie uczelni jeszcze u schyłku lat 50. Niezastąpiony kierownik Biura Osobowego z 30-letnim stażem, który jako jedyny potrafił w jakiejś mierze odtwarzać spalone akta osobowe, kierować będzie sprawami personalnymi UW do końca lat 40. Porównywalny staż miał kwestor („niezrównany pracownik”), 21 lat pracowała sekretarka Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego („pierwszorzędnie pisze na maszynie”). Wśród personelu BUW ocaleli, prócz dyrektora, kustosze i bibliotekarze zaangażowani w ratowanie zbiorów w czasie okupacji[44].

Życiorysy pracowników fizycznych, tych na przykład, którzy zgłosili się do odtwarzanej Straży Uniwersyteckiej, są świadectwem zmian społecznych pierwszej połowy stulecia i zarazem trwania UW wbrew kataklizmowi. Oto mężczyzna urodzony w 1895 r. we wsi powiatu grójeckiego, absolwent gimnazjum w rosyjskiej Warszawie, zatrudniony kolejno w biurze Drogi Warszawskiej Fabryczno-Łódzkiej, w firmie Gerlach, Ministerstwie Pracy, u Braci Jabłkowskich, w Zarządzie Miejskim, od 1932 r. zajmował się „bezpieczeństwem terenu” UW. Powrócił na ten teren w 1945 r. jako szef Straży. Inny, urodzony w 1884 r., skończywszy 2 oddziały szkoły elementarnej, był lakiernikiem w fabryce parowozów, służył w rosyjskiej armii, walczył na froncie Wielkiej Wojny, od 1918 r. pracował na UW. Jako dorosły rozstał się ze światem imperiów, w sile wieku pożegnał II Rzeczpospolitą, po sześćdziesiątce witał reżim „ludowy”. Wszyscy pozostali kandydaci do Straży urodzili się przed 1914 r., wychowali na wsiach wschodniej i centralnej Polski, pracowali w gospodarstwach rodziców, po służbie wojskowej usamodzielniali się, zostając szoferami czy pracownikami kolei, a w latach 30. znaleźli sobie miejsce na UW[45].

Ludzie wracali w ruiny swych zakładów, zbierali resztki ich wyposażenia. Meblami i aparatami Wydziału Lekarskiego opiekowało się troje jego pracowników (profesor, pani adiunkt i woźny), którzy mieszkali razem przy ul. Mokotowskiej 51/53. Ludzi Uniwersytetu łączyły wtedy szczególne więzi, osłabiające chyba znaczenie dawniejszych hierarchii[46]. Istniały zresztą hierarchie nowe, nieformalne, wytworzone w okresie okupacji. Wśród odtwarzającej się kadry uczelnianej szczególne znaczenie miały grupy związane etosem uczestnictwa w strukturach państwa podziemnego, w prowadzeniu kompletów, zabezpieczaniu zbiorów uniwersyteckich. Dramatycznym dylematem, wobec jakiego kadra ta została postawiona, był wybór pomiędzy kontynuowaniem nielegalnej działalności w warunkach „ludowego” reżimu a odbudowywaniem uczelni.

Niekwestionowany przywódca tego środowiska Tadeusz Manteuffel oznajmił kategorycznie Aleksandrowi Gieysztorowi, który zamierzał przystąpić do komendy WiN: „Teraz nie będziemy robić żadnej partyzantki, tylko Uniwersytet”[47].

Taki przekaz zapisał się w świadomości środowiskowej, choć sam Gieysztor inaczej wspominał rozmowę: tylko grymas wskazywał na dezaprobatę Manteuffla wobec działalności, której nie zamierzał, a zresztą nie mógł Gieysztorowi zabronić[48]. Hasło „Robimy uniwersytet” było jednak autentyczne jako wyraz zbiorowej woli, oznaczającej także pójście na wiele kompromisów.

Ocalała elita UW zabiegała o uznanie jakiejkolwiek koncepcji odrodzenia się uczelni i znalezienie dla niej miejsca, np. w budynkach wzdłuż Elektrycznej Kolejki Dojazdowej lub w zabudowaniach byłego Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego na Bielanach czy koszar lotniczych na Bemowie. Tymczasem w Łodzi, która skupiła wiele stołecznych funkcji, z energią budowano szkołę wyższą, w której nie tylko lokalne środowiska widziały potencjalnie najważniejszy uniwersytet polski. W prasie pojawiły się informacje, że w Warszawie nie będą na razie uruchamiane uczelnie, i wypowiedź wiceministra oświaty Władysława Bieńkowskiego o skupianiu w Łodzi „najlepszych sił” UW[49]. Podobne stanowisko wyraził Bieńkowski 14 IV na spotkaniu w Budynku Porektorskim. O wadze tego spotkania świadczy fakt mobilizacji profesury, która zjechała w największym możliwym składzie (57 osób). Usłyszała od ministra, że Warszawa „właściwie nie istnieje”, zatem nie może funkcjonować w niej dawny UW, a tylko komisja koordynująca jego odbudowę oraz jednostki służące rekonstrukcji miasta, nieprowadzące w zasadzie działalności dydaktycznej. Większość kadry ma się rozjechać do Lublina, Łodzi czy Poznania i wrócić, „gdy Warszawa będzie odbudowana”. Zebrani wyrazili opór, nie podważając jednak planu powołania „komisji trzech” (czy też „triumwiratu”), która by tymczasowo zarządzała uczelnią. Plan ten oznaczał odsunięcie Antoniewicza na rzecz osób wskazanych przez ministerstwo, a zarazem cieszących się autorytetem: Tadeusza Kotarbińskiego, Stefana Pieńkowskiego i Bogdana Nawroczyńskiego.

Zaraz po spotkaniu grono profesorskie udało się na istotną uroczystość. Rektor zaprosił na inaugurację Kuchni Uniwersyteckiej [50]: „Posiłki obiadowe będą się składać z ¾ litra zupy i kawałka chleba. [...] Wobec braku naczyń kuchennych, Zarząd Kuchni uprasza o przyniesienie z sobą naczynia i łyżki (miseczka, menażka, talerz)”. Zapewne utensylia te czekały w teczkach profesorów, gdy dyskutowali z Bieńkowskim. Egzystencja uczelni, stawiana jako zagadnienie społeczne i intelektualne, miała przecież wymiar materialny, zaś stołówka była instytucją niezwykle ważną. Organizowano ją wśród elementarnych trudności[51]. Problem zastawy stołowej rozwiązano we właściwy dla epoki sposób: wystarano się w Ministerstwie Aprowizacji i Handlu o nakazy jej sprzedaży przez producentów „po cenach urzędowych”. Huta w Skierniewicach wydać miała szklanki, zakłady Kamienna w Skarżysku – garnki, spółka Kobylańskich z Drzewicy – sztućce, a pruszkowska fabryka Daab i Galer – talerze i kubki. Aprowizacja Kuchni opierała się na przydziałach i własnej uprawie. Na terenie Ogrodu Farmakognostycznego za Pałacem Kazimierzowskim pojawiło się poletko ziemniaków. Kierowniczka organizowała konne transporty żywności z kooperatywy przy ul. Targowej i opału z ul. Grochowskiej. Latem zapewniano już śniadania i dwudaniowe obiady „z dodaniem o ile możności mięsa”. Dostęp do stołówki był w ówczesnej Warszawie sprawą nader istotną, więc różne instytucje zwracały się do uczelni o możliwość korzystania z Kuchni. Latem 1945 r. wśród 350 uprawnionych byli pracownicy muzeów Narodowego i Archeologicznego[52].

Stołówka funkcjonowała w bardzo trudnych warunkach. Wodę trzeba było dowozić: na dziedzińcu nie istniała studnia, a dostęp do źródeł pod skarpą był niebezpieczny ze względu na miny. W maju stwierdzono w zabudowaniach UW przypadek czerwonki, a w czerwcu tyfusu. Jeszcze w sierpniu nie było prądu. Do budynków próbowali wdzierać się bandyci i złodzieje. Rektor nakazywał, aby pracownicy czuwali stale w hallu BUW. Od wiosny 1945 r. bramy pilnowali pedle. Starano się zabezpieczyć teren, zamurowując dziury w zrujnowanych kamienicach od strony Krakowskiego Przedmieścia. Rektor zabiegał o zgodę na utworzenie straży, wyposażonej w „przepisowe czapki granatowe z orzełkiem”, opaski z napisem „Straż Uniwersytecka”, a przede wszystkim karabiny[53]. Dochodziło bowiem do incydentów. Oto 26 IV 1945 r. po zmroku osobnik w mundurze sierżanta „dał serię strzałów rewolwerowych do gmachu Porektorskiego, przestrzeliwując okno w lokalu intendenta na piętrze i Obywatela Rektora na II piętrze”[54].

Straż miała chronić teren uczelni przed chaosem zewnętrznego świata. Chaos ten przywołuje cechy społeczeństw przednowoczesnych, o których pisali Philippe Ariès czy Robert Muchembled. Elementarne trudności i zagrożenia wywoływały skłonność do skupiania się w niewielkich wspólnotach, wśród bliskich i znajomych, ogrzewania się w ich kręgu, łączenia na zasadzie podobieństwa losu. Skłonność do skupiania się w grupach rozbitków wynikała także z ogólnego chaosu i zagrożenia, jakie opisał Marcin Zaremba[55].

Za akt symboliczny uznać można rozebranie betonowego bunkra, jaki Niemcy zostawili przed bramą główną. Zasypano rowy strzeleckie na dziedzińcu, zebrano żelastwo, usunięto spalone drzewa. Reperowano chodniki i dachy ocalałych gmachów, przeszukiwano gruzy Chemii i Mineralogii (znajdując część kolekcji minerałów i dwa platynowe tygle). Gromadzono wszelkie zdatne do użytku przedmioty. W kwietniu na parterze Budynku Porektorskiego uruchomiono, dekorowane obrazami wypożyczonymi z Muzeum Narodowego, ciasne biura Rektoratu, sekretariat studencki, Biuro Osobowe, Rachubę i Kwesturę. Meblowano dziekanaty wydziałów Prawa, Humanistycznego i Teologii Katolickiej, seminaria Polonistyczne i Archeologii Przedhistorycznej. Na piętrach ulokowano „bezdomnych profesorów”. Ustalano obsadę intendentury, magazynu, spraw meldunkowych, maszynopisania i wydawania deputatów, a także noszenia opału i mycia schodów. Podzielono obowiązki pedli. 1 V w Budynku Porektorskim działać zaczął hotelik dla dojeżdżających do Warszawy pracowników: cztery izby wyposażono w „żelazne łóżka, sienniki, zgrzebne poduszki wypchane wiórami, w stoły, krzesła i wieszaki”[56].

Na zebraniu profesorów 18 V niektórzy wypowiadali się za szybkim wyborem władz uczelni, inni sprzeciwiali się procedurom, które – uważał Borowy –

będą czystą komedią, bo nikt rozsądny nie wysunie innej kandydatury jak Pieńkowskiego, Nawroczyńskiego i Kotarbińskiego. Co by to za cel miało? [...] Jeszcze gdyby nas do takich wyborów zmuszano! Ale żebyśmy sami łapy wyciągali do legalizowania oczywistego (acz łagodnego) zamachu stanu!![57]

Tak się jednak stało. Cztery dni później „komisja trzech” przejęła zarząd Uniwersytetu, co stanowiło w każdym razie potwierdzenie jego istnienia. Wydziały wybierały swe władze. Trwały zabiegi o uzyskanie decyzji ministerstwa o uruchomieniu UW jako całości. Nastąpiło to 17 VII. Zebrani 14 VIII elektorzy wskazali jednogłośnie Pieńkowskiego jako rektora, ale wybór większością (13 na 16) Antoniewicza na prorektora stworzył delikatną sytuację. Chciano uhonorować jego wcześniejsze wysiłki, lecz Antoniewicz po godzinie złożył rezygnację. „Nie wiem, jakie motywy podał, ale dobrze zrobił: jego nazwisko, związane nierozerwalnie z «ghettem ławkowym», zrobiłoby dzisiaj fatalne wrażenie: bo właśnie pisma doniosły o pogromie żydowskim w Krakowie” – komentował Borowy. Mogło chodzić raczej o epizod współpracy Antoniewicza z Niemieckim Instytutem Pracy Wschodniej[58]. Kilka dni później wybrano na prorektora Nawroczyńskiego. Nastąpiła zatem legalizacja „zamachu stanu”.

Ówczesna koncepcja ministerstwa zakładała ograniczenie funkcji UW na rzecz Łodzi, czego mogło dowodzić zaproponowanie Kotarbińskiemu, członkowi „triumwiratu”, funkcji rektora UŁ. Miało to ułatwić powiązanie ośrodków. W duchu entuzjazmu odbudowy mówiono nawet o uruchomieniu połączeń lotniczych. Tymczasem kursy między Warszawą i Łodzią były gehenną. Studenci prosili premiera w grudniu 1945 r. o przyznanie samochodów, ponieważ przejazdy „trwają od 8 do 10 godzin w zimnym i przepełnionym wagonie. Profesorowie przyjeżdżają na wykłady przemęczeni i zziębnięci, co odbija się bardzo ujemnie na ich zdrowiu”. Była to zapewne jedna z przyczyn zamierania koncepcji ośrodka łódzko-warszawskiego. Trwał zresztą proces słabnięcia pozycji Łodzi. Do 1948 r. wyprowadzały się z niej redakcje wpływowych pism ogólnopolskich i część elit. Ogólny „pęd do Warszawy” – oceni z pozycji klasowych Józef Chałasiński – ukazywał „mieszczańsko-inteligencki snobizm i perspektywy na karierę”, zaś mimo przejściowych fascynacji warszawskie środowiska naukowe okazały się obojętne wobec Łodzi i nie podtrzymywały z nią następnie żywszych kontaktów[59].

„Gdzie Unrę dają na raty”

Działający od lata 1945 r. Komitet Budowlany UW, złożony z przedstawicieli uczelni oraz administracji rządowej, starał się szybko przysposobić najmniej zniszczone budynki. Remontowano Gmach Pomuzealny, Szkołę Główną i Seminarium Duchowne przy Krakowskim Przedmieściu 52/54 (dla Teologii Katolickiej i Prawa), Fizykę Doświadczalną przy ul. Hożej 69, gdzie usuwano „przeróbki po niemcach” (używanie małej litery nie było jedynie praktyką prasową). Fizyk Jerzy Pniewski wspominał, że

niejednokrotnie zakres dziennej pracy robotników był ustalany o siódmej rano między mną i majstrem na podstawie tego, co zachowało się w mojej pamięci z okresu przedwojennego. Moje zamieszkanie w jednej z pracowni było nieodzownym tego warunkiem. Zapał, jaki wszyscy pracownicy Hożej wkładali w tę odbudowę, był wręcz zdumiewający[60].

Do września 1946 r. pracowano nad gmachem Chemii (ul. Wawelska 17, obecnie Pasteura 1) i Weterynarii (ul. Grochowska 272), z którego usunięto szpital miejski. Remonty nie nadążały za potrzebami. Kierownicy seminariów musieli na własną rękę szukać sobie pomieszczeń, pozyskiwanych po koleżeńsku lub za pośrednictwem kierującej administracją UW Natalii Batowskiej[61]. Nadzwyczajna sytuacja służyła wytwarzaniu się rozległej i żywiołowej kooperacji. Powiązania osobiste ułatwiały zdobywanie dachu nad głową, pożywienia i pracy. W oparciu o nie odtwarzały się instytucje, szybko formalizujące jednak swe struktury. Rozwijały się systemy dystrybucji, ułatwiające dostęp do dóbr grupom odpowiednio wyodrębnianym i hierarchizowanym.

Archiwalia uniwersyteckie z pierwszych lat powojennych to w dużej części listy uprawnionych do deputatów żywnościowych, odzieżowych lub naftowych. W warunkach straszliwych zniszczeń wprowadzanie reżimu nakazowo-rozdzielczego zdawało się uzasadnione, jednak jego zakres interpretowano w kategoriach politycznych. Borowy narzekał latem 1945 r., że na posiedzeniu komisji rozdziału artykułów wełnianych UW

dyskusje na temat majtek i gaci wlokły się niczym debata parlamentarna. Pomyśleć tylko: trzydzieści „człowieko-godzin”! I to rys znamienny naszego „nowego wspaniałego świata”! Przecież można by ludziom dać wyższe pensje, żeby sobie sami w sklepie kupowali, co im potrzeba, albo – ostatecznie – wydać im kartki uprawniające do zakupu za cenę zniżkową według wyboru! Nie, sześcioro ludzi (w tym 4 wykładowe siły uniwersyteckie) musi na to godzinami czas tracić![62]

Warto opisać kilka deputatów, które pracownicy UW mogli wykupić: ceny były tu nieporównywalne z dyktowanymi na rynku, na którym panowała niewyobrażalna drożyzna, uniemożliwiająca wyżywienie się z przeciętnych zarobków. W ramach tzw. deputatu radzieckiego, rozdzielanego w marcu 1945 r., każdy pracownik naukowy otrzymywał półkilogramową konserwę mięsną, kilogram cukru w kostkach, 2 dag herbaty, a na dziecko po pół litra mleka i 60 dag cukierków. Ponadto UW dostał półtora kilograma czekolady, którą podzielono między dziesięć osób wybranych przez ZNP. Deputat wielkanocny dla grona profesorskiego zawierał na osobę 2 kg mąki pszennej, po kilogramie cukru, mięsa i marmolady, pół kilograma masła, tyleż cukierków, 10 dag drożdży i tyleż herbaty, litr wódki, 30 jaj, po kilogramie świec i mydła, 2 litry nafty, 10 paczek zapałek. Na 1–3 V wydawano z kolei po 2 kilogramy białego chleba, pół litra oleju, 2 pudełka zapałek, kilogram cukru i 40 dag marmolady. Rozdzielono też po 30 dag pierniczków i 25 dag cukierków dla pracowników umysłowych[63].

Nader istotną sprawą było ustalanie zasad podziału, oddających różnice statusu. Wywoływało to pewne napięcia. We wrześniu 1945 r. działający w Krakowie Komitet Akademicki Profesorów Wyższych Uczelni Warszawskich pisał do ministra oświaty w sprawie przydziałów odzieży i żywności. Były one rozdzielane na podstawie ministerialnej listy profesorów, arbitralnej i zawierającej błędy. Komitet postulował, aby świadczeniami obejmować

wszystkich, tym bardziej, że wszyscy warszawianie po powstaniu znajdują się w jednakowej sytuacji materialnej, wszyscy [podkreślenie w tekście] potrzebują odzieży, bielizny, obuwia, żywności itp., niezależnie od tego, czy kto jest profesorem zwyczajnym, nadzwyczajnym czy docentem. Stanowisko nasze podzielają koledzy wysiedleni z Wilna i Lwowa.

Obecne postępowanie

w dzisiejszych czasach demokratycznych jest wysoce niewskazane, bo wśród pokrzywdzonych kolegów wywołuje wrażenie istnienia uprzywilejowanej elity i jest niesprawiedliwe[64].

Na pokrzywdzenie skarżyli się wielokrotnie zatrudnieni w administracji UW. Wskazywali, że pracownicy naukowi i część personelu (klinik Wydziału Lekarskiego i BUW) otrzymują, prócz względnie wysokich uposażeń, także przydziały żywnościowe, podczas gdy pracownicy administracyjni są najsłabiej opłacani i pozbawieni przydziałów. Kwalifikowani urzędnicy Uniwersytetu, którzy „utrzymują w ruchu skomplikowany jego mechanizm”, oraz rzemieślnicy i laboranci są w gorszej sytuacji niż sprzątaczka w klinice czy woźny w Bibliotece. Zapewne w związku z tego rodzaju napięciami Komisja Rozdziału Odzieży UW postanowiła jesienią 1946 r., że dzielić będzie pomiędzy ogół zatrudnionych, nie tylko grono naukowe, z zasadą równego podziału; „gdyby to było niewykonalne (np. w razie przydzielenia danej grupie 5 koszul) można zastosować losowanie, z zastrzeżeniem, że przy następnym losowaniu opuszczeni będą ci, którzy uzyskali przydział przy poprzednim”[65]. Tego rodzaju zasady równościowe można było wprowadzać wewnątrz uczelni. Otoczenie instytucjonalne działało w inny sposób. Kształtował się system o cechach patronackich. Administracja rządowa przy pomocy nakazów i przydziałów uzależniała od siebie różne podmioty publiczne, które w warunkach skrajnych niedoborów zwracać się musiały o zgodę odpowiednich ministerstw w najbardziej drobiazgowych sprawach. Resorty gospodarcze udzielały UW zezwoleń na nabywanie talerzy lub tkanin, nie tylko w ilościach hurtowych, lecz i w pojedynczych przypadkach. Rektor zwracał się w maju 1945 r. o przydział pończoch i skarpet dla pracowników (po 2 pary), a kilka tygodni później – o przyznanie bonu do warsztatów krawieckich na uszycie ubrania dla konkretnego docenta[66].

Po kraju jeździli urzędnicy UW uprawnieni do odbioru koców czy mebli. Rozjazdy wymagały wielodniowych delegacji i starań o samochody. Miejsca wydawania dóbr odległe były od siebie: mydło odbierało się w Pruszkowie, naftę w Ostrowi Mazowieckiej, marmoladę w Krakowie, kawę w Łodzi. Jako swego rodzaju składnicę traktowano ziemie zachodnie, penetrowane nie tylko przez szabrowników, ale i ekipy instytucji. W styczniu 1946 r. rektor zapraszał na spotkanie „w sprawie podziału mebli przywiezionych ze Śląska”. Kierownicy seminariów prosili dziekanów o załatwienie krzeseł i stołów z Wrocławia, dzięki którym mogliby rozpocząć zajęcia, a kierownik Seminarium Papirologii zgłaszał, że w gabinecie nie ma żadnego mebla i przerwy między zajęciami spędza na stojąco. Dziekan Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego pisał natomiast jesienią 1945 r., że „dochodzą nas słuchy o dużych ilościach przeróżnych przyrządów, zgromadzonych w Uniwersytecie Wrocławskim, na przykład o tysiącu mikroskopach”, i sugerował przekazanie części Warszawie. Z drugiej strony starano się o sprowadzenie dóbr z ziem utraconych. Komisja Biblioteczna, nadzorująca odtwarzanie BUW, rozważała zabiegi o pozyskanie książek ze Lwowa, jeżeli będzie przewidziana „ewakuacja zakładów uniwersyteckich”. Argument, że należą się one Warszawie, gdyż „najbardziej ucierpiała”, został jednak wykreślony z protokołu[67].

Do BUW zwożono partie druków uprzednio ukrytych czy też wywiezionych przez okupanta w głąb Niemiec, sprowadzanych z zagrożonych zbiorów prywatnych, odnajdowanych w antykwariatach czy przekazywanych jako dublety z innych bibliotek. Jednocześnie oddawano właścicielom ich zdeponowane zbiory. Ruch w księgozbiorze odbywał się w warunkach remontu budynku. Latem 1945 r. działała już Czytelnia Profesorska z 10 miejscami, z których studenci mogli korzystać na pisemne polecenie wykładowcy. Po uruchomieniu kaloryferów w części frontowej można było wiosną 1946 r. udostępnić całą czytelnię. W tym czasie BUW miał 51 etatów, nisko jednak szeregowanych. Pracownicy chętnie przenosili się do innych bibliotek, bowiem BUW miał trudności w zdobyciu dla nich różnych przydziałów, a zwłaszcza mieszkań[68].

Brak dachu nad głową był dramatycznym problemem odtwarzającej się społeczności. Do rektora płynęły podania osób, które odnalazły się w miejscu pracy, ale nie mogły znaleźć miejsca do życia. Część chroniła się w ruinach uczelni. Do wiosny 1945 r. kilka pracownic mieszkało w suterenach BUW, skąd rektor przeniósł je do kamienicy przy ul. Hożej 74. W grudniu tegoż roku w pomieszczeniach UW mieszkało 66 pracowników z rodzinami: od profesorów po woźnych i woźniców. Sekretarka dziekanatu Wydziału Farmaceutycznego mieszkała w samym dziekanacie; profesor cytologii w laboratorium przy Krakowskim Przedmieściu[69].

Obecnie nocuję na terenie Wydziału Weterynaryjnego w małym pokoiku, w którym nie ma możności zainstalowania pieca. W takich warunkach nie mogę sprowadzić żony, jestem więc zdany na żywienie się w małych restauracyjkach na ul. Grochowskiej (stołówki Wydział nie posiada), co wpływa ujemnie na ogólny stan zdrowia, a ponadto naraża mnie na wydatki, niewspółmierne z moimi zarobkami

pisał profesor weterynarii do rektora, ujawniając dość typowe w epoce wyobrażenia o funkcjach małżeństwa. Nadmieniał, że przed wojną mieszkał w domu profesorskim przy ul. Brzozowej[70]. Jego sytuacja nie należała do dramatycznych, ale wspomnienie warunków przedwojennych wyznaczało dlań pojęcie o normalności, a także o statusie społecznym. Natomiast mieszkanka Budynku Porektorskiego Irena Krzyżanowska napisała wierszyk o codzienności w tym budynku, w którym próby skupienia się i pracy były udaremniane przez pytających:

Gdzie magazyny, gdzie biblioteka,

I gdzie jest Bratniak, i gdzie apteka,

Kiedy rektor przyjedzie,

Kiedy dziekan wyjedzie,

Gdzie się robi doktoraty,

Gdzie Unrę dają na raty,

Dlaczego C. nie ogłosił,

Dlaczego B. nie wywiesił,

Dlaczego się drzwi nie otwiera,

O dosyć! Psia krew,

Cholera![71].

Wielu nie miało jednak tego szczęścia. Jedni ulokowali się w przypadkowych izbach, z których groziło im wyrzucenie, inni nie mogli wrócić do ocalałych mieszkań, bo zostały przez kogoś zajęte. Dojeżdżali z podwarszawskich miejscowości, a nawet z Łodzi, Krakowa czy Sopotu. Szukali pomocy u rektora, którego zadaniem było zarządzanie skąpą powierzchnią administrowaną przez UW i zabieganie u władz o lokale. Nie zmieni się to przez dziesięciolecia. Nadzwyczajna sytuacja, oczywista w zrujnowanym mieście, utrwalona zostanie w redystrybucyjnym systemie PRL. Na biurkach następców Antoniewicza leżeć będą stosy próśb mieszkaniowych. W latach 70. pracownicy opisywać będą trudności współzamieszkiwania z teściami lub brak przestrzeni do pracy. Ci powojenni realnie nie mieli dachu nad głową, byli „doszczętnie spaleni”, opiekowali się ciężko doświadczonymi krewnymi. Oto magazynier BUW, gdy „wrócił z Niemiec”, nie znalazł mieszkania, zniszczonego w powstaniu, a miał pod opieką chorą żonę i córkę, która wskutek bombardowania została inwalidką. Inny pracownik po „powrocie ze wsi” zastał swe mieszkanie zajęte i chronił się w jakimś pokoiku, w którym nocowało 12 osób. „Po 6-letniej bytności w Niemczech – pisał kolejny – powróciłem tydzień temu [...] i nie mając rodziny żadnej w Warszawie (pochodzę z Wileńszczyzny) tułam się, nie mając żadnego miejsca, by móc się chociaż przespać”. Starał się o upatrzony składzik w zrujnowanym Auditorium Maximum. Murarz uniwersytecki prosił o kąt tamże, „w hollu przy stajni”[72].

Trwały zabiegi o ocalanie mieszkań służbowych, na których chciały kłaść rękę urzędy kwaterunkowe, o wyjmowanie spod kwaterunku pokojów w mieszkaniach profesorskich, o usuwanie lokatorów z mieszkań przydzielonych uczelni. Chroniąc swych pracowników, UW musiał działać na niekorzyść ludzi równie „spalonych” i sponiewieranych. Przedziwnie łączyła się tu logika biurokratyczna i wilcze prawa rywalizacji. Zajmujący na dziko mieszkania poszukiwali opieki instytucji, z którymi byli związani. Te wchodziły ze sobą w konflikty. Gdy UW wymówił mieszkanie byłemu palaczowi, ten zatrudnił się na kolei, zapewniając sobie status pracownika „zmilitaryzowanego”, co utrudniało pozbawienie go lokalu. Należało to do grupowej, może nawet „plemiennej” logiki życia społecznego lat powojennych, często później wypieranej przez wspomnienie atmosfery samopomocy i solidarności[73].

Miejskie Biuro Kwaterunkowe 1 III 1945 r. przekazało Uniwersytetowi administrację solidnego modernistycznego domu przy ul. Bartoszewicza 11, nieznacznie tylko uszkodzonego, lecz wypełnionego przez przypadkowych mieszkańców o różnym statusie, chronionych przez rozmaite instytucje. Najsilniejszą pozycję mieli, jak się zdaje, wojskowi. W wolnych mieszkaniach UW umieścił wiosną profesorów, a także m.in. pracowników BUW i kierowniczkę Kuchni, oraz podjął przewlekłe starania o usunięcie „lokatorów obcych”. Choć dom był, jak na ówczesne warunki, komfortowy, lokowanie w nim starszych profesorów było trudne, ponieważ (jeszcze jesienią 1947 r.) nie działała winda i centralne ogrzewanie. Innym rezerwuarem lokali dla pracowników UW, głównie niżej szeregowanych, była kamienica przy ul. Hożej 74 (podzielona latem 1945 r. między SGGW, Politechnikę i Uniwersytet). W pobliżu, przy ul. Hożej 61 (róg Emilii Plater), nieopodal Fizyki, dzielono duże mieszkania na izby, w których lokowano pracowników uniwersyteckich. Jesienią 1947 r. premier przyznał jeszcze UW kamienice przy ul. Wilczej 13 (około 50 izb dla profesorów) i al. Trzeciego Maja 5 (10 mieszkań dla asystentów)[74].

Dom przy ul. Sewerynów był jedynym ocalałym z zasobu spółdzielni profesorskiej UW. Z jej domu przy Nowym Zjeździe 5 zostały „tylko stropy i klatki schodowe”, przy ul. Brzozowej 10 nie było stropów. Brzozowa 12 stała się pogorzeliskiem: „Stąpam po białym i sypkim popiele własnych książek” – pisał Borowy, który odwiedził to miejsce. Jesienią 1947 r. uczony przeprowadził się z Budynku Porektorskiego właśnie na ul. Sewerynów. Dobytek przewieziono mu samochodem uniwersyteckim przy pomocy 4 woźnych („za zł 500 x 4 + zł 1000 + 200 zł + «zagrycha» z wódki, konserw i papierosów”)[75]. Część pięciopiętrowego domu, w którym zamieszkał, zajmowali tzw. dzicy lokatorzy, ale 14 mieszkań rozdzielonych między profesorów zapewniało luksusowe, jak na ówczesną Warszawę, warunki. Trzyizbowe, o powierzchniach ponad 60 m^2, w zasięgu dwuminutowego spaceru od dziedzińca UW, wolne były od reżimu kwaterunkowego.

Studiowanie

Uprzejmie zawiadamiam, że pp. profesorowie zaczynają wykłady w Sali Kolumnowej, a mianowicie w pon. i wt. 15–18 prof. K[azimierz] Kumaniecki z Wydz. Humanistycznego. Proszę o odpowiednie zarządzenia. Jednocześnie proszę o jak najśpieszniejsze polecenie zreparowania telefonu JM Rektora

pisała Natalia Batowska do Intendentury 5 X 1945 r.[76] Zorganizować zajęcia było – jak się miało okazać – łatwiej niż rozwiązać problem telefonów. Jeszcze w marcu 1947 r. UW miał przy Krakowskim Przedmieściu tylko 2 aparaty (w Biurze Rektora i dziekanacie Prawa), szwankujące „mimo wielokrotnych reklamacji i zabiegów o ich naprawienie”[77].

W istocie zajęcia rozpoczęły się jesienią 1944 r. – bez telefonów, domów akademickich, stypendiów i wszelkich innych, poza wiedzą i dobrą wolą, elementów infrastruktury uniwersyteckiej. To studenci naciskali na otwarcie Wydziału Lekarskiego. To oni, uczestnicząc w kompletach prowadzonych w Częstochowie i Krakowie, Kielcach i Jędrzejowie, Pruszkowie i Grodzisku do wiosny 1945 r., tworzyli Uniwersytet Warszawski. Nadzieje Antoniewicza na rozpoczęcie roku akademickiego w kwietniu zostały przekreślone przez ministerstwo[78]. Chętni do studiowania zjawiali się jednak na seminariach, będących przedłużeniem tajnych kompletów, czy też stanowiących zajęcia przygotowawcze. Na charakterystyczną atmosferę tego czasu składały się opowieści powracających, przybierające często charakter zdumiewających epopei, w których obrazy getta, obozów, poniewierki i utraty bliskich łączyły się z wiadomościami o losie wspólnych znajomych i zabawnymi często opisami przygód. Zapiski świadków epoki pełne są relacji tego rodzaju. Ich tłem była niezwykła sceneria ruin miasta, w której odradzały się elementy dawniejszego świata, jak seminarium Borowego wznowione 11 IV 1945 r. na prośbę grupy studentów. W salce Budynku Porektorskiego, dekorowanej kopiami obrazów van Gogha i Moneta, omawiano Dożywocie Fredry.

Chodziłam na te ćwiczenia – wspomina Zofia Stefanowska – z poczuciem, że przenoszę się w domenę zupełnego egzotyzmu, całkowicie oderwaną od życia. Wersyfikacja Dożywocia, mój Boże! Byłam człowiekiem zdziczałym przez wojnę, prymitywnym, w dodatku jeszcze powiązanym z konspiracją. Jedynym na tych zebraniach elementem rzeczywistości były dla mnie ręce Borowego, odmrożone zimą i teraz, na wiosnę, z otwartymi na palcach rankami. Odczuwałam niejaką wspólność wobec tego, że i moje ręce podobnie się paskudziły z powodu odmrożenia[79].

Ogłoszenie w lipcu decyzji o otwarciu UW spowodowało ożywienie: jesienią 1945 r. zgłosiły się na studia ponad 4 tysiące osób[80]. Tworzyły społeczność niezwykłą, bardzo zróżnicowaną wewnętrznie. Najstarszych i najmłodszych studentów dzieliło pół wieku różnicy. To zdarzało się w następnych dekadach. Nie zdarzała się jednak podobna konfiguracja doświadczeń. Dwaj najbardziej leciwi studenci urodzili się w 1880 r., dwoje najmłodszych, ledwie szesnastoletnich, w 1929 r. Pomiędzy tymi skrajnościami mieściła się mozaika wspólnot wieku, rodowodu i przeżyć wojennych. Co dziesiąty immatrykulowany urodził się przed I wojną światową. Było wśród nich 36 osób urodzonych w XIX w., przeważnie w latach 1898–1899. Kolejna duża grupa to dzieci I wojny światowej i rówieśnicy II RP, w tym ponad 100 osób z rocznika 1914 i ok. 150 z 1918 r. Pewna studentka Wydziału Farmaceutycznego urodziła się (w Kielcach) 11 XI 1918 r. W sąsiednich grupach wiekowych mieściła się masa przedwojennych studentów UW. Najliczniejsze grupy immatrykulowanych pochodziły z lat następnych; ok. 200 z rocznika 1920, czyli tego, któremu wojna wyrwała lata studenckie i który nazwany zostanie pokoleniem Kolumbów, żołnierzy powstania. Wielu z nich studiowało na podziemnych wydziałach UW, co stanowiło bardzo istotny moment formacyjny. Rzecz jasna, wspólnota wieku nie pokrywała się ze wspólnotą doświadczeń: w ramach rocznika 1920 było wielu takich, którzy z powstaniem nie mieli nic wspólnego. Tego rodzaju podziały naznaczały tkankę życia studenckiego, przekładały się w pewnym stopniu na aktywność w organizacjach politycznych i stosunek do rodzącej się „nowej rzeczywistości”. Ogromne znaczenie miało tu zakorzenienie biograficzne, jakiego nie sposób ukazać bez rozległych badań prozopograficznych. Bogactwa doświadczeń indywidualnych i zbiorowych domyślać się można, spoglądając już na same miejsca urodzenia. Układają się one przede wszystkim w obraz Polski międzywojennej, lecz tworzą także mapę znacznie rozleglejszą, obejmującą ziemie imperium rosyjskiego. Dwadzieścia trzy osoby urodziły się w dawnej rosyjskiej stolicy (15 w Petersburgu, 5 w Piotrogrodzie, a 3 w Leningradzie), 12 w Kijowie, 7 w Moskwie. Spotykamy Briańsk i Czelabińsk, Nikołajewsk i Niżny Nowogród, Nowoczerkask i Nowosybirsk, Piatigorsk i Saratow, Semipałatyńsk i Witebsk. Są to przeważnie roczniki wielkiego zamętu 1917–1921, zaś geografia narodzin ukazuje drogi rodzin polskich z głębi Rosji, a także ogólną przewagę wschodniego pochodzenia studentów, co zresztą nie zdaje się niczym nowym na UW. W Wilnie urodziło się 28 immatrykulowanych, w Krakowie 20, a w Poznaniu 19.

Część z nich wcześniej studiowała. Dla słuchaczy tajnych kompletów, którzy nie zdołali zdać egzaminów przed powstaniem, organizowano je teraz (Jerzy Pniewski, który egzaminował z fizyki, wspominał, że jedna tylko osoba nie uzyskała oceny pozytywnej)[81]. Inni kandydaci wykazać się mieli maturą. Ponieważ archiwa większości szkół warszawskich przepadły, komisja weryfikująca świadectwa miała kłopoty z ustaleniem wyników. Ministerstwo Oświaty zalecało, by „nie ukrzywdzić młodzieży szkół warszawskich” i nie organizować konkursu matur, nie żądać ocen z poszczególnych przedmiotów i kierować się „ogólnym wynikiem pomyślnym” matury. Kandydaci, którzy utracili świadectwo dojrzałości, mieli przedłożyć zaświadczenie sądu o wszczęciu sprawy o odtworzenie. Problem stanowiły też dzieci wciągnięte na niemieckie listy narodowe: wymagano zaświadczenia o złożeniu deklaracji wierności „Narodowi i demokratycznemu Państwu Polskiemu”, względnie orzeczenia rehabilitującego lub wniosku o takie orzeczenie. Pierwszeństwo zyskać miały natomiast osoby, które brały udział w walkach wyzwoleńczych, konspiracji, były więźniami politycznymi lub powracały z obozów. We wrześniu ministerstwo zarezerwowało 10–15% miejsc do swej dyspozycji, samo określało listy wedle powyższych kryteriów i reagowało ostro w wypadku oporu uczelni[82].

Rekrutacja była tyleż skomplikowana, ile żywiołowa. Trudno wręcz pisać o rekrutacji, gdy mowa o odtwarzaniu strzępów dawnej społeczności i przyjmowaniu kandydatów wedle rozmaitych list, priorytetów i poparcia różnych organizacji. Obrazem sytuacji mogą być wyniki egzaminu wstępnego na Wydział Lekarski. Zorganizowany 2 X 1945 r., dotyczyć miał „podstawowych wiadomości z zakresu fizyki, chemii i biologii”. Zgłosiło się 657 chętnych na 150 miejsc. Wynik egzaminu miał być „korygowany” przez „osobiste zasługi kandydatów w okresie wojny i okupacji oraz przez wiek i stracone z powodu wojny lata od chwili uzyskania matury. Dziekanat również starał się w przypadkach, gdzie mu to było wiadome, że kandydat pochodzi ze sfer robotniczych lub włościańskich, przyjąć tych kandydatów, nie krępując się wynikami egzaminu”. Nie było to łatwe, gdyż w życiorysach nie zawsze wskazywano pochodzenie (rzecz niedopuszczalna kilka lat później). Nie dość na tym. Specjalnie traktowano także „repatriantów zza Buga”, starano się zachować „pewną równowagę” między płciami (przyjęto około 45% kobiet), a po wywieszeniu list dokonano dodatkowych przyjęć wskutek interwencji i „wyjaśnień”. Liczba przyjętych wyniosła 230[83]. Zapewne i ona nie była ostateczna, ponieważ na przełomie 1945 i 1946 r. na UW napływali dawni studenci i chętni do podjęcia nauki wychodzący z obozów czy wracający z emigracji. Ci ludzie po przejściach odnaleźć się musieli na gruzach uczelni, która przywracała jednak życiu pewien rytm. Pierwszy rok powojenny podzielony był, jak dawniejsze, na trymestry. Strzępy przedwojennych książek służyły jako podręczniki. Kilka sal dydaktycznych, zaopatrzonych w tablice i komplety mebli, przypominało realia Uniwersytetu, zwłaszcza gdy wiosną można było zdjąć ciężkie okrycia, w których siedziano na zajęciach zimą.

Atmosfera improwizacji, braki kadry i pomieszczeń sprzyjały mało sformalizowanym relacjom, zaś Uniwersytet nabrał ducha edukacji bardzo liberalnej: studenci chodzili na zajęcia z wielką dowolnością, pojawiali się i znikali. Frekwencja na wielu wykładach była bardzo niska. Rektorat w maju 1946 r. wzywał, aby rozpoczynano zajęcia punktualnie, nie czekając na zapełnienie sali: „Dwu słuchaczów powinno wystarczyć do rozpoczęcia zajęć”[84]. Jak tłumaczył Borowy, przedwojenny porządek „z dziesiątkami godzin wykładów, ćwiczeń, konwersatoriów itd.” nie odpowiada młodzieży, która

przywykła do systemu szkolnego i kieruje się wskazówkami starszych kolegów, którzy w czasie konspiracji w tym systemie całe studia odbyli. Młodzież ta pyta przede wszystkim, co jest obowiązujące. I dowiaduje się, że ćwiczenia pani Szmydtowej, Wierczyńskiego i językowe. Na te więc chodzi, z innych rzeczy rezygnując – zwłaszcza, że każdy prawie wykład gdzie indziej, odległości duże, a – na dobitkę – nie brak i kolizyj[85].

Z drugiej strony plany zajęć były wciąż niepełne, zwłaszcza na kierunkach ścisłych i eksperymentalnych, wymagających specjalistycznych urządzeń. „To skądinąd nader korzystne dla narodu garnięcie się młodzieży do czystej nauki stawia Wydział Matematyczno-Przyrodniczy w niezmiernie ciężkim położeniu” – pisał dziekan jesienią 1945 r.[86] Pierwsze laboratoria farmaceutyczne improwizowano w warunkach „niesłychanie prymitywnych” przy ul. Grochowskiej; w lutym 1946 r. uruchomiono pracownię w budynku przy ul. Złotej 7 (użyczonym przez Naczelną Izbę Lekarską). W marcu rozpoczęły się zajęcia laboratoryjne z fizyki (wykłady trwały od kilku tygodni), które prowadzili przypadkowo zebrani naukowcy. Jesienią 1946 r. nie istniała wciąż żadna pracownia chemiczna ani fizyczna dla starszych lat. Skrajna ciasnota była doświadczeniem powszechnym. Przybywanie pracowników i studentów, sprowadzanie pomocy naukowych, zwłaszcza książek, które zalegały w pryzmach, wymagało poszukiwania lokali na wynajem lub użyczenie. Wykłady odbywały się w podziemiu Muzeum Narodowego i w bibliotece Szkoły Głównej Handlowej. Trzy piętra przy ul. Smulikowskiego 4 wynajęto od ZNP dla Instytutu Pedagogicznego. Wydział Humanistyczny miał jesienią 1946 r. jedną salę wykładową. Instytut Orientalistyczny był „tabliczką na drzwiach jednego pokoiku” w Gmachu Pomuzealnym, zajmowanego przez dwóch profesorów i asystenta. Wydział Teologii Ewangelickiej mieścił się w salce przy spalonym zborze przy pl. Małachowskiego, Zakład Geograficzny do 1947 r. – w mieszkaniu geologa Jana Samsonowicza przy ul. Wilczej 22[87].

„Manteuffel [...] działał sam, nikogo nie pytając o zgodę. W skrócie można powiedzieć, że zbierał ludzi, książki i klucze od pokoi” – wspominał Aleksander Gieysztor odrodzenie się Instytutu Historycznego[88]. Profesorowie krzątali się wraz ze studentami wokół praktycznych potrzeb zakładów, organizując zakupy, niekiedy z własnej kieszeni, i korzystając z prężnie odradzającego się życia gospodarczego, które wspominane będzie z nostalgią. Pinezki kupowano w firmie Szostakowskiej przy ul. Dobrej, sznurek u Karczewskiej przy ul. Kopernika, zeszyty i ołówki u Strusińskiego przy ul. Marszałkowskiej, tablice u Doroszki przy ul. Młynarskiej. Książki zamawiano w prywatnych księgarniach, sprowadzających także nowości zagraniczne. Od 1946 r. korzystano z niezłych wyrobów krajowego przemysłu papierniczego (o papeterii i zeszytach tej jakości za kilka lat będzie można pomarzyć). Pracownicy przynosili też własne sprzęty i książki. Tego rodzaju sytuacje wpływały na szczególne więzi między studentami a kadrą, odznaczające się tradycyjnym dystansem, lecz i rodzajem zbratania w trudnościach. Wyrazem tego mogły być gesty solidarności ze strony studentów, gdy zwracali się do premiera o pomoc profesorom kursującym między Warszawą i Łodzią, lub gdy Bratnia Pomoc zapraszała profesorów do swej stołówki, gdyż w niedziele i święta stołówka pracownicza była nieczynna: „Będziemy szczęśliwi, goszcząc naszych Profesorów i wychowawców, dać Im odczuć nasz szacunek, przywiązanie i łączność wynikającą z pracy dla szczęśliwej przyszłości naszego Uniwersytetu”[89].

Ten duch braterstwa wspominany będzie z nostalgią. Trzydzieści lat później, w epoce budowy „drugiej Polski”, minister nauki Sylwester Kaliski, ubolewając nad złą atmosferą na uczelniach, zwrócił się do rektorów:

Wielu z was, pamiętających studia z lat 1945–48, wie doskonale, że było to wtedy wspaniałe partnerstwo, istniała jakaś niezwykła, wielka kultura studentów, choć nie mieli tego wychowania co dziś, z jak wielkim taktem, z jakim wielkim szacunkiem odnosili się do swoich profesorów i odwrotnie. Istniała między nimi silna więź, a jednocześnie panowała dyscyplina w pracy i nauce[90].

Minister rządu PRL odwoływał się – jako do krainy szczęśliwości – do epoki, w której jego partia nie zniszczyła jeszcze dawnego uniwersytetu z autonomią, Bratnią Pomocą, tradycyjną hierarchią. Krytyka tych zdarzeń nie była z pewnością intencją Kaliskiego. Można mu przypisać pewną idealizację przeszłości, właściwą wspomnieniom własnej młodości. Znamienne jednak, że wskazał na cezurę 1948 r., do której powracać będzie jeszcze chętniej oficjalna historiografia lat 80., poszukująca budujących odwołań do szlachetnej genezy formacji, którą „błędy i wypaczenia” stalinizmu zepchnęły ze słusznej drogi.

Życie studenckie

Nawiązanie ciągłości życia uniwersyteckiego oznaczało odtworzenie instytucji od dziesięcioleci wyrażającej interesy części społeczności studenckiej: Towarzystwa Bratnia Pomoc, czyli Bratniaka. Senat zatwierdził jego statut i zarząd 24 X 1945 r., a Ministerstwo Oświaty 12 VIII roku następnego nadało mu osobowość prawną. W momencie zatwierdzenia Bratniak ogłosił deklarację o „niepodległości i suwerenności Państwa Polskiego wywalczonej w krwawych zmaganiach z zalewem germańskim”, afirmację odbudowy oraz uznanie pracy za miernik wartości jednostki[91]. Wśród organizatorów były osoby, których droga życiowa, naznaczona przez uczestnictwo w Szarych Szeregach i Armii Krajowej, predestynowała tyleż do aktywizmu, ile do popadnięcia w kłopoty[92]. Bratniak odtwarzał tradycyjnie męski model działalności studenckiej: w 1946 r. wśród 20 członków Zarządu nie było ani jednej kobiety, 3 znajdowały się tylko wśród 6 zastępców członków. Dwa lata później w dwudziestoczteroosobowym Zarządzie zasiadały dwie kobiety – jedna jako wiceprzewodnicząca, zajmująca się kwestiami „samopomocy”, druga – szefowa tejże sekcji.

Bratniak podtrzymywał tradycję samoorganizacji i autonomii studenckiej, ale unikał zaangażowania politycznego i nawiązywania do przedwojennych zaszłości, które musiały go kojarzyć z „reakcją”. Wykazywać musiał spolegliwość wobec reżimu, organizując zarazem bogate i symbolicznie wyraziste życie publiczne społeczności studenckiej. Przygotowywał inauguracje roku akademickiego, rozpoczynające się w latach 1945–1948 wymarszami na msze w kościele św. Anny. Współorganizował takie wydarzenia jak uroczysta msza 30 V 1946 r., na której odnowiono Śluby Akademickie, czy msza na ingres abpa Hlonda. Urządzał na Cmentarzu Wojskowym obchody rocznic powstania warszawskiego. Na Bratniaka liczyli też studenci chcący brać udział w balach, choinkach i śledziach. Choinka 20 XII 1945 r. zgromadziła ponad 700 osób. Inauguracyjny bal na UW odbył się 9 II 1946 r. w Sali Kolumnowej. W pierwszym powojennym roku zapraszano na większe imprezy w strojach dowolnych, obiecując dobre bufety i orkiestry, ale na balu inaugurującym rok 1946/1947 obowiązywały już stroje wieczorowe. Rozliczne ówczesne imprezy uznać można za objawy dążeń wspólnotowych oraz odreagowania złych doświadczeń i przykrej teraźniejszości. Były też źródłem dochodów, dlatego do ich organizowania paliły się także stowarzyszenia czy koła naukowe. Bratniak prowadził taneczno-wokalne „Sobótki” karnawałowe, sekcje: żywego słowa, teatralną, literacką, muzyczną i chór, organizował koncerty, niektóre w dużych salach warszawskich, a także wysyłał orkiestrę na studenckie wczasy[93]. Od jesieni 1945 r. wydawał tygodnik „Akademik” – początkowo ścienną gazetkę, następnie kilkunastostronicowe, niewyraźnie odbite pismo w nakładzie 300–700 egzemplarzy. W redakcji pracowało 8 osób, z których 3 otrzymywały wynagrodzenie, ale wszystkie miały prawo do bezpłatnych obiadów. „Akademik” podkreślał swą apolityczność, miał interesujący zespół (m.in. Jerzy Ficowski, Aleksander Ścibor-Rylski, Andrzej Micewski, Miron Białoszewski), publikował rozważania społeczno-ideowe, poezję, felietony i ogłoszenia. Był jednak deficytowy, miał kłopoty z papierem, reklamą i dystrybucją[94].

Bratniak obsługiwał powszednie życie studentów. Prowadził sekretariat (niech miarą jego wielkości będzie 7 maszyn do pisania w 1946 r.) oraz przedsiębiorstwa o własnym rozrachunku: stołówkę i firmę transportową. Wydawał bony uprawniające do konsultacji lekarskich, kierował studentów do ambulatoriów, organizował prześwietlenia płuc, rozdzielał odzież, żywność, tran i leki, prowadził pośrednictwo pracy i sprzedawał skrypty. Jego biura mieściły się w trzech pokoikach dawnej królikarni, zwanej też Belwederkiem, w zakątku dziedzińca. Wydawano tam karty żywnościowe, odzieżowe czy macierzyńskie „przez okienko, wychodzące na zewnątrz budynku, a interesanci wyczekiwać muszą nawet w największy mróz, stojąc na dworze”. Rektor przekazał także Bratniakowi pawilonik na dziedzińcu, w którym mieściła się dotąd pracownicza stołówka[95]. Towarzystwo otworzyło tam 24 XI 1945 r. stołówkę własną: „Z powodu braku stołów i krzeseł studenci jedli stojąc”[96].

Pierwszy dochód stołówki pochodził ze sprzedaży przydziałowych ryb. Przydziały (głównie z Zarządu Miejskiego), a także własna hodowla świń (pod koniec 1946 r. 15 sztuk), mięso, warzywa i owoce z podwarszawskiego majątku Zaborów, który Bratniak wziął w dzierżawę[97], jak również bufety na zabawach studenckich stały się źródłem dochodu. Stołówka wyrosła szybko na poważną instytucję, utrzymującą personel urzędniczy i techniczny (25 osób) oraz „14 Koleżanek Kelnerek”. Jesienią 1946 r. wydawała średnio 882 posiłki dziennie, fundowała obiady studentom w trudnej sytuacji życiowej, organizowała kolacje świąteczne, wydawała paczki żywnościowe oraz prowiant na turnusy wypoczynkowe i wycieczki. Zyskała obrusy na stołach, koszyczki na pieczywo oraz dostateczną liczbę łyżek i widelców, lecz nie noży (nóż jawił się wciąż jako „zabytek przedwojenny”). Panował w niej ogromny tłok, zwłaszcza w godzinie przerwy w wykładach (12.00–13.00), gdy nad jedzącymi stało wielu czekających na miejsce, „poganiając ich bez żadnego miłosierdzia”. Tłok wynikał też z faktu, że część bywalców uznawała stołówkę „za miejsce odpowiednie do wszelkiego rodzaju spotkań i załatwiania interesów”. Jednocześnie jakość posiłków była przedmiotem „ciągłych pretensji i narzekań Kol. Studentów”, co świadczyło chyba o względnej stabilizacji życia. Kierownictwo wyjaśniało to malejącymi przydziałami. Także ceny obiadów, choć nie miały nic wspólnego z drożyzną w warszawskich restauracjach, stanowiły wyzwanie dla studentów. Jesienią 1946 r. pojedynczy obiad kosztował 30 zł, karnet dziesięciu – 250 zł. Tymczasem miesięczny zarobek „Koleżanki Kelnerki” w stołówce wynosił 500 zł[98].

Prymitywne warunki początkowego działania zmieniały się dzięki energii zaangażowanych, a także możliwości dość swobodnego gospodarowania, związanego jednak z systemem przydziałów i dotacji. Osobnym przedsiębiorstwem stała się sekcja samochodowa, której służyły trzy ciężarówki (GAZ, Bedford i GMC). Prezydium Bratniaka poruszało się po Warszawie terenowym willysem[99]. Rozmachowi działań zupełnie nie odpowiadały warunki lokalowe Bratniaka: kilka klitek i budyneczek przeznaczony do rozbiórki. Jesienią 1946 r. kierownictwo zwróciło się o przydział pozyskanych przez uczelnię ruin dawnego szpitala św. Rocha przy bramie uniwersyteckiej. Rektor wyraził zgodę, ale władze Warszawy zażądały wykazania środków na odbudowę. Bratniak wniósł zatem o zarządzenie obligatoryjnej zbiórki. W latach 1947–1949 każdy student wpłacał 100 zł na budowę Domu Studenta, co uwidaczniano stemplem w indeksie. Powstał komitet odbudowy z honorową przewodniczącą Wisłą Osóbką-Morawską, żoną premiera. Jesienią 1947 r. studenci i profesorowie pracowali przy oczyszczaniu ruiny. W Domu Studenta planowano umieszczenie Akademickiej Spółdzielni Wydawniczej z powielarnią i księgarnią, Akademickiego Banku Spółdzielczego, stołówki, pomieszczeń Bratniaka, sali odczytowej, pokojów kół naukowych, ambulatorium, świetlicy i czytelni, sali konferencyjnej[100].

W Towarzystwie pojawiały się niemałe możliwości, przepływała przez nie masa dóbr z pomocy krajowej i zagranicznej. Wytwarzało to rozmaite pokusy. Na początku 1946 r. Uniwersytetem wstrząsnęła sprawa ogromnych nadużyć.

Jeden ze studentów-urzędników „zgubił” sto kilkadziesiąt paczek z UNRRA, zabrał przeszło sto tysięcy złotych i „wyjechał na wieś” – „na odpoczynek”. Wykryła to (łącznie z innymi jeszcze macherkami) Komisja Rewizyjna. Wobec tego prezes – aby „nie kalać honoru akademickiego” – zawiesił w czynnościach Komisję Rewizyjną. Wspólnicy spryciarza, korzystając z tego, wstawili do Kasy kwity na sumy, których brakuje. Z gorliwości jednak napisali ich za dużo

relacjonował Borowy. Wiosną zawieszono wiceprezesów i kierownika Sekcji Stołówkowej oraz intendenta[101]. Afera była bardzo niekorzystna nie tylko dla „honoru akademickiego”, ale dla wizerunku Bratniaka, atakowanego przez kreatorów tzw. nowej rzeczywistości.

2. Pierwszy powojenny rocznik studentów UW (1945/1946) odgruzowuje Warszawę – grupa z Wydziału Prawa na rogu ulic Marszałkowskiej i Widok

„Pierwsze starcie” nastąpiło, gdy władze represjonowały uczestników manifestacji trzeciomajowych 1946 r., szczególnie burzliwych w Krakowie[102]. Efektem było wrzenie w ośrodkach uniwersyteckich i apele o strajk powszechny. Bratniak UW oświadczył jednak, że „wezwania do strajku są postępkami wykraczającymi przeciw przepisom akademickim i państwowym, i godzą zarazem w żywotne interesy nasze”[103]. Mimo to masa studentów UW przyłączyła się do strajku ogólnopolskiego, który zaczął się 20 V 1946 r., a był reakcją na brutalność władz i aresztowania uczestników zajść trzeciomajowych. Strajk trwał 3 dni, a w jego trakcie doszło m.in. do demonstracji pod więzieniem przy ul. Rakowieckiej, w którym znajdowali się studenci[104]. Tonizowanie sytuacji nie było zadaniem łatwym, a przeróżne demonstracje polityczne tak czy owak szły na konto Bratniaka, na przykład w czasie organizowanej przezeń akcji odgruzowania stolicy, gdy studenci pisali farbą na swych kombinezonach „AK-ademik” i skandowali „Mikołajczyk!”, przejeżdżając na ciężarówkach obok siedziby PSL[105]. Strajki wywołały ostrą kampanię propagandową przeciw autonomii uczelni, utrzymywanych przecież przez klasę robotniczą, a także pogłoski o zmianach prawnych, mających tę autonomię przekreślić. Rektorzy zebrali się w Warszawie, by dać wyraz swej skłonności do oporu. Władze zdawały sobie z niej sprawę i zrezygnowały (na kilka miesięcy) z radykalnych projektów[106].

Jak silna była pozycja środowisk akademickich wobec rządu niech świadczy zestawienie z sytuacją w ówczesnej Rumunii. Jej premier Petru Groza potrafił grozić zebranym rektorom, że pozamyka uczelnie w razie opozycyjnej agitacji: „Zrobię zupełnie bezpłatne nauczanie i odwołam się do robotników, aby przysłali dzieci po czterech klasach podstawówki na uniwersytet. Zrobię uniwersytet ludowy, a tych studentów, którzy podburzają na uniwersytetach, wyślę na spacer albo zrobię dla nich kolonię karną”[107]. W świetle późniejszych wypadków nie ulega wątpliwości, że podobne wyobrażenia o zaprowadzeniu dobrego porządku miała część twórców systemu w Polsce. Nie mogli ich wypowiadać tak dobitnie, lecz przygotowywali się do akcji w tym kierunku, wykorzystując nikłe liczebnie, lecz silne poparciem aparatu władzy organizacje młodzieżowe.

Jesienią 1946 r. działacze związanego z PPR Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie” otrzymali zadanie sporządzenia „list proskrypcyjnych zawierających nazwiska zdecydowanych wrogów demokracji”, aby przyspieszyć usuwanie „faszystów” z uczelni. Listy powstawać miały metodą przeszukiwania „materiałów pisanych” (przedwojennych pism „oenerowskich, endeckich i sanacyjnych”) oraz obserwacji życia akademickiego. Polecano wyławiać na równi „kolaborantów z Niemcami”, członków NSZ, „aktywnych podżegaczy w czasie strajku” oraz ludzi, którzy, głosząc hasła antyustrojowe, „okazują się zdecydowanymi faszystami”. Zastrzegano jednocześnie, co zdaje się sprzeczne z duchem całej akcji, że nie należy „pochopnie oceniać ludzi na podstawie niezadowolenia z istniejącego systemu” lub „biernego udziału w akcjach antypaństwowych”. Działanie „Życia” zmierzać miało do zastąpienia „bezpłodnej wrogości w stosunku do wszystkich studentów właściwą pracą nad odciągnięciem mas studenckich od dotąd bezkarnych faszystów”[108]. Wyznana tu wrogość AZWM wobec „wszystkich studentów” wynikała z poczucia izolacji w zbiorowości, izolacji wielokrotnie wspominanej w dokumentach organizacji, zresztą zapewne także dla zyskania dodatkowego wsparcia ze strony patronującej jej PPR. Wsparcie stanowiła jednak sama ewolucja sytuacji politycznej.

Aktywna postawa tych, którzy pokładali malejące nadzieje w możliwościach pewnej kontynuacji działań Państwa Podziemnego, jawiącego się jako ciało obce w państwie należącym do „rzeczywistości”, narażała na coraz większe niebezpieczeństwo. Niektórzy decydowali się na działania nielegalne, płacąc za to nieraz najwyższą cenę, jak zaangażowani w organizację Wolność i Niezawisłość. Jesienią 1946 r. aresztowano jej członka Waldemara Baczaka, przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego Studentów UW[109]. Przedstawiciel pokolenia Kolumbów, student prawa podziemnego Uniwersytetu, akowiec, waleczny żołnierz powstania, był doktorantem UW i pracownikiem MSZ. Oskarżony o zdradę, ponieważ nawiązał kontakty z pracownikami ambasady angielskiej, skazany został na karę śmierci i stracony, mimo zabiegów o ułaskawienie, w lutym 1947 r. Jego nazwisko powtarzano odtąd w propagandowych atakach na tych, którzy „broniąc jakoby honoru akademika, okazali się [...] najohydniejszymi zdrajcami narodu, ludźmi na usługach obcego wywiadu.”[110].

Kierownictwo AZWM „Życie” wiosną 1947 r. oceniało, że większość studentów skłania się ku niewłaściwej stronie podziału ideologicznego. W programowym referacie zjazdowym dzielono społeczność na trzy grupy. Pierwsza miała być, jak wykazały „liczne procesy”, trzonem podziemnych organizacji. Druga znalazła swe miejsce w „demokratycznych” organizacjach, bliskich „Życiu”. Trzecią stanowiła olbrzymia większość, niezaangażowana, lecz „tradycyjnie i uczuciowo skłaniająca się ku grupie pierwszej”. Dlatego też w chwilach ostrzejszych tarć znaczna masa „stawała czynnie na pozycjach reakcyjnych, biorąc udział w awanturach”. Sytuację zmieniło rozbicie podziemia i zyskanie przez „demokratyczne” organizacje wpływu na Bratniaki, a także amnestia z lutego 1947 r. Większość studentów miała odtąd akceptować „rzeczywistość”, czy to z pobudek utylitarnych, czy światopoglądowych, czy też przystosowawczych. Ten nowy etap nie oznaczał jednak gaśnięcia walki ideologicznej. Bratniaki wciąż oskarżano o powiązania z „wrogiem”, piętnując zarazem próby czynienia z nich organizacji apolitycznych. Na polu walki ideologicznej nikt nie mógł aspirować do neutralności.

* * *

„Młodzież ciągle zapędzona w gonitwie za mieszkaniem i chlebem, ciągle walcząca o swój byt, o miejsce w szeregach przyszłej inteligencji, jest nerwowa, przemęczona, smutna” – pisała Helena Jodko-Narkiewicz w 1947 r., wskazując na niedostateczne odżywienie i ubranie, mieszkanie „w pokojach bez okien i węgla”[111]. Warszawa pełna była studentów szukających dachu nad głową. Nierzadko wymizerowani obozami i poniewierką, żyć musieli kątem, w warsztatach, wśród ruin, na dworcach. Wielu żywiło się głównie czarnym chlebem. Zgłaszali się codziennie do wielkiego akademika przy pl. Narutowicza. Nieliczni pomieścili się w domu Fundacji Domów Akademickich (FDA) przy ul. Polnej 50. Choć warunki życia w tych przepełnionych budynkach były trudne, zamieszkanie tam było niemałym szczęściem.

W maju 1946 r. otwarto Dom Akademiczek przy ul. Górnośląskiej 14, a dwa lata później Dziekankę przy Krakowskim Przedmieściu. Funkcjonowanie tych żeńskich akademików poprawiło sytuację części społeczności studenckiej, lecz ukazywało też dość poważne jej problemy. Jak w soczewce oglądać je można w relacji z ostrego konfliktu, do jakiego doszło wiosną 1948 r. w Domu Akademiczek, zamieszkanym przez ok. 420 studentek. Relację spisała kierowniczka, skłócona ze studentkami, i skierowała ją do Ministerstwa Oświaty. Niewątpliwie jednostronna, ukazuje ona jednak pewne cechy życia społecznego epoki. Wedle kierowniczki stosunki w Domu źle się ułożyły wskutek „powojennych warunków”, czyli „wielkiej rozpiętości wieku, nawyków, poziomu umysłowego mieszkanek i wreszcie nadmiernego zagęszczenia zajmowanych przez nie lokali”. Studentki rzucały przez okna śmieci i chlustały wodą, codziennością były „skargi, denuncjacje, kradzieże”. W tych warunkach kierowniczka, osamotniona wobec zbiorowości, starała się nawiązać współpracę ze starszymi mieszkankami, okazały się one jednak pozbawione „poczucia karności”, za to roszczeniowe. Samorząd istniał jedynie formalnie. Jeden z przewlekłych konfliktów wiązał się z używaniem sprzętów elektrycznych, powodujących przeciążenie sieci. Kierowniczka tolerowała „grzejnictwo”, lecz konfiskowała mocne żarówki i „zbędne aparaty”. Było to zapewne podłożem dojrzewania gniewu, który wybuchł z chwilą awarii elektryczności. Studentki najwyraźniej uznały ciemności za element represji. Reakcja była żywiołowa,

rozpoczął się bezpardonowy atak na kuchnię i samodzielne gospodarowanie wszystkich i o każdej porze, połączony ze znikaniem naczyń i sprzętu stanowiącego inwentarz stołówki. Zachowanie studentek było skandaliczne i wulgarne i stanowiło najgorszy przykład dla personelu. Wskutek takiej postawy mieszkanek – Zarząd stołówki wydał polecenie zamykania kuchni w godzinach największego natężenia pracy. W związku z tym rozpoczął się bojkot stołówki i chaos w całym Domu. W ciągu dwóch dni znikły lampy naftowe wydane na korytarze bez względu na niebezpieczeństwo wypadku. Zwoływano zebrania, bardzo nieliczne, ale burzliwe, rozwinięto agitację krzykliwą, niepoważną, śmieszną, w której brał udział element najbardziej niekarny, albo pozostający pod wpływem znanych malkontentek.

Pod tym samym wpływem wysłano delegacje „na wszystkie strony”, w tym jedną do Ministerstwa: jak się zdaje, pismo kierowniczki miało uprzedzić jakieś niekorzystne dla niej decyzje[112]. Model zachowania mieszkanek, na ile można je odtworzyć z cytowanego dokumentu, zdaje się ukazywać problemy, które narastać będą w następnych latach: autorytarne metody zarządzania i brak autentycznej reprezentacji, wywołujące nieufność i skłonność do osobistych interwencji w tzw. wyższych instancjach – owe „delegacje”, które w 1956 r. chodzić będą wprost do centrum władzy, aby ominąć traktowane z podejrzliwością instytucje pośrednie.

Inny problem objawiał się w funkcjonowaniu Dziekanki, która miała, wedle założeń, zarobić na siebie, zatem dyktowała wysokie opłaty miesięczne – w 1948 r. 6 tys. zł od osoby, co stanowiło wyzwanie dla córek robotników czy niższych urzędników, zarabiających około 8 tys. zł[113]. W relacjach prasowych Dziekanka była przykładem niewłaściwej polityki społecznej, mimo systemu stypendiów i zniżek dla sierot. Władze miały przecież dążyć do wyrównywania szans. Casus Dziekanki wskazywano jako sprzeczny z propagowanymi „zasadami pierwszeństwa”, czyli promowaniem studentów z uboższych warstw społecznych.

„Zasady pierwszeństwa” odciskały się na systemie stypendialnym, który – choć zasadniczo funkcjonował zgodnie z przedwojennymi przepisami – od 1947 r. korygowany był przez ministerstwo, które oczekiwało powiązania świadczeń z pochodzeniem społecznym studentów. Zakres pomocy uznawano jednak za zbyt niski, aby spowodował istotną zmianę społeczną, a system stypendialny – za silnie związany z realną tkanką społeczną, którą elity władzy, zwłaszcza „pepeerowskie”, uznawały za dziedzictwo dawnej struktury klasowej. Był to bowiem nadal system mało scentralizowany, a znaczna część stypendiów fundowana była przez instytucje samorządowe i osoby prywatne. W 1946 r. typowe stypendium wynosiło 500 zł, tyle też mniej więcej można było sobie miesięcznie dorobić na korepetycjach czy handlu. Z trudem pozwalało to na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych: „Ratuje nas tran, którego wiele z nas otrzymało z Bratniaka po pół litra”[114]. Studenci liczyć musieli także na paczki z domu, własną zaradność, na przydziały i racjonowanie. Zakres ubóstwa obrazować mogą wykazy przydziałowych spodni z darów zagranicznych, które Bratniak dzielił w 1947 r. na „liche” i „dobre”, podobnie jak mundury z demobilu. Na tzw. karty odzieżowe studenci otrzymywali w sklepach obuwie skórzane, a raczej powinni byli otrzymywać; butów skórzanych brakowało. Sklep przy ul. Marszałkowskiej organizował losowanie: kto wylosował obuwie płócienne, otrzymywał w ramach zadośćuczynienia trzy pary[115].

Niedożywienie, strach przed gruźlicą i innymi chorobami zakaźnymi skłaniały do intensywnej organizacji systemu ochrony zdrowia. Jesienią 1945 r. powstała Pomoc Lekarska Młodzieży Akademickiej m.st. Warszawy (PLMA), przez studentów nazwana „Palmą”. Była to instytucja ogólnowarszawska, ale osadzona w strukturach Wydziału Lekarskiego UW: jej sekretariat znajdował się w siedzibie Koła Medyków (ul. Oczki 7), a buchalteria w kwesturze uniwersyteckiej. Kierowana miała być zawsze przez profesora Wydziału Lekarskiego, ale w Zarządzie byli delegaci innych uczelni i przedstawiciele młodzieży, wybierani przez Bratnią Pomoc. „Palma” zapewniała przychodnie i wizyty domowe, leczenie szpitalne i sanatoryjne, zniżki na leki czy okulary, profilaktykę, zapomogi na kuracje. Na początku 1946 r. zatrudniła 35 lekarzy, otworzyła punkty i ambulatoria oraz zawarła umowy ze szpitalami warszawskimi. Były to siły i środki nikłe jak na 10 tys. studentów uprawnionych do świadczeń, jednak zdaje się, że lekarze „Palmy” pracowali ponad miarę wyobrażalną w późniejszych okresach. Fundusze na hospitalizację stale przekraczano, bowiem wśród studentów znajdował się „duży odsetek takich, którzy powrócili z obozów koncentracyjnych wzgl[ędnie] więzień lub brali czynny udział w walkach z okupantem, a w związku z tym stan ich zdrowia wymaga intensywnego i pełnego leczenia”. Zarząd opłacał w całości leczenie studentów, „którzy utracili zęby w obozach, więzieniach”. Studenci w ciężkich warunkach materialnych byli zupełnie zwolnieni z opłat za leki, podobnie jak chorzy na gruźlicę, jaglicę i choroby weneryczne. Poważnym problemem była gruźlica, wymagająca finansowania ponad regulamin świadczeń. Mimo elementarnych braków zorganizowano badania masowe: udało się przebadać wszystkich kandydatów na uczelnie na rok 1946/1947. Chorymi zajmowała się Akademicka Poradnia Przeciwgruźlicza; kierowano ich do sanatoriów w Zakopanem. „Palma” pokrywała też koszty leczenia wypoczynkowego na Dolnym Śląsku[116].

Do zbiorowego wypoczynku przywiązywano wielkie znaczenie, nie tylko w związku z polityką władz, które z masowych wczasów uczynić chciały element „rewolucji społecznej”. W pędzie do podróży i przygody zapominano o traumatycznych doświadczenia wojny i trudnej codzienności; wyjazdy służyły także ratowaniu zdrowia. Nowe realia zdawały się ułatwiać tworzenie bazy rekreacyjnej. Na tzw. Ziemiach Odzyskanych pozostało wiele dobrych pensjonatów. W kwietniu 1946 r. zarząd Bratniaka objechał „zachód” i pozyskał trzy domy (nazwane „Bratniak”, „Zacisze” i „Olimp”) w Bad Schwarzbach, czyli Leśnym Zdroju (od 1946 r. Czerniawie Zdroju) pod Jelenią Górą. Pisano, że wille „w prześlicznej miejscowości” wyposażone są „w pościel, bieliznę, meble, naczynia kuchenne. Tak że student wyjeżdżający zabiera ze sobą wyłącznie rzeczy osobiste. Pokoje są dwuosobowe i jednoosobowe, czystość absolutna. [...] Zimą wspaniałe tereny narciarskie, latem odpoczynek i kuracje lecznicze w zdrojowisku”. W tym czasie remontowano pałac w podwarszawskim majątku Zaborów. Wyposażony w 200 łóżek, oferował „warunki prymitywne, ale wystarczające całkowicie do wypoczynku tem przyjemniejszego, że może być połączony z pracą odpowiedzialną na terenie majątku, czy to przy zbiorach, czy też przy współpracy oświatowo-kulturalnej z okoliczną ludnością”. W roku 1946/1947 wysłano na wczasy 2,5 tys. studentów (w tym 500 bezpłatnie) do pięciu już domów w Czerniawie Zdroju i tyluż w Międzyzdrojach[117]. Warunki wypoczynku były zwykle bardzo skromne, nieporównywalnie jednak lepsze od egzystencji w zrujnowanej Warszawie.

Ciągłość i zmiana

Życie Uniwersytetu w latach 1946–1948 naznaczone było przez dwie główne, przeciwstawne tendencje: dążenie do odtwarzania stosunków przedwojennych i presję na zasadnicze zmiany. Ta druga tendencja miała zwyciężyć w 1948 r., wraz z uformowaniem się dyktatury typu stalinowskiego, obiecującej przebudowę wszelkich instytucji społecznych. Byłoby jednak nieporozumieniem twierdzenie, że sama w sobie uczelnia wyrażała tendencję pierwszą, starając się trwać jak wyspa, podmywana przez niespokojne fale „nowego”. Nie, uczelnia odrodziła się i rosła w warunkach reżimu, przejawiającego coraz wyraźniejsze dążenia totalitarne, które jej zagrażały, lecz nie mogła rozwijać się jako ciało obce. Na tym polegał dramatyzm sytuacji wszelkich odziedziczonych z przeszłości instytucji społecznych powojennej Polski.

Pchany przez reżim ku „nowemu”, Uniwersytet ciążył w nawykach większości kadry i poglądach większości studentów ku „staremu”, lecz wraz ze zmianami w świadomości zbiorowej, z napływem nowych studentów i nowej kadry, siłą rzeczy ulegał przeobrażeniu. Odbudowując się, korzystał z realnej wciąż autonomii społeczeństwa wytwarzającego instytucje gospodarcze i kulturalne, które mogły być partnerami uczelni. Aby jednak odbudować się naprawdę, musiał liczyć na administrację rządową. Bronił przed tą administracją swej autonomii, stopniowo ograniczanej i likwidowanej, lecz także korzystał z etatystycznych praktyk, powiększając swą bazę materialną.

Odbudowa uczelni była w pierwszym okresie domeną ruchu społecznego, zabiegającego o korzystne decyzje aparatu władzy, lecz spontanicznego, wspieranego przez ogólnopolską aktywność obywatelską. Na odbudowę UW płynęły datki z całego kraju. Akcję ich zbierania organizowały m.in. organizacje młodzieżowe, które w kwietniu 1946 r. uroczyście przekazały rektorowi 50 tys. zł. W tym okresie gesty takie, raczej symboliczne, oraz dobra wola kadry i studentów nie mogły już załagodzić sytuacji – jak pisał rektor jesienią – „katastrofalnej, grożącej załamaniem całego biegu studiów”. Studiujący wypełnili wszelkie rezerwy powierzchni, wszystkie zakamarki na wpół zrujnowanych budynków i wynajęte w mieście sale. Jedynym wyjściem zdawało się pozyskanie nowych nieruchomości i zwiększenie kredytów. Komunalizacja gruntów warszawskich i praktyka przejmowania na cele publiczne budynków prywatnych, w tym pałaców arystokratycznych, dawały Uniwersytetowi nowe możliwości. Rektorat zwrócił się do Państwowej Komisji Lokalowej o przyznanie nieruchomości wzdłuż Krakowskiego Przedmieścia: Szpitala Świętego Rocha, pałaców Czetwertyńskich i Potockich. Były to ruiny o wielkim potencjale. Argumentowano, że powierzchnia użytkowa UW zmniejszy się z chwilą zburzenia resztek Auditorium Maximum oraz gmachu Biblioteki. Do realizacji tych zamierzeń, zdumiewających zwłaszcza w odniesieniu do BUW, nie doszło, natomiast uczelnia wskazane nieruchomości dostała. W tymże roku rektor zwracał się do Biura Odbudowy Stolicy o przyznanie 20 nieruchomości przy Krakowskim Przedmieściu (na mieszkania dla pracowników, biura i siedziby instytutów), a także terenu przyległego do gmachu Fizyki przy ul. Hożej. Także te oczekiwania zostały spełnione[118].

Zarazem jednak uczelnia traciła wpływ na bieg własnej odbudowy. We wrześniu 1946 r. minister odebrał jej kierowanie częścią prac i przekazał je Warszawskiej Dyrekcji Odbudowy. Na placach budowy rysowały się w tym czasie większe trudności, które oddawała uwaga intendenta na temat Pałacu Kazimierzowskiego: „roboty wstępne przy odbudowie, dalej wstyd mi pisać”. Narastające kłopoty były związane ze zmianą klimatu gospodarczego, a zwłaszcza rozprawą z sektorem prywatnym. Rosła zależność od decyzji tzw. kompetentnych czynników. Wymuszało to spolegliwość, sprzyjało kulturze nieformalnych porozumień i „dojść”, a w istocie służyło arbitralności decyzji i dominacji politycznej. W 1948 r. roboty na UW prowadziły wciąż wybierane w przetargach prywatne firmy, działające – jak można sądzić ze starannej dokumentacji – wedle przedwojennych zasad, choć oczywiście w zmienionym otoczeniu gospodarczym. Firma Rżysko i Szreder remontowała gmach Chemii, firma Słapczyński – budynek przy ul. Przemysłowej 25, spółdzielnia Dźwignia – Pałac Kazimierzowski, którego stolarkę powierzono firmie Urbanowicz. W tymże roku kilka umów zerwano, a niektóre prace (Pałac Kazimierzowski, Chemia) przekazano bez przetargu Stołecznemu Przedsiębiorstwu Budowlanemu[119]. Obiecywano zarazem uczelni wielkie inwestycje. Na początku 1948 r. omawiano z przedstawicielami BOS-u projekt nowej dzielnicy uniwersyteckiej, mającej powstać na Polu Mokotowskim i pomieścić wszelkie władze UW oraz wydziały: Lekarski, Farmaceutyczny, Weterynaryjny i Matematyczno-Przyrodniczy. Przy Krakowskim Przedmieściu pozostałyby wydziały: Humanistyczny, Prawny i Teologiczny, zaś stary BUW zostałby powiększony o dwa sąsiednie budynki. Plan rozbudowy wiązał się z założeniem, że w ciągu 10 lat uczelnia rozrośnie się do 15 tys. studentów, czyli dwukrotności stanu z 1948 r.[120]

Wśród zabiegów o wsparcie administracji rządowej UW próbował bronić się przed omnipotencją tej administracji. Centralizacja zarządzania uczelniami wynikała tyleż z chęci przyspieszenia odbudowy i promocji kadr, ile z rysującego się projektu politycznego, ogarniającego wszelkie dziedziny życia. Wiosną 1946 r. „duże poruszenie w Uniwersytecie” wywołały informacje o przygotowywaniu dekretu, który zawieszałby autonomię szkół wyższych, podporządkowując je radzie złożonej z nominatów premiera oraz przedstawicieli związków zawodowych i organizacji społecznych. Projekt nie został publicznie przedstawiony; sondowano reakcję środowisk uczelnianych. Zjazd rektorów krytykował ministerialne plany. Borowy zapisał, że „nowa ustawa akademicka już zadecydowana. Skrzeszewski prosił jakoby delegację zjazdu rektorów tylko o to, żeby nie krytykowali. Bagatela!”[121]. W październiku 1947 r. ogłoszono dekret, który znacznie ograniczał autonomię, poddając uczelnie „władzy naczelnej” ministra oświaty, zyskującego prawo przekształcania ich wewnętrznych struktur (otwierania, zamykania i nazywania wydziałów, katedr i kierunków studiów). Senaty straciły prawo obierania rektora, a wyraźniej zajęły się sprawami budżetowymi. Dekret stanowił, że rektorów szkół akademickich mianuje, na wniosek ministra uzgodniony z Radą Główną ds. Nauki i Szkolnictwa Wyższego, sam prezydent Rzeczypospolitej, przy czym szkoła uprzednio przedstawiała trzech kandydatów, wybranych przez zebranie przedstawicieli profesury. Ta złożona procedura pozostała jednak na papierze, ponieważ sam dekret zawieszał jej stosowanie na 5 lat – de facto rektorów powoływał minister[122]. Dekret wzmacniał jego władzę, choć powoływał dość mocny organ konsultacyjny w postaci wspomnianej Rady Głównej, która stała się niejako protezą autonomii uniwersyteckiej. Jej członkowie powoływani byli jednak przez prezydenta na wniosek ministra. W szkołach wyższych wprowadzono stanowiska dyrektorów administracyjnych, powoływanych również przez ministra. Regulacje dekretu, jak ocenia Teresa Suleja, nie zburzyły zupełnie liberalnego porządku, a Senat „pozostawał wciąż faktycznym gospodarzem uczelni”[123]. To jednak, jak się zdaje, perspektywa narzucona przez późniejsze wydarzenia.

* * *

Struktura organizacyjna i w dużej mierze personalna UW w roku 1947/1948 zdawała się tworzyć kontynuację z okresem międzywojennym. Administrację uczelni stanowił Sekretariat z kierownikiem na czele. Działem I Sekretariatu była Kancelaria z przedwojennym referendarzem Cezarym Kunderewiczem i dawnymi podreferendarzami, czworgiem sekretarzy administracyjnych (w tym jedną urzędniczką przedwojenną) i gronem urzędników kontraktowych, w 1938 r. złożonym z 5 osób, a w 1947 r. z 17 (w tym tylko jednej ze stażem przedwojennym). Działem II była Kwestura, którą kierował dawny kwestor Antoni Lachowicz i w której był ten sam kierownik Rachuby Wacław Łapiński. Działem III była Intendentura z dawnym intendentem Aleksandrem Zielińskim i dawnym podreferendarzem. Z przedwojennego grona 3 sekretarzy Intendentury, teraz rozrośniętego do 5 osób, przetrwał jeden urzędnik. Dział IV stanowiły Kancelarie Dziekanatów, w których obsadzie zaszły duże zmiany. Uwagę zwracała pani sekretarz Kancelarii Wydziału Prawa, która pełniła tę funkcję przed wojną (i mieszkała w tym samym miejscu, przy ul. Grójeckiej). Długi staż miały też kierowniczki kancelarii wydziałów Matematyczno-Przyrodniczego i Farmaceutycznego. Cały Sekretariat odpowiadał wielkością przedwojennemu (około 60 pracowników), ale zmieniły się ponad trzy czwarte kadry. Zwiększyła się grupa kobiet, których było w 1938 r. 34, a w 1947 r. 41. Większość ważnych funkcji sprawowali nadal mężczyźni, chociaż w zastępstwie urlopowanego kierownika całością Sekretariatu kierowała Natalia Batowska.

Ciągłość instytucjonalną administracji UW zerwała „reorganizacja” (ówczesne słowo klucz) w roku 1948/1949, odzwierciedlająca ogólne dążenia do centralizacji i „jednoosobowego kierownictwa”. Pojawił się dyrektor administracyjny (Mieczysław Skrzetuski), który liczyć się musiał bardziej z administracją ministerialną niż z rektorem i Senatem. Dyrektorowi podlegały działy administracji uformowane na nowo, w sposób, który ukazywał spadek samodzielności wydziałów i wzrost znaczenia „spraw osobowych”, teraz zwanych „personalnymi”. Powstał centralny Sekretariat, jako dział I administracji, do którego włączono sekretariaty Dziekanatów. Zatrudniał 16 osób, w tym 14 kobiet. Działem II było Biuro Personalne, zatrudniające 6 osób. Działem III – Kwestura, którą kierował Wacław Łapiński (dawniej kierownik Rachuby). W 1938 r. zatrudniała ona 19 osób, a w 1949 r. – 20. Działem IV, Biurem Gospodarczym, czyli dawną Intendenturą, kierował były intendent Zieliński. W Intendenturze pracowało w 1938 r. 10 osób, w Biurze Gospodarczym 16. Działem V był Sekretariat ds. Studenckich, w którym pracowało 11 osób, w tym 10 kobiet (oczywiście, mężczyzna był kierownikiem). W nowej strukturze administracja rozrosła się, zatrudniając 69 osób, przy czym zmniejszyła się grupa kobiet (33), nie sięgając połowy zatrudnionych. Nie tylko z tego powodu reforma nie musiała oznaczać rewolucji w administrowaniu Uniwersytetem. Przez kilka jeszcze lat aktywni w nim będą ludzie o doświadczeniu przedwojennym, nadający pracy pewien klimat i próbujący realizować dawne wyobrażenia o funkcjonowaniu uczelni. Było to jednak coraz trudniejsze. Zmieniała się bowiem zasadniczo atmosfera życia.

W pierwszej połowie 1948 r. Ministerstwo Oświaty zaczęło mobilizować uczelnie do „uporczywej walki o wzmożenie wydajności pracy i jej dyscypliny”. W maju Senat UW wezwał dziekanów do opracowania planów owego „wzmożenia”. Wydział Teologii Katolickiej podkreślił w odpowiedzi konieczność pogłębienia znajomości greki i łaciny wśród studentów, a także poprawy zaopatrzenia w zagraniczne czasopisma naukowe. Nie tego rodzaju „wzmożenie” leżało w intencjach Ministerstwa. Jak zwykle zresztą naciski administracji prowokowały jednostki naukowe do przedstawiania list niezałatwionych problemów. Wydział Weterynaryjny przypominał, że jego gmach zajęty jest wciąż przez Szpital Miejski i zauważał, że jeśli „rygory wymagań” wobec studentów mają być zwiększone, winni oni otrzymać stołówkę i akademik. Wydział Prawa oceniał, że realizacja planów jest trudna z powodu braku „stałego kontaktu ze środowiskami naukowemi za granicą”. Zauważał też, że „wzmożenie” byłoby realne tylko przy ukróceniu swobody uczęszczania na wykłady i wyboru terminu egzaminów, zaś wprowadzenie tego rodzaju „gimnazjalnego” sposobu studiowania doprowadziłoby do „opustoszenia wydziału prawa, gdyż przeważna część uczniów, żyjąca z pracy zarobkowej, musiałaby ten wydział opuścić”[124].

Z takich konsekwencji „wzmożenia” zdawały sobie sprawę władze oświatowe, jednak znajdowały odpowiedź, wpisaną w forsowany przez nie radziecki model szkolnictwa wyższego. Kadra uniwersytecka, jak widać, nie brała pod uwagę takiego zakresu jego naśladowania, jaki miał się stać rzeczywistością. Model ten wydawał się do niedawna egzotyczny. Latem 1945 r. znajomi opowiadali Borowemu, po pobycie w Moskwie, o niepospolitych wynikach tamtejszego szkolnictwa wyższego, które cieszyć się miało ogromną sprawnością kształcenia. „Ale też i rygory i zachęty nie byle jakie” – notował Borowy, wymieniając dyscyplinę studiów, nakazowe zmiany kierunku, podział na grupy ze starostami na czele, kontrolę koleżeńską i rywalizację grupową[125]. Takie rozwiązania przyjmowały pod koniec dekady polskie władze. Wśród rygorów i zachęt znaleźć się miały także masowe stypendia, niemal bezpłatne akademiki, ale również zakaz podejmowania pracy w czasie studiów. Czas ten miał się zresztą skrócić: zakładano przyspieszenie „masowego szkolenia”. Jesienią 1948 r. podzielono studia na trwające 3,5 roku studia zawodowe (I stopnia) i dwuletnie studia akademickie (II stopnia), które dawały tytuł magistra, lecz na które postąpić mogło jedynie 10–15% absolwentów I stopnia, teoretycznie najlepszych i przeznaczonych do pracy naukowej[126].

Argumenty przedstawiane przez Wydział Prawa były więc bezprzedmiotowe. Tym bardziej, że płynęły na uczelnię masy „nowych” studentów, mających się różnić przekrojem społecznym, oczekiwaniami i poglądami od tych, którzy dotąd na UW dominowali.

„Planowa rekrutacja”

W 1947 r. ustanowiono tzw. planową rekrutację na studia, co oznaczało potraktowanie szkół wyższych jak węzełków sieci kontrolowanej przez Ministerstwo Oświaty. Stopniowo powiększało ono rejestry grup zwolnionych z egzaminów wstępnych. Byli to żołnierze czasów wojny (za zaświadczeniem władz wojskowych), uczestnicy walki zbrojnej (co poświadczały odpowiednie związki), byli więźniowie polityczni („o ile nie dopuścili się zbrodni albo występku”), ale także „osoby zasłużone w pracy społecznej” i „w odbudowie gospodarczej kraju”, którym zaświadczenia wystawiać miały organizacje młodzieżowe, związki zawodowe i Związek Samopomocy Chłopskiej[127]. Zwłaszcza dwie ostatnie kategorie miały nader nieostre granice. Wprawdzie zwolnieni z egzaminu nie mogli, wraz z repetentami, stanowić więcej niż 20% przyjętych na pierwszy rok, lecz zdaje się, że nie przestrzegano tego odsetka. Skutki nowego systemu były poważne. Jak pisał jesienią 1947 r. dziekan Wydziału Humanistycznego UW, organizacje wskazane w rozporządzeniu nader często „gorąco polecały swych członków i protegowanych zamiast stwierdzić, jakie były zasługi polityczne, społeczne czy kulturalne kandydatów”[128]. Lista organizacji, jakie ich rekomendowały, była dłuższa niż w rozporządzeniu, czyniły to bowiem także partie polityczne. Polska Partia Robotnicza przesyłała na UW listy nie tyle rekomendowanych, ile „skierowanych na studia”, co obrazowało zakres jej wpływu. W tym czasie kierownictwo Ministerstwa Oświaty otrzymało zadanie partyjne, aby blokować dostęp na studia „elementom jawnie reakcyjnym”, a wspierać członków partii, ZWM i „aktywniejszych demokratów”[129].

W 1948 r. nacisk ten się wzmagał. W maju zwolniono z egzaminów absolwentów wstępnego roku studiów i osoby skierowane przez wojsko. Pierwszeństwo zyskały formalnie dzieci robotników i chłopów oraz inteligencji pracującej, zwłaszcza ze środowisk „mających utrudniony dostęp do kultury”, młodzież autochtoniczna Ziem Odzyskanych, kandydaci wykazujący się co najmniej roczną „pracą społeczną w organizacjach młodzieżowych” lub pracą zawodową związaną z danym kierunkiem studiów. Latem 1948 r. rozszerzono listę o osoby, które służyły w turnusie letnim Służby Polsce, rok później – o absolwentów Oficerskiej Szkoły Prawniczej (na prawo). Wtedy także zawężono kategorię pochodzenia chłopskiego do dzieci chłopów małorolnych i średniorolnych. Dzieci inteligencji pracującej, by zachować priorytet, musiały wykazać się pracą społeczną[130].

W 1948 r. wprowadzono egzamin wstępny z „nauki o Polsce współczesnej”, zaś w komisjach rekrutacyjnych pojawił się tzw. czynnik społeczny, czyli aktywiści organizacji i związków zawodowych. Miał to być „oręż w ręku mas ludowych w ich walce o demokratyzację wyższego szkolnictwa”. Bojowy tygodnik „Po Prostu” wskazywał, że oręża tego nie zawsze używano, pojmując egzamin z wiedzy o Polsce jako probierz wiedzy, a nie świadomości. Nie drążono spraw pochodzenia kandydata i środowiska, w jakim kształtowała się jego „świadomość klasowa”. Przedstawiciele organizacji zawodowych i chłopskich nie stawali na wysokości zadania, zaś „tylko delegaci młodzieży dać mogli pełną gwarancję dostatecznej czujności klasowej”. Niestety, w Warszawie zrezygnowano z udziału Związku Akademickiej Młodzieży Polskiej (ZAMP) w komisjach[131]. Rok później błędu tego nie powtórzono.

W 1948 r. przyjęto na UW 3144 studentów. Połowa legitymowała się pochodzeniem inteligenckim (51,5%), 29,1% robotniczym i 19,4% chłopskim. Kategorie te podlegały manipulacjom, kandydaci dobrze już bowiem znali oczekiwania. Nowo przyjęci wtopili się w społeczność 8173 studentów UW. Struktura tej społeczności zmieniała się. Procent studiujących pochodzenia inteligenckiego spadł z 62,1% w 1946/1947 r. do 58,3% dwa lata później, robotniczego wzrósł z 21,2% do 25,5%, a chłopskiego spadł z 16,7% do 16,2%. Trwała była przewaga kobiet (ok. 54%), nieco większa niż wśród nowo przyjętych na poszczególne lata, co świadczyłoby o silniejszym wykruszaniu się mężczyzn[132]. Ogólne tendencje władze uznawały za pomyślne, ale wyniki rekrutacji 1948 r. – za niezadowalające. Rok później, po nastaniu hegemonii PZPR, aparat rekrutacyjny został znacznie lepiej „ustawiony”.

Kluczowe znaczenie w pracy komisji zyskali latem 1949 r. członkowie PZPR. Na zebraniach w Komitecie Warszawskim przedstawiono im „partyjne zadania”, niezależnie od spotkania w Ministerstwie Oświaty, na którym informowano o formalnych zasadach rekrutacji. W praktyce zadania miały większe znaczenie niż zasady. W czasie egzaminów przed członkami komisji piętrzyły się dokumenty, przygotowane przez sekretarzy technicznych, na ogół aktywistów ZAMP, których „czujność” władze doceniały. Były to dossiers kandydatów i materiały dodatkowe, w tym dwojakie zestawienia, które nazwać można czarną i białą listą. Czarną tworzyły zastrzeżenia personalne, formułowane niejednokrotnie przez Urząd Bezpieczeństwa, mające zamykać drogę na uczelnię. Pouczano w KW, by nie ujawniać tych zastrzeżeń. W 1948 r. miały się zdarzać wypadki, gdy

ten czy inny członek komisji wyciągał karteczkę i powiadał: „Nie, tego UB nie puszcza”. Tak nie można robić. Nie wolno Wam go puścić, ale nie wolno mówić. Nie wolno Wam również wyciągać demonstracyjnie listy poleconych przez Partię, [...] nie wolno Wam powiedzieć, że: „Przepraszam, nie ma co egzaminować, bo to jest kandydat polecony przez Partię i on przechodzi”[133].

Ta lista poleconych była właśnie listą białą. Członkowie partii zadbać mieli, aby obie listy odegrały swoją rolę. Było to łatwiejsze w wypadkach, gdy do PZPR należeli profesorowie prowadzący egzaminy merytoryczne i, związani dyscypliną partyjną, tak nimi kierowali, by jednych oblać, a innych promować. Zwykle jednak to „czynnik społeczny” musiał pilnować rezultatu. Tłumaczono w KW, że „tutaj żadnej instrukcji podać nie można, wszystko będzie zależało od waszego wyrobienia politycznego, od waszego taktu, od waszej zręczności”, że nie należy zachowywać się „w sposób jaskrawy” i doprowadzać do zadrażnień z profesorami, że trzeba pracować „w zgodzie i sympatycznej atmosferze”. Nie zawsze się to udawało. Wielu egzaminatorów nie potrafiło „zdyskwalifikować kandydata dobrze przygotowanego, a będącego na negatywnej liście”. W takich wypadkach rozstrzygano sprawę po egzaminie, układając nazwiska przyjętych. Także i wtedy musiano „paraliżować” próby prowadzenia przez profesorów „akcji niezgodnej z naszymi tendencjami”. Niekiedy „czynnik” starał się zmienić skład komisji w trakcie jej pracy, przy czym władze uczelniane „liczyły się na ogół ze zdaniem i opinią partyjnych pełnomocników”. Gdy na Wydziale Chemii pełnomocnik zażądał usunięcia z komisji profesora, który „nieodpowiednio pytał kandydatów”, władze uczelniane się ugięły. Na ogół „czynnik” wykorzystywał egzamin z wiedzy o Polsce i świecie współczesnym, który – wskazywano bez ogródek w dokumentach partyjnych – „był podstawowym regulatorem przy kwalifikowaniu kandydatów. Najlepiej bowiem pomagał w utrącaniu kandydatów grupy III i list negatywnych”[134].

„Grupa III” była elementem niejawnego, quasi-kastowego podziału, który uczyniono podstawowym sposobem selekcji kandydatów. Czarne i białe listy obejmowały nieznaczny ich odsetek. Ogół podzielono natomiast na trzy grupy. Wyodrębniono: (I) młodzież pochodzenia robotniczego i chłopskiego, (II) innego pochodzenia, lecz aktywną w organizacjach społecznych, zwłaszcza ZMP, i (III) młodzież obcą klasowo. Zaszeregowanie do dwóch pierwszych grup zależało od zaświadczeń i rekomendacji, stanowiących rosnącą dziedzinę aktywności instytucji i starań jednostek. Świadectwo pochodzenia społecznego wystawiała szkoła średnia, świadectwo aktywizmu – odpowiednia organizacja. Zdawano sobie sprawę, że papiery te nie są w pełni wiarygodne, dlatego KW nakazywał wyławianie przeinaczeń. Do pospolitych należało „poprawianie” pochodzenia społecznego, czyli zawodu rodziców. Oto „mechanik pracujący w fabryce okazał się inżynierem”, a rolnik – ogrodnikiem miejskim lub zgoła dawnym ziemianinem, który pozostał na 2 hektarach gruntu. W takich wypadkach objawiać się winna „czujność” partyjnych członków komisji. Kandydat spadał do grupy III, zachowując niewielkie szanse dostania się na studia. Władze partyjne zastrzegały, że nie można „zrezygnować całkowicie z młodzieży obcego pochodzenia”, której uzdolnienia mogą być pożyteczne dla kraju i której ministerstwo gwarantowało 15% miejsc. Gwarancji tej jednak nie przestrzegano: grupa III na wielu wydziałach nie sięgnęła 10%. Nie wynikało to z małej liczby kandydatów do niej zaliczonych. Przeciwnie, skład społeczny kandydatów na wydziały humanistyczne był „niedobry”, ale istniała „pewna rezerwa, którą można manipulować”, natomiast na matematyczno-przyrodnicze był „niepomyślny i nie bardzo jest z czego wybierać”, wobec czego rozważano zredukowanie limitu i stworzenie „lepszego wydziału pod względem politycznym”. Innymi słowy, partyjni decydenci skłonni byli ograniczać przyjęcia na kierunki ścisłe, mimo niewątpliwej i publicznie głoszonej potrzeby ich rozwoju, z powodu niekorzystnego politycznie składu kandydatów[135].

Wyniki rekrutacji były osobliwe. Mimo że na żadnym kierunku nie wypełniono limitu miejsc, odrzucano kandydatów, którzy zdali egzamin. Wynikało to z istnienia niejawnej puli osób skierowanych na studia przez Ministerstwo Obrony Narodowej (MON), a także wpisywanych automatycznie absolwentów tzw. roku wstępnego. Na historii było 90 miejsc, zdały 72 osoby, ale przyjęto 63, w tym ponad połowę z kategorii pierwszej (34) oraz 19 z drugiej i tylko 10 z trzeciej. Na polonistyce było 200 miejsc, zdały egzamin 222 osoby, a przyjęto 184, w tym 107 z grupy pierwszej i tylko 26 z trzeciej. Na historię sztuki przyjęto 35 osób na 50 miejsc, w tym tylko 2 z kategorii trzeciej. Ta właśnie kategoria otrzymywała z reguły najwięcej ocen niedostatecznych. Wśród zdających na historię sztuki postawiono 3 oceny niedostateczne w grupie pierwszej i 32 w trzeciej, na filologię angielską odpowiednio 5 i 20[136]. Zapewne były to przede wszystkim skutki egzaminu z wiedzy o Polsce i świecie współczesnym. Stanowił on pierwsze sito. Drugim był sam dobór studentów spomiędzy tych, którzy zdali. Oto na Wydziale Lekarskim było 300 miejsc, zdawało egzamin 658 osób, zdało 582, przyjęto 247. Po dodaniu repetentów, studium przygotowawczego i MON na pierwszym roku znalazło się 347 osób, zatem limit został przekroczony. „Klasowe podejście” wpłynęło decydująco na strukturę roku. Zdało egzamin 246 na 272 kandydujących z grupy I, przyjętych zostało 146, czyli ponad połowa tych, którzy zdali. W grupie II zdawało 136 osób, zdało 118, dostało się 84. Natomiast w grupie III zdawało 150, zdało 118, ale dostało się tylko 17. W ten sposób ukształtowano korzystne proporcje społeczne: grupa I – 59%, II – 34% i III – 7%[137]. Ogółem przyjęto w 1949 r. 1768 osób spośród 2901 zdających, przy czym w grupach I i II indeksy uzyskała większość tych, którzy zdali egzamin, natomiast w grupie III mniej niż połowa. Pozwoliło to ukształtować proporcje: grupa I – 52,5%, II – 33%, III – 14,5%, i niemal wypełnić ministerialne założenie o puli 15%, a także znacznie podnieść odsetek studentów z legitymacją zetempowską lub partyjną[138].

„Urwany lot”

Tytuł, jaki nadała Hanna Świda-Ziemba książce o pokoleniu młodzieży pierwszych lat powojennych[139], przypomina się przy lekturze dokumentów pozostałych po kołach naukowych, stowarzyszeniach, sekcjach Bratniaka. Sprawozdania, protokoły i korespondencje z lat 1947–1949 wywołują, mimo ich formalnego charakteru, ściskające serce uczucie utraconych możliwości i rozwianych nadziei.

Dawnym trybem przebiegała większość zajęć, o tematyce określanej przez profesorów, naznaczona przez ich indywidualność, z dość niestabilną publicznością. Nie zmieniły się studenckie bale, śledzie prawników czy historyków, wieczory żywego słowa, dancingi i rewie w świetlicy „Pod Strzechą” i na wczasach w Czerniawie Zdroju. Młodzież bawiła się w noworocznych i karnawałowych salach ozdobionych girlandami z papieru toaletowego, przy improwizowanym menu, w ubraniach niedopasowanych do żadnej konwencji. Mimo powojennego cherlactwa i niskich dotacji ożył Akademicki Związek Sportowy. Zaś Bratnia Pomoc UW, atakowana w kontekście ponurego procesu Baczaka jako „zarażona trądem faszyzmu”, starać się musiała o zapewnienie sobie tolerancji władz. Zabiegała o przychylność premiera, angażując jego żonę do patronowania budowie Domu Studenta. Wykazywała się aktywnością w oficjalnych sytuacjach, wciąż jednak należących do dwoistego porządku „okresu przejściowego”. Obsługiwała pochód pierwszomajowy, ale i zapewniała straż porządkową na procesji Bożego Ciała. Ta dwoistość prowokowała wszakże coraz agresywniejsze żądania „określenia się”. Po sfałszowanych wyborach 1947 r. odrzucano „inteligencki fetysz apolityczności i bezpartyjności”, jak pisała wiceminister oświaty Krassowska. Można już tylko wybrać między „reakcją” a „demokracją”[140]. Nadchodził więc kres spontanicznego życia studenckiego. Duże i małe, nacechowane politycznie i neutralne, żywotne i wegetujące – wszelkie organizacje dostały się pod koniec lat 40. w kleszcze systemu nieuznającego swobodnej gry sił społecznych.

„Jest imię Polski, ale nie ma Polski... Są ludzie, ale nie można dla nich pracować. Cóż z tego, że jest słońce i kwiecień?” – notowała w swym dzienniku wiosną 1948 r. Elżbieta Walewska, studentka polonistyki UW. Była jedną z tych, których dotyczyły słowa Świdy-Ziemby: wywodząca się z rodziny ziemiańskiej, wyzutej z majątku, mieszkanka akademika Sióstr Urszulanek, uznawana za bardzo dobrą studentkę, stypendystka ministerialna[141]. „Urwany lot” oznaczał kres nadziei na taką formę Polski, w której mogła publicznie realizować bliskie jej wartości i wzory społeczne. Opisywała grozę w środowisku akademickim: „Słucham opowiadań o aresztowaniach, sądach, wyrokach. Nie pierwszych, nie setnych, nie tysiącznych i ostatnich. To są sprawy codzienne, ciągłe. Wojna? Nie będzie jej. Kto ma ochotę walczyć w trzy lata po zawieszeniu broni? Kto ma siły?”[142].

Znaczny zastęp naukowców i studentów usiłował spożytkować te siły w oddaleniu od zagrożeń, wśród pracy organizacyjnej i naukowej, w duchu hasła „Robimy Uniwersytet”. Żywotna była, wyrobiona przez pokolenia wśród polskiej inteligencji, tradycja pracy u podstaw. Profesorowie UW wychowali się pod zaborami, przeżyli dwie wojny. Była to formacja szczególna, zdolna łączyć etos autonomii uniwersytetu ze świadomością, do jak niepewnych spraw świata ona przynależy. Dlatego ich stosunek do zaostrzającego się reżimu końca lat 40. był dwuznaczny, nacechowany oporem kulturowym i zarazem niechęcią do konfliktów, mogących drogo kosztować społeczność akademicką. Owa niechęć mogła przyjmować formy daleko idącego przystosowania, które dziś można ocenić pochopnie. Istniała zarazem, jak się zdaje, w pojęciach elity uniwersyteckiej zasada bon discernement, „dobrego rozsądzenia”, intuicyjnego rozgraniczenia możliwego do przyjęcia kompromisu i wejścia na drogę fałszu. Dynamika zdarzeń wciąż jednak przesuwała mentalne granice zgody i niezgody, także dlatego, że na uczelni objawiać się zaczęli aktywiści „nowej rzeczywistości”, których zapał zdawał się autentyczny, motywacje zaś trudne do zaszufladkowania.

W 1948 r. kadra bojowych „zampowców” była już wyraźnie widoczna, a wraz ze zmianami klimatu politycznego ich znaczenie i poczucie słuszności własnych działań rosło. Zasilali komisje rekrutacyjne, nadając egzaminom wstępnym rys weryfikacji politycznej. Ich doświadczeniem nie był żaden „urwany lot”. Przeciwnie. Zachowają przez dziesięciolecia wspomnienie epoki, w której rozwijali skrzydła; pełen nostalgii wizerunek czystych idei, jakie przyświecały ich pokoleniu, w przeciwieństwie do wyrachowania młodych działaczy następnych dekad. Metafora „urwanego lotu” nie opisuje też losu tzw. młodzieży robotniczo-chłopskiej, którą promowano na studia i przyciągano w pole „nowej rzeczywistości” dzięki systemowi kursów przygotowawczych, stypendiów, akademików. Większość tej młodzieży nie znajdowała innego oparcia w mieście. Co więcej, masa młodych ludzi nie znajdowała też oparcia w świecie, z jakiego wyszła. Od przeżyć wojennych, sieroctwa, tułaczki i nędzy chciała się oderwać, szukając nowego sensu w aktywizmie „rewolucyjnym”. Znajdował on także spełnienie w niszczeniu: w 1948 r. rozpoczęło się bowiem wielkie niszczenie dotychczasowych instytucji społecznych, w tym organizacji, stowarzyszeń i kół studenckich. Akcja niszczycielska przebiegała pod hasłami pozytywnymi (koncentracji sił czy racjonalizacji) i negatywnymi (walki z reakcją czy idealizmem), przy czym znaczna część uczestników przyjmowała te hasła w dobrej wierze. W miarę postępów tej ofensywy kurczyło się pole działalności niezależnej i oddolnej, na którym dotąd mogli działać studenci pojawiający się na UW i znajdujący tu bogaty pejzaż ideowy i instytucjonalny. Pozbawieni go, zdani byli na siebie – na własny potencjał przystosowania i oporu.

* * *

Walne zebranie Członków Akademickiego Koła Miłośników Muzyki Współczesnej SUW, które odbyło się dnia 11 I 1949 r. na UW, biorąc pod uwagę głębokie przemiany społeczno-gospodarcze i możliwości przyłączenia się do centralnie planowanej i realizowanej przez Państwo Ludowe akcji rozbudowy i przebudowy kultury – uchwaliło na mocy par. 29 statutu rozwiązanie swego stowarzyszenia[143].

Ta kuriozalna, lecz zarazem oddająca istotę rzeczy formuła znaczyła koniec jednej z nieprzeliczonych drobnych form życia zbiorowego lat 40. Pod koniec dekady podobne organizacje znikały jedne po drugich z pejzażu społecznego Uniwersytetu.

Aby opisać ich kres, nie należy ich uprzednio idealizować. Były one dotknięte zjawiskami, jakie towarzyszą zawsze życiu społecznemu, zaostrzonymi zapewne wśród elementarnych braków materialnych. Bratniakiem targały skandale finansowe. Rozdzielanie zapomóg bywało nieprzejrzyste. Dochód jednego z kół został zdefraudowany przez skarbnika. Niektóre sekcje kół symulowały działalność. Zapał okazywał się często słomiany. Były to jednak ciemniejsze strony życia, które, mimo wszelkich ograniczeń, było życiem autentycznym. Manifestowała się w nim różnorodność postaw, potrzeb i ideałów. Przede wszystkim zaś stowarzyszenia i koła dawały oparcie koleżeńskie, intelektualne i materialne tysiącom studentów. Garnięto się do nich w potrzebie wiedzy, wymiany myśli i pozyskania skryptów, dla zapomóg, paczek i stołówek, lecz przecież także dla skupienia się na świątecznych spotkaniach, słuchania koncertów, dla wspólnej modlitwy.

W 1948 r. istniało na UW 25 kół naukowych, niektóre z nich ogromne: Koło Medyków miało 1150 członków, Prawników – 723, Farmaceutów – 398, a Polonistów – 300. Większość kół dystrybuowała skrypty, niektóre je wydawały. Urządzały własne biblioteki, co w warunkach tuż powojennych było jedną z kluczowych form samopomocy. Koło Matematyczno-Fizyczne sprowadzało zagraniczne książki. Koła związane z naukami eksperymentalnymi posiadały sprzęt laboratoryjny i odczynniki. Do typowych aktywności należały odczyty, dyskusje, repetytoria i kursy przygotowawcze do studiów. Koło Prawników prowadziło „komplety” z łaciny, a Koło Medyków – odczyty w szkołach i fabrykach z zakresu higieny i chorób społecznych. Koło Romanistów tłumaczyło autorów francuskich i chciało wystawić sztukę Musseta. Koło Anglistów organizowało wieczory piosenek anglosaskich. Koło Medyków Weterynaryjnych (230 członków) prowadziło stołówkę. Przygotowywano biuletyny, gazetki, tablice ogłoszeń, prenumerowano czasopisma. Organizowano wycieczki. Znakiem czasów był udział kół w odgruzowywaniu Warszawy. Jedną z najważniejszych dziedzin ich życia było organizowanie opłatków, śledzi i choinek. Bale były istotne jako sposób pozyskiwania funduszy na stypendia czy działalność wydawniczą. Podstawą utrzymania szeregu kół były dotacje, na ogół z Ministerstwa Oświaty, lecz także innych resortów, spółdzielni, od władz lokalnych[144].

Ta różnorodność i samorządność kół musiała sprawić, że zebrały się nad nimi czarne chmury. Wiceminister Krassowska nakazała w lutym 1949 r. przegląd ich działalności, ponieważ funkcjonowały często „niewłaściwie”. W ciągu kilku tygodni porzucić miały akcję samopomocową (stypendiowanie i prowadzenie stołówek), pozostawiając ją „właściwym organizacjom studenckim”. Miały natomiast zainteresować się „postępowymi i nowoczesnymi teoriami” oraz „za mało dotąd upowszechnionymi osiągnięciami nauki i kultury radzieckiej”. Kuratorzy winni byli reprezentować „postępową myśl naukową”, więc rektorom zlecono rozpoznanie zakresu koniecznych zmian personalnych[145]. Opracowywać zaczęto na UW nową ordynację wyborczą kół naukowych. Jej projekt skrytykowany został w kwietniu 1949 r. przez ZAMP, ponieważ zakładał tajne głosowanie. Zyskująca poczucie hegemonii organizacja wyznawała, zgodnie z ogólnym kursem politycznym, zasadę: „kto nie z nami, ten przeciwko nam”. Wybory jawne miały ukazać zakres oporu. W języku ZAMP zostało to sformułowane następująco: „Głosowanie tajne daje większą możliwość czynnikom reakcyjnym wprowadzenia w błąd szerokich mas studenckich i zepchnięcia działalności Kół Naukowych na tory sprzeczne z zadaniami, które stawia przed Kołami obecna rzeczywistość”. Ponadto ZAMP deklarował, że jego listy kandydatów obejmują „pozytywnych i odpowiedzialnych kolegów”, inne zaś listy – „zdecydowanych reakcjonistów”. Konkluzja głosiła, że „lista, która otrzymała największą ilość głosów, powinna obsadzić wszystkie stanowiska władz Kół Naukowych”[146]. ZAMP nie miał wątpliwości, która lista zdobędzie większość. Nie chodziło jednak o większość, lecz o całość. Żądania zostały uwzględnione i głosowanie miało być jawne, przez podniesienie rąk. Wybory odbywały się wiosną i jesienią 1949 r. Nowe władze kół, niezależnie od tego, w jakim zakresie „pozytywne”, miały jednak przed sobą niewiele miesięcy działania.

Oto historia Akademickiego Koła Krajoznawczego. Zawiązane na początku 1948 r., zdawało się politycznie neutralne. Deklarowało chęć „poznania kraju, jego tradycji, historii, kultury i piękna ojczystej ziemi, pragnąc zaznajomić się bardziej i zżyć z jej stolicą Warszawą”[147]. Koło wykazywało się aktywnością, choć pod koniec 1948 r. miało tylko 31 członków. Odbywało zebrania i „herbatki”, wycieczki w ruiny Starego Miasta, na budowę Trasy W-Z, do cukrowni Michałów w Lesznie czy radiostacji w Raszynie. Dla zasilenia kasy zorganizowało bal, gromadząc ok. 400 osób. Jesienią 1948 r. jego los był wszakże przesądzony. Jak inne, otrzymało rektorski zakaz zwoływania walnych zebrań i organizowania wyborów do czasu wydania przez Ministerstwo Oświaty ramowego statutu. Takowy się nie pojawiał. Próbą „ucieczki do przodu” było zgłoszenie wiosną 1949 r. akcesu do Federacji Polskich Organizacji Studenckich (FPOS), zapewniającej oficjalną „czapkę”. Wniosek odrzucono, bowiem koło naukowe nie mogło formalnie doń należeć. W tym czasie udało się zorganizować 10 wycieczek, działania słabły jednak w drugiej połowie 1949 r. „Wycieczek do instytucji technicznych i do instytucji użyteczności publicznej ze względu na zarządzenia władz nie można było organizować” – wyjaśniano w sprawozdaniu, ukazując rys stalinizacji, polegający na rozszerzaniu się zakresu tajemnicy i narastaniu nieufności. W tych warunkach koło krajoznawcze nie mogło działać swobodnie. Brak chętnych do udziału w innych imprezach (wycieczce do Gdańska i Malborka) mógł być także efektem tej atmosfery. Koło jednak wpisało do preliminarza na 1950 r. bogaty program wycieczek, szkolenie przewodników, odczyty i wieczornice, powołanie sekcji fotograficznej i kolarskiej. Zamierzenia były ambitne na tle wcześniejszych trudności z zebraniem chętnych, koło usiłowało chyba przede wszystkim zaznaczyć swój aktywizm. Był on przecież gloryfikowany jako postawa społeczna w ówczesnej propagandzie. Nie można było się jednak wybronić w ten sposób. Koło znikło ze sceny na początku 1950 r.[148]

Podobny był los Koła Kulturalno-Towarzyskiego Studentów Wyższych Uczelni Warszawskich z Województwa Śląsko-Dąbrowskiego. Zatwierdzone wiosną 1947 r., w roku następnym miało ok. 100 członków, w tym 28 na UW. Nawiązywało do koła międzywojennego. Miało ulżyć egzystencji swych członków. Zabiegało u władz województwa śląskiego o przysłanie kilkudziesięciu ton węgla. Organizowało dochodowe zabawy na fundusz stypendialny („Bal Reprezentacyjny” w salonach Gospody Polskiej w Katowicach uświetnić miał zespół jazzowy Polskiego Radia, a także „bufet tani, obficie zaopatrzony”). Oferowało zasiłki jednorazowe (1000–3000 zł). Podania o ich przyznanie obrazują typowe sytuacje studentów AD 1948.

Rodzice nic pomóc mi nie mogą, gdyż są niezamożni. Żadnego stypendium nie posiadam. Nie pracuję, gdyż nie pozwala mi na to układ wykładów przedpołudniowych] i brak czasu. Utrzymuje mnie kolega, u którego mieszkam w Żyrardowie. Mam nadzieję, że Zarząd Koła zrozumie moje naprawdę ciężkie położenie i pomoże mi nieco, chociażby na spłacenie długów, które zaciągnąłem, by regulować składki, śniadania itp. wydatki. W zamian za udzieloną mi pomoc mógłbym poświęcić nieco czasu na potrzeby Koła

– deklarował student Filozofii Chrześcijańskiej. To źródło pomocy miało jednak wyschnąć. Na początku 1949 r. zapowiedziano likwidację kół regionalnych. Zarazem nie można było ich formalnie rozwiązać, gdyż obowiązywał zakaz zwoływania walnych zebrań. Od marca koło nie prowadziło działalności, co stało się podstawą do wniosku kuratora o rozwiązanie. Formalnie istniało do lata 1950 r., gdy odesłało pieczęć do rektoratu[149].

Rok wcześniej, w lipcu 1949 r., znalazła się tam pieczęć Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej Iuventus Christiana. Nie poddało się ono bez oporu. Miało tradycję sięgającą 1921 r., a wznowiło działalność jesienią 1946 r. Jego celem było „głębsze poznanie nauki Chrystusa oraz nabywanie wiedzy religijnej” poprzez rozważanie Nowego Testamentu i samokształcenie. Ton zdawały się nadawać kobiety: wśród 20 członków założycieli było ich 13, a komitet organizacyjny składał się z 3 pań (Wacławy Śliwowskiej, Krystyny Janikówny i Barbary Otwinowskiej). Wiosną 1948 r. w sześcioosobowym zarządzie było 2 mężczyzn, prezesem była Maria Kruszewska (Wydział Lekarski). Stowarzyszenie utrzymywało się ze składek i ofiar; mogło liczyć na dofinansowanie Duszpasterstwa Akademickiego. Integrowało się na spotkaniach świątecznych. Oto 5 stycznia 1948 r. w mieszkaniu jednej z członkiń odbyła się choinka stowarzyszenia: czytano Pismo Swięte, kolędowano, każdy otrzymał upominek. „Po kolacji bawiliśmy się w gry towarzyskie. Chociaż zjawiło się tylko około połowy przewidzianych uczestników naszej choinki, jednak potem nabraliśmy dobrego humoru i jeszcze jedna nić współżycia nas połączyła”[150]. Zebrania (w 1947 r. było ich ponad 50, średnia frekwencja 11 osób) rozpoczynały się komentowaniem wyjątków z Ewangelii. Omawiano publicystykę „Tygodnika Powszechnego” i „Tygodnika Warszawskiego” oraz wydarzenia życia kulturalnego (jak sztuka Jerzego Zawieyskiego Rozdroże miłości). Stawiano zagadnienia stosunku katolika do świata, godzenia powszedniego życia z przykazaniami, naśladowania Chrystusa, czyli problemy właściwe samej wierze. W grudniu 1947 r. dyskutowano o moralności w małżeństwie, zagadnieniach „odwagi cywilnej w potępianiu złego” i wpływie, jakie „na nasze postępowanie wywierają aktualne warunki społeczno-polityczne i jaka w związku z tym powinna być postawa katolików”. Toczono dyskusje o stosunku nauki i wiary, o miejscu kobiet w społeczeństwie, wokół czego objawiła się różnorodność stanowisk, od bardzo konserwatywnego (kobieta w domu) do bardzo otwartego (ciężar wychowania dzieci przejmowany jest przez państwo, więc kobieta może realizować swe własne dążenia). Bez wątpienia uwarunkowania polityczne ciążyły wyraźnie. Jesienią 1948 r., komentując Ewangelię wg św. Mateusza, rozważano problem odrzucania „złej władzy” i powoływano się na obronę chrześcijan w Rzymie przed „pogańskim państwem”. Ktoś utrzymywał, że „katolicy mogą pracować dla wszystkich reżimów”. Kto inny komentował, że „z reżimami pogodzić się można, ale z ideami – nie”. Spotkania kończono odśpiewaniem Wszystkie nasze dzienne sprawy lub modlitwą[151].

Jak inne autonomiczne organizacje, Iuventus Christiana trwała wbrew narzuconemu ograniczeniu działalności (zakaz walnych zebrań i wyborów). W lutym 1949 r. prezeska wskazywała kierunki pracy: „pogłębić własny katolicyzm; uczestniczenie we mszach św. w pierwszą niedzielę miesiąca obowiązkowo; punktualność w przychodzeniu na zebrania; urządzanie wspólnych pójść do teatru czy kina”. Na zebraniu Zarządu 25 IV powiadomiono, że kurator ma zamiar złożyć w Senacie wniosek o rozwiązanie Stowarzyszenia, motywując to „małą liczbą członków oraz nikłą działalnością”. Zarząd zdecydował, aby w razie rozwiązania przekazać sztandar do kościoła św. Anny, większość budżetu ofiarować zaś na odbudowę organów w tymże kościele. Na następnym zebraniu rozważano interwencję w Ministerstwie Oświaty, jednak była prezeska przekonywała, że „ze względu na wycofanie się kilku osób z pracy działalność Stowarzyszenia osłabiła się, zatem nie widzi sensu w interwencji o uzyskanie możliwości kontynuowania pracy”. Postanowiono zwrócić się do rektora, by przerwać stan niepewności. Rektor prosił o zawieszenie działalności do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez Senat (tzn. likwidacji). Tej odpowiedzi nie przyjęto do wiadomości: „Ponieważ nie znaleziono uzasadnienia niniejszej prośby, zarząd nie przychylił się do niej”. Ten akt nonkonformizmu to ostatni zapis w żółtym zeszycie, wypełnionym spisanymi piórem protokołami[152].

W tym czasie koła i stowarzyszenia nie tylko likwidowano, ale też wcielano przymusowo do większych struktur, co dawało władzom możliwość skuteczniejszej kontroli. Los taki spotkał Akademicki Związek Morski. Odrodził się on na UW wiosną 1946 r., wznawiając przedwojenną tradycję. Wśród założycieli dominowali studenci wydziałów Lekarskiego i Farmaceutycznego. W marcu 1947 r. liczył 220 członków, dwa lata później 352. Utrzymywał się z subsydiów UW, uzupełnianych m.in. dochodami z zabaw. W maju 1947 r. inaugurował sezon na przystani Yacht Klubu, spuszczając na Wisłę wyremontowaną łódź. Uruchomił kursy żeglarskie, pozyskał drewno i miejsce na przystań wiślaną. W 1948 r. zbudował 4 łodzie żaglowe. Sytuacja finansowa była jednak zła, opóźniały się subwencje i AZM dysponował ułamkiem zakładanego budżetu. Problemy te wynikały zapewne z powszechnych wówczas „reorganizacji”. Bezpośrednio dosięgły one AZM w roku następnym. Jego kurator Jerzy Loth starał się w marcu 1949 r. oddalić czarne chmury, przekonując rektora, że ma do czynienia ze stowarzyszeniem „bardzo ruchliwym i czynnym”. W tym okresie kuratorzy dowiadywali się, że winni wygaszać działalność kół i stowarzyszeń. Niektórzy próbowali stawić opór, który jednak nie bywał skuteczny. W wyniku decyzji Głównego Urzędu Kultury Fizycznej stowarzyszenia sportowe wchłonięte zostały przez Centralny Akademicki Związek Sportowy. Ostatnie zebranie AZM odbyło się w maju 1949 r.[153]

„Reorganizacje” instytucji studenckich odbierały społeczności autonomię, manifestującą się chociażby we własnych systemach stypendialnych i zapomogowych, i zdawały ją na zależność od aparatu politycznego i administracyjnego. Aby nadal budować drewniane łodzie i spuszczać je na Wisłę, by realizować publicznie pasje teatralne czy chóralne, trzeba było od 1949 r. wiązać się z oficjalnymi strukturami. Propagowana „jednolitość” przynosić miała same korzyści: ducha jedności, uwolnienie od rywalizacji, opiekę rządu. Niejeden działacz studencki zapewne w to uwierzył.

„Reorganizacje” dotyczyły także organizacji związanych z Kościołem, które włączano do Duszpasterstwa Akademickiego. W ten sposób znikła Caritas Academica. Stowarzyszenie było kontynuacją międzywojennej Pomocy Bliźniemu, a działało od stycznia 1947 r. Miało szerzyć katolicką myśl społeczną i otaczać opieką młodzież „po ciężkich latach okupacji i wyniszczeniu tak dóbr ziemskich jak duchowych”. Opieka ta osiągnęła duży zakres. Choć stowarzyszenie miało (w styczniu 1948 r.) niespełna 200 członków, ogarniało wpływem tysiące. Rozdzielało odzież i obuwie, ręczniki i koce, mydło i proszek do zębów. Przyznawało zasiłki. Stworzyło internat dla studentek przy zakładzie ss. Magdalenek (ul. Żytnia) i całoroczną stołówkę przy Krakowskim Przedmieściu 68. Prowadziło ambulatorium i dystrybuowało leki z pomocy zagranicznej. Pośredniczyło w poszukiwaniu pracy. Organizowało zabawy karnawałowe, jajka wielkanocne, obozy letnie, loterie fantowe. Dotrwało jako samodzielny podmiot do września 1948 r.[154]

Gdy rozwiązywano koła naukowe, przesądzony był także los Bratniaka. Skupiał on w 1948 r. 6,6 tys. członków, czyli przeważającą większość studentów UW, budował Dom Studenta, rozdzielał setki kilogramów odzieży, bel materiału i skrzyń z obuwiem. Swoboda ruchów wciąż jednak malała. Spadało znaczenie legalnej przedsiębiorczości, rosło – dotacji. Latem utraciły samodzielność gospodarczą stołówka i sekcja transportowa. Dążenie reżimu do „jednolitości” organizacji studenckich przejawiło się w stworzeniu struktury ogólnopolskiej: wspomnianej Federacji Polskich Organizacji Studenckich. Powstała w marcu 1948 r. pod hasłami „jednoczenia wysiłków” dla sprostania „wielkim zadaniom, jakie stawia przed młodą inteligencją państwo ludowe”, skupiła m.in. 56 Bratnich Pomocy, związki sportowe i cztery duże organizacje (Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej, Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”, Związek Młodzieży Demokratycznej i AZWM „Życie”), które zresztą latem połączono w Związek Akademicki Młodzieży Polskiej (ZAMP)[155].

W 1949 r. Federacja rozpoczęła likwidację Bratniaków przy pomocy części ich działaczy, przyciągniętych obietnicami lub niewidzących innego wyjścia. W grudniu Ministerstwo Oświaty obwieściło, że FPOS, dotąd koordynująca centralnie działalność organizacji studenckich, zstępuje na szczebel uczelni, stanowiąc „reprezentację ogółu studentów”. Także Bratnia Pomoc UW winna była przekazać Federacji „wszystkie agendy i urządzenia”[156]. Wybory do Rady Uczelnianej FPOS odbyły się 11 XII 1949 r. Po trzech miesiącach przekształciła się ona w komórkę Zrzeszenia Studentów Polskich (ZSP), którego działacze opisali Radę jako niezadowalającą pod względem ideologicznym i niestanowiącą „odpowiedniego kolektywu pracy”. Mianowicie jej większość (41 na 60 osób) pochodziła z „inteligencji pracującej”, tylko 8 członków legitymowało się pochodzeniem robotniczym, a 11 – chłopskim; nikła część wykazywała się aktywnością. Mimo to FPOS odebrała Bratniakowi pomieszczenia w Domu Studenta i zorganizowała swe biura, przejmując wydawanie bonów do lekarzy, ewidencje zapomóg czy poświadczanie dokumentów.

Zadania były jednak donioślejsze. Opisywano je w języku różniącym się od używanego przez Bratnią Pomoc; w języku, który potwierdzał, że FPOS nie wyrasta ze społeczności Uniwersytetu, lecz na jego „teren” wchodzi, „przenosząc” decyzje zewnętrznych ciał politycznych i „wprowadzając” swych starostów na wydziały. Akcję tę nazywano też wyborami. Sygnalizowano, że wydziały Humanistyczny i Przyrodniczy były trudne do „właściwego rozpracowania”, natomiast Matematyczno-Przyrodniczy został sprawnie „zrobiony”[157]. Choć społecznie niezadowalająca, uczelniana FPOS zdołała także, w tydzień po wyborach, zorganizować akademię na cześć siedemdziesiątych urodzin Józefa Stalina.

* * *

Wielce Szanowny Księże Profesorze, Widząc piękną sutannę Księdza Profesora, pozwalam sobie ewentualnie prosić w związku z planowaniem szycia togi rektorskiej, o podanie adresu Swego krawca; może by się podjął tego zamówienia. Przepraszając za sprawiany kłopot łączę wyrazy wysokiego szacunku[158].

Kopia tego liściku, datowanego na 11 IV 1949 r., zachowała się wśród dokumentów uniwersyteckich. Autorem był najpewniej rektor, zaś adresatem, jak się zdaje, dziekan Wydziału Teologii Katolickiej ks. Jan Czuj. W sprawie tóg rektor prowadził obszerniejszą korespondencję. Odtworzenie symboli tradycji uniwersyteckiej pozostawało, jak widać, sprawą istotną, choć zdawało się potwierdzać krytykowaną od dawna przez przedstawicieli władz politycznych skłonność do obrony „tzw. autonomii”, jak powiadał Skrzeszewski, czyli feudalnej i korporacyjnej struktury nauki.

Może właśnie w obliczu faktycznej likwidacji niezależności uczelni tradycyjne decorum stawało się tak istotne, podtrzymując, przynajmniej symbolicznie, jej autonomię? W każdym razie rektorat zaangażował się w niełatwe zdanie odtworzenia tóg w tradycyjnych barwach[159]. Brakowało i materiału, i odpowiedniego wykonawstwa. Zabiegano o przydział z Ministerstwa Przemysłu, szukano krawców. W marcu 1949 r. przesłano z Krakowa adres krawca z ul. Floriańskiej, który „ma dużą praktykę, gdyż wykonywa często togi dla tutejszych profesorów” i podejmie się zamówienia. Prosiłby tylko o „zaznaczenie w piśmie, do niego skierowanym, wzrostu obecnego Rektora i obwodu jego głowy, a nadto zakomunikowanie, czy toga warszawska ma mieć taki sam krój i szczegóły, jak krakowska”. Zbierano też oferty krawców warszawskich. W kwietniu rektorat zwracał się do pracowników z apelem o składki 1–2% poborów przez 5 miesięcy, aby przywrócić rektorowi „tradycyjny strój”. Debatowano równocześnie o zamówieniu portretów rektorów, które ozdobić miały Salę Senatu. Wiosną 1948 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki sporządziło listę malarzy, którym powierzono by wykonanie portretów. Artyści zobowiązali się wykonać je do 1 V 1950 r., lecz malowanie przeciągało się wśród trudności finansowych. Szybciej rozwiązany został problem insygniów rektorskich. Cech Zegarmistrzów i Złotników zadeklarował się, że wykona je w darze. Jesienią 1949 r. potwierdzał w piśmie, na którym widniał znaczek pocztowy z obliczem Bolesława Bieruta, że berło i łańcuch są gotowe[160].

Okres mieszania się dawnych i nowych form uczelnianego życia dobiegał jednak kresu. Oto inauguracja roku 1949/1950 była pierwszą, której nie poprzedził organizowany przez Bratniaka wymarsz studentów na mszę świętą. Akord był odmienny: dla uczczenia Międzynarodowego Dnia Walki o Pokój 1 X na dziedzińcu UW zebrać się mieli pracownicy i studenci oraz zaproszeni robotnicy, przodownicy pracy i racjonalizatorzy. Po zagajeniu rektora wysłuchać miano radiowej transmisji przemówienia Ministra Oświaty, a następnie wystąpień przedstawiciela ZAMP i przodownika pracy, a wreszcie odśpiewać tzw. hymn młodzieży Naprzód młodzieży świata. Właściwa inauguracja miała nastąpić 3 X w Sali Kolumnowej. Po odśpiewaniu hymnu państwowego wystąpić miał rektor, odczytane miało zostać radiowe przemówienie ministra, wysłuchane sprawozdanie rektora za poprzedni rok akademicki i przemówienie przedstawiciela FPOS. Po immatrykulacji nowi studenci wysłuchać mieli wykładu inauguracyjnego, a uroczystość zakończyć odśpiewaniem Naprzód młodzieży świata[161].

1950–1955: „To nie przelewki”

W marcu 1950 r. na bramie przy Krakowskim Przedmieściu umieszczono napis „Uniwersytet”. Malowano wstawione właśnie ozdobne furtki i wierzeje, murowano portiernię[162]. Wejście na uczelnię odzyskiwało zbliżony do dawnego kształt wtedy właśnie, gdy Uniwersytet kształt ten miał zatracić. Objawić się musiał „nowy” typ uczelni, której zadania – głosił Józef Chałasiński – nie mieszczą się w dotychczasowej tradycji. Stare „klasowe więzadła” należy zerwać, by otworzyć środowiska naukowe, sądzące, że wystarczyło uwolnić uczelnie od wpływów prawicy („faszyzmu”), a niewiedzące, iż chodzi o wyzwolenie nauki ze służby prywatnej własności i przejście jej w służbę społeczeństwa socjalistycznego, z klasą robotniczą na czele. Chałasiński zdawał się uznawać ideę autonomii nauki za rodzaj struktury ochronnej, jaką wytworzyli sobie naukowcy w świecie kapitalizmu. Przestała być ona zjawiskiem pozytywnym z chwilą triumfu „rewolucji”. Tymczasem nawet postępowi polscy inteligenci należą do „liberalno-mieszczańskiego gatunku”. Kultywując swe zwyczaje i przekonania o kluczowej roli nauki zachodniej, nie biorą pod uwagę „realnej historycznej sytuacji”, czyli epoki imperializmu, w której „walka o postęp musi być zorganizowana jako ruch masowy”. Ruch ten ogarnia uczelnie – twierdził Chałasiński – dzięki PZPR, organizacjom młodzieżowym i związkom zawodowym. Pociągnąć trzeba za nimi naukowców i przeobrazić „rezerwat zabytków”, jakim są uczelnie, w kuźnię socjalistycznej kultury[163].

Pogłos tego rodzaju wystąpień brzmieć musiał osobliwie w „rezerwacie zabytków”, jakim był odbudowywany Uniwersytet Warszawski. Jego gmachy zyskać miały nadane przez konserwatorów stylowe cechy. Jednak na 1 V 1950 r. budynki – pisał dyrektor administracyjny UW – „otrzymały po raz pierwszy dekoracje, odpowiadające znaczeniu uczelni na terenie Warszawy”[164]. Były to propagandowe hasła i emblematy, niewyróżniające się wśród setek haseł i emblematów, jakimi pokryto miasto. Z pewnego punktu widzenia mogły odzwierciedlać znaczenie uczelni jako niezagrożonej części „nowej rzeczywistości”. Z innego jednak ukazywały ją nie tyle jako ważny punkt na mapie stolicy, ile jako „teren” opanowany przez system.

W grudniu 1949 r., na posiedzeniu Rady Głównej, omawiano powstanie instytutów i zespołów katedr, czyli reorganizację uczelni w kierunku pracy kolektywnej. Skrzeszewski krytykował fakt, że dotąd profesor jest „panem i władcą na swej katedrze i może robić i mówić to, co mu się żywnie podoba”. Przecież „powinien być równocześnie politykiem i społecznikiem, powinien świadomie służyć swemu narodowi. [...] Jeżeli utworzymy te zespoły i na czele ich postawimy odpowiednio dobranych profesorów, to wówczas będziemy mogli zorganizować ten proces.”[165]. Odpowiedni okólnik wydało ministerstwo 17 I 1950 r. Reorganizacja, w połączeniu z narzucaniem przez ministra obsady wielu zajęć, służyła osłabieniu pozycji „starej profesury” (niektórzy jej przedstawiciele rzeczywiście utracą możliwość prowadzenia wykładów i kierowania jednostkami). W marcu ustanowiono tzw. planowe zatrudnienie absolwentów, czyli poddano ich obowiązkowi pracy we wskazanych miejscach. W tymże miesiącu zmieniono system stypendialny w duchu uchwały rządu z grudnia 1949 r., która głosiła, że celem tego systemu jest „przyspieszenie procesu wyrastania ludowej inteligencji z młodzieży pochodzenia robotniczego oraz mało- i średniorolnego”[166]. Tworzono „natychmiast po otrzymaniu instrukcji” masową organizację studencką na gruzach Bratniaka i „reorganizowano” koła naukowe, czyli wyzuto je z majątku. Równocześnie przebudowano system szkół wyższych, podporządkowując je różnym ministerstwom na wzór systemu istniejącego od 20 lat w ZSRR[167]. Wiosną 1950 r. oddzielono wskutek tego od UW wydziały Lekarski i Farmaceutyczny. Powołanie osobnej Akademii Medycznej rozważano już zaraz po wojnie; elity UW broniły się przed tym w obawie, że oznacza to rezygnację z odbudowy Uniwersytetu. Teraz ryzyka takiego nie było, choć oddzielenie dwóch wielkich jednostek oznaczało przekreślenie zamierzeń z 1948 r., gdy zakładano podwojenie się ilości studentów w przeciągu dekady i budowę nowego zespołu gmachów[168].

Społeczność uczelni pchnięto na „potężne manifestacje” 1 V 1950 r., poprzedzone wielodniowymi „czynami”. Studenci i pracownicy sprzątali w deszczu teren UW. Było to niewątpliwie pożyteczne, ale też stanowić miało „najlepszą odpowiedź wilczym fantastom spod znaku nowej wojny”. Podobna frazeologia towarzyszyła współzawodnictwu pracy, narzucanemu we wszelkiego rodzaju działalności (oto kwestura wyłaniała przodowników akcji usuwania „zaległości z lat dawnych”). W maju wprowadzono przepisy o socjalistycznej dyscyplinie pracy, pół roku później – o dyscyplinie nauki. Pojawiły się nowe, obszerne ankiety personalne, które składać mieli periodycznie pracownicy, a także wszyscy ubiegający się o pracę czy miejsce na studiach. W siedmiostronicowym druku o 36 rubrykach należało wskazać nie tylko pochodzenie, stan majątkowy czy kolejne miejsca pracy, ale i przynależność organizacyjną przed wojną, w czasie okupacji i po wojnie (oraz wskazać osobę mogącą je potwierdzić). Niepokojącą wymowę miało pytanie o posiadanie rodziny za granicą. Przynależności politycznej krewnych poświęcona była osobna rubryka. Zapewne większość wypełniających ankietę odczuwała niejasne obawy, wtedy nawet, gdy wydawało się, że nie mają nic do ukrycia. Od jesieni 1950 r. pracownicy musieli uczestniczyć w szkoleniach ideologicznych, a studenci – w kursach materializmu dialektycznego, zwanego z rosyjska diamatem. W tym czasie dzielono studentów każdego roku na „grupy produkcyjne” po 20–30 osób, kierowane przez starostów. W założeniu były kolektywami wspólnie uczącymi się i wychowującymi. Wydzielano je wedle różnych zasad; nie zawsze było to łatwe. Lata weterynarii pogrupowano wedle stołów prosektoryjnych[169].

Wszystkie te zmiany odbywały się wśród lawiny ministerialnych okólników i żądań sprawozdawczych, odpraw i narad, wśród braków papieru i formularzy, trudności z maszynopisaniem i telefonowaniem, paliwem do samochodów i ogrzaniem budynków. U progu 1950 r. jedynym wieczornym oświetleniem terenu UW przy Krakowskim Przedmieściu był blask z okien. Studenci i pracownicy opuszczali sale późno, nierzadko około 22.00, z powodu mnożących się zebrań. Wychodzili na dziedziniec, na którym rysowały się w mrokach kształty ruin i rusztowań. Rektor zaznaczał w piśmie do władz miejskich, że narasta kontrast pomiędzy tempem odbudowy miasta i uczelni. Do końca 1949 r. podniesiono z ruin tylko dwa budynki: obserwatorium astronomiczne i Gmach Poseminaryjny[170]. Obok tego ostatniego istniała częściowo zadaszona ruina Auditorium Maximum, a w niej stołówka pracownicza i dwie sale wykładowe oraz mieszkania kilkunastu rodzin. W rogach dziedzińca, po obu stronach Pałacu Kazimierzowskiego (latem 1950 r. meblowano tam pierwsze pomieszczenia dziekanatów), były rumowiska. Po prawej, na szczątkach budynku Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, rozpoczęła się w 1951 r. budowa neoklasycystycznego gmachu Filologii. Po lewej, w miejscu Farmacji, planowano symetryczny gmach dla Pedagogiki. Przy bramie głównej frontowy budynek dawnego Szpitala św. Rocha, odbudowany wysiłkiem Bratniaka, urządzany był przez nową organizację studencką. Pałac Czetwertyńskich odbudowywano dla Instytutu Geograficznego, który wprowadzał się jesienią. W tym czasie Instytutowi Filozofii udostępniano pomieszczenia sąsiedniego Pałacu Potockich [171]. Po drugiej stronie Krakowskiego Przedmieścia rozpoczęto w kwietniu odgruzowanie terenu po Collegium Theologicum na rogu ul. Traugutta (w gmachu znaleźć się miały audytoria humanistyczne, ale w 1952 r. przyznany został Sekcji Dziennikarskiej)[172].

3. Gmach Biblioteki UW udekorowany portretem Bolesława Bieruta, 1. poł. lat 50. XX w.

Idąc Krakowskim Przedmieściem na północ, ku wznoszonemu z ruin Staremu Miastu, mijając kościół Wizytek, na który wychodziły okna nowego mieszkania Włodzimierza Antoniewicza (jak wielu profesorów lokującego się w budynkach UW), a potem hotel Bristol, w którego Gospodzie Ludowej wydawano studentom obiady, docierało się do seminarium duchownego, mieszczącego Wydział Teologii Katolickiej, i do żeńskiego akademika Dziekanka. Budynki te stanowiły tło figury Mickiewicza, przywróconej na cokół 28 I 1950 r. Na uroczystość jej odsłonięcia Senat UW wzywał pracowników i studentów, a wykłady zostały zawieszone. Pod pomnikiem Bolesław Bierut głosił chwałę poety ludowego i rewolucyjnego, a słuchały „nieprzebrane tłumy”, w tym ambasador ZSRR oraz mianowany niedawno marszałkiem Polski Konstanty Rokossowski[173]. Było to osobliwe powtórzenie odsłonięcia pomnika sprzed pół wieku. Monument odegra jeszcze znaczącą rolę symboliczną w życiu studentów warszawskich: 30 stycznia 1968 r. milicja wyłapywać będzie uczestników demonstracji, składających kwiaty pod pomnikiem Mickiewicza w proteście przeciw zdjęciu Dziadów ze sceny.

Aby dotrzeć do innych obiektów uniwersyteckich, należało wsiąść do trolejbusu lub autobusu, które łączyły Krakowskie Przedmieście z aleją Stalina (Obserwatorium i Ogród Botaniczny), niebezpośrednio z ul. Hożą (Fizyka) i z bardzo już odległym Polem Mokotowskim, na którym Uniwersytet planował zagospodarowanie rozległego terenu, pozyskanego wiosną 1951 r. Rozwijać się tam miały, na południe od przedwojennego budynku Chemii, placówki nauk ścisłych i eksperymentalnych, biologii i geologii[174].

Rozproszenie budynków uczelnianych zmuszało studentów niektórych kierunków do intensywnego krążenia po mieście. Geologowie część zajęć mieli (w połowie lat 50.) przy ul. Oboźnej, część przy ul. Hożej, część w budynku Chemii na Ochocie; na wychowanie fizyczne jeździli na ul. Konwiktorską, kursy Studium Wojskowego odbywali na Wawrzyszewie, jadali w stołówce przy Krakowskim Przedmieściu, wielu mieszkało w nowych akademikach na Grochowie[175]. Tworzyło to wielokilometrowe trasy, pokonywane obciążonymi ponad miarę środkami komunikacji miejskiej. Poruszali się nimi także pedle przewożący dokumenty i wiadomości, w czym tylko częściowo mogła wyręczyć ich uniwersytecka sieć telefoniczna. Uczelnia miała jedną jedyną centralkę, uruchomioną w 1947 r. dla 46 numerów. Trzy lata później istniał wciąż jeden tylko „telefon końcowy”, łączący z numerami spoza UW, a zainstalowany w gabinecie rektora. Ten uznawał, że „w związku z wykonywaniem planu 6-letniego” musi mieć „możność szybkiego, bezpośredniego kontaktowania się z Ministerstwem Szkół Wyższych i Nauki i innymi instytucjami”, co jest niezwykle trudne na jedynej, przeciążonej linii, dającej połączenia z „miastem”[176]. Uniwersytet zależał zaś bardziej niż kiedykolwiek od „miasta” – od dyspozycji centralnego aparatu władzy.

Miasto rosło, w jego centrum rysował się ciąg potężnych siedzib administracji rządowej. Centralizacja przybierała nieznaną skalę. Także dlatego w Warszawie osiedlali się przedstawiciele elit, którzy zaraz po wojnie zdecydowali się zamieszkać we Wrocławiu czy Szczecinie. W 1948 r. w stolicy wydawano połowę polskich gazet, a w 1951 r. już 70%. W ramach tego systemu rozwój UW nie był zagrożony. Przeciwnie, decydowano o powoływaniu na nim nowych, wielkich jednostek – dziennikarstwa czy geologii – i przenoszono do nich studentów oraz kadrę z innych miast. Tylko w Warszawie można było studiować pedagogikę, filozofię czy psychologię[177]. Rysował się obraz metropolii, która wciąż symbolizowała odradzanie się narodu, lecz w coraz większym stopniu stawała się, na wzór Moskwy, ośrodkiem „propagandy monumentalnej”, miejscem wykuwania nowego człowieka. Wizja ta porwała niejednego, kto zjawił się w stolicy obstawionej rusztowaniami i spowitej pyłem budowlanym. Inni dostrzegali przede wszystkim sowietyzację:

Coraz więcej [...] widać na ulicach Warszawy „fufajek”, watowanych spodni i uszatych czapek, sowiecki strój narodowy (bardzo zresztą praktyczny i wyrabiany już w Polsce)! Przeciążenie środków transportowych coraz bardziej przypomina też Rosję, jak również wygląd nabitych szarą publicznością poczekalni dworcowych [...], głośniki, portrety Stalina, brudne bufetowe...[178].

Przecież jednak w świadomości wielu studentów zapisał się także inny obraz, nienacechowany ani ideologią, ani szarzyzną. Obraz intensywnych – jak gdyby intensywniejszych niż w późniejszych latach – kontaktów międzyludzkich. Wspomnienie wykładów i seminariów otwierających nieznane światy. Doświadczenie penetrowania „ciuchów”, czyli bazaru z odzieżą, pełnego barwnych amerykańskich koszul i malowanych krawatów. Zetempowski uniformizm znajdował przeciwwagę choćby w grupkach studentów Akademii Sztuk Plastycznych pośrodku Krakowskiego Przedmieścia, gdzie otwierały się na wprost siebie bramy dwu uczelni[179]. Spod ASP ruszał trolejbus, którym dojeżdżała do akademika przy ul. Górnośląskiej studentka polonistyki, pochodząca z niewielkiego miasta.

Naprzeciwko akademika miałyśmy Ogród Ujazdowski, dalej Ogród Botaniczny i Łazienki i często tam bywałyśmy. [...] Pierwszy raz w życiu zobaczyłam w tych parkach tyle pięknych tulipanów, narcyzów i szlachetnych bzów. Tulipany kwitły także przed Biblioteką Uniwersytecką. Siadywało się tam na ławkach z coraz bardziej znajomymi ludźmi. Świat był piękny![180]

Wielka przebudowa

Jeszcze w roku 1948/1949 Uniwersytet istniał w strukturze przedwojennej. Oderwanie wydziałów Lekarskiego i Farmaceutycznego było tylko początkiem przeobrażeń, sprawiających, że w każdy kolejny rok UW wchodził z inną liczbą wydziałów. W 1950 r. pozostało ich sześć, wymienianych w informatorach w dawnym porządku: 1. Wydział Teologii Katolickiej, 2. Wydział Teologii Ewangelickiej, 3. Wydział Prawa, 4. Wydział Humanistyczny, 5. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, 6. Wydział Weterynaryjny. Rok później część wydziałów nosiła nowe nazwy, a prezentowano je w porządku alfabetycznym, który usuwał z czołowego miejsca wydziały teologiczne: 1. Wydział Humanistyczny, 2. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, 3. Wydział Prawa, 4. Wydział Teologii Ewangelickiej, 5. Wydział Teologii Katolickiej, 6. Wydział Weterynaryjny. W wyniku kolejnej reorganizacji oddzielono od UW Weterynarię, ale liczba wydziałów wzrosła do dziewięciu wskutek podziału wydziałów Matematyczno-Przyrodniczego i Humanistycznego. Oto struktura w 1952/1953 r.: 1. Wydział Biologii i Nauk o Ziemi, 2. Wydział Filologiczny, 3. Wydział Filozoficzno-Społeczny, 4. Wydział Geologiczny, 5. Wydział Historyczny, 6. Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii, 7. Wydział Prawa, 8. Wydział Teologii Katolickiej, 9. Wydział Teologii Ewangelickiej. W roku następnym wydziałów było 12 (powstały bowiem wydziały Dziennikarski, Ekonomii Politycznej i Pedagogiczny), a w roku 1954/1955 – 11, wskutek wydzielenia Chemii i odłączenia od UW fakultetów teologicznych.

Wszystkim tym reformom towarzyszyły zmiany dziekanów, nie mówiąc już o zamieszaniu w dysponowaniu gmachami i salami. Wzmagało to napięty rytm aktywności, znaczony niebywałą liczbą zebrań i narad. Ministerstwo domagało się omawiania swych rozporządzeń. Pracowały liczne komisje. Zbierały się organizacje partyjne, związkowe i młodzieżowe. Obowiązkom organizacyjnym towarzyszyły ideologiczne. Instruktor ZMP miał przeciętnie pięć zebrań tygodniowo. Członek Zarządu Wydziałowego ZMP na Matematyce-Fizyce – ok. 20 zebrań w miesiącu[181]. Zbierały się grupy studenckie i całe lata studiów. O wieczornym zebraniu ogłaszano, bywało, w sali wykładowej przed wstąpieniem profesora na katedrę. Kadra naukowa zobowiązana była pojawiać się i na zebraniach studenckich, i na pracowniczych. Ten gorączkowy rytm umniejszył znaczenie tradycyjnych rad wydziałów; tak samo znaczenie rad umniejszyły zmiany prawne.

W grudniu 1951 r. zakończył się okres rozwiązań prowizorycznych, a więc ostatecznie zamknął „okres przejściowy”, w którym ustrój akademicki był jeszcze wynikiem kompromisu. Teraz ustrój ten stał się wersją rozwiązań funkcjonujących od 20 lat w ZSRR. Nowa ustawa o szkolnictwie wyższym likwidowała pozostałości jego autonomii. Radę Główną sprowadzono do funkcji konsultacyjnej. Minister zyskał wszechwładzę – naznaczał rektorów i (na ich wniosek) prorektorów, dziekanów, prodziekanów, kierowników; przekształcał struktury uczelni; ustalał plany rekrutacji i studiów, programy, regulaminy i listy podręczników. Senaty stały się instytucją pomocniczą rektora, rady wydziałów miały tylko konsultować decyzje dziekana. Uczelnie nie mogły decydować o liczbie i rodzajach egzaminów, o wszelkie zmiany musiały występować do ministerstwa; podobnie o terminach egzaminów nie decydowały wydziały czy katedry. Zniesiono kadencyjność stanowisk. Rektor przypominał odtąd – pisze Teresa Suleja – „dyrektora wielkiego kombinatu, czuwającego nad realizacją nadesłanych z centrali planowych zadań”[182]. Odniesienie do przemysłu jest trafne, bowiem ustanawiano tam analogiczne zasady pionowej podległości ministerstwom, która wyrażała się także w „jednoosobowej odpowiedzialności” kierowników wobec zwierzchności. Liczyło się wykonanie „planu nauczania”, drobiazgowo określonego w instytucjach centralnych. System ten sprzyjać miał mobilizacji do wysiłku. Powstawał sztywny, hierarchiczny układ, naznaczony – jak w innych dziedzinach życia – poczuciem niepewności i zagrożenia. Gdy grupy studentów słały do władz UW, często z poparciem katedr, prośby o zmiany terminów egzaminów, były one zwykle odrzucane, a nawet uznawane przez „czynnik polityczny” za „przejaw wrogiej działalności”, gdyż groziły niewykonaniem planu[183].

Na wzór radziecki reorganizowano całą strukturę nauki, oddzielając dydaktykę od pracy badawczej, którą skupiano w Polskiej Akademii Nauk. Uczelnie pełnić miały rolę dydaktyczną. Budziło to obawy na UW, zwłaszcza chyba na wydziałach eksperymentalnych. Podejmowano próby ocalenia dotychczasowego profilu, co było – jak wspominał Jerzy Pniewski – bardzo trudne, ale w wypadku Fizyki powiodło się[184]. Ustawa wprowadzała też rewolucję w systemie stopni i tytułów naukowych, wprowadzając studia aspiranckie i stopień kandydata nauk, znosząc habilitację, najwyższym stopniem naukowym czyniąc doktorat uprawniający do zdobycia tytułu profesora zwyczajnego. Naukowców starego porządku degradowała, nowych wywyższała[185].

W nowym porządku nowe też musiało być decorum, odarte z pozostałości średniowiecznej tradycji uniwersyteckiej. Znikały togi, Gaudeamus, formuły podkreślające autonomię uniwersytetu. Jeszcze w 1948 r. zdarzało się, że administracja ministerialna zwracała się do „Magnificencji”. Już dwa lata później do rektora pisał jak do podwładnego nie tylko minister, ale i zastępcy dyrektorów departamentu (używając najwyżej formuł typu: „Obywatel Rektor zechce...”). Tradycyjna tytulatura zachowała się w korespondencji wewnętrznej, używali jej profesorowie, z rzadka dyrektor administracyjny. Działacze partyjni zwracali się do rektora jako do członka PZPR. „Szanowny Towarzyszu Rektorze” było jedyną formułą grzecznościową w liście asystenta, który (surowo zaznaczając: „nie mogę się dostać do Was z powodu ciągłych zajęć Waszych...”) powiadamiał Jana Wasilkowskiego o terminie zebrania organizacji partyjnej[186].

Oficjalny żargon w nikłym stopniu naznaczył pisma polecające, opinie i analizy pisane przez profesurę, w umiarkowanym – dokumenty administracji i komisji UW. Pisano wprawdzie raczej o „szkoleniu” niż o studiowaniu, „roku szkolnym” niż akademickim, o „kursie” niż o roczniku studiów; formułowano uwagi o „niedociągnięciach” i oceny „pracy na odcinku”. Natężenie nowomowy było jednak nieporównanie mniejsze niż choćby w dokumentach warszawskich Rad Narodowych. Natomiast dokumenty uczelnianej PZPR i ZAMP/ZMP powielały stalinowski dyskurs. Pisano w nich o „aktywie profesorskim”, Uniwersytet nazywano „placówką ideologiczną”, „przenoszono” na jego „teren” decyzje zewnętrznych instancji. Mobilizowano aktyw i dążono do jego „ubojowienia”, którego miarą bywał styl wystąpień, zwłaszcza na zebraniach ZMP, inspirowany retoryką bolszewicką. Wskazywano tam „zamaskowanych wrogów”, „dwulicowców, pijaków, chuliganów”, nazywanych też „chwastami”, które „trzeba stale i bezlitośnie tępić”. Przestrzegano, że „wróg nie śpi”, a podsyła do ZMP „najróżniejsze szumowiny i parszywe owce”. Podawano nazwiska wyrzuconych „na zbity pysk” z organizacji[187]. Ostrość wystąpień miała konsolidować grupę i zastraszać mniej pewny element. Społeczność UW, złożona w większości z „niezorganizowanych”, czyli pozostających poza PZPR i ZMP, jawiła się w tym dyskursie na podobieństwo masy, stawiającej pewien opór, lecz w zasadzie plastycznej.

Jej urabianiu służył natężony rytm masówek i szkoleń, „propaganda wizualna” w postaci haseł, gazetek ściennych („błyskawic”), dekoracji podobnych do umieszczanych w innych zakładach pracy (i podobnie zakurzonych, co stanowiło temat samokrytyk). Megafony, powszechne w urzędach i na ulicach miasta, stawały także na dziedzińcu UW, gdy w Sali Kolumnowej organizowano większą akademię. Latem 1952 r. ZSP zabiegało o umieszczenie na stałe silnego głośnika, przez który „byłyby nadawane audycje słowne (komunikaty) i muzyczne podczas zajęć uniwersyteckich, a w szczególności [...] w okresie egzaminów”. Dyrektor administracyjny wspominał, że zna „zastrzeżenia Ob. Rektora w tym przedmiocie”. Głośnik stanął jednak przy bramie głównej. Jesienią studenci geografii uchwalili na „naradzie produkcyjnej” wniosek o usunięcie go, gdyż „podczas nadawania audycji praca w salach wykładowych i w lektorium jest niemożliwa”[188]. Nie wiadomo, czy głośnik zabrano. Tak czy owak echa przemówień i śpiewów odbijają się we wspomnieniach dawnych studentów. Pieśni masowe czy popularne piosenki lat stalinizmu są żywą materią pamięci. Tworzą tło przeżycia pokoleniowego.

* * *

W roku 1949/1950 na Uniwersytecie ukształtował się trapezoid władzy. Jego wierzchołkami były: Pałac Kazimierzowski (rektorat), gmach Prawa (PZPR), Budynek Porektorski (organizacja związkowa) oraz Dom Studenta (ZMP i ZSP). Wszystkie te organizacje, podlegające przede wszystkim zewnętrznym dyspozycjom, odzwierciedlały nową strukturę władzy w Polsce. Wbrew założeniom, była ona raczej mętna. Jak centralny aparat podlegał nieprzewidywalnym dyspozycjom Moskwy, tak aparat uniwersytecki zależał od centralnego, powiązany z nim zróżnicowanymi relacjami personalnymi i nieformalnymi, których analiza zasługuje na osobne studia. Rektorat podlegał wprost ministerstwu, ale rektor jako członek PZPR przestrzegać musiał dyscypliny partyjnej. Uczelniana PZPR podporządkowana była formalnie władzom partyjnym dzielnicy, ale zależała przede wszystkim od Komitetu Centralnego. Organizacja związkowa była pomyślana jako „pas transmisyjny” polityki PZPR i jej oddziaływania na szerszą społeczność. Podobną rolę wobec studentów grać miało ZSP, dzielące Dom Studenta z organizacją ZAMP (potem ZMP), która z kolei podlegała kierownictwu PZPR, angażując młodzież do budowy „nowej rzeczywistości”. Niejako obok tej struktury trwały dawne instytucje akademickie, Senat i rady, ale nie miały wielkiego znaczenia.

Znaczenie największe miała niewątpliwie PZPR. Początkowo istniały na UW trzy jej osobne organizacje (pracowników naukowych, studentów i administracji), skupiające w maju 1949 r. 215 członków i 60 kandydatów, w tym 194 (na 7800) studentów. W tymże miesiącu nastąpiło scalenie uczelnianej PZPR, mające służyć sprawności pracy, a także zakończyć „fatalne nieporozumienia” między organizacją studencką PZPR a ZAMP, czyli walkę o wpływy. Zaistniała Podstawowa Organizacja Partyjna (POP), kierowana przez Komitet Uczelniany (KU), złożony z 11 osób: dwóch pracowników naukowych, jednego pracownika administracyjnego i ośmiorga studentów. Podzielona była na 6 studenckich Organizacji Oddziałowych (OOP) przy Wydziałach oraz dwie ogólne organizacje (pracowników naukowych i administracyjnych), w których studenci mieli po jednym przedstawicielu. Przez trzy miesiące po powstaniu POP roztrząsano, czy jej szefem ma być profesor czy student; ostatecznie na I sekretarza wybrano prof. Adama Schaffa, a na jego zastępcę studenta Stanisława Stolpego. „Przesunięto” szereg aktywistów partyjnych do Zarządu Uczelnianego ZAMP, co miało ukrócić wspomniane „nieporozumienia”. Przed organizacją postawiono zadanie przyrostu ilościowego i rozpoczęto intensywny „werbunek”, osiągając pod koniec 1949 r. liczbę 360 członków i kandydatów. Wciąż nie było to wiele. W dodatku oceniano, że działa kilku aktywistów „przy całkowitej bierności reszty członków”, zaś partyjni studenci są często „w ariergardzie, jeśli chodzi o uczenie się”[189]. Tego rodzaju samokrytyki będą się powtarzać.

Latem 1950 r. Komitet Uczelniany składał się z 13 osób: siedmiorga studentów, czterech profesorów, starszego asystenta i pracownika administracyjnego. Niemal połowę składu (6 osób) stanowiły kobiety, co było zapewne pierwszym takim wypadkiem w historii organizacji politycznych na UW. Jedna tylko osoba, aktualny rektor, wywodziła się z PPS, reszta miała od dwóch do pięciu lat stażu pepeerowskiego. Na czele Komitetu stał prof. Stanisław Ehrlich, prawnik, znawca ustroju ZSRR. Jego zastępcy byli studentami – Anna Śladkowska (IV rok) i Stanisław Stolpe (III rok). Studentka pierwszego roku Helena Denis zajmowała się sprawami personalnymi. Alicji Osiadacz (II rok) powierzono sprawy ZAMP. Sekretarzami Organizacji Oddziałowych, zasiadającymi w KU, byli także studenci: na Wydziale Humanistycznym Feliks Tych (II rok), na Prawie Stefan Zielicz (IV rok), na Matematyczno-Przyrodniczym Wanda Fechner (III rok)[190].

Rozważano rozwiązanie odrębnej organizacji profesorskiej i połączenie jej ze studenckimi. Miało to, powiadała Osiadacz, wpłynąć „wychowawczo na profesorów i asystentów, w szczególności zaś na tych, których przynależność partyjna nie przejawia się w życiu codziennym”. Służyłoby też zgłaszaniu na bieżąco studenckich uwag do pracy kadry. Rektor uważał, że za „rozformowaniem” organizacji profesorskiej przemawia także „wybitnie zły skład społeczny profesorów” (tylko jeden był pochodzenia robotniczego); przestrzegał zarazem przed zbytnim radykalizmem (czyli „przed niebezpieczeństwem przenoszenia wzorów radzieckich z innego okresu rozwojowego do naszych warunków”). Towarzysz Sitek dodawał, że w organizacji pracowników naukowych „koncentrował się liberalizm”. „Bojowość studentów nie zaszkodzi tow. profesorom”[191].

Na poszczególnych wydziałach „teren” przygotowywany był przez tzw. organizatorów partyjnych (partorgów). Byli to studenci i asystenci, którzy werbowali do PZPR i kierowali grupami aktywistów, wytwarzając nacisk ideologiczny na uczelni. Partorgowie byli pokoleniem trzydziestolatków, a więc Kolumbów, aczkolwiek ich drogi były specyficzne. Przed wojną angażowali się w komunistyczne organizacje młodzieżowe, miewali doświadczenie pobytu w ZSRR (Henryk Holland), studiów w Moskwie, ale także łagru (Jan Kancewicz)[192]. Cieszyli się stypendiami KC PZPR i rządu. Uniwersytet „liberalny” miał być dla nich terenem obcym, jeśli nie wrogim, lecz ci, którzy studiowali lub odbyli staże na uczelniach ZSRR, zyskiwali bardziej złożony stosunek do tamtejszej rzeczywistości[193]. Podobnie relacje między PZPR a społecznością uczelni były z pewnością bardziej skomplikowane, niż to wynika z dokumentów. Niewątpliwie jednak założenie polegało na wywieraniu przez partię silnego wpływu na uczelniane kadry. Traktowano je w partyjnych dokumentach, przekazywanych centralnemu aparatowi władzy, jak zasób podlegający presji i modelowaniu, a często oporny i wymagający silnego nacisku.

Oto organizacja partyjna Wydziału Weterynarii raportowała wiosną 1950 r., że jej sytuacja jest „bardzo ciężka”, profesura

skrycie wroga, poza drobnymi wyjątkami tych, którzy chcą z nami współpracować, ale współpraca ta płynie raczej z korzyści osobistych, a [w] pewnych drobnych wypadkach z przemian w poglądach natury politycznej. Stosunki wśród asystentów są niewiele lepsze, gdyż do tej pory profesorowie dobierali sobie asystentów. Pracownicy administracyjni i fizyczni przesiąkli również atmosferą wrogości i u woźnych brak często poczucia klasowego.

Organizacja charakteryzowała poszczególnych wykładowców. „Chętnie współpracuje” – oceniała prodziekana, zaznaczając, że tylko „pozuje na pozytywnego”, a wyznaje poglądy peeselowskie. Nie było jednak mowy o jego usunięciu, zwłaszcza że był „dobrym organizatorem i wykładowcą”. Dziekan także należał do kategorii „chętnie współpracujących”, ale politycznie nie przejawiał „żadnego zainteresowania”. Opinie tego rodzaju organizacja przekazywała Wydziałowi Nauki KC. Jej członków nie powinny były obowiązywać tradycyjne zasady uniwersyteckiego koleżeństwa, lecz dyscypliny partyjnej. W kierowanych do KC charakterystykach OOP dzieliły kadrę naukową na kategorie (wrogów, nieszkodliwych, pozytywnych), sugerując, kogo należy usunąć z pracy i kim zastąpić. Uwzględniano przy tym umiejętności zawodowe i trudność usunięcia fachowców o „wrogich” poglądach. Wobec młodych pracowników opinie stawały się bezwzględne: łatwiej było się ich pozbyć, wskazując na to miejsce postaci „pozytywne”. Charakterystyki pracowników Weterynarii były krótkie, ale treściwe. Odzwierciedlały sposób myślenia partorgów i bieżący kurs polityczny („walkę z kosmopolityzmem”), a także pozycję poszczególnych grup pracowników. Wobec profesury organizacja wstrzymywała się od wniosków o usunięcie, mimo takich charakterystyk jak „reakcjonista, sjonista” czy „wrogi, stary, wspomina dawne czasy, nic nie jest w stanie go przekonać, zapatrywania endeckie”. Docentów, adiunktów i lekarzy oceniano wedle kryteriów politycznych i fachowych, w niektórych wypadkach sugerując usunięcie. Oto docenci: „uświadomiony politycznie, ale o wrogich poglądach, udaje pozytywnego”; „wróg zacięty, otacza się tylko reakcjonistami, stosunek do Organizacji wrogi, możliwy do zastąpienia przez ***”; „wróg klasowy i ideologiczny, najbardziej negatywny, na razie nie widzimy następcy”. Adiunkci: „skryty, w poglądach zamaskowany, negatywny, dobry pracownik naukowy. Na razie nie da się zastąpić”; „wysokie kwalifikacje w chemii, mógłby zastąpić doc[enta] ***, politycznie bierny, do współpracy możliwy”. Lekarze: „sprytny, typ karierowicza, o poglądach nacjonalistycznych, dobry pedagog, na razie nie da się zastąpić. Poglądów swoich nie uzewnętrznia, przez co nie jest szkodliwy”; „wybitnie reakcyjny, słaby moralnie, w pracy również słaby, możliwy do zastąpienia”; „wybitnie wrogi dla Organizacji, szkodliwy, tendencyjnie oblewa zorganizowanych, należałoby natychmiast usunąć, tembardziej, że nie przedstawia kwalifikacji naukowych”; „raczej wrogi, małe kwalifikacje, nieszkodliwy”; „wróg klasowy i ideologiczny, aspołeczny, możliwy do zastąpienia, należy usunąć”. Młodych pracowników, zwłaszcza asystentów, łatwo było usunąć lub dobrać. Z karierą na Wydziale mieli się żegnać ludzie opisani jako: „wroga, obca klasowo, sodalistka, można zastąpić ***”; „narodowiec, endek, niewłaściwy stosunek do studentów, zastąpić ***”; „bardzo wrogi, przebiegły, reakcjonista, zastąpić można abs[olwentem] *** o kwalifikacjach naukowych, towarzysz partyjny”; „wrogi, obcy klasowo, wpływy sodalicji, można zastąpić kimś innym”. „Zorganizowanie” nie musiało poprawiać sytuacji: „członek ZAMP, typ karierowicza, negatywny, można zastąpić”; „zapatrywania kułackie, kiepski członek ZAMP, można zastąpić”; „karierowicz, obcy ideologicznie, przebiegły, aktywny w pracy. Członek ZAMP, należy go stale obserwować”. W bezpieczniejszej sytuacji znajdowały się osoby opisane następująco: „politycznie ślepa, bierna, nieszkodliwa”; „bez oblicza politycznego, nieszkodliwy”; „bojaźliwy, bez pozytywnego oblicza politycznego, nieszkodliwy”. Spać spokojnie mogli zaliczeni do grupy „pozytywnej”, zwłaszcza obdarzeni właściwym pochodzeniem społecznym („pozytywny, wartościowy, zdolny”; „pozytywny, syn drobnego chłopa”; „pozytywny, syn wyrobnika rolnego”)[194].

Przynależność do partii nie chroniła przed negatywną charakterystyką. Przeciwnie, wystawiała na pryncypialne ataki w momentach potknięć politycznych czy banalnych rywalizacji personalnych, gdy zainteresowani szukali ideowych pretekstów do uderzenia. Areną takich rozgrywek były zebrania organizacji PZPR – liczne i długie, przeważnie monotonne i „wysiadywane” przez uczestników, ale nieraz przebiegające w napięciu, należały do sfery dyscypliny organizacyjnej. Powiadano, że „zebranie partyjne winno mieć pierwszeństwo przed innymi zebraniami czy zajęciami”[195].

Oto 12 VII 1951 r. zebrała się „grupa partyjna naukowców wydziału Prawa”, by omówić książkę jednego ze swych członków, profesora i kierownika katedry, na temat zagadnień prawnych w starożytności. Dyskusja wokół książki, a właściwie wokół „sprawy”, nie miała wiele wspólnego z tradycjami debat naukowych, choć wszyscy wypowiadający się byli utytułowani. „Sprawą” nazywano zjawisko potencjalnie wrogie, wymagające pryncypialności. Wykazało ją zwłaszcza czterech profesorów. Nomina sunt odiosa; oznaczymy ich literami A, B, C i D. Zagajając, A stwierdził, że książka nie odpowiada wymaganiom, jakie stawia się rozprawom „pisanym przez partyjnych profesorów”. Nie jest oparta na metodzie materializmu historycznego, nie uwzględnia „partyjnego podziału filozofii”, a wykorzystuje bezkrytycznie Tatarkiewicza. Nazwisko odsuniętego od wykładów przedstawiciela „idealizmu” musiało tu wybrzmieć. Autor „nie stoi na stanowisku partyjnym, bojowym, a jego postawę charakteryzuje obiektywizm”. Zaniedbuje przywoływanie klasyków: „Szczególnie uderza brak wykorzystania dzieł Stalina”. Mówca B przyznał, że autor wykazał „bardzo dużo pracowitości”, nie uchroniło go to jednak przed „ześlizgiwaniem się na pozycje idealistyczne (np. sprawa przyczyn upadku Aten i Sparty)”. Głos oddano autorowi, który starał się bronić książki, zaznaczając, że „terminologii burżuazyjnej używał tylko wtedy, gdy nie było odpowiednich terminów marksistowskich”. Przerwano mu uwagami, że „nie występuje dość samokrytycznie”. Odparł, że częściowo uznaje zarzuty. Dziś napisałby książkę inaczej. Starał się wykorzystać literaturę radziecką. Brak przywołań klasyków tłumaczył swym „wrogim nastawieniem do cytatologii (przytacza słowa Kautskiego)”. Nie chciał uznać „walki między materializmem a idealizmem” za naczelne zagadnienie swej pracy; pojęcia te nie przystają do opisywanej epoki, ponieważ „skrystalizowany materializm dał dopiero Marks. Mówca prosi towarzyszy, aby mu wyjaśnili, w jaki sposób walka materializmu z idealizmem może stać się osią jego pracy”. W odpowiedzi usłyszał od C, że „nie rozumie, co to jest partyjna samokrytyka”. Szuka usprawiedliwień. Nie naświetlił filozofii starożytnej „z obecnego punktu widzenia”. Natomiast A zarzucił mu także obraźliwy ton; profesor partyjny nie może mówić o „cytatologii” i unikać terminologii marksistowskiej. Zapytano raz jeszcze autora, jak ocenia swą pracę. Przyznał, że widzi w niej „liczne braki”, jednak gdy ją pisał, „wiedza marksizmu-leninizmu nie stała u nas na tak wysokim poziomie, jak to jest obecnie”. Zareplikował B, podkreślając, że nie jakieś sformułowania są kwestionowane, ale cała książka jako dzieło „obiektywistyczne” i przyjmujące obcy porządek myślenia. D uznał natomiast, że autor „przeprowadzał tu swoją obronę, a nie samokrytykę” i że mimo usiłowań wytłumaczenia mu błędności jego stanowiska „znowu zaczął dyskusję”. Ten nie miał już ochoty lub możliwości jej wznawiania. Protokolant zapisał tylko, iż autor stwierdził, „że wydaje mu się, iż rozumie swoje błędy”[196].

4. Studenci Wydziału Prawa UW w mundurach ZMP, ok. 1952 r.

Podobne seanse, choć bardziej burzliwe, organizował Związek Młodzieży Polskiej, mający ogarniać najbardziej aktywny element środowiska studenckiego. Mimo wysiłków organizacyjnych, „trzon klasowy” warszawskiego ZMP oceniano jako słaby. Mniejszość członków miała pochodzenie robotnicze. Niezadowalający był także rozwój ilościowy na UW: w 1952 r. do ZMP należało 44% studentów (3442 na 7772), podczas gdy na Uniwersytecie Wrocławskim – połowa, a na warszawskiej Akademii Medycznej – trzy czwarte (w regionalnych szkołach inżynierskich czy ekonomicznych – do 80%). W 1952 r. aktyw liczyć miał na UW ok. 600 osób, przy czym od jesieni roku poprzedniego kadra ta potroiła się, co było efektem kampanii mobilizacyjnej. Tak szybki rozrost oznaczał zarazem, że aktywiści nie byli „należycie ubojowieni”, nie umieli „rozprawić się” z wrogiem oraz wykorzystać „często powtarzanego na zebraniach hasła «uczmy się od Komsomołu»”. Aktyw słabo znał „sytuację w terenie i nastroje mas”. W zarządach wydziałowych ZMP, których było siedem, największą grupą była młodzież pochodzenia inteligenckiego, stanowiąca niemal połowę, dzieci robotników – jedną trzecią, a chłopów – niespełna jedną czwartą. Zastrzegano zresztą, że dane są mało wiarygodne, bowiem oparte na ankietach personalnych, które „nie wykazują aktywistów pochodzenia burżuazyjnego, a i tacy w rzeczywistości są”[197].

Przez świadków epoki zapamiętana została jednak węższa grupa aktywu, która dawała im się we znaki, intensywnie „przebudowując” uczelniane życie, a także przyjmując role nadzorców pilności w „uczeniu się”. Na naradach organizacji pojawiały się takie oto obserwacje:

Jeżeli w dniu 21 I 1952 r. na wykładzie z materializmu historycznego na II roku Biologii i Nauk o Ziemi – na 30 osób notowało 3, 6 osób zabawiało się ożywioną rozmową, drugie 6 uczyło się innych przedmiotów z notatek, a jedna z koleżanek tak dalece łączyła teorię z praktyką, że w czasie wykładu jednocześnie czytała „Świat” i czyściła paznokcie – to czy nasza organizacja może milczeć, czy wolno milczeć naszym aktywistom? Nie wolno! Aktywistki naszej organizacji, towarzyszki Donkowska i Hilbricht nie milczały. One właśnie były jednymi z tych osób, które rozmawiały w czasie wykładu i przeglądały inne notatki. Inna z naszych aktywistek, którą przecież cenimy za jej pracę i wyniki w nauce, Wiera Martynowicz, przez pół wykładu rozmawiała i uczyła się z zeszytu fizyki[198].

Podobne komentarze pojawiały się na stronach „Trybuny Uniwersyteckiej” jeszcze wiosną 1955 r., gdy wytykano nieprzygotowanie uczestników ćwiczeń i mało ożywione dyskusje na seminariach. Zaczynała się już jednak odwilż, a wraz z nią rosnąca krytyka działania ZMP.

W tejże „Trybunie Uniwersyteckiej” opisywano rok później ponury okres studiów dziennikarskich, na które przyjmowano w 1952 r., biorąc pod uwagę głównie staż zetempowski, funkcje w organizacji i opinie władz. To właśnie „ubojowieni” w liceach aktywiści wnieść mieli szkolny dryl i ideologiczne napięcie.

Biada temu, kto wymówił słowa: bridge, dancing, biada temu, kto zdradzał się, że jakiś film francuski bardziej mu się podobał niż radziecki. [...] Polakierowane paznokcie lub uszminkowane usta stawały się powodem długich reprymend o... moralności socjalistycznej. [...] Żyło się od jednego przeglądu grupy do następnego. Coraz kogoś usuwano z organizacji lub z sekcji, stawiając zarzuty wrogiego stosunku do obecnej rzeczywistości [...][199].

Zarzuty te padały na trwających do późnych godzin posiedzeniach. Roztrząsano „wrogie” poglądy, opuszczenie się w nauce, nałogi, częste chodzenie do kawiarni lub na dancing, zgubienie legitymacji. Aby załatwiać takie sprawy, przerywano nawet wykłady: aktywista wchodził na katedrę i przeprowadzał krótką dyskusję nad zachowaniem studenta[200]. Wymuszano samookreślenie, samokrytykę, wyjaśnianie spraw prywatnych. Były to doświadczenia formacyjne dla tych, którzy pragnęli włączyć się aktywniej w życie społeczne. Kształtował się ideologiczny pryncypializm, brutalność w rozliczeniach personalnych, skłonności manichejskie. Z zagrożeń, jakie się z tym wiązały, zdawały sobie sprawę wyższe instancje partyjne, na co dowodem jedna z analiz, przygotowanych w apogeum stalinizmu. Wskazywano w niej na konformizm i milczenie uczestników zebrań, na których niesprawiedliwie krytykowano studentów i grożono im wyrzucaniem ze studiów. „Ta atmosfera zastraszenia wynikająca z lekkomyślnego szafowania epitetem wroga i dygnitarskiego tonu aktywu młodzieżowego jest bardzo powszechna i w niemałym stopniu wpływa na niepokojąco niski wzrost organizacji ZMP-owskich”[201].

Postawy reżyserów i uczestników tych spektakli były zróżnicowane. Obok dość powszechnej uległości zaznaczało się bowiem, jak powie Jan Józef Lipski, wielkie zaangażowanie emocjonalne, „połączone z objawami bardzo dużego przekonania. Postawa fideistyczna, która głęboko ogarniała środowisko i poszczególnych ludzi”[202]. Paradoksem totalitaryzmu były przecież jego nonkonformistyczne fundamenty, heroizacja buntu wobec „starego świata”. Aktywiści bywali przekonani o takich właśnie pobudkach swego postępowania, które narażało ich na konflikty z rodziną czy środowiskiem, a nawet na fizyczne ataki, jak bywało w przypadku działaczy ZMP[203]. Starano się zresztą ćwiczyć młodzież w sztuce starć ideologicznych także na ulicach, gdy wysyłano „brygady” studenckie, aby skandowały na Targówku: „Przez oświatę i kulturę bikiniarzom damy w skórę”. „Rozbawiało to miejscowych bandziorów ubranych w amerykańskie ciuchy, bo wiedzieli, kto zaraz może dostać w skórę” – wspomina absolwent dziennikarstwa[204].

W systemie mobilizacyjnym istotne było rozciągnięcie wpływów na tych, którzy nie zawiązali sobie czerwonych krawatów. Jako „roztaczanie wpływów politycznych [...] na młodzież niezorganizowaną” partia określała rolę Zrzeszenia Studentów Polskich[205]. Wiosną 1950 r. FPOS „natychmiast po otrzymaniu instrukcji” przystąpiła do tworzenia na Uniwersytecie struktur ZSP, jedynej organizacji studenckiej. Odbyły się masowe zebrania, rozwieszono plakaty i wręczano ulotki, odnotowując reakcje studentów (zwłaszcza „wrogie”). ZSP UW powołano 20 V na zebraniu Rady Uczelnianej FPOS. Znamienne, że pojawiła się tylko trzecia część Rady. Nie mogło to powstrzymać machiny. Rozpoczęto akcję werbowania członków do Zrzeszenia, lecz bez wielkiego sukcesu: wpłynęło 215 ankiet członkowskich, z tego dwie trzecie z wydziału Matematyczno-Przyrodniczego (144), ponadto 59 z Humanistycznego i 12 z Prawa. Wśród kandydatów przeważali studenci pochodzenia inteligenckiego (130), ci z rodzin robotniczych stanowili jedną czwartą (55), a chłopskich – jedną dziesiątą. Miało to wynikać z faktu, że wydziały, na których zgłosiło się najwięcej chętnych, miały „niezbyt zadowalający skład socjalny”[206]. Pewna sprzeczność wewnętrzna, zawarta w tej konstatacji, umknęła najwyraźniej jej autorom.

Sprawy Bratniej Pomocy zamknięto w połowie 1950 r. Zrzeszenie przejęło jej obowiązki, a Warszawska Spółdzielnia Spożywców – stołówki. Likwidowano też podstawy niezależności kół naukowych, których majątek przekazano ZSP. Pod koniec roku Senat upoważnił rektora do odwołania wszystkich kuratorów. Rola kół miała zostać ograniczona do działalności ściśle naukowej. W niezgodzie z tym założeniem odebrano im biblioteki, dając je w depozyt różnym jednostkom UW. Skutek był taki, że wiosną 1951 r. informowano, iż książki „leżą zamknięte pod kluczem, gdyż nie ma rozporządzenia, czyją własność one stanowią”[207].

Nowo powstałą organizację starano się możliwie „umasowić”. Jeszcze w październiku 1951 r. należało do Zrzeszenia 0,5 tys. studentów UW, ale cztery miesiące później – 3 tys. Mogło to być wyłącznie rezultatem dość mechanicznej rekrutacji, która stała się zresztą trwałą zasadą, podobnie jak charakterystyczna sprzeczność założeń i praktyk: werbalnie podkreślano zapał i inwencję, a praktykowano raczej dyspozycyjność. Działalność uczelnianych ogniw Zrzeszenia sprowadzała się do „załatwiania instrukcji otrzymywanych po linii swego pionu z jednostek nadrzędnych”. Powracało to jako temat krytyk i samokrytyk, lecz przecież zgodne było z zasadniczą cechą systemu. Jak inne organizacje masowe, ZSP miało kształtować powierzony sobie „teren” i przenosić nań zewnętrzny porządek ideologiczny i symboliczny[208].

Studentów traktowano jak część „młodzieży”, pojmowanej jako grupa uniwersalna, połączona jednością ideałów i dążeń życiowych. Żądano porzucenia celów partykularnych, ograniczających horyzont aspiracji do tzw. spraw bytowych. Studenci powołani byli do uczestnictwa w zmienianiu porządku świata. Uczelniane ZSP miało więc objąć opieką kółka naukowe gimnazjów i liceów, nauczać analfabetów (zebrano wiosną 1950 r. grupę 47 osób), wygłaszać referaty popularnonaukowe, organizować „wyjazdy czołówek weterynaryjnych i prawniczych”, gromadzić książki dla Uniwersytetów Niedzielnych[209]. Zbiórki pieniężne organizowano teraz nie na rzecz środowiska studenckiego, lecz w celach nadrzędnych, nieraz transkontynentalnych, zgodnie z logiką rozbijania istniejących dotąd „barier”, za jakie uznawano podziały środowiskowe, rzekomo sprzyjające egoizmom grupowym. Oto świetlicę Domu Studenta, zbudowanego wysiłkiem Bratniaka, otwarto w Międzynarodowym Dniu Solidarności z Młodzieżą Krajów Kolonialnych (21 II 1950 r.) i na rzecz tej młodzieży zebrano ok. 30 tys. złotych. Szumne otwarcie nie oznaczało zresztą aktywności tego przybytku, skoro dwa lata później ZSP zwracało się do dyrektora administracyjnego UW o wywiezienie zalegających w świetlicy łóżek i materacy, wyposażenie jej w meble i dekoracje[210]. Był to chyba przypadek dość znamienny dla epoki.

„Szkoła obłudy”

Jesienią 1950 r. Stanisław Ossowski, jako przewodniczący jednej z komisji kwalifikacyjnych Wydziału Humanistycznego, skierował do dziekana uwagi o egzaminach wstępnych na UW, z prośbą o przekazanie ich ministerstwu. Opisywał chaos wynikający z pośpiechu i złej dokumentacji, a także zmieniających się „instrukcji”, o których szef komisji nie zawsze wiedział. Zawarł jednak uwagi istotniejsze:

Ogólny poziom przygotowania umysłowego kandydatów był przeważnie niski, a oceny zarówno z egzaminów ustnych jak pisemnych były wystawiane bardzo łagodnie. W wielu wypadkach główną bazą przygotowania kandydata był „Kalendarz Robotniczy”. Pytania wykraczające poza jego treść trafiały dość pospolicie w próżnię.

Ossowski sądził, że jedna trzecia przyjętych nie da sobie rady na studiach, nawet jeśli się ich całkowicie odciąży od pracy zarobkowej. Tylko jeden na stu przyjętych nie był członkiem organizacji młodzieżowej, co ilustrowało rozpowszechnione przekonanie, że na UW

nie może się dostać młodzież niezrzeszona. Będzie to czynnikiem zwiększającym napływ młodzieży do ZMP. Wydaje się jednak bardzo wątpliwe, aby ta najtańsza droga rekrutacji, zwalniająca młodzież ZMP od wpływów wychowawczych poza ramami organizacji, dała rezultaty pożądane pod względem ideowym i moralnym.

Tu elaborat Ossowskiego stawał się świadectwem opozycji wobec tzw. nowej rzeczywistości. Wybitny socjolog nazwał egzaminy „szkołą obłudy”.

Już w pisemnych wypracowaniach czytało się np., że w krajach kapitalistycznych obecnie dzieci 8-letnie [...] zmuszane są do pracy w fabrykach, że mają zamknięty dostęp do szkół, że szkoły w krajach zachodnich są masowo zamykane itd. Otóż nie należy sądzić, że autorowie tych twierdzeń wierzyli w to, co pisali. Nie: oni tylko byli przekonani na skutek całej aury, jaka się wytworzyła wokół egzaminów, że to im otworzy drogę na Uniwersytet, gdyż nie będą mogli być wówczas oskarżeni o „obcość ideologiczną”. Temu samemu celowi służyły nieraz mniej lub więcej soczyste zwroty w stylu wiecowym pod adresem tych lub innych osób, grup czy instytucyj. Kandydat starał się w ten sposób zrobić odpowiednie wrażenie na Komisji. Szło tylko o to, aby się przy tych deklaracjach nie pomylić w adresach.

Ossowski uważał, że należy zreformować egzaminy, „aby nie mogły dawać premij sprytnym cynikom czy dobrym aktorom i nie odpychały jednostek z charakterem, dla których manifestowanie żarliwości ideologicznej na stopień [podkreślenie autora] jest rzeczą nieznośną”[211]. Podobne uwagi przedłożyła Maria Ossowska, przewodnicząca komisji Sekcji Dziennikarskiej. Występowała o „przemyślenie” roli młodzieży w komisjach. Pisała oględnie, że rola ta była nader aktywna, a polegała na gromadzeniu informacji o kandydatach i sondowaniu ich poglądów, co wywierało nacisk na prace komisji. „W Uniwersytecie i poza nim szerzyło się przekonanie, że tegoroczne egzaminy wstępne były pod znakiem pajdokracji. Myślę, że ta opinia nie była całkowicie pozbawiona podstaw”[212]. Dziekan Wydziału Humanistycznego nie włączył tych uwag do sprawozdania dla ministerstwa; pisał o sprawach organizacyjnych, nie o wątpliwościach moralnych czy o pajdokracji[213]. Przezorność była uzasadniona. Uwagi Ossowskich nie zostałyby wysłuchane; stanowiły natomiast – w atmosferze terroru politycznego – świadectwo osobiste.

Najmłodsza wśród immatrykulowanych w 1950 r., studentka prawa urodzona w Częstochowie w styczniu 1935 r., miała tylko 15 lat, ale i ona ujrzała świat jeszcze za życia marszałka Piłsudskiego. Siedemnaście osób urodziło się zaś w wieku XIX[214]. Temu i następnym rocznikom studentów nadawały jednak charakter osoby urodzone pod koniec lat 20., które były dziećmi w latach okupacji. Wielu wojna zabrała dzieciństwo, pozostawiając wspomnienia, którymi nie chcieli się dzielić. Wielu wywodziło się ze wsi. Niektórzy trafili na uczelnię wskutek „akcji werbunkowej”, prowadzonej na prowincji przez aktywistów młodzieżowych: w analogiczny sposób ściągano młodych ludzi do pracy w przemyśle.

Centrum władzy żądało promowania na studia „najcenniejszego elementu” i zarazem wyraźnego zwiększania sprawności studiów. Tkwiła tu sprzeczność, którą zauważali w połowie lat 50. autorzy raportu o funkcjonowaniu Instytutu Filozofii: bardzo trudno dobrać studentów zarazem dobrze rokujących i spełniających kryterium „pożądanej struktury klasowej”[215]. Innymi słowy, uczelnia obniżyć musiała wymagania merytoryczne, aby spełnić polityczne i wydać odpowiednią liczbę dyplomów. Wymagania polityczne były przemożne przy rekrutacji na kierunki zwane „ideologicznymi” – filozofię, nauki społeczne, prawo. Wymagania merytoryczne miały znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do kierunków ścisłych, przyrodniczych i eksperymentalnych. „Walka klasowa” na fizyce czy matematyce miała, jak się zdaje, nieporównanie mniejsze natężenie niż na filozofii czy polonistyce. Odzwierciedlały to już tematy egzaminów wstępnych. Oto w 1951 r. kandydaci na matematykę wypowiedzieć się mieli na tematy: „Rozwój społeczeństw a rozwój nauk przyrodniczych”, „Dlaczego wybrałem matematykę jako przedmiot studiów” oraz „Zastosowanie matematyki w praktyce”, a także rozwiązać nierówność, równanie kwadratowe i znaleźć objętość graniastosłupa. Kandydatów na fizykę proszono o omówienie wybranej książki popularnonaukowej i wypowiedź na tematy: „Rozwój społeczeństw a rozwój nauk przyrodniczych” i „Zastosowanie naukowych odkryć fizyki w technice i komunikacji w XIX i XX w.”. Zdający na geologię otrzymali podobny zestaw; wypowiedzieć się też mieli o siłach kształtujących skorupę ziemską. Pytania do kandydatów na biologię były (w czasach Łysenki) wyraźniej nacechowane. Opisać musieli, prócz form ochrony przyrody w Polsce, znaczenie osiągnięć nauk ścisłych „dla postępu społecznego” oraz „znaczenie światopoglądowe nauk przyrodniczych”. Nie miało to jednak wiele wspólnego z ideologizacją egzaminów na kierunki humanistyczne. Kandydaci na historię omawiać musieli „postępowe tradycje nauki i literatury polskiej i ich rolę w kształtowaniu się patriotyzmu ludowego” lub „drogi awansu społecznego w Polsce Ludowej”, a także charakteryzować „stosunki wytwórcze oraz formy walki klasowej w feudalizmie”. Zdający na prawo otrzymywali zadanie wypowiedzenia się na temat struktur władzy w Polsce po II wojnie światowej, o „roli Związku Radzieckiego w obronie pokoju i wolności narodów (podać przykłady)” oraz o „udziale młodzieży w budowie podstaw socjalizmu w Polsce”. Kandydaci na polonistykę opowiadać musieli o postępowych tradycjach literatury, awansie społecznym i współczesnych analizach twórczości Mickiewicza. Na muzykologię – o postępowych tradycjach muzyki. Kandydaci na filologie otrzymywali pytania o formy upowszechnienia kultury i „znaczenie Frontu Narodowego dla wykonania planu 6-letniego i dla utrwalenia pokoju”. Ponadto dla orientalistyki przygotowano pytanie o „znaczenie zwycięstwa rewolucji w Chinach dla wyzwolenia ludów Azji”, dla romanistyki – o antyfaszystowską literaturę francuską, dla anglistyki – o analizę obrazu kapitalizmu w utworach Dickensa, dla filologii rosyjskiej i słowiańskiej – o obraz Rewolucji Październikowej i wojny domowej w literaturze radzieckiej.

Jeśli zasadniczy zestaw pytań nie zmusił kandydata do złożenia deklaracji ideologicznych, rolę taką odgrywał egzamin z wiedzy o świecie współczesnym, a od 1952 r. egzamin z Nauki o Konstytucji (NOK), prowadzone często przez studentów II lub III roku, przedstawicieli „aktywu”. Michał Głowiński, który zdawał na polonistykę w 1951 r., usłyszał od młodego aktywisty pytanie o przyczyny braków mięsa w sklepach. Przypomniał sobie wyjaśnienia ministra Hilarego Minca o „chorobie wzrostu”, co pozwoliło mu wybrnąć. Dostał się wszakże na listę rezerwową[216].

W raportach partyjnych surowo oceniano zarówno polityczne, jak merytoryczne przygotowanie młodzieży. Poddawanie jej ocenie pod oboma względami powodowało zresztą mnóstwo sprzeczności, kryjących się też w samych kryteriach oceny. Źle się działo, gdy wypowiedzi kandydatów naszpikowane były „frazesami bądź nagłówkami z gazet”, lecz równie źle, gdy cechowali się oni „słabym poziomem oczytania w prasie”. W toku egzaminów z NOK kandydaci „nie umieli podać argumentów przeciwko wrogiej plotce, uzasadnić słuszność naszej polityki krajowej i zagranicznej”. Przygotowanie członków partii i aktywistów ZMP miało być nieco lepsze, jednak niektórzy z nich liczyli „na pewne ulgi przy egzaminie”. Komisje rekrutacyjne popełniały też błędy polityczne. Na filologii członkowie Komisji „wyszli z fałszywego założenia, że egzamin z NOK jest sprawdzianem wiadomości, a nie sprawdzianem postawy politycznej kandydata”. Partyjni sprawozdawcy uznawali, że egzaminy z matematyki, fizyki czy biologii winny jednak ujawniać „wiadomości”, i podkreślali, że wiadomości te okazywały się nader często nikłe, zwłaszcza wśród absolwentów szkół zawodowych, stanowiących skądinąd „najcenniejszy element pod względem pochodzenia klasowego”[217]. Element taki należało przyciągać, tymczasem część profesury była wciąż „zapatrzona w kwalifikacje kandydata do danej specjalności, przejawiając ślepotę polityczną na wszystkie inne kwalifikacje, np. na dziennikarstwie przywiązywano zbyt wielką wagę do płynnego wysławiania się, na filozofii do wiadomości z historii filozofii itp.” Nazbyt skupiano się także na interpunkcji, doprowadzając do „politycznie szkodliwej dyskryminacji kandydatów pochodzenia robotniczo-chłopskiego”. Z kolei gdy kandydat wykazał się dużą wiedzą, egzaminator – bywało – „nie chciał patrzeć na negatywne opinie”, bagatelizował pochodzenie społeczne lub wręcz starał się „wpuścić dzieci emigrantów politycznych, absolwentki Nazaretanek, Zmartwychwstanek i Felicjanek, a jednocześnie zamknąć dostęp na wybrany kierunek dzieciom robotniczym”[218].

Choć odsiew motywowany politycznie był praktyką zupełnie jawną w czasie egzaminów, ukrywano dane o jego skali i wysyłano odrzuconym standardowe pisma z formułą: „Nieprzyjęty z braku miejsc”. Organizacja partyjna widziała w tym błąd komisji, gdyż bywało, że w prasie pojawiały się notatki, wedle których na danym wydziale jednak wciąż są miejsca. Powodowało to fale odwołań i próby przepchnięcia na studia „elementu niepożądanego”, którego na UW i tak pozostawał nadmiar. Odsetek młodzieży robotniczo-chłopskiej, choć przeważający wśród przyjmowanych (w 1952 r. 53,5%), należał przecież do najniższych wśród uczelni warszawskich[219]. Znamienne, że przewaga ta była najwyraźniejsza na „wydziałach ideologicznych” (na Prawie zbliżała się do 70%, na Wydziale Filozoficzno-Społecznym wynosiła 63%), podczas gdy o miejsce na anglistyce nie ubiegał się w 1952 r. nikt, kto by deklarował „robotniczo-chłopskie” pochodzenie, a na filologie klasyczną i słowiańską „kierowali się w zasadzie tacy kandydaci, którzy nie mieli widoków dostania się na inne wydziały”[220]. Wynikałoby z tego, że na uczelni istniały w okresie stalinizmu dość wyraźne enklawy, może tym wyraźniejsze, im silniejszy był generalny nacisk na ujednolicenie społeczności uniwersyteckiej.

Ujednolicenie niewątpliwie postępowało. Szli na uczelnię w masie ludzie „nowi”, cieszący się ułatwieniami z racji chłopskiego lub robotniczego pochodzenia. Mieli pierwszeństwo przy rekrutacji, byli traktowani ulgowo w czasie sesji. Większość zyskiwała oparcie w mieście dzięki miejscom w domach akademickich i stypendiom, co zapewniało im rudymentarne warunki: żelazne łóżko w pokoju dzielonym z podobnymi sobie, obiady w stołówce, pełznący ku śródmieściu tramwaj, w którym stawali się częścią „winogrona”, uwieszonego u drzwi na deszczu i wietrze. Byli jednak w Warszawie. Poważnie na ogół traktowali pozyskiwaną wiedzę; mniej krytycznie niż ich koledzy z inteligenckich domów, wobec których bywali „klasowo” uprzywilejowani, lecz od których dzieliła ich bariera towarzyska. Choć wychowani po katolicku, byli podatni na akceptację ładu, jaki zastawali w mieście. Nie znali ani dawniejszych wzorów życia studenckiego z jego podziałami ideowymi i politycznymi, ani etosu powstania, ani doświadczeń odbudowy Uniwersytetu. Nierzadko zbuntowani przeciwko biedzie i surowości egzystencji chłopskich rodzin, skłonni byli przyjmować opis świata wykładany na zajęciach z diamatu i ufać organizacjom, które obiecywały różnoraką opiekę.

Przekraczając bramę uczelni, młody człowiek stykał się na zajęciach i zebraniach z grupą, którą Hanna Świda-Ziemba nazwała „kreatorami systemu”[221]. Grupa ta narzucała język opisu świata. Nowi studenci, w masie zupełnie niewyrobieni w zakresie nauk społecznych, poznawali je w wersji właściwej stalinowskiemu marksizmowi. Trzeba było pewnej wiedzy, aby świadomie się do nich odnieść. Wielu intuicyjnie je odrzucało jako sprzeczne ze swojskimi kategoriami kultury, ale nieliczni dawali temu jakiś publiczny upust. Dominował „konformizm niedoskonały”, używając pojęcia Piotra Sztompki, czyli powierzchowne przystosowanie, nieoznaczające przyswojenia ideologicznej treści systemu, ale tworzące, jak pisze Andrzej Walicki, „zbiorowe superego, które sprawiało, że nawet jednostki myślące krytycznie zdolne były wtopić się w atmosferę entuzjazmu”[222]. Włączenie się do kolektywu miało być jedyną droga uczestnictwa w życiu społecznym. Wywierało ono wrażenie zatraty indywidualności, zarazem jednak jednostka żyła „wielkim życiem publicznym” (Świda-Ziemba) i jej nazwisko, jej twarz mogły się naraz stać przedmiotem uwagi. Gdy zdjęcie studentki polonistyki znalazło się na tablicy przodowników, była „zażenowana i wystraszona” jako osoba nieśmiała. Wręczono jej dyplom i pchnięto w pierwsze szeregi pochodu pierwszomajowego, pod łopoczące sztandary. Tam, jak wspomina, odczuła „patos sytuacji”[223].

Wielki spektakl ideologiczny oddziaływał na jednostkowe przekonania, kruszące się wobec domniemanej nadrzędnej słuszności. Kto się jej nie poddawał, narażony był na osamotnienie. Tym większe znaczenie zyskiwały kontakty kameralne: związki i przyjaźnie, „przyjęcia” (dyżury) niektórych profesorów, niezobowiązujące rozmowy. Gdy Michał Głowiński zaczynał w 1951 r. studia polonistyczne,

o Wacławie Borowym było głucho. Nawet trudno by się było domyślić, że jeszcze przed rokiem działał w tych murach uczony tak wielkiej klasy. Pamiętam, że wspominała go w swych pogawędkach ze studentami ówczesna seminaryjna woźna, p. Helena Trefon. Opowiadała mianowicie, że Borowy jej się śni. A także wzdychała: to był profesor![224]

Wymazanie nazwiska przedstawiciela „idealistycznej” szkoły badań literackich było znamieniem czasu. Tego rodzaju zapominanie jest w pewnej mierze stałą właściwością życia uniwersyteckiego, pulsującego coraz to nowymi rocznikami kandydatów i absolwentów, jednak początek lat 50. był okresem świadomego zrywania ciągłości.

Środowiska spojone tradycjami rodzinnymi, politycznymi czy religijnymi potrafiły wspierać się wewnętrznie. Zbiorowości migrantów szansy takiej nie miały. Ta rozległa grupa, zaczyn „nowej inteligencji”, poddawała się prawidłowościom konformizmu. Młodzi ludzie wpisani zostali w sztywne programy studiów; stawali przed trudnymi dla nich zadaniami; znajdowali się w fazie aspiracji; stykali z osobami występującymi z pozycji autorytetu – profesurą, asystentami, działaczami. Sprzyjało to uległości. Sprowadzenie problemu do uległości jednak nie wystarczy; w grę wchodził bowiem aktywizm. Był on wymogiem ideologicznym, ale i praktyką przebijania się ku nowej pozycji społecznej[225].

Oto student wychowany na wsi podkrakowskiej, rocznik 1929. Ojciec dorabiał u sąsiadów, pięcioro dzieci przeżywało okresy niedojadania. Chłopak chadzał do szkoły na przemian z siostrą w tych samych butach. Po wojnie do wsi docierać zaczęła prasa z wieściami o kursach i szkoleniach dla młodzieży chłopskiej. Próbując się na nie dostać, poznał ludzi z ZWM, zorganizował koło we wsi, uczestniczył w warszawskim zlocie, maszerując w czerwonym krawacie. Wiosną 1947 r. rodzina przeniosła się do Krakowa, gdzie ojciec – tradycyjną drogą zmian społecznych – zatrzymał się u brata dozorcy i znalazł pracę w fabryce obuwia, syna oddając na praktykę do zakładu szewskiego. Chłopak jednak dowiedział się o naborze młodzieży robotniczo-chłopskiej na Uniwersyteckie Studium Przygotowawcze (USP), po którym mógłby dostać się na studia bez egzaminu. W studium, które odbył w latach 1950–1952, miał prawo do bezpłatnego wyżywienia i miejsca w akademiku. Następnie wstąpił na dziennikarstwo, lecz kierunek ten przeniesiono do Warszawy, gdzie trafił, otrzymując stypendium, miejsce w domu studenckim i w stołówce. Gdy, marznąc w lichym ubraniu, zachorował zimą 1953 r. na grypę, przy czym wykryto początki gruźlicy, skierowany został do sanatorium, a potem kontynuował naukę, mieszkając w akademiku przeciwgruźliczym przy ul. Górnośląskiej. Postrzegać to będzie jako elementy opieki. Miał słabe kontakty z kolegami z roku, skupiając wysiłki na nauce i nadrabianiu zaległości. Po zakończeniu studiów otrzymał nakaz pracy w redakcji nowohuckiego pisma „Budujemy Socjalizm”. Pobyt na uczelni wspominać będzie jako pomyślną odmianę losu: „Na studiach nauczyłem się życia samodzielnego, oszczędnego wydawania pieniędzy i szacunku dla wszystkich ludzi...”[226].

Wspomnienie to zdaje się znamienne dla istotnej grupy, współtworzącej dynamikę PRL: ludzi „znikąd” (wedle inteligenckich i wielkomiejskich kryteriów) bądź „z ludu” (wedle kryteriów oficjalnych), którzy po 1989 r. często nie umieli odnaleźć obrazu swego losu w historiografii. Nie zaznali goryczy wielokrotnych prób dostania się na studia, nie rozczarowali się „szkolarskim” charakterem zajęć, nie znali lęku przed skutkami zatajenia w ankiecie personalnej danych o krewnych w Londynie. Osadzeni zostali w realiach PRL inaczej niż ich koleżanki i koledzy, wywodzący się z dawnych elit. Ci przychodzili ze znacznym kapitałem społecznym, który jednak w warunkach presji politycznej stawać się mógł wielkim obciążeniem.

Odwołać się tu można do autoanalizy Andrzeja Walickiego, wywodzącego się z tej właśnie grupy, z rodziny o korzeniach szlacheckich. Syn profesora historii sztuki UW, aresztowanego z przyczyn politycznych, Walicki zapisał się do ZMP na rok przed maturą: „Na pewno szło mi o to, aby dostać się na studia”. Dostał się w 1949 r., choć z listy rezerwowej i nie na filozofię, a na polonistykę Uniwersytetu Łódzkiego. Rok później przeniósł się na rusycystykę UW, gdzie został zastępcą asystenta. W owym czasie powierzano takie funkcje nawet studentom niskich lat, rokującym nadzieje naukowe i polityczne[227]. Te potrafił wzbudzić Walicki, intensywnie pracując nad sobą. Przyznając się po dziesięcioleciach do oportunizmu i wyrachowania, wskazuje szereg innych elementów swej postawy, które rzucają światło na ogólniejsze zjawiska. Przede wszystkim „nowa rzeczywistość” jawiła mu się jako epoka, której kres wydawał się nieprawdopodobny, a której nadejście przekreśliło dotychczasowe pojęcia. Świadomość zakorzenienia w odchodzącym świecie (wytykane pochodzenie społeczne i los ojca) tworzyła rodzaj kompleksu niższości, a także wywoływała niedookreślone poczucie winy. Stawało się ono wyraźne, gdy Walicki spostrzegał u siebie „spontaniczną nienawiść” do systemu, zwłaszcza przy lekturze jego tekstów kanonicznych (Krótkiego kursu...) Sądził, że powinien ten odruch za wszelką cenę przezwyciężać, nie tylko z lęku przed otoczeniem, lecz z powodu nadrzędnej słuszności doktryny, obiektywizowanej przez fakty polityczne i masowe zjawiska społeczne. Było to opisywane przez wielu świadków epoki poczucie dziejowej konieczności, reprezentowanej wprawdzie przez nachalną działalność organizacyjną i propagandową, lecz w istocie należącej do porządku wyższych idei. Wejście w ten porządek kompensowało poczucie winy, obdarzało nawet przekonaniem o wyższości wobec tych, którzy go jeszcze nie pojęli, na przykład wobec przyjaciela z kręgu inteligencji katolickiej. Walicki przypisywał mu ograniczenie i „zakamieniałość”, znamionującą grupy schodzące ze sceny. Zarazem chęć ochrony pewnej dozy wolności wewnętrznej kazała mu poszukiwać na polu doktryny mniej sztampowych interpretacji tekstów omawianych na studiach. Skutki były fatalne. Jakiś referat Walickiego o Gogolu stał się pretekstem do ataku ze strony dwóch „wściekłych aktywistek”, kierujących grupą studencką. Rozpoczęły się dojmujące zebrania ZMP oraz codzienne „podszczuwanie” przeciwko niemu, wywołujące poczucie osamotnienia. Przeprowadzano „rozmowy” nie tylko z nim, ale i z jego żoną. W tej atmosferze doszło do kryzysu małżeńskiego, a następnie rozejścia się; Walicki zachorował nerwowo i trafił do sanatorium[228].

Twarze „wściekłych” zostały przez świadków epoki dobrze zapamiętane. Grupa ta nie była wielka. W połowie 1950 r. partia miała na Uniwersytecie 221 członków, w większości biernych. Wśród 7 tys. studentów było 1367 „zampowców”, w tym około 350 aktywistów[229]. Aby wytworzyć atmosferę przymusu ideologicznego wystarczyłby jednak mniej liczny zastęp. Znaczenie miała bowiem siła polityczna, jaką działacze reprezentowali, a jaka dawała im poczucie słuszności. Grupa „kreatorów” zaznaczyła się więc wyraziście, aczkolwiek przypisywano jej różne cechy. Jedni zapamiętali istotną rolę kobiet; inni – osób pochodzenia żydowskiego. W obu wypadkach istotne było chyba znamię nowości: władcza rola działaczek i osób o pochodzeniu żydowskim wyłamywała się z dawniejszych wyobrażeń o ich bierności. Miała cechy emancypacji.

Prawdziwi aktywiści stanowili niewielką grupę, lecz ideologiczny sztafaż, hasła, czerwone krawaty tworzyły wrażenie zupełnej dominacji nad społecznością studencką, która w tych warunkach zlewała się w masę, nie tyle z powodu podobnych do siebie, zgrzebnych ubrań, lecz niemożności ukazywania wyraźnych znamion różnic ideowych czy środowiskowych. Nie istniały koła i stowarzyszenia, które kilka lat wcześniej różnice te wyrażały. Formowanie jakiejkolwiek grupy celowej, która by istniała poza oficjalnymi strukturami, traktowane było z wielką podejrzliwością i narażało na represje. Siłą rzeczy wzrosło znaczenie związków prywatnych i towarzyskich, wąskich kręgów połączonych zaufaniem, niekiedy przeradzających się w coś, co policja polityczna traktowała już jako tajną organizację. Jak w innych instytucjach, na UW pojawiały się „wrogie ulotki” i napisy na ścianach, ktoś zrywał gazetki ścienne, dochodziły słuchy o działaniu tajnych kółek korporanckich. Sprawy inwigilacji środowisk akademickich i rozbijania „wrogich” grup są z pewnością materiałem na osobną książkę, wymagającą rozległych kwerend w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej[230].

Siłą społeczną, która także na UW tworzyła przestrzeń wolności od oficjalnej ideologii, był Kościół katolicki, zdolny w jakiejś mierze rywalizować publicznie z państwem i dawać odłamowi studentów szansę na wyrażenie odrębności. Na Uniwersytecie nie pojawiały się ogłoszenia o rekolekcjach studenckich, ale – jak to formułował aktyw partyjny – kler potrafił znaleźć sobie wśród pracowników administracyjnych i młodzieży „gorliwych agitatorów”. Oto na rekolekcjach u św. Anny zebrało się 23 III 1952 r. ponad tysiąc studentów, w tym ok. 600 z UW. Wysłuchali „z dużą uwagą”, jak podawał partyjny informator, kazania prymasa Wyszyńskiego, zawierającego krytykę propagandy antykościelnej i wezwanie do „uzbrojenia się w prawdziwą wiedzę”. Po rekolekcjach pół tysiąca uczestników zgotowało prymasowi owacje przed kościołem, „wręczając mu kwiaty i robiąc zdjęcia”. 28 III zebrało się znowu około tysiąca osób, informator oceniał, że 80% z UW, ale zaznaczył, że wielu było „studentów w kapeluszach i studentek w chusteczkach lub beretach”, zatem nie w czapkach studenckich, co utrudniało identyfikację. W kazaniu ks. Piwiński z Częstochowy mówił, że studenci „duszą się w obecnej atmosferze i błagają o świeży powiew czystego powietrza”. Podobny tłum zebrał się 30 III: „Podczas całej mszy nastrój był podniosły. Młodzież śpiewała religijne pieśni. Około 80–90% przystąpiło do komunii”. Prymas mówił o zagrożeniu Kościoła ze strony „państw zdegenerowanych, państw-morderców, państw-potworów”, o braku wzmianki o Bogu w nowej konstytucji Polski. Zaintonował na zakończenie My chcemy Boga, co zostało podchwycone „przez wszystkich. Odśpiewano 8 czy 9 zwrotek tej pieśni. Młodzież następnie odmawiała głośno litanię na intencję kościoła i ojczyzny”[231].

Podobnie obserwowano udział studentów w innych uroczystościach religijnych, na przykład w procesjach Bożego Ciała. W procesji sunącej 12 VI 1952 r. chodnikami Krakowskiego Przedmieścia (władze nie zezwalały na tamowanie ruchu kołowego), z punktem kulminacyjnym przed kościołem św. Anny, gdzie przez głośniki przemówił prymas, wśród 40 tys. uczestników zidentyfikowano prowadzoną przez rektora tegoż kościoła ks. Władysława Padacza grupę 200 studentek („w tym w czapkach UW 35, pozostałe szły z odkrytymi głowami”) i 30 studentów[232]. Interesowano się także innymi formami niezależnego od władzy życia studenckiego.

W ostatnim karnawale [1952 r.] szczególnym powodzeniem cieszyły się śledziówki. Symboliczne posypywanie głowy popiołem poprzedzone było zabawami, które kończyły się punktualnie o godz. 12-tej. Klimat ich daleko nie licował z atmosferą, jaka winna cechować zabawy naszej młodzieży[233].

W podobnym tonie komentowano pewne zachowania w czasie egzaminów wstępnych, czyli „manifestacyjne ukazywanie” krzyżyków czy medalików („zwłaszcza u dziewcząt”), czy odmawianie modlitwy przed egzaminem. W dodatku niektórzy młodzi ludzie powoływali się w egzaminacyjnych wypracowaniach na artykuł 70. nowej konstytucji, który gwarantował wolność sumienia[234]. Także i to zaliczone zostało w partyjno-zetempowskiej analizie do niepokojących zjawisk.

Każdy dzień policzony

Na początku 1950 r. dyrektor administracyjny UW zarządził, aby podlegli mu pracownicy, korzystający w czasie pracy ze stołówki, przedłużali swe obowiązki o pół godziny. Zastrzegł, aby nie „przesiadywać w stołówce poza czasem niezbędnym na spożycie posiłku”. W tym czasie zaostrzano kontrolę punktualności. Dotąd zatrudnieni w administracji wpisywali się przed godz. 8.15 do księgi wyłożonej w sekretariacie rektora; teraz już o 8.00 wyznaczony pracownik miał przedstawiać Dziennik Obecności szefowi kadr UW, a pół godziny później składać raport o spóźnionych i nieobecnych. Zapowiadano ustanowienie przepustek dla pracowników „udających się do miasta celem załatwiania spraw służbowych”. Wprowadzono surowe zasady zwolnień lekarskich: „Woźna seminaryjna zachorowała, ale lekarz (w myśl nowych przepisów) nie zwolnił jej, bo ma tylko temperaturę 37,8!” (Borowy). Przestrzegano, aby nie zwalniać pracowników w dniach zwyczajowo wolnych, teraz objętych szczególną kontrolą dyscypliny pracy. Gdy sprzątaczka Fizyki wyprosiła u dyrektora instytutu zwolnienie 24 XII 1955 r., chcąc dojechać na święta do rodziny w Szczecinie, biuro personalne wpisało nieobecność do akt, mimo interwencji dyrektora[235].

W ramach „walki o plan” ministerstwo starało się też ograniczać wszelkie luzy, czyli zamieniać przerwy międzysemestralne w repetycje i kolokwia[236], a także przedłużać rok akademicki. Budziło to niezadowolenie profesury, niekiedy wyrażane otwarcie, mimo groźnych tonów pism ministerialnych. W marcu 1952 r. dziekan Wydziału Filozoficzno-Społecznego przekazywał do rektoratu stanowisko kadry, która uznawała, że jej warunki pracy bardzo się pogorszyły wskutek wzrostu obowiązków organizacyjnych i sprawozdawczych, a także nowego układu roku akademickiego, w którym znikły okresy wolne od zajęć. Co więcej, pracownicy niepokoili się planami na rok następny: egzaminy miały odbywać się w sierpniu, a zajęcia ruszyć już we wrześniu. Likwidowałoby to dwumiesięczną przerwę letnią [237]. Do tego nie doszło; zapis o rozpoczynaniu „roku szkolnego” 1 IX (dla studentów I roku) wycofano z regulaminu studiów[238]. Natomiast zdaje się, że rektor przeszkodził wysłaniu pisma profesorów do ministerstwa. Skrytykował je, wskazując na niemożliwość odciążenia pracowników od obowiązków organizacyjnych i wytykał skłonność profesury do kumulowania zajęć i traktowania pracy na UW jako „zajęcia ubocznego”[239].

Jak ujął to minister w jednym z przemówień: „Pracujemy w ramach Planu Sześcioletniego. Każdy człowiek i każdy dzień jego pracy jest policzony i włączony do cyfr planu. To nie przelewki”[240]. Na początku roku akademickiego mobilizowano kadrę nauczającą, aby nie opóźniała rozpoczęcia zajęć. Trwały zebrania, na których „kierownicy sekcji” pouczali nowych studentów o dyscyplinie studiów, a przedstawiciele ZMP i ZSP – o formach prac grupowych. Ministerstwo przesyłało harmonogramy powstania grup studenckich i wyboru opiekunów, przydziału stypendiów i zakwaterowań. Żądało opracowania rozkładów zajęć pozbawionych „okienek”, zapewniających jak najszybszą rotację słuchaczy w salach i uwzględniających czas konieczny na przemieszczanie się studentów między budynkami. Przebudowa UW na „uniwersytet socjalistyczny” oznaczać miała przecież „złamanie liberalistycznych dowolności studiowania”, prowadzących do przedłużania studiów, dużego „odpadu” i słabych wyników[241].

Studia, zwane wówczas „masowym szkoleniem”, nie były doświadczeniem łatwym. Drobiazgowość nauczania wynikała, jak się zdaje, z dominującej pozytywistycznej koncepcji nauki, wzmacnianej przez swoisty eskapizm kadry uniwersyteckiej, która uciekała od ideologii w świat szczegółu. Przeładowane i sztywne siatki wymuszały uczestniczenie w zajęciach od rana do wieczora. Należy jednak umieścić to doświadczenie w perspektywie ówczesnej codzienności. Jak wspominał Tadeusz Białecki, który doświadczył pracy w porcie i w bazie budowlanej, nim go przyjęto na historię, „dyscyplina studiów” była reżimem względnie łagodnym[242].

Jesienią 1950 r. wpisano z nagła w siatki zajęć wykłady diamatu. Wielkie trudności lokalowe spowodowały konieczność wynajęcia na potrzeby tych zajęć kina Atlantic. W drugim semestrze dołożono kurs ekonomii politycznej. W tym czasie wprowadzano też zajęcia z wychowania fizycznego, skądinąd od dawna postulowane, oraz Studium Wojskowe dla mężczyzn. Na naradach pojawiły się daremne protesty przeciwko dezorganizowaniu studiów[243]. Zajęcia wojskowe zajmowały jeden spośród sześciu dni nauki, zatem trzeba było przeformować siatki, zagęszczając je ponad wszelkie wyobrażenie. Innego rodzaju problemem była obsada nowych zajęć. Studium Wojskowe będzie przez dekady przedmiotem anegdot z powodu wyrobienia i sposobu bycia części kadry. Poziom kursów diamatu bywał także nieznośny dla bardziej wymagających słuchaczy.

Ćwiczenia należały na ogół do partyjnych studentów, z reguły z innych wydziałów, gorliwych aktywistów. [...] Niektórzy z młodocianych preceptorów byli nieukami, gdzieś coś usłyszeli, ale o niczym pojęcia nie mieli, nawet o marksizmie. Zapamiętałem pewnego jegomościa, studenta, a może już absolwenta prawa, który z pełnym przekonaniem [...] nauczał, że reakcyjny filozof angielski, David Hume, polemizował z towarzyszem Leninem

pisze Michał Głowiński[244]. Z problemu tego zdawali sobie sprawę organizatorzy kursów. W 1952/1953 r. powołano Katedrę Podstaw Marksizmu-Leninizmu, która nadać miała zajęciom rytm i poziom. Mimo swego znaczenia politycznego, nie posiadała lokalu i zatrudniała jednego tylko etatowego pracownika, lecz organizowała pracę sześciu wykładowców i licznych asystentów, przygotowujących się w grupach do zajęć. Nie byli oni jednak w stanie natchnąć studentów. Ci, jak przyznawała POP, traktowali diamat jako zło konieczne, „w czasie wykładów czytali książki, pisali listy lub robili na drutach”. Ożywienie zapanowało w okresie odwilży, lecz nie takie, jakie wyobrażali sobie organizatorzy. Prowadzącemu zajęcia dla geologów, wspomina Krzysztof Wrocławski, „zadawano coraz śmielsze i kłopotliwsze pytania, a jego odpowiedzi były coraz mniej pewne i jednoznaczne”. Ostra krytyka tych kursów w „Po Prostu” jesienią 1954 r. była jednym z sygnałów zamykania się epoki, nienazywanej jeszcze „okresem błędów i wypaczeń”[245].

W latach wcześniejszych reżim, w jakim funkcjonował Uniwersytet, nie dawał wielu możliwości dyskusji nad stanem rzeczy. Fora UW zaprzątnięte były więc przede wszystkim organizacją, starając się zaspokoić żądania w ramach dostępnych zasobów, które były niedostateczne tak w zakresie kubatury pomieszczeń, jak obsługi administracyjnej. Zdarzało się jednak, że na naradach stawiano problem przystosowania studentów. Wiosną 1951 r. pracownicy Wydziału Nauk Przyrodniczych ubolewali, że elementarne braki wiedzy szkolnej wymuszają powtarzanie materiału. Program jest i tak napięty do ostatnich granic, co nie ułatwia przyswajania wiedzy, a powoduje „wypadki zemdlenia studentów na wykładach i innych zajęciach” oraz przyczynia się do „zachorzeń sercowych i gruźliczych”. Konstatowano, że należy sprowadzić maksymalną liczbę godzin do 38 tygodniowo. Sytuację pogorszyło wprowadzenie tzw. dyscypliny studiów, likwidującej luzy, z jakich korzystali dawniej studenci, gdy opuszczali niektóre wykłady, przygotowując się do sesji. Teraz prosili o zwolnienia lub samowolnie przestawali pojawiać się na zajęciach. Zjawisko miało taki zakres, że dziekanat Nauk Przyrodniczych, mimo surowych pouczeń ministerstwa, „świadomie nie wyciągał konsekwencyj dyscyplinarnych [...], uważając, że mimo to istota dyscypliny studiów została zachowana”[246].

Dyscyplina ta, obowiązująca formalnie od jesieni 1950 r., obejmowała obecność na zajęciach i przystępowanie w terminie do kolokwiów i egzaminów[247]. Podnieść miała sprawność kształcenia i wspomagać realizację Planu Sześcioletniego. Starosta grupy wypełniał raporty dzienne, w których każdy student odnotowaną miał każdą opuszczoną godzinę i spóźnienie. Na tej podstawie sporządzano „Dziennik kontroli obecności”. Uwzględniano zwolnienia lekarskie i zaświadczenia z miejsc pracy, a listy nieusprawiedliwionych przekazywano wydziałowej Komisji Dyscyplinarnej, która winna była zbierać się co tydzień. Sypały się nagany, ostrzeżenia o wstrzymaniu stypendium, wnioski o skreślenie z listy studentów. Okolicznościami łagodzącymi były dobra opinia i wyniki w nauce. Decydowano poprzez głosowanie. Na dużych wydziałach rozpatrywanie spraw miało charakter taśmowy: 19 I 1951 r. komisja Wydziału Prawa rozpatrzyła 51 spraw na pięciogodzinnym posiedzeniu[248].

Lektura długich list ukaranych (w tym późniejszych luminarzy polskiej kultury) i uzasadnień decyzji komisji ukazuje powszedni wymiar stalinizmu: nacisk na jednostkę, bezduszność instytucji wobec okoliczności życiowych, niemożność pogodzenia rozmaitych wymagań. Wiosną 1951 r. studentka polonistyki otrzymała naganę, gdyż „chorowała dłużej niż miała zaświadcz[enie]”; inna, ponieważ „pracuje, trudno pogodzić pracę ze studiami”, inna dlatego, że „opuściła z powodu choroby matki”, inna „ze względu na konieczność zarobienia na życie”. W roku 1950/1951 komisja skreśliła z listy studentów Wydziału Humanistycznego 29 osób[249]. Rozpatrywano nieobecności rzędu jednej godziny. Pewien student filozofii „opuścił 1 godzinę wykładu, którą Komisja usprawiedliwiła. Opuszczenie było spowodowane spóźnieniem wskutek trudności w otrzymaniu śniadania w stołówce, co spowodowało, że nie mógł na czas dojechać na wykład z ul. Spasowskiego”. Inny opuścił w ciągu niespełna miesiąca siedem godzin: część usprawiedliwił wizytą u lekarza, komisja rozpatrywała więc problem godziny wykładu i dwóch godzin ćwiczeń. Przy okazji wyszło na jaw, że student „jest krwiodawcą i że tej funkcji podjął się bez wiedzy Dziekana. Sprawa ta zostanie ponownie rozpatrzona, w tej chwili student *** zdaniem Komisji, bez wiedzy Ob. Dziekana nie może udzielać krwi”[250].

Nadzorowanie dyscypliny studiów było obciążeniem dla przepracowanego aktywu i grona profesorskiego. W jakim zakresie były one w stanie kontrolować sytuację? Na Wydziale Prawa utrzymywała się, mimo sprawdzania list, niska frekwencja na niektórych wykładach. Opiekunowie grup zobowiązani więc zostali do „niespodziewanych kontroli obecności”. Jak w innych sferach, tak i w tej swą rolę odgrywał jednak, tak niepożądany przez kreatorów systemu, „czynnik ludzki”. Student prawa Marek Nowakowski wspominał, że „starościna naszego roku, ładna Nina, choć gorliwa zetempówka, czuła do mnie pewną słabość i nawet podpisywała za mnie listę obecności na wykładach”. Wydaje się, że aktyw i administracja nie tylko z takich powodów uchylały się od obowiązków. Ich nadmiar był powodem najbardziej oczywistym. Dziekanat Wydziału Historycznego postulował wiosną 1952 r., aby „spóźnienia, nieuwaga w czasie zajęć itp.” rozpatrywane były przez grupy studenckie. Dopiero opuszczenia dwóch i więcej dni czy niedotrzymanie rygorów egzaminacyjnych przekazywane być miały Komisji Dyscyplinarnej[251].

Trudno przypuszczać, aby te rygory, jakkolwiek w praktyce nieraz rozmiękczone, przyjmowane były z entuzjazmem przez studentów. W sprawozdaniu dla ministerstwa donoszono wprawdzie, że młodzież „zrozumiała” wychowawcze znaczenie kar, a nawet uważa, że decyzje Komisji Dyscyplinarnej zdawały się „w niektórych wypadkach może zbyt pobłażliwe”[252], ale nie były to wyniki szerokiej i szczerej konsultacji. Zniesienie dyscypliny studiów stanie się jednym z haseł odwilży.

Jak pisze Michał Głowiński, dyscyplina studiów „miała skutki fatalne nie tylko dla studentów, także dla wykładowców”, których

zwalniała z zabiegania o słuchaczy, bo było wiadomo, że na wykład przyjść muszą, a zatem mówienie do pustych ławek i czterech ścian nie grozi. Miało to duży wpływ na charakter wykładów. O literaturze Oświecenia mówił człowiek [...] pełen cnót różnych i zasług wszelakich, ale i on ułatwił sobie zadanie, bo czytał swój podręcznik dla dziewiątej klasy liceum; nie przeszkadzało mu nawet to, że od pewnego momentu można go było [tzn. podręcznik, BB] bez trudu kupić w księgarni po drugiej stronie Krakowskiego Przedmieścia[253].

Był to jeden z przykładów, jak mawiano, „ześlizgiwania się na bezdroża szkolarstwa”. Miało ono różne przyczyny, wśród nich wskazane przez Głowińskiego. Dodać możemy skutki personalne mianowań ministerialnych, obawy przed wychyleniem się poza treści już uznane, narzucony program, którego ideologiczne przesłanie część kadry przekazywała bez przekonania, a tylko nieliczni mieli możliwość lub śmiałość ignorowania go, także poziom słuchaczy, których przecież – w ramach „walki o wyniki” – należało popychać ku pozytywnym ocenom. Sam minister powiadał, że owa walka „uległa kampanijno-biurokratycznym wypaczeniom”, że główne zadanie widziano „w podciągnięciu zagrożonych «dwójkami» do poziomu «trójkowiczów»”, a „niektórzy profesorowie, chcąc w najlepszej wierze ułatwić młodzieży opanowanie materiału, spłycają swe wykłady”[254].

Sesje egzaminacyjne stały się przecież „bitwami”. Niezależnie od propagandowego spektaklu, jaki je otaczał, stanowiły one momenty istotne dla władz uniwersyteckich, zobowiązanych dostarczać odpowiednie kontyngenty absolwentów. Dlatego ich wynikom Senat UW poświęcał osobne posiedzenia, na których rektor nazywał sesję problemem „akcyjnym”. Znajdował się pod presją ministerstwa, które potrafiło bardzo surowo krytykować niedostateczną „sprawność szkolenia”[255]. Masowa mobilizacja miała być, jak i w innych dziedzinach życia, sposobem na radykalną poprawę wyników, stąd sesje przebiegały wśród głośnej retoryki i zbiorowych zobowiązań. Oto studenci i pracownicy Wydziału Filozoficznego „podjęli walkę o przodownictwo” sesji wiosennej 1954 r. W myśl hasła „Moja grupa przodującym kolektywem”, postawili następujące zadania: 1) „W odpowiedziach swoich na egzaminie studenci wydadzą walkę formułkowości i szkolarstwu. Studenci wykażą opanowanie przedmiotu przez jego dogłębne zrozumienie, nie zaś przez formalnie poprawne wykute formuły”; 2) „Na egzaminie studenci ujawnią samodzielność myślenia, twórcze podejście do przedmiotu, demonstrując w ten sposób walkę z dogmatyzmem”; 3) „Zdający studenci winni ujawnić oblicze partyjnych filozofów, w pełni świadomych politycznie, ludzi umiejących nie tylko referować teorię, ale nią władać”; 4) „Studenci podbudują głęboko swoje odpowiedzi wiadomościami zaczerpniętymi bezpośrednio z lektury klasyków”; 5) Studenci starać się będą co najmniej o oceny dobre; 6) „Egzaminatorzy naszego wydziału zobowiązują się wykorzystać egzamin [...] dla głębszej analizy możliwości naukowych studentów, umiejętności władania teorią marksizmu itp. Spostrzeżenia te będą ujęte sprawozdawczo”; 7) Egzaminujący dopełnią wzorowo formalnej strony egzaminu; 8) „Studenci i egzaminatorzy uczynią wszystko, aby egzamin przebiegał w spokojnej, poważnej i pogodnej atmosferze, bez paniki i giełdziarstwa, w przyjaznych stosunkach między egzaminatorami i studentami”[256].

Były to cele pryncypialnie postawione i zarazem nader ogólne, co upodabniało je do niezliczonych zobowiązań podejmowanych w zakładach pracy. Bliźniaczo podobna do towarzyszącej wyrabianiu norm w przemyśle była także otoczka propagandowa. Podawano odsetki studentów przystępujących do egzaminów, zbliżające się do frekwencji w ówczesnych wyborach (95% w sesji zimowej 1955 r.), lecz oceniane jako niezadowalające. Wskazywano wydziały o wysokiej i niskiej frekwencji (w 1955 r. najwięcej absencji wykazał Filologiczny – 10%, najmniej Pedagogiczny – 2,3%) oraz przeciętne ocen[257]. Ogłaszano nazwiska „przodowników sesji”, publikując ich fotografie i cukierkowe charakterystyki („Jurek Szymański potrafi się uczyć. Przeciętna z trzech lat 4,8”), dopełniając je opisami świętowania zdanego egzaminu w akademiku przy winie i herbatnikach[258].

Kontakt ze światem

„Był to czas zamknięcia Polski, w przenośni i dosłownie, czas odgrodzenia jej mieszkańców od świata zewnętrznego w stopniu nieznanym wcześniej ani później” – pisze Dariusz Stola o pierwszej połowie lat 50.[259] Był to zarazem w Polsce okres spektakularnej ruchliwości wewnętrznej. Podobnie sprawy przedstawiały się na Uniwersytecie. Przeżywał on lata przekształceń strukturalnych i zmian profilu społecznego studentów, a zarazem odcięcia od naturalnego swego zaplecza i ntelektualnego – od kontaktów z zagranicą.

Restrykcje objęły import książek. Wedle instrukcji Skrzeszewskiego z czerwca 1949 r., uczelnia miała ustalać całoroczny plan zakupów, przekazywany do Państwowych Zakładów Wydawnictw Szkolnych, podległych Ministerstwu Oświaty. Do importu uprawnione był także Klub Międzynarodowej Prasy i Książki oraz wydawnictwa: Czytelnik, Książka i Wiedza oraz PIW. Uzasadnieniem centralizacji były nakazy dyscypliny budżetowej. Uniwersytet stawiał opór, próbując ocalić własne kanały sprowadzania wydawnictw „z ZSRR, z Paryża, British Council, z Hagi i z USA”. Biblioteka nawiązała te stosunki

po długich próbach. Dziś ma już zapewnionych dostawców i kredyt u księgarzy. Firmy wymienione w okólniku [...] będą musiały dopiero stworzyć swój aparat handlu zagranicznego i wyrobić sobie kredyty i stosunki. Działając centralnie, dla wielkich dostaw, nie będą mogły [...] pilnować należycie interesów Uniwersytetu. Tymczasem dla badań z zakresu medycyny, chemii, fizyki czy innych nauk przyrodniczo-matematycznych, książki, a przede wszystkim czasopisma tracą swą wartość aktualną częstokroć już po kilku tygodniach.

Takie argumenty nie mogły jednak wpłynąć na cofnięcie decyzji, służących tyleż dyscyplinie budżetowej, ile kontroli nad życiem intelektualnym. Uniwersytet mógł tylko usiłować poszerzać nieco pole aktywności, np. starając się o zezwolenie na sprowadzanie książek radzieckich przez księgarnię TPPR[260].

Jakie były skutki nowego systemu? Obrazują je sprawozdania Komisji ds. Importu Książek i Czasopism Naukowych UW. Od 1 IX 1949 r. do 30 VI 1950 r. zamówiła ona 3486 książek, a otrzymała 575, oraz 1122 czasopisma, a otrzymała 621. Czasopism była przynajmniej nieco więcej niż połowa, książek 16,5%. Zresztą nadchodziły „bardzo nieregularnie i ze znacznym opóźnieniem”. Miało być gorzej. W drugiej połowie 1950 r. otrzymano 212 książek na 1715 zamówionych i 565 czasopism na 1138, czyli mniej niż połowę periodyków i 12% książek[261]. Reprezentowały one naukę krajów bloku wschodniego. Niemożność wyjazdu za Żelazną Kurtynę uniemożliwiała import prywatny. W katalogach bibliotek UW powstawała luka. Biblioteka Instytutu Matematycznego zaopatrywana była niemal wyłącznie z nabytków w księgarniach warszawskich, „a więc przeważnie podręczników polskich i rosyjskich”. W bibliotece Chemii ostatnie nowości światowe z zakresu chemii organicznej pojawiły się u progu lat 50.[262]

W 1952 r. Wydział Nauki KC informował kierownictwo partii o „żalach naukowców jakoby odcinano ich od zagranicznej nauki”, m.in. uniemożliwiając im opłacanie składek w towarzystwach naukowych i prenumeratę czasopism. Obie sprawy wymagały deliberacji w centralnych instytucjach władzy. Chodziło tyleż o sprawy polityczne, co i o cenne dewizy. Niektórzy naukowcy otrzymywali w końcu zezwolenia na wymianę walut, ale dopiero wtedy, gdy Ministerstwo Spraw Zagranicznych wypowiedziało się „o obliczu politycznym towarzystw lub czasopism”[263]. Na decyzje czekano długo. Należały one do dojmującej sfery Nieprzewidywalnego.

Odcięcie od Zachodu odbijało się także na dostępie do aparatury. W latach 40. była pozyskiwana różnymi drogami, w tym przywożona prywatnie, sprowadzana przez UNRRA i inne organizacje międzynarodowe. Uniwersytet otrzymywał oscylografy firm Philips, Hausman, Taylor i Du Mont, spektrografy Zeiss i Huet, czy aparaty rentgenowskie Hilger. Po 1950 r. przeważał w zakupach sprzęt radziecki lub czechosłowacki, nieraz wysokiej jakości (np. wyroby optyczne Meopta), lecz niemogący wypełnić luki technologicznej. Luka ta powiększała się zwłaszcza od 1953 r., nie bez związku z (tak pożądanymi społecznie) decyzjami o zwiększeniu nakładów na konsumpcję. To z nimi właśnie wiązać mieli jesienią 1953 r. pracownicy Geologii swe obawy, że wstrzymane zostaną ważne dla nich inwestycje. Obawy się potwierdziły. Nastąpił spadek dotacji, które wystarczały z trudem jedynie na bieżącą obsługę zajęć[264].

Podobnie jak w sferze importu książek, uczelni odjęta została samodzielność w zakresie zapraszania gości zagranicznych. To ministerstwo określało, jacy naukowcy „przebywać będą w Uniwersytecie Warszawskim”. Zapewne te decyzje były uprzednio konsultowane z UW, moc decyzyjna leżała jednak w gmachu przy alei I Armii Wojska Polskiego. Uczelnię odwiedzali w ramach umów kulturalnych naukowcy węgierscy, wschodnioniemieccy czy czechosłowaccy. Oto w kwietniu 1953 r. gościć mieli dyrektor instytutu dziennikarstwa uniwersytetu w Lipsku oraz 4 naukowców węgierskich (prawnik, językoznawca, literaturoznawca i glacjolog)[265]. Niezależnie od tego, jak owocne mogły być te kontakty w poszczególnych wypadkach (a sama możliwość kontaktu miała swą wartość), były one – ogólnie biorąc – rzadkie.

* * *

Wielką rzadkością byli studenci z zagranicy. Ich odsetek na uczelniach polskich należał w połowie lat 50. do najniższych w Europie i zapewne na świecie. Średnia światowa wynosiła 1,8%. W Europie Zachodniej najwyższy wskaźnik notowano w Szwajcarii (27%), w Wielkiej Brytanii i Francji około 10%, we Włoszech i Grecji około 1,3%, w Hiszpanii 2,8%. Najwyższy wśród krajów bloku radzieckiego wskaźnik miała Czechosłowacja: 2%, podczas gdy np. Albania 1,6%, Rumunia 0,7%, a Polska o,4%[266]. W 1950 r. studiowało w Polsce 127 cudzoziemców, najwięcej Bułgarów (36) i Węgrów (28) oraz Polaków – obywateli Francji (14). W Warszawie studiowało 58 osób, w tym na UW – 15 (5 Albańczyków, 3 Chińczyków, po dwóch Jugosłowian i Węgrów, Bułgar, Ekwadorczyk i Francuz)[267]. Dwa lata później liczba studentów cudzoziemców w Polsce była ponad dwukrotnie wyższa (282), co wynikało przede wszystkim z przybycia grup Albańczyków, Czechów i Koreańczyków[268]. Największymi skupiskami cudzoziemców były w 1952 r.: Politechnika Warszawska (69) i Akademia Górniczo-Hutnicza (57). UW zajmował trzecie miejsce (52), nieporównywalne z innymi uniwersytetami (na Jagiellońskim kształciło się 7, na Wrocławskim 6 cudzoziemców). Wśród owych 52 osób niemal połowę stanowili jednak Koreańczycy (20) i Chińczycy (5), którzy przechodzili kurs języka polskiego, by następnie przenieść się na różne uczelnie. Pozostali to: 10 Albańczyków, 4 Polaków z Francji, 3 Węgrów, po dwóch Bułgarów, Jugosłowian i obywateli ZSRR, po jednym Ekwadorczyku i Francuzie, Szwajcarka oraz obywatel USA. W roku 1953 ilość cudzoziemców na UW spadła do 45, choć w skali kraju wzrosła do 439, w tym ponad jedna trzecia pochodziła z Korei[269].

Przyjezdnym starano się zapewnić lepsze od przeciętnych warunki. Otrzymywali stypendia co najmniej 300 zł miesięcznie (zależnie od umów i lat studiów nawet do 1000 zł). Mieszkali za darmo w akademikach, umieszczani w nieprzeładowanych pokojach, z jednym-dwoma polskimi studentami, dobranymi przez organizacje młodzieżowe i PZPR (co nie zawsze chroniło przed „oddziaływaniami klerykalnymi”). Żywili się w stołówkach, a ZSP starał się zaopatrywać ich dodatkowo w masło i kiełbasę, aby osłonić nieco przed okropnymi niedoborami[270]. Organizowano dla nich kursy języka polskiego, seanse filmowe, turnusy wczasowe, jednak działalność tę oceniano wciąż jako niedostateczną, ubolewając, że stypendyści słabo znają Polskę, że nie widzieli „Nowej Huty, Krakowa czy Oświęcimia”. Studenci węgierscy na UW twierdzili, że po dwóch latach czują się równie wyobcowani, jak w pierwszych dniach pobytu. Zarazem jednak Węgrzy mieli się pozytywnie wyróżniać wynikami w nauce, osiągając średnie zbliżone do 4,5. Największe kłopoty pod tym względem mieli Albańczycy, bliscy dostatecznej, choć równie językowo odlegli od Polaków. Silniej różnili się jednak od nich kulturowo, z czym wiązały się konflikty w akademiku przy pl. Narutowicza, którego kierownictwo zirytowane było ignorowaniem przez Albańczyków zarządzeń. Mieli też wywierać „gorszący wpływ” na mieszkańców poprzez „częste śpiewy i głośne granie na instrumentach muzycznych w godzinach wieczorowych i nocnych”, a także zaczepiać dziewczęta[271]. Na ogół lubiano natomiast Koreańczyków, mniej Chińczyków, którzy bywali „przesadnie wymagający”. Natomiast z punktu widzenia organizatorów życia studenckiego postawa polityczna studentów albańskich, chińskich i koreańskich była bez zarzutu, tworzyli oni „jednolite kolektywy”, prowadzące systematyczną pracę wewnętrzną. Natomiast „najbardziej niezdyscyplinowany i niesumienny w nauce element” stanowili studenci polskiego pochodzenia z Francji. Starano się ich ściągać na studia do Polski; ambasada w Paryżu zapewniała w 1950 r. że studenci przekazywali wiadomości o „doskonałych warunkach”, jakie zastali. Na UW studiowało ich w 1952 r. dziewięcioro (jedna osoba na Wydziale Prawa, cztery w Sekcji Dziennikarskiej, jedna na geologii, dwie na filologii romańskiej, jedna na historii). Jeśli nawet nie skarżyli się na warunki, to nie wykazywali ochoty na poddanie się rygorom. Ignorowali zebrania i dyscyplinę studiów, woleli wakacje we Francji od przydziałowych wczasów w Polsce[272].

Starania oficjalnych organizacji o integrowanie cudzoziemców z polskim otoczeniem miały swoje granice. Chodziło bowiem o łączenie się na zasadach kolektywu, nie zaś spontaniczne, nieraz daleko idące interakcje między studentami, które stanowiły raczej problem. Gdy bowiem student z Ameryki Południowej, o którym pisano, że „prowadził niemoralny tryb życia, nie uczył się”, zapragnął ożenić się z koleżanką z roku, z którą miał dziecko, ZSP sygnalizowało, że zjawisko „żenienia się studentów zagranicznych z naszymi obywatelkami” niepokojąco się nasila i prosiło władze partyjne „o wyjaśnienie, jakie powinniśmy zająć stanowisko w podobnych wypadkach”[273]. Nie znamy, niestety, tego wyjaśnienia.

Gdy w Polsce przebywało ponad czterystu cudzoziemskich studentów, liczba Polaków studiujących AD 1953 na szerokim świecie, ale wyłączając ZSRR, wynosiła 81 osób (na Węgrzech 30, w Czechosłowacji 20, w Bułgarii 13, w NRD 9, w Chinach 9). Wyłączając ZSRR, ponieważ tam właśnie przebywała wielka liczba polskich studentów, zresztą bez wzajemności, bowiem przyjazdy studentów radzieckich na uczelnie polskie były rzadkością. W 1953 r. w ZSRR studiowało 1404 stypendystów z PRL[274]. Niestety, nie wiemy, ilu spośród nich rekrutowało się z UW. Studia, szkolenia i staże badawcze w ZSRR miały w założeniu formować najbardziej świadomą grupę „nowej inteligencji”, jednak zarówno sprawozdania komisji wizytujących studentów polskich w ZSRR, jak wspomnienia tych, którzy stamtąd wrócili, ukazywały dwuznaczne skutki pobytów[275]. Miały one pewne znaczenie także dla przemiany poglądów warszawskich twórców „nowej rzeczywistości”. Leszek Kołakowski wyniósł z trzymiesięcznego szkolenia w Moskwie przekonanie, że tamtejsi filozofowie są „gromadą nieuków”. „Kiedy w 1954 roku Woroszylski wrócił z Moskwy po studiach, już był na «nie»” – wspominał Witold Wirpsza[276].

5. III Światowy Kongres Studentów, Warszawa, wrzesień 1953 r.

„Na nie” był w tymże roku radziecki filozof Sudakow, zaproszony na Uniwersytet Warszawski i opuszczający go w przekonaniu, że trafił do siedliska reakcji. W gmachu mieszczącym Zakład Marksizmu-Leninizmu widywał księży w sutannach[277]. Sudakow należał do ok. 60 profesorów z ZSRR, zaproszonych na polskie uczelnie w pierwszej powojennej dekadzie jako wykładowcy i konsultanci. Wykłady radzieckich gości cieszyły się szczególną oprawą, odbywały się w najlepszych salach, a rektor wzywał na nie profesurę. Kierunek wschodni zastąpił więc w zasadzie wszelkie inne, a inteligencja odcięta została od swego do niedawna naturalnego zaplecza. Jeszcze w latach 1946–1950 ok. 230 osób (naukowców i studentów) pojechało do Francji. W 1950 r. nastąpiło zerwanie umowy kulturalnej i zamknięcie Instytutu Francuskiego, z następnych lat nie ma już śladów wyjazdów. Kontakty wznawiano począwszy od 1954 r.[278] Wedle Jana Kotta efekty tego kilkuletniego zastąpienia relacji z Zachodem pobieraniem nauk na Wschodzie były przeciwne do zamierzonych. Jeśli bowiem powracający z Francji przed 1950 r. zdawali się często umocnieni w swych komunistycznych przekonaniach, ci wracający w następnych latach z ZSRR bywali z komunizmu „wyleczeni na zawsze”[279].

Rewolucja i środowisko

Problemem, który przenika większość rozważań historycznych, jest zakres wiarygodności dokumentarnej warstwy rzeczywistości. Okres stalinizmu stawia tu spore wymagania. Zdaje się, że charakteryzował go szczególnie wielki rozziew między wizjami realiów: oficjalną i nieoficjalną, publiczną i prywatną, a także między wizjami poszczególnych zbiorowych aktorów. Problem ten ciąży na większości podejmowanych tu rozważań. Cóż bowiem powiedzieć można na podstawie dokumentów np. o akcji szkoleń ideologicznych dla pracowników UW? Organizował je związek zawodowy od roku 1950/1951, osiągając początkowo niewielkie sukcesy frekwencyjne. Jednak już w roku następnym istniało (przynajmniej na papierze) 15 grup pracowników naukowych i 14 – administracyjnych. Wedle sprawozdań obserwowano wśród słuchaczy „pozytywne przemiany”, niewątpliwy element scenariusza. Oto na zebraniu w sprawie projektu konstytucji PRL stawiło się 13 II 1952 r. ponad 250 pracowników administracyjnych. Dziesięcioro zabrało głos, opowiadając m.in. o swym awansie społecznym[280]. Co dokładnie mówili, nie wiemy. Zważywszy na niewielkie grono aktywnych uczestników, skala „pozytywnych przemian” wydaje się ograniczona. Aby je wzmocnić, zorganizowano także, wśród mobilizacyjnej retoryki, akcję „samokształcenia ideologicznego”. Choć przedsięwzięcie firmował ZNP, odprawy dla organizatorów zwoływano w lokalu PZPR. Zwolnienie z kursu uzyskać mogli ci, którzy już przeszli odpowiednie szkolenie „z postępem dobrym”, chociaż i oni – wskazywano – odnieśliby korzyść, przystępując do samokształcenia. Jego zasadniczą część stanowić miała samodzielna lektura tekstów (w ustalonej kolejności i terminach) oraz pomocnicze seminaria, wykłady i konsultacje. Kurs niższy zasadzał się na materiałach Wszechnicy Radiowej, wyższy na lekturze Krótkiego kursu historii WKP(b), publikowanego właśnie w wielkich nakładach, elementach pedagogiki Kairowa, omawianiu aktualności politycznych. Wykładano teorię marksizmu (m.in. „Sprzeczności wewnętrzne kapitalizmu”), historię ruchu robotniczego („Walka proletariatu z burżuazją w okresie I Międzynarodówki”), dzieje ZSRR („kraj budującego się komunizmu, na czele obozu pokoju i postępu”) i sprawy polskie, np. konstytucję PRL[281]. Sztafaż ideologiczny był standardowy, znaczna część uczestników z pewnością wykraczała ponad „standard” wiedzą i horyzontami; można się domyślać widowiska, które byłoby ilustracją tez o powierzchownym przystosowaniu i o stosowaniu ketmanu – lecz jest to może kolejna łatwo się nasuwająca klisza?

Na kierunkach ścisłych i eksperymentalnych chroniono się przed agresywną ideologizacją w świecie praw fizyki, równań matematycznych, doświadczeń w laboratoriach. Geografowie czy geolodzy mieli swoje zajęcia praktyczne i wyprawy terenowe. Lingwiści mieli swe struktury gramatyczne i przyjemności tłumaczeń, choć wdzierały się w ich naukę promowane agresywnie teorie akademika Marra, a po ich nagłym obaleniu – tezy Stalina o językoznawstwie. Kanonicznym elementem wykładów musiały się stać powtarzane z jego broszurki prawdy o przynależności języka do bazy lub nadbudowy. Na biologii podobne znaczenie zyskały odkrycia Łysenki i Miczurina, jak się zdaje, trudniejsze do wtopienia w rzetelne wykłady. Te elementy wykładów służyły właśnie jako probierz ideologicznej czystości w oczach aktywistów młodzieżowych i partyjnych. Służyły także torowaniu sobie drogi kariery przez pozbawionych skrupułów przedstawicieli środowiska naukowego. Historycy czy historycy sztuki znajdowali w ramach politycznych paradygmatów możliwości gruntownych badań dziedzictwa artystycznego odrodzenia czy struktur wsi pańszczyźnianej, zmuszeni jednak co najmniej do przyjmowania w milczeniu marksistowskich interpretacji sensu dziejów, obrazowanych w podręcznikach do historii starożytnej Siergiejewa i Maszkina, tak jak pedagodzy musieli uznać za podstawową wykładnię swej nauki podręcznik Kairowa, a psychologowie – Tiepłowa. W szczególnej sytuacji byli przedstawiciele filozofii, znajdującej się w centrum zainteresowania politycznego. Na Wydziale Filozoficznym konflikty ideologiczne miały stosunkowo ostry przebieg, zaś organizacja studiów – „rewolucyjny” charakter, zbudowana na zasadzie grup zetempowskich. Zarazem wydane w masowych nakładach tłumaczenie słownika Rozentala i Judina, politgramoty radzieckiej filozofii, było nie do przyjęcia nie tylko dla piętnowanych zwolenników „idealizmu”, lecz także dla ambitnych marksistów. Przyczynili się oni wszak do powstania „Biblioteki Klasyków Filozofii”, w której ramach wydano dzieła Hobbesa czy Kanta, a która nie mogła mieć odpowiednika w ZSRR. Przedstawiciele socjologii stracili zaś w dużej mierze możliwość kształcenia kadr w swej specjalności. Ostatnią rekrutację na studia socjologiczne przeprowadzono w 1948 r., po czym zastąpiło je trzyletnie Studium Nauk Społecznych, które nie dawało tytułu magistra. Paradoks polegał na tym, jak pisze Jerzy Szacki, że spotkało to dyscyplinę, której przedstawiciele „w największym bodaj w humanistyce polskiej procencie sympatyzowali z ideami lewicy”[282]. Podejmowano jednak pewne próby badań empirycznych, którym patronował Julian Hochfeld. SNS łączyło socjologię, filozofię, pedagogikę i psychologię. Jak wspominał jego absolwent, sztywny układ zajęć robił wrażenie szkolne. Wśród wykładowców byli jednak Witold Kula, Stefan Ossowski czy Edward Lipiński[283]. Na tym właśnie polegała jedna ze sprzeczności tej ponurej epoki: studenci UW, jak by nie byli dyscyplinowani, mieli na wielu kierunkach szansę zetknięcia się z uczonymi niezwykłej miary, niekiedy na skalę stulecia, by wymienić Tadeusza Kotarbińskiego, Tadeusza Manteuffla, Kazimierza Michałowskiego, Jerzego Pniewskiego, Wacława Sierpińskiego.

W zestawieniu z doświadczeniami ówczesnych uczelni czeskich czy rumuńskich akcje polityczne podejmowane na UW zdają się umiarkowane, choć bywały szokujące dla świadków. Nie wyrzucano z pracy całych zespołów, jak na uniwersytetach w Pradze czy Bukareszcie. W tym pierwszym przypadku do czystki wśród profesury doszło po puczu komunistycznym w 1948 r., a przeprowadzona była ona pod naciskiem organizacji młodzieżowych[284]. W drugim przypadku władze uznały uczelnię za podporę dawnego „faszystowskiego” reżimu i dokonały brutalnej selekcji kadry, wskutek której np. na Wydziale Filozofii ostało się w 1948/1949 r. tylko 3,5% obsady z 1944 r., na Prawie 35%, zaś na łagodnie potraktowanej Matematyce-Fizyce 60%. Wkrótce nastąpiły kolejne czystki. W 1950 r. na Wydziale Prawa spośród zatrudnionych w 1944 r. 75 osób pracowało tylko 5[285]. Reżim rumuński obszedł się nader łaskawie z tymi spośród odsuniętych, którym udało się zatrudnić w Akademii Nauk; wielu ich kolegów zostało zamęczonych w więzieniach w Syhocie i Aiud oraz na budowie kanału Dunaj-Morze Czarne. Ogromna trauma wywołana przez te wydarzenia kształtowała w następnych dekadach konformizm świata naukowego Rumunii.

Niczego porównywalnego nie zaznały w okresie stalinizmu polskie kadry naukowe. John Connelly, próbując wyjaśnić względnie łagodny – na tle przeżyć naukowców czeskich i wschodnioniemieckich – charakter tego okresu w Polsce, wskazuje szereg zjawisk. Pierwszym byłaby, wedle niego, „przednowoczesna” struktura polskiej nauki. Nie została ona zorganizowana przez państwo w XIX w., pozostając przede wszystkim domeną silnie powiązanych środowisk, które wytworzyły tradycję oporu wobec władzy. Właśnie pojęcie środowisko Connelly uznaje za kluczowe, a pozbawione semantycznego odpowiednika w Niemczech i Czechach. Drugim kluczowym zbiorem zjawisk byłby charakter okupacji lat 1939–1945, ogrom strat wojennych i znaczenie odbudowy, powodujące silną integrację ludzi nauki i tworzące, mimo wszystko, pozytywną – oraz pozytywistyczną – aurę, wpływającą także na postępowanie władz. Postępowanie to zdawałoby się również miarkowane przez fakt, że środowisko było zintegrowane wokół wartości współdziałania z okresu Państwa Podziemnego. Wreszcie, sądzi Connelly, partia komunistyczna miała niesłychanie nikłe poparcie wśród polskich studentów i ludzi nauki, dlatego musiała szukać pośredników w kontaktach ze środowiskiem. Rolę tę pełnili pojedynczy naukowcy o lewicowych poglądach, „progresiści” torujący drogę partyjnym wpływom, jednak niewchodzący w ostrą konfrontację z otoczeniem. Amerykański badacz wskazuje także na znaczenie religijnego tła kulturowego, wyraźnego w polskim świecie akademickim[286].

Łatwo skonstatować, że tego rodzaju okoliczności mogłyby wywołać zupełnie przeciwstawne efekty, jak to się stało w Rumunii: „reakcyjny” charakter świata akademickiego i nikłe w nim wpływy partii komunistycznej mogłyby pchnąć władze do brutalnej rozprawy w momencie utrwalenia się stalinowskiego typu dyktatury. W Rumunii przyjęto już w 1948 r. kopiowaną z radzieckiej ustawę o szkolnictwie wyższym, która starła ślady autonomii i wywróciła cały model nauczania i kariery naukowej. W Polsce zwlekano z tym jeszcze przez 3 lata, które – wobec dynamiki stalinizacji w bloku – były całą epoką. Wchodzenie w tego rodzaju rozważania byłoby oczywiście wchodzeniem w specyfikę „polskiego komunizmu”, co nie należy do tematu tej pracy. Zasugerować można jedynie, że sytuacja szkolnictwa wyższego, nawet jeśli Connelly idealizuje zwartość i oporność środowiska, zdaje się potwierdzać szczególną niekonsekwencję, płytkość czy też powolność ustanawiania totalitaryzmu w Polsce.

Oczywiście, sprawa przedstawia się inaczej przy lekturze wydartych z tego szerszego kontekstu enuncjacji polskich ministrów i organizatorów nauki, działaczy partyjnych i zetempowskich, a także wspomnień i świadectw osób, które poddane były indoktrynacji lub represjom. Środowisko, jeśli pod tym pojęciem rozumieć ludzi związanych pewnym habitusem, wyobrażeniami społeczno-politycznymi i sieciami solidarności, jawiło się organizatorom „nowego życia” jako układ, który należy skruszyć. Środki trudno porównać ze stosowanymi w Rumunii czy NRD, lecz cele określano podobnie. Podobny narzucano też sztafaż, choć liczba haseł propagandowych czy portretów Stalina wyraźnie różniła się pomiędzy krajami i najpewniej pomiędzy uczelniami, tak jak liczba godzin spędzanych na przymusowych zebraniach czy szkoleniach. Hasła, zebrania i szkolenia wryły się jednak w każdym wypadku w pamięć o epoce, choć wspomnienie mogło być – w wypadku polskim – pozbawione śladów wielkiej traumy. Oto Stefan Kieniewicz mówił, że jako dziekana nękała go wprawdzie plaga „posiedzonek”, ale że, bezpartyjny, wolny był od obciążeń politycznych, które brał na siebie Rafał Gerber („pośrednik”, jak chce Connelly); że wprawdzie musiał „paradować” w pochodzie pierwszomajowym 1954 r., ale „w czasie nieuniknionych postojów naszej kolumny robiłem na stojąco wziętą z sobą przezornie korektę”[287]. Oczywiście, relacji tej można przeciwstawić wiele innych. Należy też zauważyć, że profesura cieszyła się pewnym immunitetem, jakiego nie mieli młodzi pracownicy czy personel biblioteczny. Sytuacja historyków była zapewne szczególna, bliska cechom środowiska, o jakim pisze Connelly. Dyktatura rozbijała społeczne struktury porozumienia i współpracy, a środowiskowy opór wobec tych tendencji oznaczał skłonność do zamykania się w grupie i zmniejszał wiedzę o losach i przeżyciach drugich.

6. Studenci Wydziału Prawa UW, członkowie AZS, na pochodzie pierwszomajowym, 1 V 1952 r.

* * *

Część przynajmniej polskich „kreatorów systemu” zdawała sobie sprawę, że ataki na elity uniwersyteckie mogą mieć niepożądane skutki. „Aparat uczelni – administracyjny, sprzężony z naukowym – nie może być z całą mocą krytykowany i kontrolowany przez ZMP [...], gdyż każde uderzenie w ten aparat bije jednocześnie w autorytet profesorów” – pisano w notatce z 1950 r.[288] Z punktu widzenia profesury roszczenia studentów w czerwonych krawatach do kierowania życiem społeczności były trudne do zniesienia. Jednak niełatwo było się im przeciwstawić, nie tylko z powodu stojącej za nimi machiny politycznej. Także dlatego, że postawy młodych aktywistów bywały trudne do jednoznacznej oceny.

Radykalizm młodzieży nie był zjawiskiem nowym. Pracownicy UW pamiętali jego międzywojenne przejawy. Zetempowcy nie okładali nikogo laskami, nie próbowali okupować uczelni. Nie musieli. Terror wzięło na siebie państwo; o aresztowaniach i torturach krążyły budzące grozę opowieści. Trudno było jednak powiązać z nimi energiczne studentki, zdające się żywym obrazem „pochodu młodości”, organizujące narady, zloty, wyjazdy na wykopki. Ten zapał doceniał niekiedy Borowy, konserwatysta i katolik. Nowy obyczaj pożegnalnych przemówień aktywistek na ostatnich zajęciach semestru uznał za „dodatni wpływ forsownej kultury organizacyjnej!”[289]. Sam uczony przecież z trudem mieścił się w kręgu tej kultury, jako przedstawiciel przedwojennej profesury, ideowo zróżnicowanej, pamiętającej o dawnych konfliktach środowiskowych, ale naznaczonej przez wspólny habitus, skłonnej bronić resztek autonomii, nieufnej wobec władz zewnętrznych.

Stałe reorganizacje, tworzące nowe katedry i obsady zajęć, miały niewątpliwie osłabiać spoistość tej grupy. Ministerstwo naznaczało własnych kandydatów na katedry i wprowadzało upatrzone osoby do kadry. Jak by wynikało z zapisków Borowego, który jako kierownik seminarium zmagał się z tego rodzaju praktyką, możliwe tu było (przynajmniej w 1949/1950 r.) stawianie oporu. Dziekan przekazywał żądania ministerialne, a odbierał protesty i propozycje Borowego. Ten nie godził się na dwie naznaczone mu do ćwiczeń osoby i tworzył własną listę obsady. Przez wiele tygodni trwały przetargi, w których ministerstwo ustąpiło w jednym przypadku, Borowy także w jednym (i wkrótce „zameldował” mu się nowy asystent). Ministerstwo forsowało nieustępliwie pewną kandydatkę, która jednak, świadoma swej sytuacji, zrezygnowała sama. Byłoby to dowodem na znaczenie opinii środowiska. Zatrudniony zaś na polecenie ministerialne przedstawiciel „nowego” literaturoznawstwa Stefan Żółkiewski, który wcześniej brutalnie zwalczał piórem Borowego, utrzymywał z nim poprawne stosunki i w odróżnieniu od „pryszczatych” asystentów nie przyłączał się do ataków na kolegów, choć kierował de facto sprawami personalnymi katedr polonistycznych. Atak, z którym liczył się Borowy, znając zajście na seminarium filozoficznym Władysława Tatarkiewicza, przypuścić jednak mogli studenci[290].

W pierwszej połowie 1950 r. atmosfera zagęszczała się. Studentka filozofii Krystyna Zwolińska zauważała,

że zarówno wykłady Tatarkiewicza, Kotarbińskiego, jak i Ossowskiego były z ogromną skrupulatnością notowane przez naszych kolegów z „lewicy”. Robiło to wrażenie, że każdy z nich wypełniał przydzielone mu przez jakąś „górę” zadanie, mające służyć do przygwożdżenia burżuazyjnego charakteru filozofii kwitnącej dotąd na UW[291].

Napięcie panowało na seminarium Ossowskiego, który pozwalał sobie nawet na sceptycyzm wobec językoznawczych odkryć „pana Stalina”[292]. Terenem natarcia „studentów, członków PZPR”, jak o sobie mówili, stało się seminarium Tatarkiewicza. Grono to, pryncypialne i emocjonalne, wyczuwało obecność przeciwnika, czyli studentów wyznających „idealistyczne” poglądy i bliskich Kościołowi. Podejrzewało profesora o sprzyjanie tym drugim i starało się doprowadzić do odsłonięcia ich „właściwego oblicza”. Mimo wstrzemięźliwości niemarksistów doszło do sporu o charakter dobra: bezwzględny czy klasowo uwarunkowany. „Z początku próbowaliśmy prowadzić dyskusje” – wspomina Bronisław Dembowski, późniejszy biskup. „Wy, Dembowski, mówicie jak burżuj!” – usłyszał od Henryka Hollanda, partorga Sekcji Filozoficznej[293]. To Holland oświadczył na seminarium 27 III 1950 r., że studenci zamierzają odczytać list do Tatarkiewicza. Ten oponował, lecz zarzucono mu niedopuszczanie marksistów do głosu. List został odczytany przez Leszka Kołakowskiego. Odwołując się do „walki” pomiędzy etyką materialistyczną a idealistyczną etyką burżuazyjną, oskarżano w nim reprezentantów tej drugiej o przekroczenie „dopuszczalnej granicy w atakowaniu naukowego światopoglądu proletariackiego”. Przytoczono wypowiedzi uznane za atak ideologiczny (m.in. krytykę tez o klasowości zasad etycznych) i oskarżono Tatarkiewicza o ucinanie „słusznych” i podsycanie wrogich wystąpień na seminarium utrzymywanym wszakże „ciężką pracą polskiej klasy robotniczej”. Zarazem autorzy listu określali siebie jako „gorących zwolenników swobody myślenia”[294]. Tatarkiewicz przekazał list dziekanowi z uwagą, że marksiści dominowali na seminarium, otrzymując różne ułatwienia (Kołakowskiego sam zaprosił, dwoje innych przyjął, choć nie spełniali wymagań), zaś „inni uczestnicy niezmiernie rzadko zgłaszali się do głosu”. Prosił, aby dziekan osądził, czy sposób wystosowania listu odpowiada „dobrym obyczajom akademickim”[295]. Te obyczaje traktowano jednak jako przeżytki liberalnej tradycji. List – z pewnością przekazany instancjom partyjnym i do ministerstwa – stanowić mógł tylko pretekst do odsunięcia Tatarkiewicza od nauczania. Cztery miesiące później wezwany został z urlopu przez Krassowską, która oświadczyła mu, że pozostanie profesorem UW, lecz bez prawa prowadzenia zajęć. W tym czasie podobnie postąpiono w Warszawie z Ossowskimi, w Krakowie z Romanem Ingardenem, w Toruniu z Henrykiem Elzenbergiem[296].

Seanse krytyki i samokrytyki organizowano na dużą skalę, zwłaszcza w formie tzw. narad produkcyjnych, które od początku 1950 r. obowiązane były robić wszystkie wydziały. Sama nazwa sugerowała przekształcenie Uniwersytetu w zakład wytwórczy. Dawano do zrozumienia, że dyskusje mają zmieniać stan świadomości i pchać ku wykonaniu zadań. Oto pierwsza narada Wydziału Matematyczno-Przyrodnicznego (25 III 1950 r.) miała „doprowadzić do usprawnienia i przyśpieszenia studiów w celu najszybszego uzupełnienia kadr wysoko kwalifikowanymi fachowcami chemikami”[297]. Byłoby to możliwe dzięki ujawnieniu „braków”, wykazywanych w referatach, wygłaszanych przez zampowców. Padały „zarzuty zarówno w stosunku do studentów, zakładów i asystentów włącznie z podawaniem nazwisk”[298]. Dlatego naradom towarzyszył niepokój. Zarazem, jak wynika z zapisków Borowego, który doświadczył tego rodzaju spektakli, objawić się na nich mógł opór, co zresztą spełniało oczekiwania „aktywu”, nadając dynamikę jego działaniom. Zapiski te potwierdzają także, że wśród kreatorów „nowej rzeczywistości” byli wybitni studenci; że narada mogła spełnić swe zadanie jako przegląd działalności dydaktycznej, lecz była przede wszystkim sposobem konformizacji, gdy profesorowie „dostrajać” się musieli do narzuconego języka dyskusji.

„Dwie przyjazne grupy studentów przestrzegają mię przed «atakiem», który ma być do mnie przypuszczony na «naradzie produkcyjnej»” – notował Borowy 19 IV 1950 r. Jego opis narady pierwszego roku polonistyki, która odbyła się następnego dnia, wart jest przytoczenia:

Dobrze wyreżyserowane widowisko, cokolwiek przydługie (od 17 do 22)! Znakomita przewodnicząca. Dwie studentki (spośród najzdolniejszych) czytają referaty: jeden z własnymi obserwacjami, drugi – streszczający wyniki ankiety (urządzonej przez Zrzeszenie Kół Naukowych wśród słuchaczy I r., z odpowiedziami bezimiennymi). Poszczególne motywy, bardzo umiarkowanie sformułowane w tych referatach, rozwijane są bardziej con fuoco przez mówców spośród wielkiego tłumu (cała wielka sala audytorium humanistycznego I wypełniona). Krytyka dotyczy spraw technicznych, organizacyjnych (np. niewygodnego rozkładu godzin), ale także i metody pracy (wychodzi na jaw np., że jakieś „ćwiczenia” z jęz. polskiego są prowadzone metodą... wykładową, a zakresy pewnych obowiązujących ćwiczeń, też językowych, zachodzą na siebie tak wybitnie, że nie widać różnicy). W ćwiczeniach prof. W[acława] B[orowego] krytykuje się nadmiar materiału z literatur obcych; w wykładach – brak powiązań społecznych i brak wyjaśniania „praw rządzących literaturą”. Ton na ogół poważny, ale staje się gwałtownym, kiedy ktoś występuje z krytyką rozdziału stypendiów i oświadcza, że nie widzi racji, dla której metoda marksistowska miałaby panować wyłącznie. Odzywa się jeszcze i kilka innych głosów „opozycyjnych”, m.in. w obronie moich wykładów. Boję się, żeby ci opozycjoniści nie mieli kłopotów. Pod koniec zebrania przemawiają profesorowie, ja najdłużej, dostrajając się do typu retoryki panującej na zebraniu. Zresztą muszę mówić nie tylko jako profesor, ale i jako Kierownik Seminarium, więc i o kwestiach organizacyjnych, bibliotecznych i in. Dla uniknięcia nieporozumień oświadczam, że nie jestem marksistą, ale sądzę, że i marksistom opis literatury ze stanowiska mojego (człowieka, który „nie zna praw rządzących literaturą”) może się przydać (tak jak mnie się przydają nieraz prace marksistów, nie naszych co prawda, ale radzieckich). Nie podejmuję pytań, które właściwie były adresowane do czynników decydujących o obsadzaniu katedr. Żółkiewski wygłasza mowę krótką, pojednawczą, rozwija kilka motywów wprowadzonych przeze mnie (o badaczach radzieckich), dziękuje za zarzuty, które jemu postawiono (że używa zbyt długich okresów i zbyt wielu wyrazów obcych), i obiecuje, że się będzie starał w przyszłości na nie nie zasłużyć. Wracam do domu wyczerpany, z głową obolałą[299].

Dwa tygodnie później Borowy był świadkiem narady bardziej pryncypialnej, którą „niebacznie sprowokował [Jerzy] Pelc”, objąwszy nowe zajęcia i chcąc poznać oczekiwania studentów. Wykorzystała to grupa aktywistów i zebranie

nabrało charakteru procesu, w którym Pelca oskarżano o mnożenie dyskusyj zbytnim formalizmem logicznym, o zamykanie się w ciasnym materiale literackim i, naturalnie, o zamykanie dostępu metodzie marksistowskiej. Przemawiali ciągle w kółko ci sami mówcy (przewodniczący był oczywistym niedołęgą), ale (kobiety zwłaszcza) z wielką furią.

Do ataku przyłączył się asystent, jeden z naznaczonych przez ministerstwo (przyszły istotny krytyk literacki), „ani się krępując koleżeństwem, ani dając dowód wielkiej znajomości rzeczy, o które chodziło”. Atmosferę zmienili jednak [Zofia] Szmydtowa i Żółkiewski: „Ich przemówienia miały zabarwienie komiczne i rozładowały ponury nastrój”[300]. To charakterystyczny motyw: profesura, także „zaangażowana”, starała się zmniejszać napięcie. Gdy na naradzie Fizyki studentka skrytykowała w referacie jednego z wykładowców, budząc dyskusję, Leopold Infeld reagował: „Trzeba sprawę stawiać prosto. Są studenci, którzy chcą, by wykład był wolniejszy, by był plan wykładu, ale są inni, którzy wcale tego nie uważają. Niewłaściwą rzeczą byłoby robić jakąś wielką sprawę”. Podobnie na naradzie Chemii adiunkci „prostowali wypowiedź referenta”, broniąc pewnych praktyk i wspierając się wzajemnie[301]. Zarazem jednak bojowo nastawiona część młodej kadry potrafiła wytworzyć wokół „idealistów” atmosferę bardzo nieprzyjemną. Tak to zapamiętał słuchacz wykładów na Wydziale Filozoficznym, późniejszy fotografik Aleksander Jałosiński: „nie mieli litości nad starymi profesorami, wyśmiewali ich, wykpiwali. To było straszne widowisko”[302].

* * *

Środowisko starało się niewątpliwie ocalić elementy dawnego habitusu, co wśród ruin i pauperyzacji z jednej strony, a ideologicznej i organizatorskiej presji z drugiej było trudne. W latach 50. miało jednak wciąż swoje znaczenie powojenne odnalezienie siebie nawzajem, wbrew „utracie świata”. Dlatego tak istotne były towarzyskie spotkania, jak te grupy polonistów w kawiarni Mazovia przy ul. Ordynackiej. Gdy w maju 1950 r. nagle skrócono godziny pracy kawiarni, mogli się o 21.00 przenieść do któregoś z mieszkań profesorskich w pobliskim domu przy ul. Sewerynów. Życie towarzyskie powiązane było z naukowym, niezależnie od szkoleń i „posiedzonek” realizowano przecież pasje badawcze i dokonywano odkryć. Fizycy Marian Danysz i Jerzy Pniewski spotykali się w kawiarni Niespodzianka na MDM, niedaleko budynku swego Instytutu, i tam rozważali zagadnienia cząstek elementarnych, dochodząc do odkrycia hiperjąder[303].

Być może w klubie pracowniczym UW, zwanym potem klubem profesorskim, nie doszło do rewelacji tej miary, lecz służył on od schyłku stalinizmu jako miejsce intensywnego życia towarzyskiego. W odróżnieniu od Mazovii czy Niespodzianki, jego założona funkcja była jednak ideologiczna, a potrzeba jego uruchomienia opisana została jesienią 1952 r. jako „zadanie o pierwszorzędnym i zasadniczym znaczeniu”. Otrzymał on pomieszczenie na parterze Pałacu Kazimierzowskiego (dzisiejszą Salę Brudzińskiego)[304]. Inżynier z pracowni Biegańskiego, „nie formalizując sprawy”, sporządził projekty wnętrza i stylowych mebli. W grudniu 1952 r. kupiono jednak meble standardowe, a także pianino, dywan i urządzenia bufetu, choć plany były ambitniejsze, a spis koniecznych ruchomości zawierał, obok odkurzacza elektrycznego i ekspresu do kawy, popiersia „tow. tow. Bieruta i Stalina (kolor biały)”[305]. Ostatecznie Klub Pracowników Naukowych UW im. 1 Maja otwarto zapewne w drugiej połowie 1953 r. Rok później miał już „swoich stałych bywalców”, zainteresowanych nie tylko kawą, ciastkami, winem i prasą, lecz i koncertami „umuzykalniającymi”, odczytami naukowymi i politycznymi, a może zwłaszcza piątkowymi audycjami telewizyjnymi. Mimo narzekań na przeciążenie kierowniczki, awarie telewizora i okresy martwoty, Klub stał się ośrodkiem spotkań i dyskusji, coraz bardziej zróżnicowanych w rytm narastania zmian nazwanych odwilżą. Można w nim było słuchać wrażeń z podróży do Wietnamu, z wiedeńskiego kongresu filozoficznego, z pobytu w Berlinie – wrażeń ze świata, których łaknęło środowisko uczelniane[306]. Niezależnie od tego klub był jednym z tych nielicznych miejsc, w których pracownik UW mógł odetchnąć od obowiązków, zapomnieć o codziennych kłopotach z zaopatrzeniem domu i o swej często fatalnej sytuacji mieszkaniowej.

Skromność mieszkania

„Zaskoczyła mnie skromność mieszkania: niemowlę w koszyku, posłanie na podłodze, jakiś stołek i mnóstwo książek”. Tak studentka polonistyki wspominała odwiedziny w domu wykładowczyni literatury staropolskiej[307]. Opisane warunki nie należały do najtrudniejszych. Napotkać można było wśród kadry UW znacznie gorsze; w każdym razie sprawozdania miały ponurą wymowę, choć bywały zapewne przejaskrawione, służąc zabiegom uczelni o kolejne pule mieszkań. W kontekście warunków warszawskich realia życia pracowników UW były bliskie średniej. W skali jednostkowej pozostawały dojmujące; nadawały ton codzienności: zapach ubraniom, barwę cerze, atmosferę rozmowom i pracy.

Oto jakie opowieści wymieniać mogli pracownicy Zakładu Chemii Nieorganicznej. Asystent mieszkał na Mokotowie w dwóch pokoikach bez kuchni, z ojcem, siostrą i macochą, oddzielony od żony, która była sublokatorką na Powiślu (po urodzeniu dziecka przeniosła się do rodziców aż na Dolny Śląsk). Aspirant zajmował z żoną pokój o powierzchni 7 m^2 przy ul. Targowej, z ustępem w podwórzu, ciemny i wilgotny. Cierpiał na gruźlicę. Zaraziła się tą chorobą (od ojca) także asystentka, mieszkająca z mężem u rodziców. Laborant zajmował z żoną i trzema synami wilgotną, 15-metrową izbę suteryny przy ul. Mokotowskiej; dzieci chorowały na krzywicę. Sytuację woźnego Zakładu, mieszkańca Okęcia, opisano w ten sposób:

Mieszka jako sublokator w kuchni. Sypia na jednym łóżku z drugim sublokatorem (z braku miejsca drugiego łóżka nie można ustawić). Żona mieszka jako sublokatorka przy ul. Wawelskiej [...] w jednej izbie z właścicielką mieszkania, staruszką – emerytką. Spodziewa się dziecka[308].

Wielu pracowników UW mieszkało na samej uczelni. Jesienią 1949 r. w gmachach uniwersyteckich pobierano opłaty od 128 głównych najemców. Według zestawień z 1951 r. w obrębie zabudowań Krakowskiego Przedmieścia, w pokojach przeznaczonych na cele naukowe, mieszkało 76 osób, większość od 1945 r. Byli to przeważnie pracownicy fizyczni (woźni, ślusarze, portier, kucharka, sprzątaczka, szofer, malarz), a także dwóch laborantów, urzędnik, intendent, adiunkt (zajmował 2 izby w Seminarium Filozofii) i profesor (Witold Jabłoński mieszkał nadal w Seminarium Literatury Polskiej). Były to lokale o przeróżnym standardzie; niektóre przypominały mieszkania, inne dziuple. Gdy mieszkanka Auditorium Maximum chciała odstąpić swe lokum innej pracownicy UW (sama przenosiła się do Radości), Oddział Gospodarczy nie wyraził zgody, ponieważ lokal jest „kabiną po aparacie projekcyjnym”. Pewien woźny zajmował z trzema osobami jedną izbę o powierzchni 15 m^2, kucharka mieszkała w pokoiku 8,4 m^2, a sprzątaczka na niespełna 6 m^2. Profesor natomiast z jedną osobą zajmował dwa pokoje o powierzchni 35 m^2, ale asystent z trzema – izbę o powierzchni 21,4 m^2. Poza Krakowskim Przedmieściem pracownicy UW mieszkali m.in. w budynku Chemii (18 osób) i Fizyki (16). Jesienią 1952 r. oceniano, że przeniesienie lokatorów budynków uniwersyteckich wymagałoby pozyskania 142 izb, liczby astronomicznej w zestawieniu z pulami dostępnymi w ZNP czy ministerstwach[309].

Nawet bardzo skromne mieszkania na terenie UW miały zalety, przede wszystkim uwalniały od okropnych dojazdów i dawały przyjazne na ogół otoczenie społeczne. W pobliżu znajdowało się dużo sklepów zaopatrzonych lepiej niż na peryferiach, przychodnia pracownicza, placówki kultury. Istniały też niewątpliwe powody do narzekań. Jeden z nich stanowiły psy, trzymane na wybiegu Akademii Medycznej.

Jęki i wycia okaleczonych zwierząt, na których robi się ustawiczne doświadczenia, rozlegają się po całych dniach, zwiększają się wieczorami i nocami, nie pozwalając zasnąć dzieciom i przyczyniając się w ten sposób do znacznego podrażnienia ich systemu nerwowego, uniemożliwiając należyty wypoczynek pracownikom, nie mówiąc już o wykonywaniu jakiejkolwiek pracy umysłowej w tych warunkach.

Sprawa stała się przedmiotem korespondencji między rektorami i oparła o redakcję „Expressu Wieczornego”. Innym utrapieniem były niechlujne śmietniki, wokół których roiły się muchy, przyciągane odpadkami Akademii, w tym truchłami psów, szczurów czy żab. W obu sprawach mieszkańcy (i telefonistki z Centrali UW) długotrwale monitowali rektorat i zapowiadali interwencję u władz miejskich[310].

Czymże były jednak takie problemy wobec losu pracowników, którzy nie posiadali mieszkań lub których schronienia z trudem mieściły się w tym pojęciu? Przygotowana jesienią 1951 r. lista pilnie potrzebujących odzwierciedlała prawidłowości sytuacji mieszkaniowej w Warszawie. Ogólnie biorąc, najcięższe warunki mieli pracownicy fizyczni, im zaś wyższa pozycja społeczna, tym mniej było wymagających pomocy. Kilkoro profesorów znajdowało się w trudnej sytuacji z powodu zamieszkiwania „daleko do pracy” czy też „małego metrażu”. Większość wskazanych na 47-osobowej liście stanowili urzędnicy i pracownicy fizyczni. Siedmioosobowa rodzina woźnego zajmowała izdebkę wielkości 7,5 m^2. Woźna mieszkała z córką, zięciem, wnukiem i kuzynką w izbie o powierzchni 11 m^2 w drewnianej ruderze. Urzędniczka dzieliła z pięciorgiem osób izbę o powierzchni 18 m^2. W pomieszczeniu mniejszym o połowę egzystowała kelnerka stołówki uczelnianej z mężem i dzieckiem oraz współlokatorem chorym na gruźlicę. Powtarzały się informacje o wilgotnych suterenach i spróchniałych drewniakach. Rok później wskazywano już 70 pracowników w trudnych warunkach, przy czym jedna trzecia podań zalegała od lat 1946–1947[311].

Na tym tle wyróżniały się nieliczne osoby ze środowiska profesury przedwojennej. Profesorska spółdzielnia mieszkaniowa[312] miała wprawdzie nikłe możliwości i niczego nie budowała, ale administrowała budynkiem przy ul. Sewerynów 6. Nie było to zadanie wdzięczne. Dom wymagał inwestycji, problem stanowili tzw. dzicy lokatorzy, którzy zajmowali 12 z 30 mieszkań i których spółdzielnia nie była w stanie usunąć. W 1952 r. UW oświadczał, że jeśli nie uzyska wreszcie pomocy władz, rozwiąże spółdzielnię i przekaże dom kwaterunkowi. Społeczność domu była rozbita na dwie grupy – profesorską i tzw. dzikich („Nazwiska oznaczone zieloną kreską – dzicy”, oto dopisek na liście mieszkańców, sporządzonej na UW). Zachodziła pomiędzy nimi radykalna różnica warunków życia. „Dzicy” egzystowali stłoczeni w mieszkaniach podzielonych zaraz po wojnie na mniejsze, natomiast warunki „profesorskie” były, jak na realia warszawskie, znakomite. Opiszmy pobieżnie tę dziwną społeczność. W suterenie dzielili lokal o powierzchni 32 m^2 stolarz pracujący na miejscu oraz pracownik zakładów optycznych z żoną, a sąsiednią klitkę wielkości 11 m^2 zajmował pracownik spółdzielni szczotkarskiej z żoną i dzieckiem. Na parterze w mieszkaniu o powierzchni 52 m^2 zameldowanych było 7 osób: matka i dwóch synów (jeden zatrudniony w spółdzielni chemicznej na Pradze, drugi „chwilowo bez zajęcia”), synowa (robotnica w firmie Bacutil), dziecko i dwie sublokatorki, zatrudnione w przedsiębiorstwie budowlanym i spółdzielni inwalidów. Ich sąsiadami (na 12 m^2) była woźna z synem pracującym w FSO i jego dzieckiem oraz sublokatorka, pracownica żłobka. Obok znajdowała się klitka (9 m^2), którą zajmowały dwie kobiety. Na parterze lokowali się także, używając wspólnych kuchni i łazienek, urzędnicy, pomoc domowa, młody człowiek „bez zajęcia przy rodzicach”, ale i administratorka spółdzielni profesorskiej. Na piętrze – budowlańcy z rodzinami, pracownice sklepu i apteki, dentysta, pracownica radia z matką. Ponad tą mozaiką ludzką znajdowały się mieszkania pracowników UW. Dwa najmniejsze miały po 52 m^2, pozostałe 62–75 m^2, a mieszkały w nich po 2–3 osoby, z reguły małżeństwa profesorskie, niekiedy z dzieckiem lub pomocą domową[313]. Enklawa przy ul. Sewerynów pozwalała zachować elementy stylu życia i związków towarzyskich przeniesione z dawniejszej Warszawy; niektórzy jej mieszkańcy sąsiadowali ze sobą także przed wojną, w domach przy ul. Brzozowej.

Charakter enklawy miał także pobliski dom przy ul. Bartoszewicza. Administrujący nim Uniwersytet wikłał się w konflikty, charakterystyczne dla ówczesnej Warszawy. Odbijały się w nich relacje władzy i wpływu. W domu znajdowali się niezwiązani z UW lokatorzy. Ich wyprowadzanie się winno było oznaczać przekazywanie pokojów administratorowi. Jednakowoż milicjant, który opuszczał dom latem 1950 r., wprowadził na swoje miejsce innego funkcjonariusza i, jak się zdaje, jego konkubinę. Komenda Główna MO zignorowała protest rektora. Główna najemczyni mieszkania żaliła się zaś rektorowi na milicjantów, na mieszkającą obok nauczycielkę śpiewu, do której przychodzą uczniowie, i na wiele innych problemów („a i tak nie opisuję wszystkiego”)[314].

Takie oto sprawy opierały się o rektorat. Zabiegi o ich rozwiązywanie toczyły się równolegle ze staraniami o pule mieszkań zastępczych i pracowniczych. Były to pule minimalne. Powiększać się zaczęły w połowie dekady, z czym wiązał się charakterystyczny proces. W pierwszym okresie powojennym część pracowników lokowała się w budynkach uczelnianych, część skazana była na uciążliwe dojazdy z okolic podwarszawskich. Pod koniec lat 40. postępował proces osiedlania się pracowników w Śródmieściu: sprowadzali się spod Warszawy, opuszczali teren UW. Kolejnym etapem przemian było rozsiewanie kadry w znacznej odległości od miejsca pracy, lecz w granicach rozbudowującego się miasta. We wczesnej fazie tego procesu pojawił się opór. Oto w grudniu 1950 r. UW pozyskał osiem mieszkań na osiedlu Koło (ul. Zawiszy), połączonym nitką tramwaju z odległym Śródmieściem. Trafić tam mieli młodsi pracownicy, mieszkający w akademiku przy pl. Narutowicza. Zaprotestowali, wskazując na odległość osiedla, nagłość powiadomienia i konieczność przeprowadzki w zimie „z niemowlętami oraz osobami poważnie chorymi” i księgozbiorami[315]. Opór był skuteczny; kilkanaście lat później wymienieni na liście przydziałów mieszkali nadal w DA lub przenieśli się bliżej uczelni. Zatrudniani jednak w połowie lat 50. asystenci na ogół nie mieli większego wyboru. Niektórzy otrzymywali miejsca w pokojach ze wspólnymi kuchniami w Domu Młodego Naukowca przy ul. Polnej 50. W 1955 r. UW przysługiwały tam 43 miejsca. W tymże roku przekazano uczelni pulę mieszkań w drewnianym osiedlu na Jelonkach, opuszczonych przez budowniczych Pałacu Kultury i Nauki. Pozwoliło to odetchnąć części pracowników, sytuacja była jednak wciąż bardzo zła. Można było natomiast mówić o niej publicznie. Wiosną 1956 r. informowano w uczelnianym czasopiśmie o sytuacjach mieszkaniowych pracowników. Pisano, że „w piwnicach wyrosło już jedno pokolenie, czyż można dopuścić, żeby teraz w Polsce Ludowej w takich warunkach wyrastało drugie?”[316].

„Demokratka” i daktylografia

Rektorat dysponował od 1948 r. masywnym chevroletem fleetmasterem, limuzyną kojarzoną z establishmentem, a z przekąsem nazywaną potocznie „demokratką”. To okazałe auto, gdy wiozło rektora ulicami Warszawy, mogło robić wrażenie wysokiej pozycji uczelni w strukturach państwowych. Było to jednak, pod względem materialnym, złudzenie. W tym okresie przed każdym centralnym urzędem stały sznury służbowych pobied z nudzącymi się kierowcami. Tymczasem „szewroleta” była jedynym samochodem osobowym użytkowanym przez Uniwersytet[317], mający poza tym do dyspozycji dwie ciężarówki z dostaw UNRRA: rozklekotanego dodge’a i potężnego chevroleta C 60, który był „wykorzystywany wyłącznie prawie przez Studium Wojskowe”. Gdy auto osobowe się zepsuło, uczelnia musiała – latem 1953 r. – prosić ministerstwo o użyczenie samochodu dla prorektora, który miał jechać na przysięgę Studium Wojskowego w odległej miejscowości. „Demokratka” była zarazem atrybutem władzy wewnątrz Uniwersytetu. Dyrektor administracyjny zabiegał w ministerstwie o przyznanie mu samochodu służbowego, gdyż rektorski otrzymywał tylko „w wyniku jakiejś szczególnej uprzejmości”. Zapewne wskutek tych starań w 1954 r. przyznano uczelni czwarty, używany pojazd „z parku samochodowego administracji państwowej”. Odtąd jeden samochód przydzielony był Wydziałowi Geologii i jeden Obserwatorium, dla wszelkich innych potrzeb pozostawały dwa. Przypomnieć można, że jeszcze w 1948 r. park UW składał się z sześciu pojazdów, a sam Bratniak dysponował czterema[318].

Uniwersytet rozrastał się i odbudowywał, lecz jego życie codzienne naznaczone było przez niedobory uderzające nie tylko na tle sytuacji międzywojennej, dobrze pamiętanej przez większość kadry, ale i na tle „okresu przejściowego”. Stosunki między jednostkami naukowymi a Oddziałem Gospodarczym były napięte. Kierownicy zakładów narzekali na brak przyborów biurowych, formularzy i papieru, na brud, chłód i ciemności, a kierownik Oddziału Zieliński (przedwojenny intendent UW[319]) wyjaśniał, że osiągane rezultaty są dowodem „więcej niż ofiarnego” stosunku personelu do swych zadań w sytuacji, w której budżet „przedstawia się więcej niż tragicznie”. Były to wyjaśnienia odległe od obowiązującego schematu, który nakazywał minimalizować trudności materialne. Finanse miały zresztą przedstawiać się jeszcze gorzej, skoro na 1951 r. zapowiadano zmniejszenie budżetu UW o jedną trzecią. Oczekiwanie od personelu większej ofiarności musiało wzmagać fluktuację kadr, której nie powstrzymywały apele mobilizacyjne. Ta ogólna przypadłość gospodarki stalinizmu, dezorganizująca działanie fabryk i transportu, odbijała się na obsłudze UW. Na przestrzeni 1951 r. zmienili się niemal wszyscy urzędnicy Oddział Gospodarczego[320].

Uniwersytet uzależniony został od ociężałych centralnych zarządów, w których grafikach nie należał do instytucji najwyższej rangi. Do pierwszych lat XXI w. zachowały się na UW mocne, lecz nad wyraz toporne „meble typowe”, dostarczane przez Centralę Przemysłu Drzewnego. Zdobyć inne było trudno, a specyficzne potrzeby katedr oznaczały przewlekłe oczekiwanie. Dyrektor administracyjny odpowiadał na skargi w sprawie okropnej jakości mydła, przydzielanego przez Centralę Handlową Przemysłu Chemicznego, wyjaśniając, że uczelnia nie ma na nią żadnego wpływu. Gdy UW próbował zamówić zegary ścienne (nie bez związku z kampanią dyscypliny i z faktem, że wielu studentów nie posiadało zegarków), odpowiednia centrala wyznaczyła odległy o ponad rok termin dostawy, co oznaczało przepadnięcie kredytu. Pręty czy siatki zamawiać należało przez Ministerstwo Szkół Wyższych, przy czym wielu nie można było uzyskać z powodu kłopotów Centralnego Zarządu Metali Nieżelaznych. Stałym zjawiskiem był brak części zamiennych do aparatury naukowej czy choćby do zamków drzwiowych, skądinąd ważnych w atmosferze obsesji tajemnicy służbowej. Łatwiej było zakupić nowy niż naprawić uszkodzony, co nie służyło tak podkreślanej „dyscyplinie budżetowej”[321].

Zapanował niesłychany formalizm w sprawach najdrobniejszych zakupów i napraw, które wymagały pism do Oddziału Gospodarczego. Wypisywano prośby o przydział proszku do zmiękczania wody lub pinezek, albo też o „przysłanie pracownika, który by wkręcił żarówkę w lokalu zakładu”. Pojedyncze ścierki czy buteleczki tuszu do stempli (którego w tych warunkach musiano zużywać mnóstwo) wymagały form pisemnych. Sprzeczna wewnętrznie praktyka oszczędności i skrajnej formalizacji sprawiała, że rozwiązywanie drobnych spraw było niezwykle przewlekłe. Instytuty monitowały Oddział o dorabianie kluczy, instalację tablic, naprawy rezerwuarów. Nieliczny personel nie był w stanie temu sprostać. Na oszklenie szafy bibliotecznej czekano kilka miesięcy. Utrzymywała się atmosfera „prac wstrzymanych”. Pomnażało to korespondencję pełną zarzutów i wyjaśnień, krążącą między wydziałami, biurami gospodarczymi, rektoratem i PZPR. Jesienią 1951 r. dyrektor administracyjny oceniał, że „niepodobieństwem” jest dłuższe prowadzenie drobiazgowej korespondencji, deklarując chęć zastąpienia jej załatwianiem spraw „bezpośrednio, odręcznie bądź telefonicznie”[322].

W tym czasie pracownicy nękani byli „najdalej posuniętą akcją oszczędnościową”. Zakazano używania grzejników i kuchenek elektrycznych, co u progu zimy było wiadomością nader przykrą, oraz nakazano zmniejszenie liczby żarówek i wymianę ich na słabsze. Brzmiało to ponuro w sytuacji skracającego się dnia i zwiększonych obowiązków wieczornych. Liczne zebrania zaczynały się po zajęciach dydaktycznych, czyli po godz. 20.00 (co, jak przyznawano, „wpływa bardzo niekorzystnie na poziom pracy społecznej, przemęcza studentów i przedłuża czas pracy woźnych”). Trwała kampania oszczędzania papieru, zapoczątkowana okólnikiem Prezydium Rady Ministrów, w którym ta wysoka instytucja zalecała adresowanie przesyłek „pismem ścieśnionym”, aby adresy łatwiej było zaklejać dla wtórnego wykorzystania kopert. Rektor UW dodawał, że koperty winny być „uważnie odklejane, a nie rozdzierane, tak aby mogły być ponownie użyte”[323].

Forum ekspresji rozmaitych oczekiwań i skarg, związanych z administracją, stały się od 1950 r. „narady produkcyjne”, poświęcane na wydziałach nie tylko kwestiom dydaktycznym i ideologicznym, ale też nieporządkom w salach czy zbitemu szkłu w pracowni. Pojawiały się szerokie zestawy tematów, jak na naradzie Kwestury i dziekanatów na rok przed śmiercią Stalina. Wnioski z niej stanowiły zbiór 23 punktów, nie tworzących żadnej hierarchii, a spisanych chyba dla zaczernienia papieru, służącego za dowód aktywizmu. Mieszały się tu wszelkie materie. Należy oto odbywać periodyczne narady; opracować system statystyki i sprawozdawczości; zmienić godziny przyjęć w dziekanatach; wpłynąć na „wykształcenie właściwego stosunku młodzieży do pracowników Uniwersytetu”; zaapelować do organizacji młodzieżowych, „aby studenci czytali ogłoszenia”; dbać o systematyczne mycie podłóg; okólniki powielać centralnie, zaś akta studentów uporządkować; przeprowadzić szkolenie pracowników „w zakresie sprawozdawczości i planowania”; związać komisje stypendialne z pracą kwestury; na naradach „podkreślić kierowniczą i odpowiedzialną rolę sekretarki Dziekanatu w stosunku do personelu biurowego Dziekanatów”; rozbudować pomieszczenia; ustawić bariery w sekretariatach, by chronić akta przed „wglądem interesantów”; zabezpieczyć gotówkę przy wypłatach stypendium, „które odbywają się w holach”; dobierać takich pracowników Kwestury, którzy posiadać będą „praktyczną znajomość księgowości i rachunkowości”[324]. Ten zbiór mniej i bardziej błahych postulatów oddawał w pewnym stopniu podziały i napięcia w administracji UW. Część z nich odnosiła się do jej kontaktów z kadrą naukową, nierespektującą godzin przyjęć, i z napierającymi na dziekanaty masami studentów. Były to problemy znane w każdej epoce, ale epoka stalinowska powodowała szczególne obciążenie administracji, zwłaszcza przez system sprawozdawczości.

* * *

Gdybyśmy spróbowali wyodrębnić dźwięk, towarzyszący zmianom na UW, byłby to narastający stukot maszyn do pisania. Jeden z mniej groźnych odgłosów stalinizmu – monotonny odgłos biurokratyzacji. „Okólników gromadzi się w ciągu tygodnia teraz tyle, że nie mogę ich wyczytać ani w zakładzie, ani w domu w Warszawie; dziś dopiero na świeżo uruchomionej werandzie tu się w nich zatapiam” – pisał Borowy w Zalesiu wiosną 1950 r.[325] Ministerialne okólniki przepisywano w dziekanatach, krążyły ich przebitkowe kopie, docierały z centralnej administracji rozmazane odbitki na chropawym papierze. „Przestawienie Uczelni typu liberalnego w Uczelnię typu socjalistycznego nie może pozostać bez zasadniczego wpływu na zakres zadań stojących przed personelem administracyjnym” – pisał w 1953 r. dyrektor administracyjny, wspierając politycznym argumentem wniosek o zwiększenie ilości etatów. „Kadry decydują o wszystkim” – przywoływał stalinowską maksymę[326].

W praktyce „socjalistyczny typ” uczelni oznaczał rosnące zobowiązania sprawozdawcze wobec administracji centralnej, wyzwalające łańcuchy sprawozdań wewnętrznych: cząstkowych i zbiorczych, miesięcznych, semestralnych i rocznych. Rosło obciążenie urzędników, pracowników naukowych oraz – maszyn do pisania. Szczególne znaczenie miały maszyny o szerokim wałku, zdatne do wypełniania płacht sprawozdawczych. Maszyny takie pożyczano sobie pomiędzy wydziałami, co sprawiało, że płachty sporządzać trzeba było poza godzinami urzędowymi[327]. Radzono też sobie, rysując tabele ołówkiem i wypełniając je piórem. Dla formatu A4 nie było jednak rozwiązań zastępczych: maszyny o małym wałku terkotały w godzinach i poza godzinami pracy, psując się i podlegając sporom. „Maszyny do pisania, posłane do naprawy, poginęły po drodze, bo je komuś innemu poprzydzielano” – narzekano w Instytucie Geograficznym[328]. Występował też deficyt umiejętności daktylograficznych. W 1951 r. postulowano, aby „każdy pracownik nauczył się pisać na maszynie”. W roku następnym zorganizowano odpowiedni kurs[329]. Wyniki musiały być mierne, skoro apelowano następnie o zatrudnianie zawodowych maszynistek i rozważano stworzenie centralnej „hali maszyn” przy Krakowskim Przedmieściu. Wskutek niskich płac występował jednak niedobór chętnych do pracy[330].

Żądania sprawozdawcze mnożyły się również dlatego, że stanowiły element relacji władzy. Sprawozdań żądały nie tylko instytucje formalnie zwierzchnie, lecz także PZPR i ZMP. Na Wydziale Przyrodniczym zestawiali je po godzinach dziekan i prodziekan z urzędniczkami. Umęczona kierowniczka dziekanatu Prawa (pracownica UW od lat 20.) twierdziła, że winno się zatrudnić osobnego urzędnika „znającego się na sprawozdawczości”. Pochodną zmęczenia i słabości danych była niska wiarygodność sprawozdań, które „przeważnie nie są dokładne i nie dają się sprawdzić”, jak uogólniła Komisja ds. Usprawnienia Administracji UW w lutym 1952 r. Zapewne także dlatego, że naukowcy nie mieli serca do zestawiania tabel. Senat jednogłośnie uchwalił w styczniu tegoż roku wezwanie do „zmiany stosunku wielu pracowników naukowych do zagadnienia sprawozdawczości, stanowiącej niezbędną podstawę wszelkiej działalności planowej”. Jednakowoż niezbędny był wzrost kompetencji. W 1953 r. dyrektor administracyjny twierdził, że wśród 141 pracowników administracyjnych „zaledwie kilku [...] potrafi samodzielnie redagować poważniejsze pisma urzędowe”. Sugerował, że aby stan ten poprawić, konieczna jest podwyżka płac[331]. Nie był to sposób znajdujący uznanie ideologicznych nadzorców procesu przemian. Istotniejszy niż bodźce materialne był bowiem, w świetle propagowanych wzorów osobowych, moralny imperatyw działania.

Pierwsza połowa lat 50. była na uczelni okresem ogromnych braków materialnych, odbijających się dotkliwie na codziennym życiu, i zarazem niezwykłej materialnej ekspansji, widocznej w postaci rosnących ścian odbudowywanych pałaców, meblowanych sal, w zmieniającej się wciąż geografii katedr i instytutów. Przybywały kolejne pomieszczenia, lecz jednocześnie rozrastały się wydziały, powstawały nowe, rywalizując o powierzchnię. Oto co działo się latem 1952 r. Muzykologia przejmowała lokum po Zakładzie Historii Literatury w Budynku Porektorskim i poddasze BUW. Zwalniała lokale przy ul. Hożej 74, przekazywane Geofizyce i Etnografii. Studium Zaoczne Prawa przejmowało dawne mieszkanie profesorskie w Porektorskim, używane dotąd przez Rusycystykę. Zakład Ekonomii Politycznej dostał lokal w Pałacu Kazimierzowskim po Zakładzie Języka Polskiego, zwalniając pokoje w Gmachu Poseminaryjnym, które przekazano Wydziałowi Prawa, pod warunkiem, że użyczy pokoje Filologii Romańskiej i Historii Sztuki. ZNP dostał lokal zwolniony przez Instytut Fonetyczny w Budynku Porektorskim, ale pod warunkiem, że użyczać go będzie Towarzystwu Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Tego rodzaju łamigłówki rozwiązywała Komisja ds. Przydziałów Pomieszczeń, którą kierował prorektor Manteuffel. Sytuację zaostrzała dodatkowo presja na tzw. dyscyplinę studiów i organizacja niezliczonych zebrań, które wypełniały deficytowe metry kwadratowe. Zajęcia odbywały się w ciasnych salkach seminaryjnych, przeludnionych audytoriach, w niewentylowanych pracowniach eksperymentalnych. Zakład Muzykologii miał do dyspozycji jedną salę, musiał więc blokować czytelnię, w której odbywały się zajęcia (choć pozbawiona była „koniecznego do normalnej pracy fortepianu”). Podobną sytuację lokalową miał Instytut Historii Sztuki, dziesięciokrotnie większy: w jedynej sali od rana do wieczora odbywały się zajęcia, czytelnia była zablokowana, studenci przygotowywali się na schodach i korytarzu[332].

Tym większy niepokój wzbudziło zahamowanie odbudowy UW. Zimnowojenne decyzje strategiczne bardzo obciążyły gospodarkę polską w połowie 1951 r. Rosły nakłady na przemysł ciężki i zbrojeniowy. Skrajna centralizacja wywoływała zaś, wbrew założeniom, rozprzężenie i ucieczkę od odpowiedzialności. Odbudowa uczelni kredytowana była przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego, kierowana przez Zarząd Inwestycji Szkół Wyższych, a wykonywana przez państwowe zjednoczenia podległe Ministerstwu Budownictwa. Decyzje zapadały ponad forami uniwersyteckimi, które mogły tylko monitować decydentów, wywołując krążenie korespondencji. Było to zjawisko tak charakterystyczne dla życia w systemie, że stało się jednym z dopuszczalnych tematów satyry w rodzaju komedii filmowej Rybkowskiego i Fethkego Sprawa do załatwienia.

Gdy roboty kamieniarskie przy Pałacu Kazimierzowskim zostały nagle przerwane w 1951 r., ponieważ Ministerstwo Budownictwa „oddelegowało” wszystkich kamieniarzy „na inny odcinek pracy”, Uniwersytet mógł jedynie rozpocząć kampanię interwencji. Z perspektywy wielkich instytucji, sterujących odbudową Warszawy, problemy UW zależały od dyspozycji ogólniejszych. Z dnia na dzień „przerzucano” między budowami ludzi i materiał (brakowało jednego i drugiego), i decydowano o „skreśleniach” przesądzających los całych osiedli. Wykańczanie budynków UW odbywało się w ramach tych przesunięć, chociaż wiele zależało od umiejętności kierowników budów w zakresie „organizowania” i „dogadywania się”. Było to dość trudne w budynkach zabytkowych, wymagających specjalistycznych sił. Prace przewlekały się. Pałac Kazimierzowski miał być ukończony w 1952 r., ale dwa lata później roboty wciąż trwały. Odbudowę Teologicum przerwano pod koniec 1951 r. Brak materiałów i robotników zatrzymał budowę Geologii na Polu Mokotowskim. W gmachu Chemii nie zrobiono elewacji. Instytut Geograficzny oddano do użytku bez głównego wejścia i hallu. Na Polonistykę zmniejszono kredyt, więc nie położono dachówki, choć były już wstawione okna i instalacje. Budowa Domu Studenta objęła tylko budynek frontowy. Utrzymywała się atmosfera prowizorki. Na dziedzińcu wiosną 1953 r. chodziło się po deskach przerzuconych nad bajorami[333].

Wielka liczba osób musiała wkładać ogromny wysiłek w rozwiązywanie problemów wynikających z niesłychanie rozrosłej struktury władzy i zależności. Wysiłek ten odkupiony bywał jednak niepowtarzalną satysfakcją z powstających obiektów, projektowanych ze smakiem i tworzących swoistą atmosferę zabytkowych gmachów uniwersyteckich. Wiosną 1954 r. otwarto reprezentacyjne sale Pałacu Kazimierzowskiego, gabinet i sekretariat Rektora, wyposażone w jesionowe meble o złocistym odcieniu, projektowane przez Czesława Bogusza. Wykańczano bramę uniwersytecką od wizytek, w której osadzano wierzeje wykonane „w bardzo bogatej robocie stolarskiej”. Pewne specjalistyczne prace wykonywały wciąż firmy prywatne (Gontarczyk – zdobienia balustrad schodów Pałacu Kazimierzowskiego), a w Pracowniach Konserwacji Zabytków skupiono doświadczonych rzemieślników, którym tyle zawdzięczała wskrzeszana stara Warszawa[334].

Wraz z przyrastaniem substancji materialnej uwydatniał się jednak problem jej utrzymania. W 1954 r., gdy inaugurowano prestiżowe wnętrza, braki obsługi technicznej oceniano na 100 etatów, nie licząc personelu szatni i sprzątaczek (na jedną przypadało około 750 m^2 podłóg, a norma dla urzędów centralnych wynosiła 300 m^2). Dyrektor administracyjny sugerował, że brak personelu spowoduje szybkie niszczenie nowych obiektów. Publicznie chętniej wskazywano na obyczaje studentów: „Sale wyglądają jak pobojowisko, ewent[ualnie] śmietnik. Na zwracane uwagi odpowiadają zwykle woźnym: «od tego panie są, żeby po nas sprzątać». Ubikacje również wyglądają jak po najeździe tatarskim”. Na ławkach wyryte są „ohydne wyrazy” i wizerunki znanych z Wyścigu Pokoju kolarzy.

Palenie papierosów w salach powinno być kategorycznie zabronione, gdyż w salach tych jest istne śmietnisko: mnóstwo starych gazet, rozmaitych odpadków po śniadaniach, różnych papierów służących bardzo często jako popielniczki. [...] Zachowanie studentów na korytarzach też pozostawia wiele do życzenia. Najbardziej ożywione dyskusje toczą się przeważnie pod drzwiami sal, gdzie odbywają się ćwiczenia, także studenci nawołują się z jednego końca korytarza w drugi.

Ożywienie korytarzowe miewało zresztą specyficzny kontekst: niedogrzanie gmachów. W nowej siedzibie Polonistyki, imponującej w 1953 r. jasnymi tynkami wśród szarawego dziedzińca, studenci rozgrzewali się na korytarzach, grając „w różne hałaśliwe gry”, a słuchając wykładów, dygotali owinięci „we wszystką ciepłą odzież”[335].

Byt studencki

Brak dobrych ubrań i butów, skąpy wikt stołówkowy, niedogrzane pomieszczenia, zagrożenie gruźlicą – nie tworzyły w historii życia studenckiego sytuacji nowej. Przeciwnie, niedostatek był odziedziczony, a tym bardziej widoczny, im więcej studiowało młodzieży „robotniczo-chłopskiej”. Jej rodzinne warunki egzystencji były przeważnie trudne od pokoleń. Bieda początku lat 50. miała jednak charakter szczególny ze względu na swe komponenty. Komponent pierwszy, wyżej wspomniany, miał charakter historyczny. Drugi stanowiły zniszczenia wojenne, nie tylko widoczne w postaci ruin, braku pomieszczeń i urządzeń, lecz także oznaczające utratę prywatnego dobytku i dezintegrację lub śmierć rodzin. Wielu studentów nie miało żadnego społecznego oparcia, nie mogło liczyć na paczki ani na gościnę. Sytuacja ta określała ich wybory, w tym włączanie się do tzw. masowych organizacji. Trzeci komponent ówczesnej biedy tworzył system polityczno-gospodarczy. W życiu studenckim ograniczył on radykalnie możliwości legalnej aktywności pomocowej i zarobkowej, uzależniając ogół od scentralizowanych organizacji i „jednolitego” systemu stypendialnego. Studenci utracili większość czasu wolnego i nie mogli się zatrudniać bez zgody władz uczelnianych. Uniwersytet od 1949 r. nie korzystał z pomocy zagranicznej. Nie pojawiały się już buty ze Szwajcarskiego Czerwonego Krzyża czy odzież z misji kwakrów. Ustała, wraz z likwidacją Bratniaka, pomoc żywnościowa. Dodatkowe znaczenie zyskiwało wsparcie rodziny oraz – niepożądana ideologicznie – aktywność organizacji kościelnych.

Od końca 1949 r. likwidowano dotychczasowe stypendia i zasiłki, mające różnych dysponentów i rozmaitą wysokość, zastępując je systemem jednolitym i scentralizowanym. Wywołało to wśród studentów „dezorientację” (jak w nowomowie nazywano wzburzenie), wynikającą z cofnięcia stypendiów żywnościowych i obniżki niektórych świadczeń. „Moment ten natychmiast został wykorzystany przez reakcję dla siania wrogiej propagandy”. Odpowiedziano zebraniami i listami do Bieruta „z podziękowaniem za stałą troskę o warunki materialne młodzieży studiującej”. Na początku 1950 r. Sejm przyjął ustawę o stypendiach państwowych, która wprowadziła zasadę „jednolitości”. Ustanowiono stypendia zwyczajne 210–270 zł (wartości nominalne po tzw. wymianie pieniędzy jesienią tegoż roku), uzupełniane mieszkaniowymi (do 90 zł) i dyplomowymi na zakończenie studiów (330 zł). Istniały także stypendia Towarzystwa Przygotowawczych Studiów Uniwersyteckich (150 zł) i jednorazowe zasiłki (300 zł). Kryteriami decydującymi o przydzielaniu świadczeń stały się: pochodzenie społeczne, postępy w nauce i warunki materialne. Wiosną 1950 r. komisje stypendialne UW pozytywnie rozpatrzyły 1434 (na 1692) podania: studentom pochodzenia inteligenckiego przyznano 582 stypendia, robotniczego i chłopskiego 782, „innym” 70[336]. Dodać trzeba, że na stypendia państwowe nie mieli szansy studenci wydziałów teologicznych.

Ten prosty system zmodyfikowano w 1953 r., dzieląc stypendystów na grupy I–III, w zależności od „wagi danego kierunku studiów dla gospodarki narodowej” i od roku studiów. Gospodarka była jednak częścią polityki. W grupie pierwszej, o najniższych stypendiach, umieszczono więc wszelkie filologie prócz rosyjskiej, która znalazła się w grupie drugiej. Do pierwszej zaliczono nauki społeczne i historię sztuki, do drugiej – filozofię i historię. Ogólnie biorąc, kierunki uniwersyteckie znalazły się w dwóch niżej szeregowanych grupach, w trzeciej tylko chemia, poza nią kierunki przygotowujące do pracy w przemysłach ciężkich i strategicznych (lotnictwo) oraz najbardziej uprzywilejowane górnictwo. Najniższe możliwe pełne stypendium otrzymać mógł student I grupy na pierwszym roku (260 zł), najwyższe – student III grupy z dodatkiem górniczym na piątym roku (620 zł). Student filologii angielskiej mógł otrzymać na pierwszym roku stypendium częściowe w wysokości 175 zł, jego kolega z filologii rosyjskiej – 200 zł. Student muzykologii miał szanse na piątym roku otrzymać stypendium 375 zł, a student wydziału górniczego – 620 zł. Skądinąd te najwyższe stawki nie zbliżały się do przeciętnej płacy (netto 911 zł w 1953 r.), ocenianej powszechnie jako głodowa. Najniższe stypendia częściowe nie starczały na opłacenie stołówki. Te zwykłe pozwalały na stołówkowe wyżywienie, opłacenie akademika i przejazdów komunikacyjnych. Zakup garderoby, środków higieny, pójście do fryzjera czy oddanie butów do szewca stanowiły wyzwanie. W tych warunkach zima była trudnym doświadczeniem. Jakie by nie były wady tego systemu, zapewniał on jednak rekordowy w historii zakres pomocy. W połowie lat 50. stypendia otrzymywało 70% studentów w Polsce. Na UW wskaźnik ten wiosną 1955 r. wynosił 68%[337].

Malutka grupa „przodujących” dostawała stypendia naukowe 750 zł (na UW w roku 1954/1955 otrzymało je 18 osób). Kandydatów zgłaszały koła naukowe, dokumenty przekazywały rektorowi dziekanaty, załączając opinie profesorów i własne. Większość tych opinii zawierała informacje o sukcesach naukowych (ocenach i średnich), choć pojawiały się wzmianki o działaniu w ZMP lub PZPR. W uzasadnieniach wniosków wybijano także argumenty socjalne i polityczne. Pisano o pozostawaniu kandydata na utrzymaniu matki, o egzystencji dużej rodziny w małym gospodarstwie chłopskim, skromnych poborach rodziców – listonosza czy telefonistki. Student IV roku filozofii zasługiwał na stypendium naukowe jako organizator grupy partyjnej. Inny kandydat z Wydziału Filozoficznego, notabene przyszły członek Biura Politycznego KC PZPR, choć w jego indeksie widniała ocena dostateczna z logiki, miał otrzymać stypendium naukowe, gdyż

pracował niezmiernie aktywnie w Zarządzie Dzielnicowym ZMP i zaskarbił sobie uznanie kolegów-studentów. Obowiązki te były wielce pracochłonne. Mimo to wykazał dużo hartu i zapału w nauce, czym zdobył uznanie grona nauczającego, oraz uzyskał wyróżniające postępy w zakresie studiów nad socjaldemokratyzmem i burżuazyjną socjologią[338].

Brak tego rodzaju zalet utrudniał zdobycie stypendium naukowego nawet wybijającym się osobom. Oto Wydział Pedagogiczny wnosił o przyznanie takiego stypendium dwóm studentom psychologii. Pierwszego rekomendowano jako sierotę o skromnym źródle utrzymania, materiał na naukowca. Drugi przedstawiony został jako bardzo zdolny, 0 szerokich zainteresowaniach i doskonałych wynikach, odznaczający się samodzielnością myśli, inicjatywą i pomysłowością. Żył on także w trudnych warunkach, utrzymując się ze zwykłego stypendium i nikłego zarobku w sądzie dla nieletnich, w którym był kuratorem. Jednakowoż grupa ZMP-owska zarzucała mu „indywidualizm w pracy i stosunkach z grupą”. Tylko pierwszy kandydat otrzymał stypendium[339].

* * *

Codzienną sytuację studentów, podobnie zresztą jak przeciętnych obywateli, naznaczał nie tylko niedobór gotówki, ale i towarów w sklepach. Ci, którzy przyjechali studiować w Warszawie jesienią 1951 r., musieli się odnaleźć w chaosie znękanego brakami żywności miasta. Kolejki ustawiały się nad ranem, albo i wieczorem dnia poprzedniego. Partyjne służby notowały „wrogie wypowiedzi” obywateli, którzy krążyli po mieście z pojemnymi torbami, by „złapać” większą ilość masła czy cukru[340]. Na administrację UW spadły obowiązki wydawania pracownikom i części studentów (żyjących z dala od domu) tzw. bonów mięsno-tłuszczowych wedle skomplikowanego systemu, powodującego niejasności i krążenie pism między uczelnią a administracją centralną. Zniesieniu reglamentacji w styczniu 1953 r. towarzyszyła natomiast radykalna podwyżka cen. Odnotowano złe nastroje wśród studentów, narzekania na zniesienie kartek na mięso (dających jakie takie nadzieje na zaopatrzenie) i na drożyznę w barach mlecznych. Aktywiści partyjni i młodzieżowi mieli trudności z „wyjaśnianiem” sytuacji masom. Jedni wcielali się w role „entuzjastów”, przekonując o dobroczynnej roli „zmiany cen”, drudzy byli wyraźnie nieprzekonani do swej misji. Obie grupy – oceniano w KW PZPR – robią „złą pracę polityczną”, ale szczególnie niekorzystny efekt wywołują na zebraniach wysiłki „entuzjastów”[341].

Bardzo dolegliwym problemem był niedobór podręczników i opracowań, co sprawiało, że studenci czerpali wiedzę głównie z wykładów. Pogorszyła sytuację likwidacja samodzielności kół naukowych, które dawniej wypożyczały, a nawet drukowały skrypty. Ich brak spowodował rozwój czarnego rynku podręczników i skok cen[342]. Czarny rynek dawał zarazem studentom możliwość zarobkowania. Legalnych sposobów było niewiele, zatem pośrednictwo w sprzedaży książek, starych butów, ubrań czy zegarków stanowiło dla niektórych główne źródło przychodu. Pomiędzy akademikami a bazarem z ciuchami na Pradze zawiązały się trwałe stosunki. Inną metodą było wchodzenie w rolę konika: spekulowanie wejściówkami na zabawy czy biletami kinowymi. O tym, że dzięki zaradności można się było nieźle utrzymać, świadczy przykład studenta historii, który w połowie dekady zarabiał przepisywaniem prac dyplomowych oraz wywoływaniem zdjęć w ciemni urządzonej w pokoju akademika. Samo przepisywanie przynosiło mu, bywało, 1900 zł miesięcznie, równowartość niezłej pensji[343]. Trudno to uznać za typowe, zwłaszcza że wymagało umiejętności i sporego wkładu kapitałowego. Nie zaradność, a raczej pewnego rodzaju dryg służył tym, którzy specjalizowali się w wygranych karcianych. Brydż stał się w akademikach nie tylko sposobem zabicia czasu, lecz dla wytrawnych graczy prawdziwym fachem. Niektórzy z nich prowadzili także nieformalne kasy pożyczkowe. Znaczna część studentów była stale zadłużona. Wynikało to zapewne z niezbyt racjonalnego gospodarowania pieniędzmi, które część młodych ludzi dostawała do ręki po raz pierwszy w życiu. Zwłaszcza męskie społeczności akademików bywały skłonne do tracenia gotówki na zabawy i hazard. O jakąkolwiek „planowość” było zresztą trudno. Zaopatrzenie sklepów wydawało się nie podlegać żadnej logice, a te przy akademikach uchodziły za wyjątkowo marne. Przy pl. Narutowicza trudno było kupić chleb i masło, pod dostatkiem było zaś nalewek i win owocowych[344]. Skądinąd trudno przypuścić, aby ten fakt powodował wzburzenie w akademiku.

Od problemów z zaopatrzeniem ocalić miało studentów wyżywienie stołówkowe. W tej sferze zarysowało się jednak szybko zasadnicze niepowodzenie. W styczniu 1950 r. stołówki uczelniane zostały odebrane Bratniakom i przekazane spółdzielniom (w Warszawie – WSS). W raportach ZMP podkreślano wprawdzie „słuszność” posunięcia, które „uwolniło studentów od prac gospodarczych, zlikwidowało nadużycia w Bratnich Pomocach” (z pewnością, skoro likwidowano same Pomoce), lecz trudno było wskazać inny skutek pozytywny. Obiady zdrożały i pogorszyły się, ponieważ część środków pochłaniała rozbudowana biurokracja spółdzielni. Zmieniła się atmosfera. Donoszono, że „stołówka Medyków przy ul. Oczki 7 jest brudna jak nigdy przedtem. Tylko bliskość do uczelni zmusza studentów do jedzenia w niej”. W akademiku przy pl. Narutowicza śniadań starczało dla jednej trzeciej mieszkańców, w porze obiadowej ustawiały się gigantyczne kolejki; brakowało krzeseł; personel stołówki był uszczuplony, urządzenia kuchni zepsute; niedobre, malutkie ziemniaki obierano ręcznie. Komisja Stołówkowa zaprzątnięta była w 1951 r. konfliktem pomiędzy byłą a obecną kierowniczką, związanym z jakimiś protekcjami w WSS i zabranymi gdzieś fartuchami. W stołówce przy Krakowskim Przedmieściu trzeba było stać w kolejce godzinę. Z kuchni, przystosowanej do gotowania 1300 obiadów dziennie, wydawano ich 1500. Trudno się dziwić, że personel z trudem to wytrzymywał i panowała wielka „płynność kadr”. Z powodu przeciążenia zrezygnowano z przygotowywania kawy i deserów. Po tzw. karty obiadowe zgłosiło się w 1954 r. 3,5 tys. osób, ponad połowę trzeba było odprawić[345].

Satysfakcja tych, którzy kartę zdobyli, pozostawała dość ograniczona. Oceniano, że posiłki nie odpowiadają najskromniejszym wymaganiom dietetycznym, co wśród stołowników zostało zapamiętane jako wrażenie niedojadania. Andrzej Walicki wspomina „obiadki w studenckiej stołówce zaspokajające głód tylko przy opchnięciu się chlebem”. Anna Chałubińska-Szurczak zapamiętała je jako tanie, lecz „raczej niejadalne”. Dodajmy: nie dla wszystkich były tanie. W 1952 r. niektórzy studenci prosili o możliwość kupowania na kolację tylko chleba i kawy, bo nie byli w stanie opłacić pełnego wyżywienia[346].

Stołówki stały się jednym z symboli studenckiego losu w warunkach dyktatury. Ukazywały rozziew między propagandą a praktyką; nie zapewniały posiłków wszystkim potrzebującym; nie karmiły wystarczająco tych, którzy zdołali się do nich dostać. W 1952 r. władze partyjne zwracały uwagę na (ideologiczną w ich pojęciu) konkurencję stołówek kościelnych, „w których atrakcją jest to, że nie zabiera się młodzieży bonów tłuszczowych i mięsnych”[347]. Pięć lat po wywłaszczeniu Bratniaków sam minister oceniał, że „sytuacja na odcinku stołówek studenckich jest bardzo zła” i że „zbiurokratyzowaliśmy całą sprawę”. Wbrew głoszonym wcześniej korzyściom z „uwolnienia” studentów od spraw gospodarczych, zalecał, aby związać ich z pracą spółdzielni („Jest to sprawa wychowawcza”), wprowadzić w stołówkach dyżury studenckie i opiekunów z ramienia rektora, organizować „wymianę doświadczeń pomiędzy stołówkami”, udostępniać stołówki na potrzeby imprez i zabaw, „związać ze szkołą”. Nie rozważano jeszcze odebrania ich spółdzielniom spożywców. Od 1951 r. starano się natomiast uprzystępnić studentom bary i restauracje. Po wytrzebieniu „prywatnej inicjatywy” wysiłki tego rodzaju spoczywały jednak na barkach tych samych decydentów, którzy nie radzili sobie ze stołówkami. Efekty nie były spektakularne, może poza pamiętnym faktem wydawania studenckich obiadów w restauracji hotelu Bristol. Od 1953 r. trwały także zabiegi o utworzenie w rejonie UW baru mlecznego, uwieńczone powołaniem do życia baru Uniwersyteckiego, który egzystować będzie przy Krakowskim Przedmieściu do 2009 r., obdarzany przez dziesięciolecia mianem „Karalucha”[348].

Domy Akademickie

W 1951 r. krążyła wśród studentów warszawskich pogłoska, że ci z zamiejscowych, dla których zabrakło miejsc w akademikach, zostaną relegowani. Objawiała ona napięcie występujące w tej grupie. Poszukiwanie kąta do spania było jednym z głównych zmartwień. Pojawiali się oszuści, wyłudzający pieniądze w zamian za fikcyjne obietnice kwater. Niektórym przybyszom udało się znaleźć lokum poza miastem lub miejsce w bursie utrzymywanej przez Kościół. W raporcie partyjnym podkreślano, że bursy takie są „tanio i dobrze prowadzone”, a oferuje się w nich chętnie miejsca ZMP-owcom, co miało świadczyć o dywersyjnym charakterze tej działalności[349]. Do 1954 r. władze ją tolerowały, zapewne dlatego, że ogólna sytuacja była drastyczna. Odnotowano przypadki nocowania studentów na dworcach. Próbowano rozładować ścisk, organizując kwatery w Zalesiu, Otwocku, Świdrze czy Skierniewicach[350]. Przyjęta w 1951 r. na polonistykę Anna Chałubińska-Szurczak wspomina, że nie mając miejsca w akademiku, zyskała dzięki „łańcuszkowi krewnych i znajomych” lokum w wygodnym mieszkaniu przy ul. Hożej, w którym wypełniła tzw. nadmetraż, zawsze kłopotliwy dla właścicieli, bo grożący dokwaterowaniem przypadkowych osób.

Niestety, za to trzeba było płacić w naturze, to znaczy przywozić ze wsi mięso, ponieważ był to okres szczególnie dużych „niedoborów mięsnych”. Uważałam, że było to uwłaczające zajęcie dla mojego Ojca, kojarzyło mi się ze scenami z filmu Zakazane piosenki. Dopiero później domyśliłam się, że było to naprawdę niebezpieczne. Ojciec [...] był stale inwigilowany przez UB i mógł zostać uznany za spekulanta[351].

W Polsce domy akademickie dawały miejsce jednej piątej studentów, a w Warszawie w 1952 r. (przy ogromnym zagęszczeniu) ponad jednej trzeciej. Domy te spotkał los znamienny dla epoki. Oderwane zostały od swego otoczenia społecznego i podporządkowane centralnej instytucji: powstałemu w 1951 r. Zarządowi Ośrodków Akademickich (ZOA), posiadającemu lokalne ekspozytury. O zasiedlaniu akademików decydowało ministerstwo, a uczelnie powiązane były z nimi poprzez organizacje młodzieżowe. W 1952 r. ZSP UW powołało „gospodarza” domów, który miał nadzorować personel, opiekować się inwentarzem i utrzymywać kontakt z administracją uczelni. Wyznaczono studenta pierwszego roku prawa, kierownika Wydziału Finansowo-Gospodarczego uczelnianego ZSP[352]. Nie wydaje się, aby jego wysiłki mogły zmienić realia życia w akademikach.

Warszawskiej ekspozyturze ZOA podlegało latem 1952 r. 19 akademików (7,3 tys. miejsc). Uniwersytet wykorzystywał sześć: dwa męskie (pl. Narutowicza i ul. Grójecka 39) i cztery żeńskie (Dziekanka, ul. Górnośląska 14, Tamka 4, ul. Lipińska 6–7). Studenci UW na ogół współzamieszkiwali ze studentami innych uczelni. W tymże roku kierownik ekspozytury został usunięty ze stanowiska. Władze partyjne zarzucały mu wiele, począwszy od „wrogich wypowiedzi” (m.in. żartu, że „perfumy w ZSRR nazywają się oddechem tow. Stalina”), poprzez nadużywanie alkoholu i „amoralne zachcianki” wobec podwładnej, aż po wydanie nakazu zamknięcia stołówki przy pl. Narutowicza na Boże Narodzenie (powinna była, rzecz jasna, pozostawać otwarta)[353]. Niezależnie od tego typowego dla epoki wykazu win, dokumenty związane ze sprawą ukazywały opłakany stan akademików, który trudno zresztą przypisać wadom osobistym kierownika ekspozytury ZOA. Do przepełnionych już budynków kierowano strumienie ludzi, wyrażając satysfakcję, że skład społeczny DA jest już w 72% robotniczo-chłopski. Obowiązująca norma zagęszczenia (4,5 m^2 na osobę) mogła tylko wywołać śmiech. W domu przy pl. Narutowicza, przeznaczonym dla 1800 osób, mieszkały w 1950 r. 3 tysiące ludzi. Studenci spali w Sali Balowej. Do jednego z pokojów o powierzchni 49 m^2, w którym stało 19 łóżek, skierowano kolejnego lokatora i wtedy nastąpił kryzys: dwudzieste łóżko nie mieściło się[354].

Ogromny ten akademik, wybudowany w dwudziestoleciu, nie ucierpiał w latach wojny i pozostał obleganym skupiskiem studenckim. Jego rozbudowany samorząd zostawił po sobie sprawozdanie za 1950 r., przygotowane zgodnie z regułami nowomowy. Pierwszym z deklarowanych celów samorządu była „walka o jak najlepsze wyniki nauki”, następnie troska o warunki bytowe i wreszcie prowadzenie „pracy polityczno-wyjaśniającej i wychowawczej”. Samorząd mobilizował, rozwijał współzawodnictwo, ukazywał wzory osobowe. Prowadził konkurs czystości pokojów (z przechodnią nagrodą w postaci radia), chór, zespoły recytatorski i muzyczny. Organizował akademie i wieczorki. Dbał o „propagandę wzrokową” – gazetki, hasła i afisze. Zawiesił „oślą deskę” z nazwiskami i karykaturami winowajców („stały się postrachem dla tych, którzy nie szanują mienia społecznego”). Zdolny był także do samokrytyki: praca propagandowa była niewystarczająca, nie „dobijano się” o pomoc partii; zaniedbywano uświadomienie. Warunki jednak nie były łatwe: „Wrogowi naszemu zależy, abyśmy osiągali jak najgorsze wyniki w nauce, dlatego stara się rozpowszechnić wśród mieszkańców karty, szerzyć pijaństwo, popychać do kradzieży i odciągać od nauki, a tym samym osłabiać wśród studentów realizację Planu 6-letniego”. Autor sprawozdania trzymał się konwencji, lecz wysoko postawiony czytelnik z ZMP naniósł na nie bezlitosne uwagi: „truizm”, „banały”, „więź wzmacnia się robotą, a nie zebraniami”, „bzdura, to niewiele pomaga” (o mieszaniu w pokojach „niezorganizowanych ze zorganizowanymi”), „obiektywna bzdurność” (o twierdzeniu, że brak świetlicy utrudnia pracę), „co z nimi zrobiono?” (o aktywiście, który „przetrzymywał w swym pokoju do godz. 23.00 koleżankę” oraz o innym, który „skumał się z kierowniczką stołówki, bronił jej interesów, a nie mieszkańców”), „tylko tak się bije chuliganów?” (o usunięciu z akademika awanturników), a wreszcie: „to jest śmieszne, jak na USP” (o samorządzie, który „ograniczył dowolne chodzenie po piętrze w tym czasie, kiedy wszyscy się uczą”)[355]. Ostatni dopisek ujawniał opinię o studiach przygotowawczych, odległą od oficjalnej.

Notatki partyjne z 1952 r. ukazywały chaos w gmachu przy pl. Narutowicza. Oto ZOA starał się usunąć z akademika grupę emigrantów z Jugosławii, jakąś Chinkę i pracowników Urzędu Bezpieczeństwa. Wskutek protestów UB i ambasady Chin cofnięto odnośne decyzje, ale Jugosłowianie musieli się wynieść. Do „dzikich” zaliczano grupę pracowników UW (10 rodzin), którzy odrzucili wspomniane przydziały mieszkań w odległych częściach Warszawy, oraz dawnych pracowników FDA czy Palmy, którzy zamieszkali tu zaraz po wojnie. Nie potrafiono pozbyć się „dzikich”, nie chciano usuwać „swoich”. Sami pracownicy ZOA zajmowali przy pl. Narutowicza 33 pokoje[356]. Wątpliwe jednak, by obecność obcych lokatorów naznaczała życie w tym ogromnym DA w tym stopniu, w jakim naznaczała je w akademiku żeńskim przy Tamce. Panować tam musiała atmosfera ula. „Dzicy lokatorzy” okupowali 46 pokojów przeciętnej wielkości 20 m^2. Gnieździły się w nich wielodzietne rodziny robotnicze, pracownicy oczyszczania miasta, szpitala i radia, milicji i prywatnej inicjatywy. Niemowlęta i emeryci, urzędnicy, wartownik, bieliźniarka i kucharz. W notatkach dotyczących akademików brak jednak śladów antagonizmu między studentami a „dzikimi lokatorami”. Znajduje się natomiast sugestie, że napięcia budziły praktyki Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, które zagarniało przestrzeń na swe biura i mieszkania dla pracowników[357].

Życie w akademikach odbijało cechy epoki. Rozgrywało się niejako na odrębnych scenach. W sprawozdaniach ukazywano wielki spektakl ideologiczny, formujący świadomy kolektyw z amorficznej masy przybyszów. Był to spektakl zebrań, na które zwoływali „piętrowi” i „piętrowe” (odpowiedniki radzieckich etażnych), spektakl zobowiązań, krytyk i samokrytyk. Część aktorów na tej scenie niewątpliwie przyjmowała swe role z zaangażowaniem, przeżywała też autentyczne rozczarowania, gdy stykała się z cynikami, wykorzystującymi funkcje dla własnych interesów. W wizji ideologicznej spoza kotar wychylał się „wróg”, odpowiedzialny za zło akademikowej egzystencji. Było to w istocie karykaturalne wyobrażenie drugiej, a może głównej jej sceny. Objawiała się na niej społeczność DA ze swymi nawykami i pragnieniami.

Za drzwiami pokojów, otwartymi przez kontrolerkę ZMP wysłaną do żeńskiego domu przy ul. Górnośląskiej, odbywały się imprezy. „Kiedy w dniu 19 I [1951 r.] zainteresowałam się kilkoma takimi pokojami, do których weszli koledzy o godz. 13.00 (a była godz. 22.00) okazało się, że obchodzili tam jakieś imieniny. Wprawdzie alkoholu nie mogliśmy znaleźć, ale goście byli podchmieleni”[358]. W żeńskim domu przy Tamce odnotowano inne zjawiska: niektóre pokoje „obwieszone są różnego rodzaju dewocjonałami”(!)[359]. Po akademikach krążyły także komisje interesujące się czystością podłóg i umywalek, i ogłaszające numery „brudnych” pokojów. Studentki z Tamki skarżyły się, że tak właśnie zakwalifikowano ich pokój, mimo wszelkich starań. Komisji nie spodobał się nieporządek wśród garnków. A gdzież mogły je schować, skoro mają jedną tylko szafę, pełną ubrań i zapasów?[360] Oto problemy, jakimi żyły mikrospołeczności akademikowe.

Interesujący wgląd w tę egzystencję dają wspomnienia Anny Chałubińskiej-Szurczak, studentki polonistyki. Wraz z koleżanką wywalczyła ona w 1952 r. miejsce przy ul. Górnośląskiej: dawne pomieszczenie gospodarcze („i byłyśmy szczęśliwe”). Wkrótce uformował się krąg przyjaciółek pochodzących z małych miasteczek, którym udawało się w następnych latach zyskiwać wspólne zakwaterowanie przy Tamce, w Dziekance i przy ul. Karolkowej.

Miałyśmy podobne pochodzenie, nie najlepsze, bo „inteligencja pracująca”, zbliżoną sytuację materialną, podobne światoodczucie, wrażliwość, zasady moralne [...]. Mając potrzebę bycia razem, realizowałyśmy w praktyce lansowaną wówczas ideę kolektywu. Przez dwa lata składałyśmy się na jedzenie i kolejna dyżurna ze wspólnej kasy coś tam kupowała, gotowała i sprzątała. Posiłki nie były skomplikowane: chleb, masło, herbata. Jajecznica robiona przez dyżurną na cztery, pięć osób w akademickiej kuchence robiła na pozostałych koleżankach spore wrażenie. [...] Po świętach przywoziłyśmy z domu wędliny i ciasta, każda dla wszystkich. Zapasy te kładło się do tekturowego kartonu i wieszało na sznurku za oknem. [...] Ideę wspólnoty rozwinęłyśmy do tego stopnia, że zakupiłyśmy kreton w wyraziste kwiatki, uszyłyśmy sobie osobiście identyczne sukienki i nawet usiłowałyśmy je nosić.

Aby zrealizować zasadę sprawiedliwości, koleżanki zamieniały się też co miesiąc miejscami na swych piętrowych łóżkach, „na przemian: góra-dół, przy oknie – przy drzwiach”. Nie chadzały do lokali („wystarczały nam bary mleczne”) ani na zabawy, nie bywały zapraszane do domów warszawian ani wprowadzane w ich życie towarzyskie (wyjątki – koleżanka z Wawra i student „bardzo serdeczny, ciepły, koleżeński”, który zaprosił je na domową zabawę). Chłopcy bywali rzadko w ich pokoju. „Gdyby któryś przyszedł do jednej, miałby do czynienia z czterema. Chłopcy także tę surowość obyczajów akceptowali. Gdy Teresa umalowała sobie kiedyś usta, byli wstrząśnięci i zniesmaczeni”[361].

Relacja ta wskazuje, że świat wykreowany w propagandzie nie musiał być sprzeczny ze spontanicznymi dążeniami do życia we wspólnocie. Wyrastały one niewątpliwie z doświadczenia „utraty świata”, jak Pierre Bourdieu nazwał rozbicie dawnego habitusu. Skala tego zjawiska była w społeczeństwie polskim ogromna. Dodać można, że samo doświadczenie studenta, trafiającego do obcego miasta i anonimowego DA, ma w sobie wiele z „utraty świata”. Wspólnotowy model wymuszały w pewnym stopniu warunki egzystencji, przede wszystkim ścisk, który zresztą nie zawsze różnił się od realiów „cywilnego” życia w przepełnionych mieszkaniach. Akademiki, podobnie jak mieszkania, stanowiły zarazem sferę propagandowej obietnicy lepszego świata.

Budowie nowych akademików starano się, także z powodu szczupłych środków z budżetu, nadać charakter akcji społecznej. ZSP zorganizowało ochotnicze brygady studenckie. Nie był to ruch imponujący. Na pierwszy turnus w lipcu 1951 r. zgłosiło się 150 osób (w tym 24 kobiety); wyłoniono dwa zespoły murarskie i jeden ciesielski, resztę skierowano do prostych prac. Zapewne części uczestników zależało głównie na łóżku i wikcie w okresie wakacyjnym. Napotkali jednak typowe dla epoki elementarne braki. Nie wszyscy dostali obiady, śpiący przykrywali się własnymi ubraniami, gdyż nie wydano im koców. Grupa 23 osób porzuciła pracę, co ZMP nazwało złowróżbnie „zorganizowaną akcją”, wysuwając (zapewne słuszne) przypuszczenie, że studenci znaleźli sobie gdzieś lepszą pracę. Problem stanowiły też nienajlepsze stosunki między studentami a robotnikami. Aktywiści ZMP starali się je ocieplić we właściwy sobie sposób. Zorganizowali „prasówki”, które stały się okazją do „dyskutowania z robotnikami na tematy bieżące”[362]. Ogólnie biorąc, udział studentów przy budowie akademików był raczej niewielki.

Co znamienne, mimo okropnej sytuacji kwaterunkowej władze zdecydowały się w 1954 r. na odebranie instytucjom religijnym prawa do prowadzenia akademików. W sierpniu wojsko i milicja wtargnęły do Szarego Domu Urszulanek na Powiślu, w którym mieszkało kilkadziesiąt studentek. Kierowniczkę wywieziono na przesłuchanie do Pałacu Mostowskich, sale przeszukano, wymuszono decyzję o zamknięciu akademika. Szary Dom, wzniesiony w latach 30., a odbudowany w 1945 r., był w latach stalinizmu silnie związaną społecznością, bardzo żywą organizacyjnie i kulturalnie. Na prelekcje zapraszano katolickich intelektualistów (w latach 1951–1952 m.in. Antoniego Gołubiewa, Jerzego Zawieyskiego, Jerzego Turowicza), organizowano bale i ostatki, na rekolekcje przybywał sam prymas Wyszyński. W czerwcu 1952 r. żegnano 75 absolwentek, w tym 49 z Uniwersytetu, największą grupę z polonistyki, ale także z dziennikarstwa i prawa – osobliwy musiał być kontrast życia w Szarym Domu z atmosferą tych „czerwonych” wydziałów[363].

Gdy dotychczasowe mieszkanki domu Urszulanek wciskano do zatłoczonych już pokojów innych akademików, męska społeczność studencka UW odczuwała pewną ulgę: w 1954 r. oddano wreszcie do użytku nowe obiekty – dwa akademiki przy ul. Kickiego na Grochowie. W roku następnym studenci obu płci wprowadzali się zaś do drewnianych domów na Jelonkach, opuszczonych przez budowniczych Pałacu Kultury i Nauki.

Słynne akademiki „na Kicu” dla 1300 studentów szorstko witały swych pierwszych mieszkańców. Jak wspomina Krzysztof Wrocławski, przyjęty na geologię,

ściany budynku były jeszcze wilgotne, a w pierwszym tygodniu po zasiedleniu toalety nie były czynne i korzystaliśmy z latryn ekipy budowlanej. [...] Dzielnica Grochów, część Pragi, nie była do studentów nastawiona nadto życzliwie, co także odczuliśmy na własnej skórze, kiedy głęboką nocą obudził nas krzyk jednego z współmieszkańców bitego pod oknami przez chłopaków z Grochowa. Wylegliśmy przed domy i odbyła się wtedy regularna wojna na kamienie, zakończona oblężeniem pobliskiej świetlicy, do której schronili się grochowiacy[364].

W roku następnym warunki się poprawiły: zainstalowano gaz, otwarto kiosk i sklepik, inaugurowano radiowęzeł i tzw. pokoje cichej nauki. Jeden z akademików przeznaczono wówczas dla studentek, przeniesionych z Dziekanki. „Narzeczeńskie pary będą miały do siebie dwa kroki, wystarczy wyjrzeć przez okno” – zapowiadała „Trybuna Uniwersytecka”[365]. Sprawy nie ograniczyły się, rzecz jasna, do wyglądania przez okno. Obyczaje przy ul. Kickiego stały się przedmiotem troski wychowawców młodzieży. Natomiast z punktu widzenia mieszkańców prawdziwy problem stanowiły dojazdy do obiektów UW po drugiej stronie Wisły. Autobus 102 i tramwaje były zatłoczone ponad wszelkie wyobrażenie. Pojawiły się nawet propozycje, aby – jak tuż po wojnie – puścić w ruch ciężarówki, które by woziły studentów na zajęcia[366].

Na przeciwległym krańcu stolicy organizowano jesienią 1955 r. życie na Jelonkach. Pokazowe osiedle robotnicze stać się miało wzorowym osiedlem akademickim Przyjaźń. Mieszkańcy mogli ulec urokowi drewnianych domów z gankami i opowieści o planowanych atrakcjach. Pierwsza zima była jednak surową lekcją. Dwa tysiące studentów marzło w niedogrzanych z powodu wadliwej kotłowni budynkach wśród zasypanych śniegiem pustkowi. Życie urozmaicać miał radiowęzeł, lecz jedynie koncert życzeń i transmisje sportowe cieszyły się zainteresowaniem. Zebrania Dyskusyjnego Klubu Filmowego przeistoczyły się – znak odwilży – w seanse krytyk osiedlowej władzy, stosującej „dryl” i wtrącającej się w prywatne życie. Ingerencje te związane były z koedukacyjnym charakterem osiedla i pewnymi swobodnymi zachowaniami. Innym problemem były też spięcia z młodzieżą dzielnicy Górce[367]. Niewątpliwie Przyjaźń załagodziła jednak sytuację w domach studenckich, a także poprawiła warunki życia pracowników UW, który otrzymali tam mieszkania. Uniwersytet skorzystał również bardziej bezpośrednio z „daru ZSRR”, zajmując pomieszczenia w Pałacu Kultury i Nauki: przez wiele lat piętra VI–IX wynajęte były dla Matematyki, Dziennikarstwa i Muzykologii.

Kuracje, objazdy i brygady żniwne

Jesienną i zimową Warszawę roku 1951/1952 sportretował Kazimierz Brandys w swej socrealistycznej powieści Obywatele. Droga jej bohaterów jest, oczywiście, drogą ku światłu i słońcu, którą pokonać muszą wśród przeciwności, aby wiosną i latem ujrzeć swe osiągnięcia w błyszczącym pejzażu nowego miasta i nowego świata. Brandys potrafił jednak, nie naruszając konwencji, oddać atmosferę błotnistych ulic i obwieszonych tramwajów ponurej Warszawy. Większość roku akademickiego studenci spędzali w takim właśnie mieście, pełnym wciąż ruin, słabo izolującym od przykrego klimatu, w przepełnionych i zarazem niedogrzanych akademikach i salach uczelni. Przewlekłe choroby były w tych warunkach częste, a niedojadanie i złe ubranie sprzyjały szerzeniu się tej, której najbardziej się bano: gruźlicy. W 1953 r. badania kontrolne w akademikach warszawskich ujawniły około 250 osób w różnym stopniu dotkniętych gruźlicą. Nie było mowy o odizolowaniu ich wszystkich: półprewentorium na Bielanach, przeznaczone dla mieszkańców akademików, pomieścić mogło najwyżej 60 osób, zapewniając im, oprócz czystszego powietrza i lepszych warunków lokalowych, bezpłatne wyżywienie[368]. Władze zdawały sobie sprawę, m.in. dzięki raportom ZMP, że w akademikach mieszkają prątkujący i że stan zdrowia śpiących tam bez zezwolenia (oceniano ich liczbę w Warszawie na pół tysiąca) jest nieznany[369]. Zaangażowanie lekarzy, którzy w tych latach, pracując ponad siły, próbowali opanowywać sytuację pozostało w dobrej pamięci. Jednak środki, jakimi dysponowali, były niewspółmierne do potrzeb.

Oto w jakich warunkach działała uniwersytecka przychodnia dla studentów, której opieką objętych było dziesięć tysięcy osób (prócz studentów UW, ci z ASP, część z Akademii Medycznej i mieszkańcy dwóch akademików). Zajmowała ona w 1952 r. dwa „zawilgotniałe w wysokim stopniu” pokoje na parterze Domu Studenta – bez instalacji gazowej i wodociągowej! – w których działał gabinet internistyczny, dentystyczny i zabiegowy. „Pokój zabiegowy mieści się w gabinecie dentystycznym, zabiegi wykonuje pielęgniarka w kącie za szafą z lekami, albo na stole rejestracyjnym. W czasie nieobecności internisty przenosi się do gabinetu lekarskiego”. Internista przyjmował dziennie ponad pół setki pacjentów, dentyści przeprowadzali tyleż zabiegów. Pomoc dentystyczna pracowała dwanaście godzin na dobę. Dwie pielęgniarki wykonywały do stu zabiegów dziennie. Wyposażenie było elementarne. Internistki miały do dyspozycji dwa stoły i krzesła; dentyści – fotel, maszynę elektryczną, stolik metalowy i stołek, sterylizator i drobne instrumentarium[370]. Można sobie tylko wyobrazić atmosferę w tych pokoikach. Trzeba zarazem wziąć pod uwagę, że był to okres niewygasłej wiary w moralne powołanie oraz w etos pracy, wiary rozbudzonej pod wpływem strasznych doświadczeń, a swoiście podtrzymywanej w propagandowym świecie przedstawień, który wywierał pewien wpływ na bieżące życie. W sferze materialnej było to życie trudne. Warunki w przychodni uniwersyteckiej tylko to potwierdzały.

Chorych wysyłano na kuracje do górskich sanatoriów, wyrywając ich z niezdrowego powietrza sal akademikowych. Zdawało się to jednym z osiągnięć „nowej rzeczywistości”. Zdrowi zabiegali zaś o miejsca na zimowych wczasach studenckich w Czarniawie Zdroju czy obozach narciarskich w Karpaczu. Nic nie wiadomo o społeczno-politycznej selekcji wśród chorych; zdrowi podlegali jej niewątpliwie. Złożone podania były rozpatrywane pod tym względem, pierwszeństwo przyznawano młodzieży o robotniczym i chłopskim pochodzeniu, za błąd polityczny uznając wysłanie na wczasy „syna pułkownika policji państwowej”. Syn winien był odpowiadać za niewłaściwą przynależność ojca. Kwalifikacji dokonywało uniwersyteckie ZSP, decyzje zaś miały charakter warunkowy: o możliwości wyjazdu rozstrzygało pomyślne zakończenie przez studenta sesji. Przyjęci przechodzili badania lekarskie, dostawali skierowanie na wczasy i zwrot kosztów podróży koleją. Wczasy były darmowe, należało jedynie wnieść opłatę manipulacyjną 15 zł. Zrzeszenie pomagać miało w wypożyczeniach sprzętu narciarskiego. Sugerowało też uczestnikom zabranie instrumentów muzycznych. Czekała ich wielka przygoda: Zakopane, Szklarska Poręba, Karpacz. Choć skierowaniami do atrakcyjnych miejsc rządziły, prócz oficjalnych wymogów, różne wpływy i protekcje, wczasowy aspekt „rewolucji” zdawał się zyskiwać szeroką aprobatę. Latem, po dobrze zakończonej sesji, studenci mogli mieć nadzieję na Łagów, Warmię i Mazury, nadmorskie plaże[371].

Na wczasy jeździli wybrani. Doświadczeniem powszechnym na wielu kierunkach studiów były natomiast praktyki terenowe, należące do stałego, bronionego przed oszczędnościami programu. Wiele czasu na kursach i praktykach terenowych spędzali geolodzy. Jak wspomina Krzysztof Wrocławski, trzytygodniowy obóz na pierwszym roku, służący także selekcji studentów, nazywany był potocznie „dożynkami”. W 1955 r. w Chęcinach studentki ulokowano w byłym klasztorze, studentów w byłym więzieniu, by za dnia zabierać ich w grupach na ćwiczenia terenowe i odkrywki, z których wracając na obiad, studenci śpiewali na ciężarówce: „Panie szofer gazu, panie szofer gazu, panie szofer gazu-gazu!”. Wieczorami, mimo zmęczenia, kwitło życie towarzyskie na spacerach, a także w lokalnej knajpie[372]. Historycy sztuki jeździli na instruktywne wycieczki szlakami fasad, sklepień i ołtarzy, jak w maju 1955 r., gdy prowadzeni przez adiunkta i asystentkę objechali Kielce, Chęciny, Jędrzejów, Pińczów, Chmielnik, Szydłów, Kurozwęki, Staszów, Bogoryję, Klimontów, Koprzywnicę, Sandomierz, Opatów, Łagów, Górno i Bodzentyn[373]. Podobnymi szlakami podążali historycy, uzasadniając tę potrzebę wobec rektoratu, który zapewne uznawał ją za zbyt kosztowną. Trasy były bowiem długie. Objazd drugiego roku historii rozciągał się w 1955 r. na 1700 kilometrów[374]. Były to ważne doświadczenia. Studenci wraz z profesorami i asystentami mieścili się na drewnianych ławach pod plandeką ciężarówki, razem z nimi lokowali się w zgrzebnych wnętrzach schronisk, wraz z nimi szukali posiłku w zapadłych miasteczkach. Był to rys atmosfery Uniwersytetu. Wbrew wstrząsom społecznym i politycznym kultywowano tradycyjny dystans między kadrą a studentami. Zarazem, nie usuwając tego dystansu, wspólne pokonywanie przeciwności materialnych ocieplało charakter relacji.

Prace terenowe geologów czy objazdy historyków sztuki były przeżyciami towarzyskimi, kształtując studenckie więzi i przyczyniając się do krystalizacji relacji męsko-damskich. Tę funkcję spełniały niewątpliwie także innego typu wyjazdy, charakterystyczne dla epoki, mianowicie „wyjazdy w teren” i „brygady żniwno-omłotowe”. W takich akcjach występował różny stopień przymusu; niekiedy szukano chętnych, często wyznaczano po prostu grupy i sadzano na ciężarówki. „W teren” pchały studentów ZSP i ZMP w ramach akcji łączności miasta ze wsią, których elementem musiała być pomoc przy zbiorach jabłek czy wykopkach w spółdzielniach i PGR-ach. Pomoc ta bywała uzupełniona misją indoktrynacji rolników indywidualnych. Grupy studenckie przekonywać ich miały o dobrodziejstwach kolektywizacji, krążąc od domu do domu. „Gospodyni przyjęła nas dyplomatycznie i przyjaźnie, udając, że nie wie, o co chodzi. Poczęstowała wodą, a może nawet mlekiem, wyraziła jakiś komplement, pogadaliśmy sobie na tematy bezpieczne i wyszliśmy, nawet słowem nie wspominając o jakichś spółdzielniach produkcyjnych” – zapamiętała uczestniczka akcji. Trudno ocenić, w jakiej mierze wspomnienie to jest reprezentatywne. Niewątpliwie takie wydaje się natomiast wspomnienie o wieczornych śpiewach przy gitarze[375].

Do „brygad żniwno-omłotowych” formalnie szukano ochotników, choć znając ówczesne realia można wątpić w dobrowolność udziału. W 1953 r. oczekiwano na 10.000 uczestników; zebrano niespełna 8000, w tym 1500 z Warszawy. Niezadowalający wynik tłumaczono słabością agitacji, a także „dość silnym oporem wroga”. Wśród brygad pracujących w PGR w województwie szczecińskim przodowali studenci warszawskiej Akademii Medycznej, wykonując 250% normy i otrzymując w nagrodę „piękny wieniec z kłosów”, wyróżnili się także studenci SGGW i Politechniki. Natomiast ci z Wydziału Dziennikarskiego UW nie wykonali norm i „mówiono o nich w PGR, że «przybyli odpoczywać». W święta nie chcieli iść do pracy i były próby strajku, który został stłumiony przez aktyw ZMP z UW. Nie prowadzili oni żadnej pracy politycznej, nawet z okazji 22 lipca nie zorganizowali akademii”. Chodziło zaś przecież o to, aby studenci stali się „agitatorami w wyjaśnianiu polityki naszej Partii i Rządu”. Tymczasem nie wykazywali postulowanej „aktywności w całokształcie życia politycznego i kulturalnego wsi”. Zapewne ów całokształt jawił im się odmiennie niż to wynikało z przedwyjazdowych „nastawień”. Zresztą wielu nie dostało obiecanych roboczych ubrań i butów. Niekiedy studenckie brygady wydawały się po prostu zbędne i wykonywały nieistotne prace, a PGR-y próbowały się ich pozbyć. Organizatorzy z ZMP zwracali uwagę na brak gazet i radia („w szeregu gospodarstwach studenci 26 VII nie wiedzieli o tym, ze w Indochinach został zawarty rozejm”), a także apteczek i możliwości umycia się, oraz na marne jedzenie. Donoszono o braku jarzyn, chlebie z margaryną i marmoladą na śniadania i kolacje, niesmacznych potrawach i „antysanitarnych warunkach” ich przyrządzania. W gospodarstwie Mieszkowo podawano „cuchnące, stare mięso, oprócz tego dawano gorzką, czarną kawę na śniadanie, na kolację chleb z marmeladą”. Niekiedy studenci porzucali pracę w proteście przeciwko jakości wyżywienia[376].

Nieplanowanym dzieckiem brygady żniwnej, pracującej we wrześniu 1953 r. w Gawliku koło Rucianego, był Studencki Teatr Satyryków. Jak wspominał Henryk Malecha:

Zjawiliśmy się: studenci z polonistyki, muzykologii i psychologii. Wieczorami rej wodził Henio [Olesiak] zwany „gitarą” – śpiewał piosenki, akompaniując sobie na tym instrumencie, a my wykonywaliśmy refreny. Podczas tego wieczoru wyłoniła się zdecydowana grupa towarzyska, która po zakończeniu turnusu postanowiła spędzić jeszcze kilka dni na jeziorach. Wystąpiliśmy też na wieczorze pożegnalnym jednego z turnusów wypoczynkowych PTTK w Rucianem. Przedstawiliśmy się jako grupa studentów wracających ze Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w Bukareszcie. Wczasowicze przyjęli nas dobrze.

Po powrocie do Warszawy zawiązano dalsze kontakty. Grupa się powiększała, zyskując patronat ZSP. Wiosną 1954 r. w świetlicy Domu Studenta ćwiczono pierwszą składankę To idzie młodość. Ukształtowała się grupa twórców, w większości urodzonych w latach 1930–1933 (Andrzej Jarecki, Witold Dąbrowski, Jarosław Abramow-Newerly, Andrzej Drawicz, Jerzy Markuszewski), która zostawić miała trwały ślad w kulturze polskiej[377].

Nakazy i opinie

„Wszyscy praktykanci stwierdzali, że nie posiadają zamiłowań pedagogicznych, jednak praktykę potraktowali poważnie, licząc się z możliwością otrzymania przydziału pracy do szkoły” – zapisano w jednym ze sprawozdań ze studenckich praktyk zawodowych[378]. Uwaga była znamienna: chciany czy niechciany, zawód nauczyciela przeznaczony był absolwentom większości kierunków uniwersyteckich. Przeznaczony przez państwo.

Nim wprowadzono w 1950 r. planowy przydział pracy, absolwenci sami się o nią starali. Mogli korzystać z pośrednictwa Bratniaka lub tablic ogłoszeń na UW. Można było się z nich dowiedzieć wiosną 1946 r., że Krajowa Rada Narodowa poszukuje absolwentów prawa lub ekonomii. W 1947 r. gimnazjum i liceum w Zawierciu zapytywało, „czy Obywatele nie byliby skłonni podać do wiadomości kandydatów do zawodu nauczycielskiego” wiadomości o etatach z pensjami 10 tys. zł miesięcznie. Liceum pedagogiczne w Bytowie zachęcało tzw. dodatkiem zachodnim do uposażenia, dobrymi mieszkaniami, możliwością „uzyskania mebli poniemieckich”. W 1948 r. inne liceum zapewniało, że „Kozienice są miejscowością o zdrowym klimacie, położoną wśród lasów sosnowych i jezior”[379]. Ten rodzaj zabiegów, współtworzących powojenny rynek pracy, ustać miał dzięki planowej działalności aparatu państwa, eliminującej przypadkowość, dającej absolwentom poczucie bezpieczeństwa, ale oznaczającej oddanie ich do dyspozycji administracji.

Od wiosny 1950 r., gdy przyjęto ustawę o planowym zatrudnieniu, student zyskać miał pewność, że czeka na niego miejsce pracy. Natomiast podejmowanie pracy w czasie studiów zostało uzależnione od zgody władz uczelnianych. Tworzyło to tendencję do wyłuskiwania przez uczelnie wybitnych studentów i chronienia ich przed wysłaniem w nieznane. Było też elementem kontroli politycznej. Gdy redakcje czasopism ZMP-owskich zwracały się o zgodę na zatrudnienie studentów, wątpliwe, aby robiono trudności. Zatrudnienie się w czasie studiów zmniejszało obawę przed apodyktyczną decyzją Komisji Przydziału Pracy, w ręce której dostawał się absolwent. Określała ona jego los wedle rozdzielnika, przysłanego z Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (PKPG), kierując go do pracy nauczycielskiej, przemysłu, administracji terenowej. Komisja podzielona była na sekcje wydziałowe, skupiające przedstawicieli kadry UW, delegatów ministerstw i instytucji, PZPR i organizacji młodzieżowych. Krótko rozmawiali oni z absolwentem i wypuszczali go w świat z druczkiem „Nakaz pracy nr...”, który określać miał jego najbliższe lata, lub – jak się nieraz okazywało – dalsze życie. „Czułam się jak niewolnica na targu”, wspominała zetknięcie z komisją w 1955 r. absolwentka polonistyki. Zamierzano ją skierować do izolowanej wioski, w ostatniej jednak chwili urzędniczka z Ministerstwa Finansów oświadczyła: „Ja biorę tę panią”. Trafiła do Technikum Finansów w obcym jej Kaliszu. Pracowała w nim do emerytury[380].

Po pięcioletnim zasiadaniu w komisji przydziału pracy profesor prawa podkreślał w czasach odwilży niechęć absolwentów do nakazów pracy. Nie doceniają dzisiejszych czasów – oceniał, przywołując „wręcz tragiczną” sytuację absolwentów przed wojną. Proponowano im zwykle dwuletnią aplikację bezpłatną. „A obecnie? Absolwent wchodzi na salę, gdzie odbywa się przydział pracy, i zaraz otrzymuje ofertę pracy płatnej (po przesłuchaniu co do stosunków osobistych i życzeń co do rodzaju pracy). Chyba trudno powiedzieć, że jest gorzej, a nie lepiej”. Nastroje pod salą są jednak jak najgorsze. Dominuje „korytarzowe szeptanie”[381]. Na polonistyce czy historii lękano się zwłaszcza „zsyłki” do szkoły czy wiejskiej biblioteki. „Prowadzono – wspomina Głowiński – spotęgowaną agitację, by samemu zgłaszać się do pracy w miejscach odległych i zabitych deskami”. Bywało w tym zresztą niemało hipokryzji. Zasłynął przewodniczący polonistycznego koła ZMP, który nawoływał w 1955 r. do przyjmowania etatów nauczycieli wiejskich, po czym wyjechał do Chin jako kierownik polskiego lektoratu na uniwersytecie pekińskim[382].

W komisji Wydziału Historycznego „wytworzył się nastrój «giełdy pracy», zarówno studenci, jak i przedstawiciele resortów uważali komisję za zło konieczne i jedni szukali najlepiej płatnych posad w Warszawie, drudzy odrzucali sobie absolwentów «jak piłki»” – oceniały władze partyjne w 1951 r. Komisje skarżyły się zaś na absolwentów przeświadczonych „o wszechpotędze wpływów ubocznych” i uznających protekcję za „argument jedyny i decydujący”. Gdy komisja „nie godziła się na ustępstwa”, absolwenci odwoływali się do prasy, ściągając nawet na obrady korespondentkę „Trybuny Ludu”. Komisje narzekały też na swą zewnątrzuniwersytecką obsadę. Na zebraniach zjawiali się coraz to inni przedstawiciele ministerstwa, a składane przez nich obietnice (zwłaszcza przydziału mieszkań) okazywały się nierzadko bez pokrycia. Ze swej strony Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego widziało problemy przede wszystkim w postawach komisji, skłonnych do kierowania się „osobistymi życzeniami” studentów, oraz do „autonomizmu” wobec władz uczelni[383].

Odstępstw od scenariusza nie można było uniknąć. Bardzo sztywny system przydziałów pracy, tworzony w murach „mincówki”, pompatycznego gmachu PKPG przy pl. Trzech Krzyży, pękał bowiem pod własnym ciężarem. Słane stamtąd rozdzielniki etatów, podstawa decyzji komisji, bywały nieadekwatne, spóźnione lub zbyt skąpe, co powodowało nawet zezwalanie grupom studentów na samodzielne szukanie pracy. Niekiedy instytucje zrzekały się przydziałów, zostawiając kandydatów na lodzie. Ten bałagan pomagał w wymykaniu się systemowi. Część absolwentów zwalniana była z obowiązku pracy (ostateczną decyzję podejmował minister) lub zyskiwała miejsce, na jakim jej zależało. Kilku młodych dziennikarzy mógł wziąć pod swe skrzydła warszawski periodyk sportowy (podpisali deklaracje, że nie oczekują na mieszkanie). Koleżanka mogła załatwić w Wałbrzychu atrakcyjne miejsca dla kilku osób. Gdy absolwentowi komisja dała pracę w Żarach, po „wielu prośbach, różnych argumentach i targach” udało mu się wywalczyć pozostanie w stolicy; pomogła specjalizacja – dziennikarstwo radiowe[384]. Komisje musiały brać pod uwagę stan zdrowia lub „stan poważny” (ciąża), a także małżeństwo. Pospieszna decyzja o ślubie lub zorganizowanie sobie ponurych zaświadczeń lekarskich bywały więc metodą uniknięcia „zsyłki”. W 1955 r. na 33 skierowania z Wydziału Historycznego tylko dwa były zgodne z rozdzielnikiem: reszta absolwentów miała już małżonka w Warszawie lub dzieci. Ponadto kierowniczka komisji zwracała uwagę na zły stan zdrowia młodzieży („gruźlica, choroby serca, żołądka, nerwów, wady wymowy itp.”), który sprawił, że czwartą część absolwentów skierowano do prac „mniej wyczerpujących nerwowo niż szkoła”, udzielono też odroczeń i zwolnień[385]. Na względy mogli również liczyć w latach odwilży wybitnie uzdolnieni studenci.

Dotyczyło to przede wszystkim młodzieży czynnej w ruchu młodych literatów, zwłaszcza członków zespołu Teatru Satyryków, dalej młodych poetów i dziennikarzy związanych z redakcjami niektórych pism, paru zamiłowanych dialektologów, kilku dziewcząt zwerbowanych do pracy nad książką dziecięcą w [...] wydawnictwach.

Ta wartościowa, jak podkreślała przewodnicząca komisji Wydziału Filologicznego, młodzież „jeśli nie na Komisji, to w wyższej instancji uzyskiwała [...] spełnienie swych życzeń, ale działo się to poza rozdzielnikiem”[386].

Komisje wykazywały, ku niezadowoleniu ministerstwa, pewną spolegliwość, zwracając uwagę na „zamiłowania” absolwentów czy ich związki z Warszawą. Bywały jednak bezwzględne, przekreślając realizowane już plany zawodowe. Wobec osób już zatrudnionych mogły zastosować formułę „pozostawienia w miejscu pracy”, ale równie dobrze spowodować zwolnienie[387]. Dochodziło do sytuacji dramatycznych. Oto zatrudniona w Bibliotece Narodowej kobieta otrzymała nakaz pracy w szkole na Kielecczyźnie. Komisja Wydziału Historycznego uznała, że zainteresowanie pracą biblioteczną „nie znalazło praktycznego wyrazu w toku jej studiów, a wielkie zapotrzebowanie w szkolnictwie poza Warszawą wymaga skierowania absolwentów w pełni dyspozycyjnych do resortu Oświaty”. Długa dyskusja z zainteresowaną, której przedstawiano „społeczne obowiązki, jakie ciążą na każdym absolwencie Uniwersytetu, nie dała rezultatu”. Absolwentka zwróciła się do Komisji Odwoławczej. Przekonywała ją 5 IV 1952 r., że musi pozostać w Warszawie, aby pracować nad magisterium. Zostało jednak „wyjaśnione”, że praca jest nieznacznie zaawansowana (co zainteresowana tłumaczyła koniecznością zarobkowania), że absolwentki nic z Warszawą nie wiąże (mimo zatrudnienia i obiecanego mieszkania); że Kielce mają dobre połączenia ze stolicą i Krakowem, że trzyletni przydział „pozwoli w praktyce sprawdzić jej zamiłowania”, że zaletą nauczycielskiego zawodu są długie wakacje, a stosunek państwa do nauczycieli dokształcających się jest życzliwy. Choć argumenty „odwołujące się do rozsądku i poczucia społecznego” nie dotarły do świadomości absolwentki, komisja podtrzymała poprzednią decyzję i powiadomiła o tym Bibliotekę Narodową, a nieszczęsną pouczyła o niemożności dalszego odwoływania się i skutkach karnych nieprzyjęcia nakazu[388].

Komisje stawały się także forum typowego dla stalinizmu opresyjnego „omawiania osób”, analizowania ich postaw i uwikłań rodzinnych. Korzystne oceny – „aktywny w pracy społecznej, dobry student” i osoba „pracowita (lojalna), raczej pozytywna” – kwalifikowały do pracy nauczycielskiej. Bywało, że przedstawiano wątpliwości co do „szczerości obecnej postawy” lub obserwowano, że absolwent „przeżywa okres przestawiania się ideologicznego”. Przeciwwskazaniem do pracy w szkole mógł być „słaby system nerwowy” i cechy osobowości, ale też obciążenia polityczne. W przypadku kobiety, której mąż został aresztowany, podkreślano, że „z mężem nie żyje od 1947”, co miało uwalniać ją od podejrzeń. Jedna z absolwentek historii sztuki wzbudziła czujność przedstawiciela Ministerstwa Kultury i Sztuki, który wyciągał różne „szczegóły biograficzne jej rodziny”, m.in. współpracę brata z ONR Falanga. Wypisano jednak nakaz pracy do Państwowego Instytutu Sztuki. Inny absolwent był niegdyś członkiem Konfederacji Narodu i pracował w „Tygodniku Powszechnym”, ale podkreślano, że przeszedł ewolucję polityczną, co uzasadnia przydzielenie go do resortu Kultury i Sztuki. Przedstawiciel tego ministerstwa uznał jednak, że absolwent nie nadaje się „ze względu na obcość ideol[ogiczną]” i zrezygnował z przydziału. Wobec człowieka opisanego jako „klerykał, publicysta katolicki” komisja wystąpiła o zwolnienie z nakazu pracy. Wielu marzyło o takim rozstrzygnięciu, jednak w tym wypadku oznaczało ono, że absolwent ma pozostać w enklawie katolickiej publicystyki, pozbawiony szans na pracę w instytucjach publicznych, co mogło się skończyć bezrobociem politycznym. „Obecnie obciążone konto polityczne daje często lepszą posadę, bo człowieka niepewnego nie chce się wysyłać na wieś, więc dostaje on lepiej płatną pracę w Warszawie” – konstatowano wszakże w apogeum stalinizmu[387].

„Omawianie osób” opierało się przede wszystkim na przygotowanych przez ZMP czy opiekunów roku charakterystykach. Uniwersytecki obieg dokumentów obciążony był opiniami personalnymi. Należały one do kluczowych dokumentów reżimu stalinowskiego; torowały drogę jednostce pnącej się w górę lub podążały za nią i ściągały w dół. Uczelnia, wielki ich wytwórca, ponosiła więc współodpowiedzialność za dalszy los absolwenta. Jeśli zmieniał on pracę, zobowiązany był złożyć ankietę, którą dział kadr starał się potwierdzić, wysyłając zapytania do jego Alma Mater. Standardowe zapytanie było poufnym pisemkiem, w którym zaznaczano, że chodzi o opinię „pod względem zawodowym, społeczno-politycznym i moralno-etycznym”. Mimo klauzul pilności uniwersyteckie młyny mieliły powoli i czas oczekiwania mierzyło się nieraz w miesiącach[390].

Przeważająca większość opinii tego rodzaju (wśród przejrzanych z lat 1954–1955, okresu spadającego napięcia ideologicznego) miała charakter formalny i dość zdawkowy. Jak się zdaje, autorom – zwłaszcza dziekanom lub kierownikom katedr – przyświecała zwykle zasada primum non nocere. Pisali o pilności w nauce, wynikach, życzliwości wobec kolegów. Odnotowywali, czy student był „zorganizowany”, dodając formułki w rodzaju: „Na roku cieszyła się opinią uspołecznionej studentki”; „Pracował na odcinku łączności miasta ze wsią”; „Pracowała przy redagowaniu gazetek ściennych”. Pojawiały się jednak bardziej złożone oceny: „Stosunek do obecnej rzeczywistości jest pozytywny, światopogląd – niemarksistowski”; „pozytywna, ale jeszcze niedostatecznie wyrobiona”; „była raczej słabą studentką i ZMP-owcem, jednak dość koleżeńska i pracowita”[391]. Niektórzy dziekani unikali oceniania postaw politycznych czy moralnych, wyręczając się opinią ZMP lub sugerując zwrócenie się do partii. Witold Doroszewski, opisawszy pochlebnie postępy naukowe absolwenta polonistyki, zbył inne kwestie: „Co do postawy społeczno-politycznej ob. ***, to, o ile wiem, jest on członkiem PZPR”. Niektórzy skłonni byli trzymać się zasad prawdomówności, nie ukrywając, że absolwent był miernym studentem lub popełniał nadużycia. To w realiach epoki mogło mieć różne skutki. Słabe postępy lub „niezorganizowanie” tłumaczono złym stanem zdrowia, trudnymi warunkami życia lub zgoła wiekiem: „Niezorganizowany, w życiu społecznym grupy nie brał żywszego udziału, co spowodowane było prawdopodobnie tym, iż ob. *** był znacznie starszym od kolegów swego roku (urodzony w 1927 r.)”. Ta opinia potwierdzała zresztą wyrównanie wiekowe ogółu. Biografie polityczne zajmowały czasem w opiniach więcej miejsca niż naukowe. Gdy Politechnika prosiła o charakterystykę pewnego studenta matematyki, dziekan opisał go jako wykazującego „szczere zainteresowanie matematyką”, lecz nacisk położył na sprawy inne:

Członek organizacji ZMP od 1949 r., b. aktywnie pracuje politycznie i społecznie od początku swych studiów (praca na terenie Hoteli Robotniczych, w ekipie łączności miasta ze wsią, w kampanii przedwyborczej do Sejmu PRL, obecnie zaś na terenie Dzielnicowego Komitetu Frontu Narodowego na Grochowie)[392].

Charakterystyki, które mogły zaszkodzić, wychodziły zwykle spod piór działaczy zetempowskich lub partyjnych. Oto opinia o absolwentce Prawa, przygotowana dla centralnego urzędu przez szefa wydziałowej PZPR. Scharakteryzował on osobę jako studentkę o dobrych wynikach, lecz „słabej opinii” w ZMP. Organizacja nie miała do niej zaufania. Mimo to absolwentka wystarała się o pracę w Instytucie Polsko-Radzieckim (który najwyraźniej nie wystąpił o opinię lub ją zlekceważył), gdzie także przyjęto ją w poczet kandydatów PZPR. „Zaznaczyć należy, że do Partii przyjmowali ją i rekomendowali ludzie nieznający jej z pracy uniwersyteckiej, oraz że nie zwrócono się po opinię na Uniwersytet Warszawski, która była bezwzględnie ujemna”. Dzięki jednak dobrej opinii z Instytutu kobieta podjęła studia drugiego stopnia na UW. Wtedy naruszanie dyscypliny studiów i lekceważenie pracy społecznej potwierdziło, że „do Partii przyjęta została znacznie przedwcześnie”. Był to rodzaj wewnątrzpartyjnej polemiki, wywołanej najpewniej rozdrażnieniem działaczy uczelnianych, z których opinią się nie liczono w IPR. Mogły tu mieć znaczenie także zatargi osobiste. Znamienne, że surową ocenę dopięto do zupełnie rzeczowej informacji dziekana[393]. Poważniejsze skutki mogła mieć opinia o byłym studencie historii sztuki, sporządzona dla szkoły aktorskiej w Krakowie, do której student ten starał się o przyjęcie. Szkołę interesowały zwłaszcza okoliczności usunięcia go z ZMP w 1953 r. Kierownik IHS donosił, że rzeczony „wykazywał wyjątkowo lekceważący stosunek do studiów”, a opiekun roku i koledzy „niejednokrotnie mieli okazję stwierdzić w rozmowach prywatnych i na zebraniach” jego „całkowicie niewłaściwą i aspołeczną postawę”. Przyczyną zaś usunięcia z ZMP było zatajenie faktu, „że ojciec przebywa za granicą”, oraz dwulicowość i zły wpływ na otoczenie[394].

Opinie były nieznane zainteresowanym i tym bardziej niepokojące. Dlatego ważnym znakiem zmian politycznych, jakie zachodziły w 1956 r., była decyzja koła ZMP polonistyki o ujawnieniu opinii kończącym studia z możliwością ustosunkowania się. Sytuację opisał w dzienniku Andrzej Krzysztof Wróblewski, ukazując zarówno koleżeńskie układanie się relacji w kole, jak poważne znaczenie przywiązywane do opinii, nie tylko dlatego, że mogły określić przyszłość. Ukazywały obraz własny w opinii kolektywu[395].

Odwilż

„Stosunek niektórych Obywateli Dziekanów do przekroczeń dyscypliny studiów jest bardziej liberalny, niż w roku ubiegłym” – w lutym 1954 r. ministerstwo udzieliło pismem okólnym reprymendy szkołom wyższym, z których docierały sygnały „znacznego rozluźnienia”[396]. Można to uznać za jeden z pierwszych sygnałów uczelnianej odwilży avant la lettre. Wynikała ona w tym stadium z zacinania się nader sztywnego mechanizmu, narzuconego szkolnictwu, i prób reakcji na spadającą w warunkach nadmiernego przymusu jakość kształcenia. W następnych miesiącach pojawiały się kolejne sygnały zmian atmosfery. Latem „w księdze dezyderatów UW pojawiło się masę podpisanych głosów studenckich na temat zakazu udostępniania czasopism 20-lecia: że «nowe średniowiecze», «wiedza dla wybranych» etc.”[397] Były to tylko początki procesu, który rozwinąć się miał w roku następnym, a był znamieniem częściowego fiaska ofensywy ideologicznej ZMP na uczelniach. Sam Związek zdradzał oznaki kryzysu, a wielu ambitniejszych studentów, w tym jego członków, nie mogło znaleźć już w sferze oficjalnej żadnych odpowiedzi na nurtujące ich problemy, przede wszystkim ogromny rozziew między propagandowymi obietnicami a rzeczywistością. Jednym z charakterystycznych odruchów było właśnie poszukiwanie wiedzy o niedawnej przeszłości. Jak wspominał po latach Jacek Kuroń, miejscem takich intensywnych starań była w 1955 r. Biblioteka UW. „W korytarzach, gdzie wychodziliśmy na papierosa, trwały nieustanne burzliwe dyskusje. Uzgadnialiśmy kierunki poszukiwań, relacjonowaliśmy lektury, wskazywaliśmy, gdzie, co można znaleźć”[398].

Z podobnych potrzeb zapewne wynikło na początku roku spotkanie w klubie pracowniczym, na którym słuchano wspomnień przedwojennych studentów UW. W atmosferze początków odwilży charakterystyczne były próby publicznego wyodrębnienia się mniejszych grup i wspólnot z rzeczywistości, poddawanej dotąd rygorystycznemu ujednoliceniu. Terenem wyodrębniania się ich były między innymi coraz liczniejsze spotkania publiczne, na których poruszano, początkowo ostrożnie, różne tematy objęte tabu. Rolę taką odgrywał Studencki Klub Dyskusyjny, który zbierał się właśnie w klubie pracowniczym. Znaczne emocje wywołały na początku 1955 r. dwie dyskusje, poświęcone „miłości w życiu studenckim”. Trudność, ale i atrakcyjność tematu wynikała z podwójnej grubości zasłony, jaką był okryty: zasłony pruderii tradycyjnej i zarazem nowej, narzuconej przez system blokujący możliwości ekspresji. Teraz właśnie w imię „rewolucyjnej” otwartości obyczajowej decydowano się rozmawiać na temat studenckiej miłości, a najbardziej zaangażowani czynili to zarówno w imię walki z przeżytkami kultury mieszczańskiej, jak z oficjalnymi „biurokratami myśli”, których niedługo młodzi buntownicy nazywać będą „prawicą”. Sala klubowa była „wypełniona po brzegi”. Co więcej, panowała (zdaniem korespondenta pisma uczelnianego) „atmosfera szczerości, wzajemnego zrozumienia, dużego taktu”, w której ujawniły się dwa zasadnicze stanowiska: marksistowskie oraz katolickie[399]. Był to niejako powrót do późnych lat 40., gdy otwarte manifestowanie tych stanowisk było jeszcze możliwe. Powrót ten przynosił wielu uczestnikom poczucie ulgi, a innym – otwarcie nieznanych perspektyw. Dyskutujący spotykali się bowiem na placu wymiecionym przez kilka lat z większości publicznie dostrzegalnych cech zróżnicowania społecznego i politycznego. Przy braku szerokiego spektrum poglądów ta nowa krystalizacja opinii miała charakter dość kontrastowy. Długotrwała konfiskata publicznego języka opisu świata czyniła próby jego indywidualnego opisania raczej nieudolnymi, ale zarazem świeżymi. Był to okres poszukiwania odniesień i zapomnianych pojęć, co uwidaczniało się w przywołanych już lekturach przedwojennych gazet, ale i tworzenia nowych w wykreowanej niewątpliwie przez ZMP atmosferze „marszu młodości”. Dostępny przekaz gazetowy, choć coraz bardziej złożony, był wciąż ostrożny, operując przede wszystkim budującymi lub służącymi przestrodze opowiastkami. Oto w okresie klubowej debaty o miłości można było czytać uświadamiające historyjki w rodzaju tej o Lenie, która „chodziła” z Waldkiem i przytulała się do niego na parkowej ławeczce „ukrytej w cieniu”. Skutkiem była ciąża. Niestety, Waldek, który miał „utartą opinię cynika i lekkoducha”, ulotnił się. Dziewczyna rzuciła studia: „Nie chce widzieć nikogo spośród dawnych przyjaciół, nie chce wrócić do tych, wobec których miała się jakoby – «zhańbić»”[400].

7. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie – pochód młodzieży na Marszałkowskiej, 1955 r.

Pod wpływem coraz większej śmiałości debat, a zwłaszcza publikacji tygodnika „Po Prostu”, rozszerzała się skłonność do naruszania tabu moralno-politycznego. Jej spontaniczną manifestacją było zachowanie młodzieży w Warszawie, ogarniętej latem 1955 r. zarazem wielką organizacją i wielkim rozprzężeniem Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów[401]. Zdarzenie, podobnie jak zrywająca z socrealizmem Ogólnopolska Wystawa Młodej Plastyki w Arsenale, pozostawiło ślad w świadomości. Sam przyjazd do Warszawy 30 tys. gości zagranicznych, których na stałe przebywała w mieście garstka, wywołał wielkie wrażenie i rozmaite konsekwencje społeczno-obyczajowe. W drugiej połowie 1955 r. klimat życia publicznego zdawał się zmieniać z miesiąca na miesiąc. „Trybuna Uniwersytecka” wydrukowała w grudniu 1955 r. wiersz studenta polonistyki Romualda Kłosiewicza Miłość, zawierający takie oto strofy:

Moja miłość jest socjalistyczna,

Historyczno-deterministyczna,

A jaka przy tym partyjna –

Partyjno-prostolinijna.

Dla mnie miłość nie ma tajemnic,

Znam tajniki miłosnego szału.

Coś niejasne? – wszystko rozciemni

Sto dwudziesty tom Kapitału!

Podobnych wierszy drukowano w tym okresie więcej. Niezależnie od ich wartości artystycznej i głębi przesłania, były one odbierane jako świadectwa postępujących zmian, naruszających symboliczną spójność przekazu ideologicznego. Uniwersytet Warszawski znajdował się w ich centrum, bowiem proces odwilży najintensywniej zachodził blisko centrum władzy – zbudowana w latach stalinizmu monocentryczna struktura państwa funkcjonowała nadal. W Warszawie znajdowało się „Po Prostu”, do którego pisano z całego kraju w nadziei, że periodyk ma potężne wpływy[402]; w Warszawie działał STS, którego występy przyciągały rosnącą uwagę. Także dlatego, jak wspomni Karol Modzelewski, Uniwersytet „odbierał sygnały zmieniającej się atmosfery jak czuły barometr”[403].

1956–1968: „Postępująca stabilizacja”?

„Sprawa jest niemal anegdotyczna”, powiadał w Sejmie Julian Hochfeld wiosną 1956 r. Profesor UW, poseł, dawny działacz socjalistyczny, przyjął ton nieznany do niedawna na tej sali. Parlament był fikcyjny, lecz teraz można w nim było mówić swobodniej i o rzeczach ważnych. Anegdotyczna była zaś dla Hochfelda sprawa odbudowy Uniwersytetu, którą nazwał też „wielkim skandalem”: niedokończone gmachy, złe warunki pracy, wstyd wobec gości, których prowadza się „brudnymi zakamarkami, wśród śmietników i gruzów, po błocie i prowizorycznych schodach drewnianych”. Przeciwstawiał niestarannie i ospale odbudowywany kompleks UW luksusowym budynkom Rady Państwa[404]. Było to charakterystyczne dla odwilży. Ogromne niezadowolenie społeczne skupiało się na przywilejach aparatu władzy. Około 1955 r. dopuszczano publiczną krytykę apanaży administracji, zwłaszcza służbowych limuzyn, zestawianych z przepełnionymi tramwajami, oraz okazałych siedzib instytucji – „biurowców”, jak je zaczynano nazywać – tworzących kontrast z opłakanymi warunkami mieszkaniowymi.

Chociaż rzeczywiste centrum władzy znajdowało się w Domu Partii, w dopuszczalnych granicach mieściła się raczej krytyka biurokracji państwowej. O niej więc, a nie o ideologicznym i partyjnym dyktacie, wspominał poseł Hochfeld. Surowo ocenił stan szkolnictwa wyższego, poddanego dyspozycjom ministerstwa, które zresztą też nie miało wpływu na decyzje centrum gospodarczego: PKPG, komisji płac i etatów. Wszechmocne te instytucje odpowiadać miały za spadek poziomu życia tzw. pomocniczych pracowników nauki. Wskaźnik ich płacy wynosił w stosunku do 1949 r. 170, lecz wskaźnik cen żywności osiągnął 213, co utrwalało niedostatek, mierzony dochodzącym do 75% udziałem wydatków na żywność w budżecie domowym młodego naukowca.

Przyjrzyjmy się – mówił Hochfeld – temu budżetowi; wkalkulowano weń koszt wyżywienia raczej marnego, głównie stołówkowego, koszt miesięcznego biletu tramwajowego, koszt mieszkania w wysokości 30 zł (gdy – nawiasem mówiąc – są osoby, które za prywatnie podnajmowany kąt muszą płacić po 250 zł), koszt prania, bielizny, papierosów i zapałek, składek, drobnych zakupów i reperacji, koszt zniżkowego biletu do kina i teatru, koszt prasy. I to wszystko – oczywiście na jedną samotną osobę. A razem wynosi to 1053 zł 60 gr, podczas gdy uposażenie asystenta wynosi 880 zł. Uposażenie zatem nie pokrywa najbardziej skromnego budżetu wydatków, który właściwie nie przewiduje ani potrzeby ubrania się, drogiej potrzeby – ani zakupu książek, czy – mój Boże! – wypicia raz na tydzień filiżanki czarnej kawy, ani żadnych innych ekstrawagancji. Jeśli zaś młodemu człowiekowi przyszedłby do głowy niewczesny pomysł ożenku i na przykład spłodzenia potomstwa, wówczas biada mu![405].

W ten sposób można było publicznie mówić o sprawach nauki wiosną 1956 r., nie wskazując wszakże innych odpowiedzialnych niż anonimowa „biurokracja”. Pisano coraz ostrzej w „Po Prostu” czy „Trybunie Uniwersyteckiej”. Ożywiały się gabloty z informacjami, jakie dostrzegał po lewej stronie wchodzący przez główną bramę UW. Po prawej, w cieniu drzew tak starych, że „korzeniami swymi rozsadzają płyty chodników”[406], widział oznakę kryzysu, o jakim opowiadał Hochfeld: ślepy mur, odgradzający martwy dziedziniec Domu Studenta ze skorupami oficyn pozbawionych dachów. Niemal dekadę wcześniej Bratniak rozpoczął odbudowę dawnego szpitala św. Rocha. Następnie jego ufundowaną w dużej mierze ze składek gotową część frontową przejęły organizacje studenckie „nowej rzeczywistości”. Działacze ZMP i ZSP oglądali z okien zrujnowane oficyny. W głębi, pomiędzy nimi a Gmachem Pomuzealnym, mieściła się w parterowym budyneczku inna emblematyczna instytucja: stołówka studencka. Prowadzona przez „Społem”, kojarzyła się z lichymi obiadami, wyszczerbioną zastawą i ogromnymi kolejkami. Podobnie jak w przypadku sąsiednich ruin, i tutaj „nikt nic nie mógł”. Działanie zależało od zewnętrznych dyspozycji ministerstw i sieci dystrybucji, kredytów i „mocy przerobowych”. To, że 11 lat wcześniej studenci jedli pierwsze posiłki wśród ruin, trzymając talerze w rękach, przestawało być punktem odniesienia. Pozostawała nim raczej względna samorządność pierwszych lat powojennych i ówczesne nadzieje, w ogromnej mierze zaprzepaszczone. Przywoływanie doświadczeń pionierów odbudowy, chroniących się zimą 1945 r. w gmachu BUW, nie mogło zastąpić analizy obecnego stanu Biblioteki. Za jej szlachetną, porośniętą dzikim winem fasadą kryły się ogromne problemy z pomieszczeniem księgozbioru i fatalne warunki pracy. Spoza sąsiednich gmachów wyzierały nieotynkowane kształty odbudowywanego Auditorium Maximum. Obok znajdowało się pustkowie, czekające na budowę Pedagogiki, symetrycznego wobec już istniejącego, stylizowanego na klasycyzm budynku Polonistyki. W róg dziedzińca wkomponowano domek stołówki pracowniczej podparty szkarpami, o wysokim, czerwonym dachu.

W owym czasie teren uniwersytecki zwrócony był w sensie społecznym na zachód (Krakowskie Przedmieście) i południe (ulice Sewerynów i Bartoszewicza, mieszkania profesorskie). Jeśli studenci zapuszczali się na stronę wschodnią, pod skarpę, na której wznosiły się gmachy uczelniane, to nie w celach ściśle naukowych. Do muru otaczającego ogród uniwersytecki były tam poprzylepiane „jaskółcze gniazda”, jak nazwał Stanisław Niewiadomski bieda-domki, które cechowały

blaszane rury kominów i różnokolorowe drzwi poznoszone tu z całego Powiśla. Z krzywych, wybrzuszonych ścian zerkały na intruzów dziesiątki okienek o dziwacznych kształtach i najrozmaitszych rozmiarach. Te autentyczne ludzkie mieszkania [...] połatane były i ogacone od zewnątrz czym się dało: deskami, papą, workami, posklejane gliną, wapnem, kitem[407].

8. Wydział Neofilologii UW przy ul. Browarnej

Skupiska podobnych siedzib ciągnęły się, pośród gęstych chwastów, ku ulicom Browarnej i Lipowej. Posiadacze gołębi „bujali” tu swoje stada. Na łączkach biwakowano i pito. „Wymykałem się [...] z co bardziej nudnych ćwiczeń czy wykładów i szedłem na skarpę za Pałacem Kazimierzowskim. Patrzyłem stamtąd na ulice i domy Powiśla” – napisze Marek Nowakowski, wspominając stalinizm na UW, gdy świadomość duchowego „zaplecza”, jakim była dlań autentyczna, ludowa Warszawa, pozwalała mu znosić obmierzłe rygory publicznego życia[408]. Na początku lat 60. wzniesione zostanie osiedle przy ul. Browarnej, w którym mieszkania otrzyma wielu pracowników UW, zaś w miejscu dzikiej osady powstanie park z betonowym oczkiem wodnym[409]. Kilka lat później na rogu ul. Lipowej zostanie zbudowany gmach Neofilologii. Zarysuje się stała trasa studentów i pracowników w dół i w górę skarpy.

Z Krakowskiego Przedmieścia można było dotrzeć komunikacją publiczną do innych obiektów uniwersyteckich: do Pałacu Kultury, na ul. Hożą, w Aleje Ujazdowskie, na Pole Mokotowskie. W tym ostatnim miejscu powstać miał „mokotowski trójkąt nauki”, rodzaj miasteczka uczelnianego, rozłożonego wokół budowanego gmachu Geologii, pomiędzy ulicami Grójecką, Żwirki i Wigury, Wawelską i Nowoopaczewską (dziś Bitwy Warszawskiej). Znaleźć się tam miały wydziały matematyczno-przyrodnicze i filia BUW. Kompleks naszkicowano w duchu umiarkowanego socrealizmu: kamieniem obłożone gmachy o wewnętrznych dziedzińcach, tarasy ze schodami, wysokie kandelabry. Wizja nie ziściła się. Z „trójkąta nauki” władze urbanistyczne zrezygnowały w 1958 r. Powstać miały do połowy następnej dekady funkcjonalne budynki Chemii Jądrowej i Fizyki, pozostałe plany były niejasne, ku wyczuwalnej irytacji rektoratu[410]. Do końca lat 50. udało się natomiast w pełni ukształtować staroświecki zespół przy Krakowskim Przedmieściu. Znikły z niego ostatnie ruiny. Paradoks polegał na tym, że dramatyczna i trudna dekada, pełna zagrożeń dla samej istoty Uniwersytetu, była dekadą przywrócenia do życia tego właśnie zespołu, którego ozdobą był Pałac Kazimierzowski o stylizowanych salach, ozdobionych portretami rektorów; zespołu symbolizującego uczelnianą tradycję i autonomię. Chodząc wśród tych gmachów, kanadyjska dziennikarka uległa w 1961 r. wrażeniu, że tu właśnie odbija się cywilizacja kraju. Nasunęło jej się zdanie: „Polska, ostatni bastion Zachodu”[411].

Destalinizacja na UW

„Bardzo żałuję, że moje studia przypadły na taki martwy i bezpłodny okres w historii UW” – pisała wiosną 1956 r. uczestniczka ankiety dla studentów ostatniego roku Wydziału Filologicznego. Większość surowo oceniła poziom zajęć oraz ich upolitycznienie. Zrobili to, choć ankieta nie była anonimowa: do arkusza odpowiedzi załączano opinie o studencie, przygotowane przez organizatora grupy i opiekuna roku. Były na ogół krótkie i pozytywne. Powtarzało się w nich stwierdzenie o wyłączeniu się studenta się z „działalności społecznej” na wyższych latach, czyli w okresie osłabienia naporu ideologicznego. W tej atmosferze mogły się manifestować stanowcze oceny. „Obecne studia w znikomym stopniu przyczyniają się do rozwoju intelektualnego” – oceniała studentka. „Naprawdę źle przemyślane”, pisał jej kolega. Inna osoba twierdziła (w języku prasy), że cechowało je „szkodliwe szkolarstwo”. Krytykowano dyscyplinę studiów, zmuszającą do „ogromnych, a mało efektywnych wysiłków” i sprzyjającą wybiciu się „średniactwa”. Jeden ze studentów pisał, że pierwsze dwa lata studiów były „koszmarne”, a cechowało je

staranne niszczenie wszelkich indywidualnych zainteresowań, przedmioty tzw. ideologiczne na poziomie więcej niż prymitywnym, instytucja opiekunów roku i grup działająca na zasadzie „dam klasowych” (w podwójnym znaczeniu tego przymiotnika) itd. itd., rzeczy powszechnie znane[412].

Podobne rzeczy głoszono publicznie, zatem wpisy w ankiecie nie były już aktem wielkiej odwagi. Wiosną 1956 r. można było czytać w „Trybunie Uniwersyteckiej” o „antyinteligenckim systemie studiów”, małej wiarygodności ZMP, braku publikacji zagranicznych, złym systemie stypendialnym, ogólnym ubóstwie[413]. W pochodzie pierwszomajowym grupa studentów UW niosła „nieuzgodniony” transparent „Precz z dyscypliną wykładów”, zaś przed trybuną honorową skandować zaczęła: „Czy wyniknie coś dobrego z mianowania Żółkiewskiego?”[414]. Fala krytyki narastała od 1954 r., częściowo wskutek odgórnie reżyserowanej liberalizacji, częściowo spontanicznie, dzięki postępującej dekompozycji systemu władzy.

Momentem przełomowym był na UW 25 III 1956 r., gdy „tajny referat” Chruszczowa omówiony został na zebraniu aktywu zetempowskiego. „Na sali kompletna cisza” – zapisał Andrzej Krzysztof Wróblewski, przewodniczący koła ZMP polonistyki. Potem nastąpiła chaotyczna i ostra dyskusja. Aktywiści mieli bowiem „informować młodzież” o treści referatu, którego tekstu nie otrzymali. Sala wyłoniła delegację, która miała się udać do KC z żądaniem pełnego ujawnienia referatu. Ten sposób postępowania był charakterystyczny dla odwilży jako wyraz nieufności wobec struktur pośrednich między „masami” a centrum władzy. Centrum należało bezpośrednio informować i wywierać na nie nacisk. Sama procedura wyłaniania delegacji świadczyła zaś o łaknieniu „autentycznych wyborów”, przez co rozumiano wybory niekontrolowane. Spontaniczne wskazanie kandydatów i głosowanie dawało poczucie autonomii. „Jak swobodnie się oddycha! Jak inne jest to zebranie od czytanego z kartki!” – entuzjazmował się Wróblewski, sam wybrany do delegacji, obok wiceprzewodniczącego ZMP Bonawentury Chojnackiego i studenta romanistyki Jacquesa Birnberga. Następnego dnia w KU PZPR próbowano ich tonizować, ale poczucie posiadania mandatu społecznego dodawało „wybrańcom” pewności siebie. Po południu przyjęci zostali w Domu Partii przez sekretarza KC Władysława Matwina, który, wyczerpany przyjmowaniem wielu podobnych delegacji, paląc wawele pod portretem Stalina, stawiał czoła oczekiwaniom, by „wszystko było jawne”. Kilkanaście dni później, 12 IV, odpowiadać na nie musiał w murach UW. Na spotkaniu stawić się mieli aktywiści PZPR i ZMP, ale termin był publiczną tajemnicą i zebrał się tłum. Przez wiele godzin żądano „praworządności” i atakowano centralny aparat władzy. Matwin tracił panowanie nad sobą, co tylko zagrzewało publiczność, „kopiącą” sekretarza do północy[415].

Tego rodzaju zdarzenia wywracały porządek rzeczy. Dawały poczucie podmiotowości, zwłaszcza aktywnej grupie, która określała się jako „młodzież rewolucyjna”. Byli to przeważnie działacze ZMP, dążący do budowy na jego gruzach nowej organizacji, nie traktowanej jako agent władz centralnych, lecz siła autentyczna, przywracająca sens ideowemu zaangażowaniu na rzecz przemiany świata. W maju 1956 r. tego rodzaju grupa zdominowała ZMP-owską reprezentację UW, wybraną na krajową naradę aktywu studenckiego, która zdecydować miała o przyszłości organizacji. Dynamika zdarzeń wymykała się jednak planowaniu.

Uniwersyteccy delegaci – wspomina jeden z nich, Karol Modzelewski – okazali się grupą zwartą, złożoną z ludzi zbuntowanych i zdeterminowanych, którzy bez trudu przejęli lokal, pieczątkę i firmę rozpadającego się Zarządu Uczelnianego ZMP. Zyskaliśmy w ten sposób oficjalną platformę dla prowadzenia działalności w naszym własnym mniemaniu rewolucyjnej[416].

Jej celem było budowanie niezakłamanej postaci socjalizmu, rozumianego przede wszystkim jako samorządność załóg zakładów pracy. Zgodnie z marksistowskimi założeniami, „rewolucjoniści” przywiązywali kluczowe znaczenie do świadomości i aktywności klasy robotniczej, z którą starali się nawiązać kontakty, zwłaszcza po doświadczeniu czerwcowej rewolty poznańskiej. Przedstawiciele uczelnianego ZMP (Krzysztof Pomian, Andrzej Garlicki, Jacek Kuroń i Bogdan Jankowski) spotkali się latem z Lechosławem Goździkiem, wybranym wbrew woli zwierzchnich władz partyjnych szefem organizacji PZPR fabryki samochodów na Żeraniu. Następnie Modzelewski został stałym emisariuszem, aby na co dzień „animować dyskusje z młodzieżą robotniczą”. Temperatura tych dyskusji rosła.

„Rewolucjoniści” określali stalinowską część aparatu mianem „prawicy” i przygotowywali się do politycznej konfrontacji. Jej narzędzia należały do znanego arsenału ZMP, lecz zyskiwały walor autentyczności. Podstawowym było wielkie zebranie, na którym ujawniały się zasadnicze stanowiska, „rewolucjoniści” zaś liczyć mieli swe siły i prowadzić do przełomu ideowego wśród „mas”. Zebrania takie przyjmowały w październiku 1956 r. postać wieców, na których objawiali się liderzy, szukający kontaktu z tłumem. Dla trenowanych przez lata na oficjalnych masówkach uczestników były to zjawiska niebywałe. Zdawały się otwierać epokę wolności. Oto na zetempowskim wiecu studenckim 9 X obecni byli przedstawiciele warszawskich załóg robotniczych, w tym Goździk. Żądano jawności w życiu publicznym, zmian w kodeksie karnym, ograniczenia cenzury. Zapowiadano powołanie Uniwersytetu Robotniczego, który tworzyłby więź inteligencji z masami pracującymi[417]. Równocześnie swą rolę odgrywały gazetki ścienne, już nie osławione „błyskawice”, lecz pełne bieżących komentarzy gabloty, które gromadziły tłumy – jak te u bramy UW. Pojawiały się w nich wezwania do solidarności z Węgrami. Studenci masowo uczestniczyli w zbiórkach pieniędzy, darów i krwi dla powstańców. Wyrażać się w tym miała solidarność ludów walczących o wyzwolenie narodowe i społeczne. Wpajane przez lata hasła zdawały się nagle ożywać i kierować przeciw obracającej nimi dotąd „prawicy”.

„Rewolucjoniści” zdawali się nie przyjmować do wiadomości istnienia autentycznej prawicy, lub może postrzegali ją, jak dotychczas, w kategoriach przeżytków dawnego świata. W każdym razie najważniejszym wrogiem byli dla nich staliniści, gdy dotychczasowy propagandowy „wróg” nie wydawał się bardzo istotny. Nastąpiły jednak pamiętne publiczne spory Jacka Kuronia ze studentem prawa Przemysławem Górnym, który owego „wroga” reprezentował z wielką odwagą. „Nigdy nie miał knebla na ustach i walił bez ogródek, co myślał, wszystkim bez wyjątku” – wspominał Marek Nowakowski, dodając, że Górny „miał pewnego rodzaju wariackie papiery” i „najbardziej zatwardziali politrucy pierzchali jak zające, żeby nie słuchać obrazoburcy”[418]. Reprezentował on tradycję, która miała być na zawsze starta z powierzchni życia: tradycję endecką. Pewien odłam studentów był z nią emocjonalnie związany, zaś pojawienie się kierowanego przez Górnego Związku Młodzieży Demokratycznej, który miał koło na UW, ułatwiło krystalizację poglądów. Związek, jak sama nazwa wskazywała, poszukiwał modus vivendi, nie mogąc wyrażać ostro antykomunistycznych nastawień, i musiał przyjąć parasol Stronnictwa Demokratycznego. Historia ZMD trwała jednak tylko kilkanaście tygodni, do wymuszonego rozwiązania na początku 1957 r. Część działaczy podjęła decyzję o zejściu do podziemia, tworząc Ligę Narodowo-Demokratyczną (ta nazwa lepiej już przylegała do treści ideowej), która prowadziła pracę intelektualną, opartą zwłaszcza na interpretacji pism Konecznego, do początku lat 60., gdy została rozbita przez policję polityczną, a jej przywódcy skazani w niejawnym procesie pośród ciszy „małej stabilizacji”[419].

Rewolucyjny Związek Młodzieży, ugrupowanie „rewolucjonistów”, miał żywot dłuższy niż ZMD, jednak nie tak bardzo, jak by to mogła sugerować jego ideologia, bliska oficjalnie wyznawanej wizji świata, oraz wielkość, zupełnie nieporównywalna z ZMD. Rozrósł się on do ogólnokrajowej organizacji, grupującej około 20 000 osób. Jego emanacja uczelniana, Polityczny Ośrodek Lewicy Akademickiej, została zlikwidowana wiosną 1957 r., zaś z całym RZM władze poradziły sobie, wtapiając go w nowo powstały Związek Młodzieży Socjalistycznej (ZMS), wewnątrz którego szybko stracił kontury[420].

* * *

Nim wszystko to nastąpiło, odbyła się 1 X 1956 r. inauguracja roku akademickiego, niezwykła na tle wcześniejszych. Nie dlatego, że miała miejsce w oddanym niedawno do użytku Auditorium Maximum. Wbrew rewolucyjnym nastrojom przybrała postać nader konserwatywną, ale konserwatyzm ten był znakiem emancypacji. Była pierwszą po wojnie, którą otwierał rektor odziany w gronostaje, wkraczając do sali za pedlem dzierżącym złote berło, w orszaku złożonym z dziekanów w togach z kołnierzami o tradycyjnych barwach wydziałowych. W sali zawieszono, jak przed wojną, napis: Quod felix faustum fortunatum – que sit. Temat inauguracyjnego wykładu Stanisława Śliwińskiego „Praworządność i zabezpieczenie praw obywateli w polskim procesie karnym” miał specyficzne znaczenie, trwały bowiem procesy uczestników Poznańskiego Czerwca[421].

Tradycyjny ceremoniał wyrażał autonomię uniwersytecką, odzyskaną właśnie częściowo dzięki zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym. Nowelizacja z 10 IX 1956 r. rozbiła stalinowski model zarządzania uczelniami. Przywrócono wybieralność i kadencyjność rektorów. Statut nadawał minister, ale na wniosek Senatu, który – jak rady wydziałów – stawał się ciałem współrządzącym. Zmian organizacyjnych mógł dokonywać minister tylko po zaopiniowaniu przez Radę Główną, a niektóre mógł wprowadzać rektor. Stał się on przełożonym dyrektora administracyjnego: powoływał go i odwoływał. Stracił natomiast prawo przyjmowania na uczelnię osób bez matury. Jednocześnie zreformowano system przyjęć na studia, wyzwalając egzaminy spod ścisłego nadzoru ministerialnego: poszczególne wydziały przygotowywały tematy egzaminacyjne, co natychmiast ograniczyło ich upolitycznienie.

Studia na UW rozpoczęło 1596 studentów pierwszego roku (865 kobiet i 731 mężczyzn). Wśród nich 1371 dostało się w ramach egzaminu wstępnego (na 3404 kandydatów). Wśród przyjętych dominowała grupa o pochodzeniu inteligenckim (66,5%), pochodzenie robotnicze deklarowało 20,2%, chłopskie – 12,4%, „inne” – 0,9%. Niewielka część tych ludzi mogła zachować z najwcześniejszego dzieciństwa jakieś obrazy międzywojennej Polski (234 osoby urodziły się w 1935 r. lub wcześniej), większość sięgała świadomą pamięcią lat wojny (944 osoby z roczników 1936–1938 i 418 z rocznika 1939 i późniejszych)[422]. Były to ostatnie roczniki naznaczone zarówno piętnem wojennym, jak aktywnym przeżyciem stalinizmu; pierwsze zaś, które wchodziły na Uniwersytet uwolniony od radzieckiego modelu nadzoru i sterowania. Na Uniwersytet, który intensywnie przeżywał odzyskaną swobodę, starając się reorganizować, przywracać ciągłość zduszonych kierunków (socjologię uruchomiono w 1957 r.), weryfikować hierarchię autorytetów. Jak się zdaje, właśnie bogate doświadczenie osobiste kadry i studentów oraz poczucie gwałtownie powiększających się możliwości wyzwoliły energię zbiorową, jaka przez kilka lat jeszcze miała procentować i nadawać oblicze uczelni.

Rewolucyjna atmosfera Października była w istocie spełnieniem się zetempowskiej wizji zaangażowania na rzecz przemiany świata. Od chwili, gdy Gomułka rzucił tłumowi pod Pałacem Kultury: „Dość wiecowania!”, temperatura akcji politycznej obniżała się, a nadzieje aktywistów październikowych rozwiewały. Korzystano natomiast w pełni z „wolności od”. Już na początku 1957 r. niektórzy obawiali się, że skupienie na jazzie, balach i „szałowych klipsach” jest niepokojącą oznaką zastoju[423]. Studenci zaznaczali jednak swą obecność w przestrzeni publicznej nie tylko w taki sposób. Ambasador Francji obserwował ich zachowania w pochodzie pierwszomajowym 1957 r., rozpoczętym poranną szarpaniną milicji ze studentami, którym nie pozwolono nieść hasła: „Nie chcemy być absolwentami bez pracy”. Udało się natomiast ponieść, wśród oficjalnych sloganów, inne niepokorne żądania, m.in. „tablicę z napisem przeciwko cenzurze”. Świąteczny dzień kończył się jednak w atmosferze odprężenia: rodzinnych spacerów i picia kawy pod parasolami[424].

Jesienią 1957 r. oczywisty zdawał się już kres nadziei na emancypację polityczną. Zamknięcie „Po Prostu” wywołało bardzo gwałtowne zamieszki 2–5 X, z takimi epizodami jak wybijanie okien w gmachu KC PZPR, budowanie barykady na ul. Marszałkowskiej, próby linczu, a nawet strzelaniny. Zginęło dwóch demonstrantów, 79 trafiło na pogotowie; rannych zostało 95 milicjantów. Zatrzymano ponad pół tysiąca osób[425]. W pobliżu obiektów UW nie notowano jednak incydentów, a ministerstwo nie oczekiwało wprowadzenia żadnych rygorów w sytuacji „absolutnego spokoju w Uczelni”. Natomiast uniwersytecka PZPR wystosowała odezwę, w której uznała, że „pożałowania godnych zajść można było uniknąć poprzez szczerą rozmowę i dyskusję polityczną ze studentami, bez zastosowania wobec nich przemocy”. Odezwa miała charakter łagodzący, bez śladu nowomowy[426]. Uczelnie poinformowano tylko o garstce aresztowanych studentów: 23 z Politechniki, 3 z SGGW i 12 z UW. Ta ostatnia grupka składała się z czterech studentów prawa, po dwóch z historii, filologii i geologii, po jednym z matematyki-fizyki i pedagogiki. Tylko wobec dwóch z nich sformułowano akt oskarżenia (napaść na funkcjonariusza), a skazano (na 3 lata więzienia) jednego, z filologii, który miał nogą od krzesła uderzać w hełm milicjanta. Grupa skazanych studentów warszawskich liczyła 7 osób[427]. Jak na gwałtowność zajść oraz cechy systemu politycznego PRL były to konsekwencje niezwykle łagodne. Kontekst wydarzeń zdawał się jednak poważny. Oznaczały one kres nadziei na emancypację polityczną.

Korzystano jednak w środowiskach studenckich z realnej emancypacji kulturowej. Otworzył się kilkuletni okres rozwoju klubów, teatrów i kabaretów. Stanowiły one enklawę oddziałującą na szersze grupy społeczne, a świadczącą o witalności młodszych pokoleń, w okresie stalinizmu kanalizowanej przez opresyjny system. Wysyp talentów, jaki nastąpił w studenckim życiu kulturalnym, był spektakularny. Wymienić wystarczy osobowości związane z klubem Hybrydy: Wojciecha Młynarskiego, Jonasza Koftę, Edwarda Stachurę, Michała Urbaniaka czy Tomasza Stańkę. Młoda kultura Polski popaździernikowej miała kilka ważnych znamion. Jej twórcami byli w dużej mierze ludzie, jak wyżej wymienieni, urodzeni po 1939 r. Cechowało ją sprzężenie z Zachodem, chłonięcie jego filozofii, muzyki, literatury, kinematografii, połączone z rodzajem ironicznego dystansu wobec rzeczywistości, właściwego pokoleniu, które wychowało się w cieniu wojny i stalinizmu. Odkrywając Sagankę i Bardotkę, neorealizm i egzystencjalizm, pokolenie to korzystało z liberalizacji polityki kulturalnej. W 1957 r. „wszyscy” czytali Witaj smutku. Powieść była „największym bestsellerem. Niemal literaturą polityczną. Sprawdzianem ideologicznej ewolucji czytelnika”[428]. Wiązał się z tym ogromny snobizm na przesiadywanie w kawiarniach i bywanie w klubach. Na mapie studenckiej Warszawy pojawiła się sieć znaczących punktów, określających wieczorne „trasy”. Hybrydy przy Mokotowskiej, Stodoła pod Pałacem Kultury, Manekin i Fukier przy Rynku Starego Miasta, pałacyk Zuga przy ul. Świerczewskiego, w którym działał STS. „Dziewczyny modnie uczesane, chłopcy w czarnych golfach. Pełno dymu od papierosów” – opisywał to ostatnie miejsce Budrewicz[429].

Czy był to obraz typowych aspiracji studenckich? Z pewnością nie. Raczej tych elitarnych, nierzadko trudnych do zaspokojenia z powodów materialnych (kluby), jednak publicznie widocznych i kształtujących wyobrażenia o dostępnym zakresie swobody. Miały one wzbudzić zresztą pewne resentymenty, wygrywane przez aparat władzy dekadę później, w epoce stygmatyzacji „bananowej młodzieży”. Egzystencjalne mody i wtajemniczenia klubowo-prywatkowe, kształtujące rozmaite kręgi studenckie, były zarazem odbiciem powszechniejszego wśród młodego pokolenia marzenia o większej wolności – przede wszystkim kulturowej i ekonomicznej – której reprezentacją był mityczny Zachód. Z wielkim zainteresowaniem czytano relacje z podróży, którymi w latach 1956–1957 wypełniła się prasa. Czytelnik mógł się przekonać, że i wśród młodych są tacy, którym udało się sięgnąć mitycznego Paryża. „Po drodze była Norymberga i Stuttgart” . neony, banany itd.” – pisał autor studenckiego reportażyku. Sam zaś Paryż? Na bulwarze Saint-Michel

studenci i studentki zawzięcie flirtują i – co jest charakterystyczne dla Francji – całują się długo i namiętnie, nie zwracając uwagi na tłumy przechodniów (ci zresztą również odnoszą się obojętnie do takich zjawisk, a wyjątek stanowią tylko niektórzy cudzoziemcy z zazdrością niekiedy obserwujący takie pary).

Wokół placu Pigalle są natomiast strip-teasy, które można także „bezpłatnie oglądać na zdjęciach w witrynach kabaretów”[430]. Redakcja pisma studenckiego wiedziała, czym przyciągnąć czytelników.

Pojawiły się także możliwości zobaczenia tamtego świata naprawdę. Wiosną 1957 r. ZSP informowało o akcji „wymiany z zagranicą”. Selekcjonowano kandydatów, którzy musieli być członkami Zrzeszenia, mieć dobre stopnie, znać język obcy oraz cieszyć się „zaufaniem i sympatią koleżanek i kolegów”. Malkontenci twierdzili, że przesądza zaufanie i sympatia w konkretnym kręgu. Tym niemniej oferta wydawała się znaczna, zwłaszcza w zakresie wyjazdów do państw bloku (do NRD pojechać mogło 500 osób, do Francji 10 razy mniej[431]), choć dla przeciętnego studenta dość kosztowna (wyjazd do państw bloku wschodniego odpowiadał wartości najwyższego stypendium miesięcznego, 500–750 zł, zaś na Zachód zbliżał się do średniej pensji, ok. 1200 zł). Zdeterminowani byliby jednak skłonni zapożyczyć się, by odbyć mityczną podróż. Już kilka miesięcy później władze, obserwując „masowy pęd studentów do wyjazdów zagranicznych”, zarządziły surowszy dobór kandydatów, tzn. uzyskanie (wedle logiki nowomowy) ich „reprezentatywności” naukowej i moralnej. Odtąd wyjeżdżać mogli studenci figurujący na listach uzgadnianych między ZSP a ministerstwami szkolnictwa wyższego i spraw zagranicznych, zaś składane na 2 miesiące przed wyjazdem dokumenty zawierać musiały m.in. szczegółowe plany zużycia paliwa i żywności oraz dewiz[432]. Wciąż jeszcze zdawało się jednak, że otwarcie na świat jest trwałą „zdobyczą”.

„Wraca nowe”

Uczelnia otwierała się. W 1957 r. przyjęto pożyczki i dotacje z Zachodu, co dwa lata wcześniej trudno byłoby sobie wyobrazić. Fundacja Forda przekazała 80 tys. dolarów na książki, czasopisma i drobną aparaturę. Taż fundacja, obok British Council, Fundacji Rockefellera, uniwersytetów amerykańskich, rządu francuskiego czy Rady Miejskiej Paryża, wystąpiła jako dawca stypendiów dla pracowników UW. Sama ufundowała 14 stypendiów do USA, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii i Francji[433]. Były to w świecie nauki fakty o wielkim znaczeniu, pozwalające na odnowienie i nawiązanie kontaktów, dostęp do laboratoriów i książek, lecz także zobaczenie po latach Paryża czy też ujrzenie po raz pierwszy mitycznego Zachodu. W latach 1957–1958 panowała gorączka wyjazdowa, a nawiązane wtedy kontakty procentowały w następnych dziesięcioleciach, gdy pobyty humanistów w paryskiej École Pratique czy fizyków w CERN nabrały cech powtarzalności.

Uniwersytet zdawał się wracać do świata europejskich uczelni. Manifestacyjnym tego potwierdzeniem były uroczystości jego 150-lecia wiosną 1958 r. Pół roku wcześniej rektor zwrócił się do profesury, aby zaopatrzyła się w togi, w których wystąpi na jubileuszu. Szyć je miała doświadczona spółdzielnia krakowska, która wykonała już była togi dziekańskie i rektorskie dla UW. Zamówienia należało składać w organizacji związkowej, wpłacając zaliczkę 600 zł (pełen koszt 1850 zł) i podając swe wymiary i typ togi. Rękawiczki w odpowiednich kolorach rekomendowano zamawiać w pracowni Terlikowskiego przy ul. Hożej[434]. W czasie uroczystości największe wrażenie zrobiły wszakże szaty przedstawicieli uczelni zagranicznych.

Rewia średniowiecznych i XVI-wiecznych strojów. Niektóre togi i birety fantastycznie piękne. [...] Przepyszne twarze profesorów zagranicznych. Najpiękniejsze stroje przedstawiały uniwersytety: Hamburg, Praga, Genewa, Wiedeń. Wielu rektorów cudzoziemskich. Rektor z Istambułu był w todze białej ze złotowzorzystymi szlakami. Helsinki – plisowany cylinder i opończa purpurowa w rodzaju płaszcza kawalerów maltańskich. [...] Z państw „obozu socjalistycznego” tylko Polska, Niemcy (NRD – Berlin, Jena, Lipsk, Halle, Getynga) i Czesi byli w togach. Rosja, Bułgaria, Rumunia, Jugosławia, Chiny i Mongolia wystąpiły w marynarkach

notowała Maria Dąbrowska[435]. Jedną z „przepysznych twarzy” był John Kenneth Galbraith, ekonomista z Uniwersytetu Harvarda. Opisał on orszak rektorski, prowadzony oczywiście przez reprezentanta Sorbony – ceremoniał wywodzi się z tradycji paryskiego fakultetu medycyny – podkreślając wspaniałość uroczystości. Zauważył jednak, że nie wszyscy czuli się w niej na miejscu. Przedstawiciel uczelni mongolskiej wyraźnie speszył się, idąc obok Galbraitha i szybko odsunął: nie chciał być sfotografowany obok uczonego z Ameryki[436]. Scena była symboliczna; oddawała w pewnym stopniu niezmazane różnice dwóch światów i przypominać mogła, że – wbrew dekoracjom – Uniwersytet Warszawski znajduje się na wschód od Żelaznej Kurtyny.

Trwały jednak prace nad projektem nowej ustawy o szkolnictwie wyższym, pisanej „w duchu Października”. Przyjęta 5 XI 1958 r., już w okresie „odchodzenia od zdobyczy”, była próbą pogodzenia dążeń środowisk naukowych do autonomii i dążeń aparatu władzy do omnipotencji. Zniosła system kandydacki. Na nowo określiła priorytety szkolnictwa: na pierwszym miejscu badania naukowe, na drugim kształcenie pracowników nauki, na trzecim dopiero „kształcenie i wychowywanie kadr”. Wzmocniła Radę Główną, której większość miała odtąd pochodzić z wyboru. Statut uczelni uchwalał Senat. Zachowano wybieralność rektorów, aczkolwiek minister zyskał prawo sprzeciwu, mógł także odwołać rektora, jeśli ten nie wywiązywał się z obowiązków (należało do nich zapewnienie uczelni „socjalistycznego ducha”) oraz uchylać decyzje władz uczelnianych, jeśli „naruszały interes publiczny”. Zniesiono wzorowany na radzieckim system stopni, przywracając doktorat i habilitację, nadawane przez rady wydziałów. Zarazem akcentowano funkcję wychowawczą szkół wyższych oraz ich aktywne uczestnictwo w budowie socjalizmu[437].

Czy przepisy te, jak uznaje Karol Modzelewski, „zagwarantowały polskim uczelniom wyższym autonomię”?[438] Dawały raczej jej przesłanki. Normy prawne niewiele przecież w PRL gwarantowały, a ich przestrzeganie zależało od praktyki sprawowania władzy. Mowy nie było o wycofaniu się partii z nadzorowania życia uczelnianego, choć nadzór ten oddano w ręce ludzi Uniwersytetu. Przez kilka lat po 1956 r. napięcie pomiędzy lojalnością wobec środowiska a realizacją dyrektyw aparatu było niewielkie. Za Jerzym Holzerem napisać można o „swoistej partyjnej autonomii” UW w tym okresie[439]. Samo pojęcie autonomii szkolnictwa z trudem mieściło się w oficjalnym dyskursie. Już w okresie debaty nad ustawą w 1957 r. przestrzegano przed składaniem autonomii „nadmiernego hołdu” i sugerowano eufemistycznie, że spowoduje ona „nieracjonalny rozwój kontaktów z nauką obcą”, czyli z Zachodem (Kazimierz Kąkol), oraz że broniąc autonomii, „łatwo można popaść w atmosferę prywatnych interesów, a może i cechów wytwórczej uczoności hierarchii feudalizmu akademickiego” (Jan Legowicz)[440]. Były to poglądy zbieżne z tendencją przeważającą w centrum władzy. Już w momencie uchwalania ustawy było widoczne, że dalekie jest ono od uznania niezależnej roli inteligencji w życiu społecznym.

W kawiarniach mawiano, że „wraca nowe”. Wracało między innymi w wypowiedziach minister Krassowskiej. Głosiła ona w 1958 r., że uczelnie czynić winny ze studentów „chętnych budowniczych” socjalizmu i zalecała (a nie nakazywała, ponieważ uniemożliwiała to nowa ustawa) wprowadzanie dyscypliny studiów, dzielenie studentów na grupy, przywracanie – tam, gdzie zostały zniesione – funkcji opiekunów grup i lat, wszelako „wypełniając je odpowiednio nową treścią”. Tworząc grupy należy mieszać studentów, by zapobiegać „jednostronności klasowej”, nie rozbijając jednak „istniejących więzów, wynikłych z łączności terenowej, zażyłości towarzyskiej itd.”[441] Porównanie tych stwierdzeń z wypowiedziami Krassowskiej sprzed dekady ukazuje ogromną różnicę tonu i stylu, lecz zasadniczą ciągłość sposobu myślenia. W roku następnym władze partyjne zaleciły wprowadzenie na wszystkich kierunkach studiów kursu filozofii marksistowskiej i ekonomii politycznej. Znamienne, że proces ten jednak bardzo się przeciągał, wśród oporów środowiska, wspominającego „złe doświadczenia”, i dopełnił się dopiero w 1963 r.[442] Nie oznacza to, aby te zajęcia przypominały kursy ideologiczne z okresu stalinizmu, podobnie jak cała atmosfera studenckiego życia odległa była od mobilizacji i kolektywizmu „okresu minionego”. Oto w 1963 r., z powodu niedoboru podręczników, „studenci często pracowali kolektywnie, przygotowywali się do ćwiczeń grupowo, co nie zawsze sprzyja przyswajaniu sobie rzetelnej wiedzy” – donosił opiekun roku z rusycystyki[443]. Niczego podobnego nie napisałby za dawnych lat, gdy grupowość i kolektywizm były fetyszami. Sama jednak funkcja opiekuna roku, należąca do wynalazków z lat stalinizmu, porzuconych w 1956 r., po kilku latach była przywracana pod presją ministerstwa. Rady wydziałów, powołujące opiekunów lat i grup, robiły to jednak z oporami lub dość formalnie, argumentując, że nie chcą studentów „prowadzić za rękę”. Wynikało to zapewne także z niezadowolenia opiekunów, którym nie wliczano nowych obowiązków do pensum. Uniwersytet sugerował przy okazji ministerstwu, że skutecznym „środkiem wychowawczym” są raczej wycieczki studentów i kadry, połączone z seminariami, zatem pożądane byłoby zwiększenie kredytów na taką działalność[444]. W ten sposób odbywał się swoisty przetarg między UW a zewnętrzną administracją.

Równolegle jednak usztywniały się relacje polityczne. Komitet Warszawski piętnował w 1960 r. rewizjonizm objawiający się na Uniwersytecie, zwłaszcza na Wydziale Filozofii[445]. Dwa lata później omawiano na plenum KC „niesłuszne tendencje” w środowiskach naukowych, polegające na uchylaniu się od bojowej marksistowskiej polemiki, a nawet – zwłaszcza w naukach społecznych – uleganie „burżuazyjnej socjologii”. Przykładem miały być badania Stefana Nowaka nad studentami warszawskimi. Wywołało to publiczną debatę na temat domniemanej „ankietomanii”, czyli przywiązania socjologów do badań empirycznych. Powrócono do krytyki „uniwersytetu liberalnego”, kojarzonego ze zbyt ogólnym nauczaniem i wybujałym indywidualizmem profesorów. W referacie programowym na wspomnianym Plenum powrócono także do teorii Stalina (pomijając nazwisko jej twórcy): „Walka ideologiczna między kapitalizmem i socjalizmem nie słabnie i nie zanika, lecz zaostrza się i przyjmuje nowe formy”. Mogły jednak zabrzmieć na tym forum także inne głosy. Rektor UW protestował przeciw uogólnieniom na temat bezideowości studentów, podważał przekonania o zasadniczej roli „grup, opiekunów i rygorów w domach studenckich. Nie dowiemy się nic o młodzieży w ten sposób”. Tadeusz Kotarbiński wyjaśniał w pięknym językowo wystąpieniu, że ludzie nauki ulegają rzeczowej perswazji, nie lubią natomiast presji, co podchwycił Adam Schaff, robiąc aluzję do „spraw, któreśmy przeżyli”. Schaff sugerował jednak, że środowisko naukowe nie jest wzorem dbałości o swobodę dyskusji oraz że istnieją w nim „najrozmaitsze kliki i ugrupowania, które – gdyby ich nie trzymać na uwięzi – zadusiłyby jedne drugie”[446]. W tym czasie orkiestrowano kampanię prasową przeciwko „feudałom w nauce” oraz krytykowano domniemane pięknoduchostwo kadr uczelnianych i wynikającą z niego słabą sprawność kształcenia. „Opluto nas więc z dołu i z góry, od góry do dołu, moralnie i zawodowo” – notował Witold Kula[447].

Życie pracownicze

W marcu 1959 r. komórka związkowa na Wydziale Prawa wystąpiła z propozycją urządzenia na zapleczu Pałacu Kazimierzowskiego kawiarni na wolnym powietrzu. Działałaby ona wiosną i wczesną jesienią, wyposażona w mebelki kupione ze środków UW, funduszu Klubu Pracowników i pozyskane z uczelnianej „graciarni”, w instalację głośnikową, saturator, maszynki do lodów. Byłaby, jak pisano, miejscem pracowniczych garden party, muzyki i tańców. ZNP nie wykluczał obecności studentów. Każdy klient byłby ważny: urządzenie kawiarenki powiększałoby wpływy do kasy związkowej[448]. Nic nie wskazuje na to, by projekt został zrealizowany, ale sam fakt jego zaistnienia świadczył o zasadniczej różnicy atmosfery na Uniwersytecie w stosunku do nieodległych czasów, w których zabraniano pracownikom „przesiadywania w stołówce”.

Warszawska „kawomania” rzucała się w oczy przybyszom, którzy mogli dostrzec w niej oznakę ciągłości tradycji miasta. W 1956 r. kawiarnie były ośrodkami debat politycznych (zwłaszcza nieodległy od UW Nowy Świat), a pozostały areną życia towarzyskiego inteligencji, czy też „namiastką sfery publicznej”, jak o kawiarniach w NRD pisze Stefan Wolle. W Warszawie kawa zawierała wszakże więcej kofeiny[449]. Podawaną w Klubie Pracowników UW zachwalano jeszcze przed Październikiem jako najlepszą w mieście. W każdym razie była jedyną publicznie dostępną na terenie UW, na którym – poza stołówkami dla studentów i pracowników – nie było żadnych bufetów ani kawiarenek. Klub Pracowników przyciągał w okresie odwilży także coraz swobodniejszymi debatami. Tworzył scenę codziennych kontaktów w niezobowiązującej atmosferze. „Stoły przykryte szkłem, miękkie foteliki, najnowsze czasopisma, dyskretna muzyka. Pod oknem olbrzymi aparat telewizyjny, radio i adapter”. Formalnie dostępny był dla pracowników, lecz w informatorze uniwersyteckim dawano do zrozumienia, że studenci nie zostaną wyproszeni[450].

Klub był miejscem integracji społeczności naukowej UW, ale dla ogółu zatrudnionych znaczenie życiowo istotne miała stołówka pracownicza. Manewry wokół cen wydawanych w niej obiadów obrazują problemy socjalne zbiorowości. Pewna jej część żyła w głębokim niedostatku. Gdy jesienią 1958 r. zdecydowano się, wskutek ogólnego wzrostu kosztów, podnieść cenę obiadu z 6 do 8,50 zł, osoby najniżej uposażone zachowały prawo do zakupu po dawnej cenie. Chodziło głównie o woźne i sprzątaczki, zarabiające poniżej 600 zł miesięcznie. Była to mniej niż połowa średniej krajowej, uchodzącej za bardzo skromną. Cztery lata później doszło do kolejnej podwyżki. Obiad kosztował odtąd 10 zł, czyli równowartość dwóch kaw w Klubie Profesorskim. Cena ta stanowiła problem dla nisko szeregowanych pracowników, z których wielu nie zbliżało się do „tych polskich dwu tysięcy”, mających być w utworze Osieckiej symbolem szarego życia. W połowie lat 60. młodsi pracownicy naukowi znali ten właśnie los. Typowe wynagrodzenie kierowniczki sekretariatu wydziałowego zbliżało się do 3 tys. zł, wyższe kadry naukowe czerpały (często z 2 etatów) dochody przekraczające 5 tys. zł. Pedel albo sprzątaczka na UW zarabiali około 900 zł i te głodowe stawki utrzymywały się do końca dekady[451]. Komórki związkowe starały się interweniować na rzecz biedujących pracowników, na ogół z niewielkim skutkiem, nie miały bowiem wpływu na siatki płac.

Organizacja ZNP, w okresie stalinizmu przede wszystkim „pas transmisyjny” polityki PZPR, odciążona została po 1956 r. od obowiązku mobilizowania pracowników, w większym zaś stopniu zajmować się mogła ich problemami socjalnymi, organizowaniem wypoczynku i turystyki, rozwiązywaniem konfliktów. W 1957 r. otworzyła kurs samochodowy i kino związkowe, które co tydzień wyświetlało w Sali im. Mickiewicza (stare na ogół) filmy fabularne[452]. Rozdzielała też miejsca wczasowe w Domu Młodego Naukowca w Maciejowcu, w ośrodkach ZNP i Funduszu Wczasów Pracowniczych. Na lato 1957 r. można było się ubiegać o miejsca w akademiku Politechniki Gdańskiej we Wrzeszczu (z niską opłatą 10 zł za dobę, ale bez wyżywienia), domek campingowy lub pokój w schronisku na Mazurach, albo wziąć udział w trzydniowej wycieczce szlakiem jezior mazurskich (Ruciane, stanica Kamień, statkiem po Śniardwach, Mikołajki – plaża, kajaki i dancing). ZNP organizował też wycieczki piesze, m.in. po Polach Grunwaldzkich, wokół Spały, Kazimierza, Nieborowa i Łowicza, Łańcuta i Rzeszowa[453].

Tematem elektryzującym pozostawały przede wszystkim podróże zagraniczne. Możliwości otwarte w 1957 r. napotykały na „ograniczenia dewizowe”. O wycieczki stale pytano, zabiegano o miejsca na listach, choć ceny nie były niskie. Latem 1962 r. za dwutygodniową wycieczkę autokarem na Węgry płacono od osoby 2400 zł, równowartość miesięcznego zarobku adiunkta, a wziąć trzeba pod uwagę, że adiunkt rzadko miewał oszczędności. Podobne były ceny organizowanych we współpracy z Orbisem turnusów w Rumunii. Aby poradzić sobie z problemem dewiz, podpisywano umowy z uczelniami państw bloku; dzięki wymianie z Uniwersytetem im. Humboldta można było pojechać nad jezioro w Egsdorf, a współpraca z uniwersytetem w Budapeszcie pozwalała na spędzenie wakacji nad Balatonem. Ilość miejsc była jednak niewielka, po kilkanaście w danym ośrodku[454].

Znamieniem czasów popaździernikowych było rozwijanie się zupełnie nowych aspiracji, zwłaszcza wśród kadry naukowej. Otworzył się przed nią „świat” znacznie szerszy niż nadbalatońskie ośrodki wczasowe. „Niemal każdy młody fizyk-teoretyk po doktoracie ma okazję odbycia rocznego lub dwuletniego stażu w dobrym ośrodku zagranicznym, a i wyjazdy na szkoły letnie i kursy, na które wysyła się zwykle doktorantów, nie należą do rzadkości” – pisali w 1965 r. fizycy Andrzej Trautman (UW) i Ryszard Gajewski (Politechnika) w ankiecie tygodnika „Polityka”[455]. Podróż zagraniczna straciła wiele ze swego czarodziejskiego wymiaru. W 1960 r. wyjechało na badania 1219 pracowników nauki PRL, w tym 754 do państw socjalistycznych. Jednocześnie około 300 osób pozostawało w obcych krajach, kontynuując prace, około 700 przebywało na szkoleniach, a 166 lektorów na kursach językowych. Celem około 40% wyjazdów były ZSRR i NRD. Ważnym zjawiskiem były też porozumienia z nowymi państwami Azji i Afryki: kilku wykładowców pojechało na Uniwersytet w Bagdadzie, nauczyciele do szkół w Ghanie i Mali[456].

Staże zagraniczne i stypendia wyjazdowe otwierały nowe perspektywy intelektualne i towarzyskie, procentujące kolejnymi zaproszeniami, przyjaźniami i, co nie mniej ważne, zmianą stylu życia. Jak wspomina Marcin Kula, samochody osobowe pojawiły się najwcześniej w rodzinach socjologów z UW, tych, którzy otrzymali stypendium Forda i pojechali do USA. Wyjazd kształtował aspiracje, lecz także możliwości, gdyż ze stypendium można było wiele odłożyć, w czym Polacy zyskiwali wymuszoną wprawę. Nieco później auta kupili sobie historycy, jeżdżący raczej do Francji i RFN. Na początku lat 60. apetyt motoryzacyjny był na UW wyraźny. Wspomniany kurs samochodowy ukończyły w 1962 r. 22 osoby[457]. Niektórzy pracownicy poruszali się po Warszawie lat 60. autami budzącymi zazdrość: Bogdan Suchodolski „pięknym oplem”, Adam Schaff peugeotem, Jerzy Holzer volkswagenem, którego kupił na stypendium w Moguncji. W alejkach uniwersyteckich miłośnik kierownicy Andrzej Jezierski ćwiczył Marcina Kulę w prowadzeniu. Samochód nie tylko uwalniał od wiecznie zatłoczonej komunikacji publicznej i pozwalał kształtować sobie czas wolny czy wakacje, lecz mógł także stać się atrybutem związków towarzysko-intelektualnych, jak w wypadku Ossowskich, których auto prowadzili uczniowie[458]. Był przedłużeniem świata domowego, który łączył się nierzadko ściśle z życiem naukowym. Należało to do tradycji, wzmocnionej w latach tuż powojennych, gdy wiele osób mieszkało w miejscu pracy i wiele użyczało swoje mieszkanie dla potrzeb zakładu, i w latach stalinizmu, gdy, jak u Ossowskich właśnie, seminaria odbywały się prywatnie, ponieważ nie było dla nich miejsca publicznego.

Wspominając zaś o Ossowskich i ich mieszkaniu żoliborskim, wspomnieć należy o spółdzielczości. Odrodziła się ona po 1956 r., co oznaczało też ożywienie spółdzielni profesorskiej UW, której udało się przystąpić do odbudowy domu przy ul. Brzozowej. Powstała także potężna Nauczycielska Spółdzielnia Mieszkaniowa, w której pracownicy UW otrzymywali lokale w atrakcyjnych osiedlach, jak Radna pod skarpą uniwersytecką. Od końca lat 60. Uniwersytet pozyskiwał pule mieszkań z wielkiej spółdzielni Energetyka. Dysponował też stale własną bazą lokalową, umieszczając pracowników w Domu Młodego Doktoranta przy ul. Polnej, w kamienicach przy ul. Wilczej i Hożej (i w administrowanych przez Politechnikę przy ul. Rakowieckiej i Nowowiejskiej) oraz w domu w Milanówku. Znaczna pula pojawiła się na osiedlu Przyjaźń. Tam, niczym na odległej wyspie, mieszkało wielu młodych pracowników UW. W porównaniu z okresem stalinizmu, gdy przydziały mieszkań były nikłe, początek lat 60. zdawał się pomyślny. Stworzono Zakładowy Fundusz Mieszkaniowy o puli 600 tys. zł (w 1962 r.), który udzielał pożyczek pracownikom ubiegającym się o mieszkania spółdzielcze.

Rysowały się rejony zamieszkiwania, odzwierciedlające podziały społeczne na uczelni oraz zaszłości pierwszej powojennej dekady. W latach „małej stabilizacji” elita UW osadzona była w niewielkiej na ogół odległości od budynków uniwersyteckich, w kamienicach Śródmieścia. W 1964 r. rektor mieszkał pod skarpą, przy ul. Konopczyńskiego, w odległości spaceru od Pałacu Kazimierzowskiego, podobnie jak dwoje prorektorów (ulice Kredytowa i Foksal), trzeci zaś przy ul. Wilczej 13 (w kamienicy przyznanej UW po wojnie). Liczne adresy były w środowisku profesorskim pamiątkami tego właśnie okresu (ulice Hoża, Wilcza, Wiejska), jeśli nie starszym dziedzictwem rodzin inteligenckich. Skupiskiem profesury był dom spółdzielczy przy ul. Sewerynów 6, pojawił się odtworzony przy ul. Brzozowej 12, znikła zaś z list pracowników uczelni większość adresów z ul. Bartoszewicza. Domy profesorskie stanowiły enklawy dawnego typu społeczności uczelnianej, związanej w większości od czasów międzywojennych. Nie wszyscy byli entuzjastami tak silnego osadzenia w światku uniwersyteckim, a opowieści o toksycznych relacjach sąsiedzkich przy ul. Brzozowej stały się środowiskowymi anegdotami[459].

Wielu pracowników zajmowało wciąż mieszkania w zespole gmachów UW, od okropnych suteren Szkoły Głównej (zamieszkiwanych do 1964 r.) po przyzwoite lokale w skrzydłach pałaców Czetwertyńskich i Potockich. Mieszkania znajdowały się także m.in. w budynkach Obserwatorium i Ogrodu Botanicznego w Al. Ujazdowskich. Żyli tam lokatorzy chciani i niechciani. W Obserwatorium mieszkał wybitny astronom Włodzimierz Zonn, ale także rodzina niezwiązanego z UW inżyniera, który skomplikowanymi kolejami losu urządził się i następnie rozszerzał mieszkanie, uszczuplając domenę UW. Trwał proces sądowy. Podobny konflikt rozgrywał się w sąsiednim Ogrodzie Botanicznym, którego kierowniczka walczyła o odzyskanie pomieszczeń nasieniarni[460]. Innego rodzaju aura otaczała pobliską elegancką dzielnicę, która częściowo ocalała z wojny i rozbudowana została w latach 50. Rewiry alej Róż i Wyzwolenia, al. I Armii Wojska Polskiego (Szucha) i al. Przyjaciół zasiedlili w dużej mierze przedstawiciele establishmentu epoki stalinizmu, w tym pracownicy naukowi, jak były rektor UW, dziekan Wydziału Filozofii, niedawni ideolodzy diamatu czy „nowego literaturoznawstwa”. Przemiany ideowe i pokoleniowe uczyniły jednak z tej dzielnicy także zbiór adresów ludzi dotkniętych „rewizjonistyczną gruźlicą”.

Przybywało stale pracowników zajmujących niewielkie, ale zapewniające pewien komfort mieszkania w nowych osiedlach, tworzących archipelagi wokół śródmieścia. Miało to swoje złe strony, gdyż Warszawa była miastem o wyjątkowo niewydolnej komunikacji i sieci zaopatrzenia. Ludziom, którzy w wielu wypadkach pierwszy raz w życiu zyskiwali własne, suche i jasne lokum, dawało ono jednak więcej niż „małą stabilizację”. Zarazem tego rodzaju pozytywne zmiany wiązały się z nowymi napięciami. Pule mieszkań nie wystarczały, by zaspokoić potrzeby. Organizacja związkowa i władze UW były adresatami skarg na wieloletnie oczekiwania w ruderach lub izbach dzielonych z dokuczliwymi współlokatorami. W sferze przydziałów mieszkań istniała „szara strefa” osobistych powiązań i wpływów, która podgrzewała resentymenty. Młodsi i mniej ustosunkowani liczyć mogli na ciasne i odległe mieszkania pracownicze na Osiedlu Przyjaźń czy w budynkach akademików przy ul. Kickiego. Ten ostatni adres należał zresztą do wyjątków na mapie zamieszkiwania pracowników naukowych: trudno na niej znaleźć inne prawobrzeżne lokalizacje. Po „tamtej” stronie Wisły mieszkali raczej pracownicy fizyczni; przy ul. Brzeskiej na przykład – woźne uniwersyteckie.

Warto wspomnieć jeszcze o sprawie Osiedla Przyjaźń, gdyż ukazuje ona pewne problemy mieszkaniowe tzw. młodej kadry. Otóż wraz z inauguracją akademików w 1955 r. w każdym z urokliwych domów przeznaczono frontowe pokoje o oknach wychodzących na ganek dla asystentów. Mieli pełnić „rolę wychowawczą” wobec studentów. Sąsiedztwo okazało się nieznośne. Dwa lata później grupa asystentów pisała w liście do ministra, że wszelka „wychowawcza rola” jest fikcją, że młodzież nie uznaje autorytetów, że

ma tu zbyt dużą swobodę i pozbawiona jest jakiejkolwiek skutecznej kontroli. Skutki tego widać na każdym kroku. Rośnie rozprzężenie i chuligaństwo, kwitnie pijaństwo, rozwydrzenie seksualnie, nierząd, a może nawet i prostytucja. [...] Tłumaczenie, że przyczyną tych wypadków są chuligani z Woli, jest bezpodstawne, gdyż w większości ujawnionych wypadków brali udział studenci. Ponadto chuligani z Woli są zbratani z częścią naszej młodzieży[461].

Asystenci oceniali, że studenci wykazują „zadziwiającą solidarność i poczucie wspólnoty” w ukrywania przewinień, wśród których do błahych należą nocne łomoty i śpiewy. Miało to wzmóc się w roku 1956/1957, z pewnością nie bez związku z „październikową” emancypacją. Asystenci czuli się upokorzeni. Twierdzili, że ich rola sprowadza się do otwierania drzwi wejściowych studentom wracającym w nocy. Dochodziło do konfliktów, jednego z asystentów pobito. Żądali więc przeniesienia ich z domów studenckich, motywując to także rozmiarami pokoików, w których „nie ma miejsca nawet na zwykłą szafę”. Założenie rodziny było w tych warunkach trudne; nieliczni zdecydowali się wprowadzić małżonków do swych klitek, co wywołało zresztą „zły wpływ wychowawczy na młodzież, która chcąc naśladować asystentów sprowadza sobie do pokojów osoby płci innej”[462]. W następnych latach asystentów i innych pracowników naukowych lokowano więc w osobnych domkach. Można to uznać za sygnał „małej stabilizacji”. Małej niewątpliwie także dlatego, że te mieszkania służbowe, tworzące atmosferę tymczasowości, służyły swym lokatorom przez długie lata.

Studencka „mała stabilizacja”

„Naszym sojusznikiem w pracy ze studentami jest postępująca stabilizacja życia politycznego i gospodarczego kraju” – głosił partyjny referat w 1960 r.[463] W tymże roku na UW przyjęto 2,7 tys. studentów. Połowa z nich urodziła się po wybuchu II wojny światowej (22 we wrześniu 1939 r., a 6 w Warszawie pod bombami, przed poddaniem miasta). Wśród immatrykulowanych znalazło się także kilkoro urodzonych w XIX w. Czworo najmłodszych reprezentowało rocznik 1944[464]. Dwa-trzy lata później rocznik ten stał się typowy wśród wstępujących na studia. Ci ludzie wojny nie pamiętali. W latach stalinizmu byli małymi dziećmi. Październik spędzili w podstawówkach. Byli jednak pokoleniem wojny w tym sensie, że naznaczyła ona los ich rodziców. Gdy dorastali, stawała się także przedmiotem rozgrywek politycznych. Po 1956 r. patriotyzm był na nowo definiowany w świecie publicznym, dając poczucie wyzwolenia z klatki dogmatów stalinowskich, lecz stając się zarazem narzędziem legitymizacji reżimu.

„Jak trwałą rzeczą jest zakłamanie młodzieży”, rozważał Witold Kula pod wrażeniem przebiegu egzaminów wstępnych AD 1960, podczas których ujawnił się zakres konformizmu kandydatów, recytujących poprawne politycznie formułki[465]. A przecież ci młodzi ludzie nie otrzymywali już zadań wymagających znajomości politgramoty, lecz raczej stawiani byli w sytuacji gombrowiczowskiej dziatwy: „Jan Kochanowski jako najwybitniejszy poeta polskiego Odrodzenia”, „Ideowoartystyczne wartości wybranego utworu Adama Mickiewicza”, „Problemy społeczne w twórczości Stefana Żeromskiego” – tego rodzaju tematy wybierali kandydaci na filologię polską. Egzaminy na historię także dotyczyły z reguły dziejów ojczystych. Inaczej sprawy przedstawiały się w przypadku socjologii, filozofii czy psychologii, zatem kierunków, które nie były przedmiotem edukacji szkolnej: tam stawiano także pytania wymagające pewnego samookreślenia („Dlaczego wybieram te studia?”). Narodowo-patriotyczna tematyka była niewątpliwie elementem odreagowania stalinizmu, ale miała też związek z tendencjami życia politycznego. „Chwała polskiego oręża” stała się przecież tematem rozległej publicystyki, uwikłanej w propagandową wizję zmagań polsko-niemieckich i walkę z „prześmiewcami”, wykorzystującymi tematykę wojenną dla krytycznej rozprawy z „losem polskim”. Wstępujący na studia u progu lat 60. mieli zwykle za sobą seans kinowy superprodukcji Krzyżacy, będącej odpowiedzią na obrazoburcze filmy Wajdy i Munka. Zaznali edukacji politycznej, która łączyła idealizację polskiej przeszłości z afirmacją socjalizmu jako systemu spełniającego aspiracje narodu.

Widmo wojny nie zanikło także w innym sensie. Gdy rocznik 1944 szedł na studia, lękano się – w okresie kryzysu kubańskiego – konfliktu nuklearnego. W miastach wykupywano żywność. Możliwości rozwoju, ale i zniszczenia, jakie ukazywały loty w kosmos i próby z nowymi rodzajami broni, zdawały się tworzyć ponad głowami pokolenia zarysy nieznanego świata. Ów rozziew między banalną codziennością, wypełnioną drobnymi staraniami i marzeniami, a rysującymi się perspektywami przekraczania znanych ludzkości granic rysował się w dialogach Pelagii i Bazylego, bohaterów Niewinnych czarodziejów Wajdy (1960). Zaś bohaterowie dramatu Tadeusza Różewicza Świadkowie albo Nasza mała stabilizacja (1962) rozważali: „Jakoś się wreszcie ułożyło... Chyba mamy prawo wiedzieć, co nas czeka”.

Poczucie stabilizacji odnotowywane było, nim jeszcze Różewicz nadał mu nośność. Bez wątpienia nie wszyscy odbierali ją równie pozytywnie, jak cytowani działacze PZPR. Stabilizacja uznawana bywała za znamię apatii, zwłaszcza wśród ludzi, którzy aktywnie przeżywali Październik. Dziennikarz „Polityki” Andrzej Krzysztof Wróblewski postrzegał „mieszkanko z kapciami” jako symbol bierności: horyzont się zawęził, „trzeba zarabiać”[466]. Z satysfakcją zjawisko to opisywał natomiast płk Zbigniew Załuski, porte-parole partyjnych nacjonalistów. „Pokolenie wielkiej kpiny przestało szydzić. Porobili dyplomy i poszli do pracy, pożenili się i zajęli dziećmi. Pokolenie dojrzało, zajęło się codziennością. Zbiera pieniądze na skuter i spółdzielcze mieszkanie”[467]. Opinie te sugerowały przesunięcie się zainteresowań ze spraw obywatelskich na prywatne. O czym pułkownik nie wspomniał: atmosfera ta wynikała także z kostnienia systemu politycznego. Jednak pewne uspokojenie się powierzchni życia było jedną z potrzeb społecznych. Po dwudziestoleciu, na które złożyła się wojna i okupacja, terror i odbudowa, stalinizacja i destalinizacja – skuter i mieszkanie oznaczały uśmiech losu. Zarazem pojawiały się charakterystyczne napięcia, związane z płytkością rynku pracy, poczuciem ograniczonych szans, kontrastowanym z błyskawicznymi karierami studentów sprzed dekady.

Kanadyjska reporterka polskiego pochodzenia, przyjechawszy do Warszawy w grudniu 1961 r., poznała w kawiarni studentkę prawa, która umówiła ją z grupką znajomych. Studenci początkowo z rezerwą przyjęli pomysł wywiadu dla zachodniego pisma, a na pytania polityczne odpowiadali w kawiarni zdawkowo. Rozruszał ich temat studiowania. Postrzegali je jako drogę do lepszej pracy i przeciwstawiali „łatwiejszy” pod tym względem okres sprzed kilku lat obecnym wymaganiom: „Teraz trzeba pracować dużo, aby uzyskać lepsze posady”. Narzekali na niskie stypendia, ale podkreślali, że domy akademickie są tanie, podobnie jak (niedobre) stołówkowe posiłki. Wakacje można spędzić w górach lub nad morzem. Sądzili (nie mając osobistych doświadczeń), że poziom studiów podniósł się w porównaniu z okresem sprzed 1956 r. Chłopcy byli admiratorami Oskara Langego. Reporterka miała wrażenie, że ich kontakty z wykładowcami są bliższe niż znane jej z Sorbony. Przeszkadzała im zarazem tendencyjność zajęć, zwłaszcza z socjologii i nauk politycznych. Większość robiła wrażenie wierzących. Gdy ktoś stwierdził, że religie są przeżytkami, dziewczyny protestowały, uważając, że upadek dobrych obyczajów wynika z nieobecności duchownych w edukacji (w tym czasie usuwano religię ze szkół). Lekceważenie norm i chuligaństwo jawiły się im jako ważny problem. Ogólne wrażenie przyjezdnej: ci studenci przypominali jednak swych kolegów z Zachodu. Jej dawny znajomy z Sorbony, przekonany komunista, który w 1952 r. przyjechał do Warszawy i podjął pracę na którejś uczelni, skomentował:

Studenci, których pani spotkała, sądzą, że wszystko im się należy: bezpłatne studia, rozmaite ułatwienia, możliwość awansu zawodowego, teraz i w przyszłości. Nie mają pojęcia, jak trudno było kiedyś synowi chłopskiemu zdać maturę i otrzymać dyplom uniwersytecki” . Zamiast dziękować, krytykują wszystko z zupełną, nieraz irytującą beztroską[468].

Były to, jak się zdaje, osądy dość typowe dla ówczesnego establishmentu.

Na kongresie ZSP w marcu 1960 r. wypowiedział się na ten temat Gomułka w sposób, który brzmieć będzie ponuro osiem lat później. Mówił o „moralnym długu”, zaciągniętym przez studentów kształconych na koszt (odpowiednie sumy wyliczał) „klasy robotniczej i narodu”. Uświadomienie sobie tego faktu winno wynikać z zaznajomienia się na studiach z podstawami marksizmu-leninizmu. Szef partii wątpił w sensowność spontanicznego kształtowania się zainteresowań młodych ludzi. Należy „zmienić” ich zapatrywania, zrobić z nich uczestników rewolucji naukowo-technicznej, wysuwającej na czoło nauki ścisłe. Jedną z przyczyn zacofania Polski był przecież „kult dla humanistyki, dla sztuki, dla zawodów niezwiązanych bezpośrednio z produkcją”. Tymczasem szkolnictwo wyższe wciąż jest od niej oddalone i cechuje się niską sprawnością. Dojrzała konieczność reformy[469]. Dwa lata później na plenum KC PZPR krytykowano w podobnym duchu postawy studentów. Wielu nie umie lub nie chce włączyć się w nurt budownictwa socjalizmu. Witold Jarosiński powiadał, że wciąż spotyka się na uczelniach typ „smutnych brodaczy”, pozujących na egzystencjalistów[470].

Politycy PRL nie mieli zamiaru prowadzić walki z brodami, jaką podejmą ich rumuńscy towarzysze, jednak niewątpliwie ten symbol nonkonformizmu pasował do kreślonej przez nich sylwetki przeciwnika. Nie był to „wróg”, jakim straszono dekadę wcześniej, lecz raczej młody człowiek, któremu przewróciło się w głowie w warunkach względnego dostatku i pod wpływem miazmatów kultury zachodniej. Tego rodzaju wypowiedzi oddawały zarówno potrzeby polityczne, jak ogólniejsze niezrozumienie międzypokoleniowe: „wojnę domową”. Studentom zarzucano zarazem bierność i „apolityczność”, jak czynił to na łamach „Itd” Jerzy Putrament. Oznaczało to jednak nie apel o nonkonformizm, lecz o udział w oficjalnych strukturach. Pisarz uznawał za fakt pozytywny, że studenci nie znają przedwojennych emocji walki politycznej (z pewnych względów nie wspomniał o własnym w niej udziale), lecz potępiał właściwy im „snobizm na swobodę obyczajów”. Hałaśliwi mieszkańcy sąsiedniego domu studenckiego zakłócali sen autorowi Rzeczywistości[471].

* * *

Uniwersytet lat 60. to arena wystąpień „komandosów”, to środowisko Kuronia i Modzelewskiego, to forum krytyki politycznej, formułowanej przez Kołakowskiego czy Pomiana. Uniwersytet kojarzy się z masowym udziałem studentów w zajściach marca 1968 r. Wydarzenia te i zjawiska, szczegółowo analizowane przez Andrzeja Friszkego, sytuują uczelnię na mentalnej mapie historii PRL[472]. Zarazem wiele źródeł obrazuje inny charakter uczelnianego życia w okresie rządów Gomułki, naznaczonego raczej przez „małą stabilizację”, jeśli przez to rozumieć zanurzenie w codzienności, obojętność wobec polityki, unikanie życia publicznego innego niż seanse kinowe czy potańcówki. Niewątpliwie taka dwoistość obrazu jest immanentną cechą życia społecznego, a może zwłaszcza studenckiego. Wydaje się zarazem, że w latach 60. była ona szczególnie wyraźna. Po dwóch dekadach wielkiego zamętu egzystencjalnego lata te przyniosły mieszkańcom Polski uspokojenie, widoczne także w aspiracjach studentów, układających się we wspomniany prywatno-kameralny wzór. Ci młodzi ludzie żyli w przeważającej większości lepiej niż ich rodzice; nie zaznali ani ich strachów, ani materialnej nędzy. Zarazem nie byli podatni na zapał ideologiczny i tym różnili się od swych nieco starszych kolegów.

Zjawiska te objawiły się w szerokich badaniach socjologicznych, prowadzonych w 1958 r. wśród studentów warszawskich przez zespół pod kierunkiem Stefana Nowaka. Wprawdzie połowa pytanych deklarowała zainteresowanie działalnością społeczną, lecz traktowaną raczej w charakterze pracy organicznej niż jakiejś ideowej przebudowy. Za marksistów uznało siebie bez wahania 2%, „raczej” marksistami było 11%, nie potrafiło tego określić 17%, raczej nie było 34% i zdecydowanie nie także 34% (brakujący procent to brak odpowiedzi). Oto miara fiaska operacji ideologicznej, jaką próbowano przeprowadzić na młodym pokoleniu. Zaznaczmy, że na tym tle UW wydawał się stosunkowo mocnym zapleczem poglądów marksistowskich (22% pozytywnych odpowiedzi). Ogólnie biorąc, dla studentów marksizm stanowił pewien punkt odniesienia, ale o mniejszym znaczeniu niż tradycyjne kategorie tożsamości: rodzina i ojczyzna. Z nimi właśnie wiązano na ogół zadania tzw. działalności społecznej. Pytania o poparcie dla „jakiejś formy socjalizmu” musiały być traktowane jako wyraźniej polityczne, co zapewne wpłynęło na odpowiedzi, lecz nie w taki sposób, aby zamazać ich wymowę. Oto 68% studentów warszawskich deklarowało to poparcie, ale 19% przyznało, że nie ma zdania, zaś 11% wyrażało stanowisko negatywne. Za najbliższy socjalizmowi kraj uznawali studenci Jugosławię, na drugim miejscu ZSRR, ale z mniejszą o połowę ilością wskazań, następnie Polskę, Szwecję i Chiny. Sąsiednie kraje „bratnie” nie wydawały się inspirujące, ukazując cechy „okresu minionego”. Aż 71% pytanych studentów miało raczej negatywny stosunek do pierwszej dekady powojennej Polski. Państwo, sądzili, nie powinno ograniczać swobód obywatelskich, chyba że w sytuacjach wyjątkowych. Zarazem zmiany „październikowe” przyjmowane były dość letnio: nastąpiła wskutek nich „pewna poprawa” sytuacji społeczno-gospodarczej. Co znamienne, owa większość uznawała sensowność gospodarki uspołecznionej i nie chciała dopuścić do rynkowej rywalizacji, chyba że w handlu detalicznym. Popularnością cieszyła się nadal „październikowa” idea samorządu pracowniczego[473].

Wszystko to zdaje się świadczyć, że większość warszawskiej młodzieży studenckiej chciała żyć niejako obok systemu, unikając zaangażowania i niespecjalnie wierząc w rozmaite publiczne obietnice. Pragnęła przede wszystkim zaspokojenia dość ograniczonych aspiracji osobistych. W badaniach przeprowadzonych w 1960 r. wśród studentów pierwszego roku różnych polskich uczelni mniej niż trzecia część pytanych wskazywała myśl o zawodzie jako pobudkę decyzji o kierunku studiów. Niski odsetek deklarujących zainteresowanie korzyściami materialnymi, jakie mogłyby wyniknąć z wykształcenia (poniżej 8%), świadczył zapewne tyleż o realiach gospodarczych, ile przeświadczeniu o niestosowności tego rodzaju deklaracji. Na zainteresowanie przedmiotem jako główną motywację wyboru studiów wskazywali zwłaszcza historycy, poloniści i matematycy, natomiast np. chemicy częściej na potrzeby rynku pracy. Większość podkreślała swe trudności materialne, ale niewielka część przyznawała, że podejmuje prace dorywcze (13,3%), zaś znikoma (około 1%), że pracuje stale. Warto odnotować także złą ocenę własnego stanu zdrowia: tylko 1 na 10 studentów uznawał, że jest w dobrej kondycji. Jedna czwarta twierdziła, że problemy ze zdrowiem nie pozwalają jej na lepsze wyniki w nauce. Zarazem jedna trzecia uważała, że główną przeszkodą są w tym zakresie „przebałaganienia”, czyli gadanie, karty, kawiarnia. Jedna czwarta deklarowała systematyczną pracę. Wśród rozrywek dominowały łatwe i tanie (dla 60% kino, telewizja i radio), ale deklarowano też chodzenie do teatru i lekturę. Natomiast nikły procent uznał za stosowne twierdzić, że w czasie wolnym realizuje się działając w organizacjach młodzieżowych (3%), a znacznie liczniejsi byli ci, którzy wyznali, że najchętniej wtedy śpią (7,5%) lub piją wódkę i grają w karty (5,6%)[474]. Większość studentów nie widziała więc potrzeby deklarowania aktywizmu politycznego czy ideowego.

Nie zauważyłam [...] tego, co w połowie lat sześćdziesiątych działo się w łonie PZPR. Nie dostrzegałam wewnętrznych podziałów, rozłamów i fermentów w tej partii. Owszem, obijały mi się o uszy nazwiska Michnika, Kuronia, Modzelewskiego, [...] ale nigdy nie próbowałam dociekać, o co im właściwie chodzi i na czym miałyby czy powinny polegać te pezetpeerowskie reformy

wspomina Jolanta Wachowicz-Makowska, od 1961 r. studentka socjologii UW[475]. Zapewne perspektywa tej absolwentki liceum Nazaretanek była specyficzna, lecz zarazem ujawniała pewne ogólne prawidłowości. Trudno sobie bowiem wyobrazić, aby dziesięć lat wcześniej udało się w tym stopniu odseparować od życia politycznego. Zjawisko było szersze, a obserwacje socjologów potwierdzały, że zwłaszcza wśród studentek zaszła znacząca zmiana. Przybywało ich na UW (odsetek kobiet wśród przyjętych zwiększył się z 54,2% w 1956 r. do 60,6% 6 lat później), ale cechowała je bierność polityczna i zainteresowanie nauką, a nie „działalnością”. Miały wyższe średnie ocen niż koledzy, natomiast bardzo rzadko robiły kariery w ZSP czy ZMS[476]. Wpisywało się to w szersze zjawisko powrotu do bardziej tradycyjnego wyboru ról społecznych, obserwowane w Polsce lat 60., a także znacznego pasywizmu politycznego młodego pokolenia.

Opiekun roku na Wydziale Ekonomii pisał w 1964 r., że choć formalnie ZSP obejmuje 90% roku, a ZMS około jednej trzeciej, nie wyczuwa się żadnego tętna, a postawa większości jest „biernie-pozytywna”. Co więcej, był zdania, że studentów cechuje brak „ciekawości życia” oraz „dynamizmu”, co przypisywał niedostatecznej stymulacji ze strony kadry nauczającej[477]. Wrażenie to mogło być przede wszystkim skutkiem bariery pomiędzy opiekunem a studentami, ale wydaje się znamienne, tym bardziej, że dotyczyło wydziału uchodzącego za dość aktywny politycznie.

W okresie popaździernikowym ZSP deklarował neutralność, uznając, że „nie może być areną tarć światopoglądowych”, a w jego szeregach łączą się „wierzący i ateiści, komuniści i niewyznający tej ideologii”. Skupił się na działalności pomocowej i kulturalnej. Patronował spółdzielni Plastuś, prowadził zespół taneczny, chór, kluby filmowy i literacki. Organizował własne biblioteki wydziałowe, które miały ułatwić korzystanie ze skryptów (mijała dekada od chwili, gdy odebrał księgozbiory kołom naukowym i utrudnił owo korzystanie). Przeważająca większość członków ZSP zachowywała się pasywnie. Dotyczyło to, wbrew nazwie, także aktywu. Prezydium wymieniało wśród swych sukcesów liczne narady i zebrania, przyznając, że na ogół słaby był ich „element dyskusyjny”. Jesienią 1964 r. na plenum Rady Uczelnianej nie uzyskano quorum, a zebranym nie chciało się dyskutować o działalności prezydium. Rada narzekała na bierność, na istnienie „jakiejś próżni” (antycypując tezę Stefana Nowaka o próżni społecznej!), na to, że ludzi trzeba „za kołnierz ciągać” na spotkania, a interesują ich głównie sprawy materialne. „Moje kontakty z ZSP zawsze łączą się z pieniędzmi. Ja płacę składki, oni dają mi pracę w Plastusiu” – potwierdzał w 1965 r. student III roku[478].

Zrzeszenie skupiało w 1966 r. 11 tys. członków, przy czym od i960 r. podwoiło swe zastępy. Wynikało to z mechanicznie prowadzonej rekrutacji: nowy student niemal automatycznie otrzymywał legitymację ZSP. Znacznie mniej liczny był Związek Młodzieży Socjalistycznej (około 2200 studentów), lecz rósł szybciej: miał ponad 4 razy więcej członków niż w 1960 r. Warto przypomnieć, że w apogeum stalinizmu ZMP liczyło około 3400 członków (44% studentów). Jak twierdzono w tygodniku „Itd” w 1961 r., w odróżnieniu od masowego ZMP, obecny związek jest organizacją „indywidualistów”[479]. Było to mało przekonujące i nie odzwierciedlało aspiracji władz, które dążyły do umasowienia organizacji. Równie dynamicznie rozwijały się, choć najpewniej z innych powodów, Akademickie Zespoły Sportowe: 415 zapisanych w 1960 r. i 1648 sześć lat później. Przyrósł także zastęp członków PTTK, z 320 do 510. Trudno było to powiedzieć o pozostałych organizacjach. Związek Młodzieży Wiejskiej skurczył się z 200 do 170 członków. Liczba zapisanych do Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich oscylowała między 20 a 25, Stowarzyszenia Przyjaciół ONZ wzrosła z 34 do 55, Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Chińskiej wahała się między 25 a 50, podobnie jak Koła Kielczan i Dyskusyjnego Klubu Filmowego (nic ponadto nie wiązało chyba tych organizacji). Towarzystwo Przyjaźni Polsko Radzieckiej miało w 1966 r. 70 członków, co świadczyło przede wszystkim o braku presji (w 1950 r. na samym Wydziale Weterynarii było o 100 więcej)[480]. Nie było już, istniejących w 1957 r., Katolickiego Klubu Akademików i Akademickiego Klubu Ateistów. Od tamtego czasu zmieniło się znacznie więcej. Z jednej strony wystygło studenckie życie polityczne, z drugiej – władze starały się odzyskać kontrolę nad młodzieżą. Skutkiem był właśnie wzrost bazy członkowskiej organizacji młodzieżowych, który nie oznaczał wzrostu aktywizmu. Jego wzorem mogły być raczej działania Komandosów.

Wybory do organizacji wydziałowych ZSP wnosiły nieco ożywienia, gdy pojawiały się hasła w rodzaju „Bufet pełen z masłem bułek zapewni ci Antek Sułek” (Filozofia) lub „Co tam spór radziecko-chiński, kiedy w radzie jest Baczyński” (Ekonomia)[481]. Właśnie na poziomie mniejszych struktur społecznych organizacje dawały poczucie pewnego autentyzmu, głównie dzięki zaangażowaniu konkretnych osób, cenionych w środowisku, czy też potrafiących różne sprawy „załatwić”. Wśród studentów powszechne było jednak przekonanie, że organizacje nie wyrażają ich interesów, opanowane przez wąską grupę działaczy, niekiedy „wiecznych studentów”; że użyteczne bywają jako rozdawcy zapomóg, skierowań na wczasy czy prac w Plastusiu. We wszystkich tych dziedzinach dostrzegano zresztą objawy klientelizmu. „Ja nie lubiłem tego ZSP” – wspomina Marcin Kula, student historii od 1960 r. Organizacja była pożyteczna, dawała bowiem „czapkę” różnym inicjatywom, które w innym wypadku byłoby trudniej zrealizować. Miała jednak „kumplowski” charakter, pełna działaczy zainteresowanych zrobieniem kariery, a dysponujących niemałymi możliwościami, np. w zakresie studenckich wyjazdów zagranicznych. Atrakcyjne wycieczki organizowano na zasadzie „dobierania”.

Robili jakąś wycieczkę, w której ja też miałem brać jednak udział, i poszedłem do takiego szefa chyba wydziałowego (ominę jego nazwisko), i mówię mu, że tak nie można dobierać uczestników, że to nie wolno tak, że się po cichu dobiera w ramach organizacji, która jest jednak dla wszystkich. Jaka była jego reakcja? – „Słuchaj, kogo chcesz wsadzić?”[482].

W połowie lat 60. na UW działała znaczna ilość organizacji i kół, ale był to cień aktywności, jaką znał Uniwersytet lat 40. i czasów Października. W 1964 r. aktywnych było 18 kół naukowych, o 5 mniej niż w 1948 r., a wielokrotnie mniej pod względem ilości członków. Wystarczy wspomnieć, że samo Koło Medyków skupiało pod koniec lat 40. ponad 1000 osób, gdy wszystkie koła AD 1964 około 800. Największe z nich, Koło Młodych Prawników, miało 83 członków (w 1948 r. – 723), a np. koło Penitencjarne (uznawane za bardzo aktywne) – 80, Polonistów – 77 (w 1948 r. – 300), Anglistów – 60 (w 1948 r. – 146), Historyków – 50 (w 1948 r. – 241), Historyków Sztuki – 48, Geologów – 56 i Geografów – 46 (Koło Geografów i Geologów miało w 1948 r. 150 członków) [483]. Rola kół i stowarzyszeń studenckich była zupełnie inna niż kilkanaście lat wcześniej. Nie stanowiły one dla swych członków tak istotnego oparcia, przede wszystkim z powodu utraty funkcji samopomocowej. Miały natomiast znaczenie dla rozwijania zainteresowań, niejednokrotnie dawały możliwość wyjazdu krajoznawczego, a nawet zagranicznego. Ten ostatni aspekt był niewątpliwie kluczowy w działaniu ogólnokrajowego Studenckiego Stowarzyszenia Przyjaciół ONZ. W latach 1967–1969 wstrząsały nim konflikty, związane z wymuszoną reorganizacją, spowodowaną ucieczką za granicę szefa stowarzyszenia i sprawą tzw. przekroczeń dewizowych jednego z działaczy na UW. Kołu uniwersyteckiemu zarzucano „elitaryzm”, czyli – czytając między wierszami – powstanie układu, który miał korzystać z możliwości stworzonych stowarzyszeniu[484]. Nihil novi sub sole, lecz sprawa wydaje się dość znamienna dla atmosfery społecznej lat 60. Ukazuje chyba próby torowania sobie drogi do sukcesu w rzeczywistości, która niewiele obiecywała.

* * *

Symbolem studenckich aspiracji był „człowiek kulturalny”, korzystający z możliwości, jakie daje wielkie miasto, zaś negatywnym punktem odniesienia „półinteligent”. Studentka historii na UW pochodzenia robotniczego przyznawała, że sam fakt pójścia na uczelnię służy poznaniu własnych możliwości oraz stołecznego życia. Nie miała wyobrażeń o przyszłej pracy, nie chciała być pedagogiem ani naukowcem. Pragnęła „pozostać w Warszawie, albo mieszkać w innym większym mieście”. Nie było to podejście odpowiadające intencjom władz, które obwarowały stolicę surowymi przepisami meldunkowymi i oczekiwały konkretnych efektów kształcenia. Jednostkowe aspiracje miały charakter mniej określony, naznaczone przeważnie przez wzorzec „kulturalnego życia”. Wśród ankietowanych studentów znajdowali się jednak również rygoryści, dokładnie wiedzący, czego chcą, i przekonani o zbyt miękkim stosunku uczelni do ich kolegów: „Na ćwiczeniach asystenci powinni dawać prace domowe i egzekwować je. Studenci mają przeważnie naturę leniwą, należy ich zmuszać do nauki” – pisał student matematyki[485].

Ten autorytarny punkt widzenia odpowiadał często studentom pochodzenia chłopskiego, którzy podchodzili do studiowania z ponadprzeciętną motywacją i osiągali niezłe wyniki, nadreprezentowani wśród studenckiej elity[486]. Studia postrzegali jako drogę do awansu społecznego, czy to wspierani przez rodziców, czy chcący o nich zapomnieć. Był to typ studenta skłonnego do uporczywego „rycia” w czterech ścianach akademika, nielubiącego, aby przeszkadzali mu rozrywkowi koledzy, i nierzadko ściągającego na siebie drwinę, podszytą lekceważeniem dla wiejskiego pochodzenia[487]. Bywało to doświadczeniem bolesnym.

Rani mnie w niczym nieusprawiedliwiony i nieuzasadniony, barbarzyński wprost stosunek środowiska miejskiego do studentów pochodzących ze wsi. Mam na myśli oczywiście stosunek studentów pochodzących z miast, którzy wprost na miarę hitlerowskiego rasizmu odnoszą się do tych, których rodzice żywią i bronią tych głupkowatych „inteligentów” miejskich. [...] Najlepsza propozycja to co najmniej dwuletni staż pracy na roli, dla tych, którzy ludzi pochodzących ze wsi uważają za coś gorszego od siebie

mówił student w 1960 r.[488] Na różnych zebraniach formułowano żądania, by chłopów, żyjących rzekomo kosztem miasta, zmusić do wydajniejszej pracy. Rozmaite niedobory, dręczące ludność zurbanizowaną – począwszy od braków mięsa, a skończywszy na brakach miejsc w akademikach – wiązano z domniemaną chytrością chłopów i ich dążeniami do osadzenia dzieci w mieście. To drugie było prawdą, aczkolwiek nie musiało oznaczać aspiracji związanych ze studiami. Odsetek młodzieży wiejskiego pochodzenia wśród studentów spadał, co wynikało z pewnością nie tylko z ogólnych zmian demograficznych (około 1965 r. zaludnienie miast i wsi PRL zrównało się). W 1953 r. odsetek ten wynosił na uczelniach podlegających Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego 25,4%, a 3 lata później 22,1%, co tłumaczono zmianą kryteriów przyjmowania na studia: osłabło znaczenie pochodzenia społecznego, a wzrosło – egzaminu. Wśród studentów przyjętych na UW w 1956 r. 14,6% pochodziło z rodzin chłopskich, znacznie poniżej średniej. W 1962 r. odsetek wynosił 10,8%, a 5 lat później (mimo preferencji, zwanych „punktami za pochodzenie”) – 8,8%. Nie było ani jednego studenta pochodzenia chłopskiego na pierwszym roku historii sztuki czy muzykologii; na geografii wskaźnik wyniósł 3,8%, na historii, socjologii i filologiach około 7%, ale na naukach politycznych 19,3%. Inny rodzaj danych obrazował, być może, przyczyny stygmatyzacji, na jaką skarżył się cytowany wyżej student. W latach 1959–1960 tylko około 2% kandydatów na UW skończyło średnie szkoły wiejskie, co było wskaźnikiem znacznie niższym od notowanego na UMCS (6,7%) czy KUL (4,6%), ale wyższym niż na UJ (1,6%), Uniwersytecie Wrocławskim (1,1%) i UAM (0,4%). Zarazem jednak UW miał najwyższy w Polsce wskaźnik kandydatów, którzy skończyli licea wielkomiejskie (ponad 60%, gdy na UJ 44%, na UAM 37,3%). Można przypuszczać, że dystynkcje społeczne w środowisku studentów warszawskich występowały silniej niż gdzie indziej[489].

9. Egzamin wstępny Mirosława Wierzchowskiego na studia magisterskie w Instytucie Historycznym UW, lata 60. XX w. Wśród egzaminatorów: Juliusz Łukasiewicz, Aleksander Gieysztor, Ludwik Bazylow, Antoni Mączak

Jak obserwował w 1964 r. opiekun drugiego roku ekonomii Andrzej Jezierski, warunki materialne studentów były bardzo zróżnicowane.

Istnieje grupa osób, która dzięki sytuacji materialnej rodziców posiada bardzo wysoki standard konsumpcji. Wyjazdy zagraniczne, oddzielny pokój, a nawet użytkowany samochód rodziców są w tym środowisku rzeczą normalną, w kontraście do tej grupy wcale licznej pozostaje młodzież z prowincji, mieszkająca w domach akademickich po 5 osób w pokojach obliczanych i przeznaczonych dla trzech mieszkańców. Trudno na drugim roku poznać, czy ktoś jest dzieckiem chłopa, robotnika, czy inteligenta, ale łatwo poznać, czy ktoś ma rodziców zamożnych, czy ubogich. Jedynaczka majstra fabrycznego z Warszawy ma dużo wyższy standard życia niż syn średniej „rangi” urzędnika z prowincji. Przy tych wszystkich różnicach trzeba podkreślić, że poziom materialny nie znajduje odbicia w stosunkach koleżeńskich. Fakt lepszych czy gorszych warunków nauki odbija się za to wyraźnie na wynikach nauczania. Sieroty i półsieroty, dzieci rencistów, utrzymujące się jedynie lub prawie jedynie ze środków pomocy udzielanych studentowi przez państwo, dorabiają sobie korepetycjami, pracą w spółdzielniach studenckich i pracą w lecie[490].

* * *

System stypendiów, niskich, lecz masowo przyznawanych, dających już na pierwszym roku oparcie masie studentów-migrantów, zreformowano w 1956 r. Zmniejszono zakres pomocy. Ilość stypendystów spadła w skali kraju do 54% studentów (na UW było ich 3827 na 6044 studiujących w czerwcu 1958 r.). Przysługiwały począwszy od drugiego roku studiów (340–440 zł). W 1959 r. wrócono do stypendiowania I roku, choć najniższą stawką (300 zł), na wyższych latach otrzymywało się 450–550 zł, naukowego – 850 zł, zasiłki – 500 zł, a także bony stołówkowe i mieszkaniowe (90–575 zł). Największą zmianą było pojawienie się w latach 1959–1960 stypendiów fundowanych. Wypłacały je Rady Narodowe, przedsiębiorstwa i inne instytucje, podpisując ze studentami indywidualne umowy i zobowiązując się do ich zatrudnienia. Zwane wśród studentów „fundami”, były one efektem inicjatywy społecznej z okresu dyskusji popaździernikowych. Cieszyły się znacznym zainteresowaniem i wkrótce stanowiły niemal połowę wszystkich stypendiów. Wydawały się rozsądnym systemem nawiązywania relacji pomiędzy studentami a pracodawcami; pierwszym zabezpieczały byt na studiach i dawały jasną perspektywę pracy, drugim pozwalały w większym stopniu kształtować sobie kadrę. „Fundy” były nieco wyższe od stypendiów państwowych i wypłacane przez okrągły rok, bez przerwy wakacyjnej. Stopniowo zyskiwały sobie jednak gorszą sławę. Więź z pracodawcą była teoretyczna, pośrednikiem zostawał przeciążony sekretariat. Krążyły formularze, a nie istotne wiadomości. Dlatego warunki pracy lub profil absolwentów często nie odpowiadały oczekiwaniom. Prasa studencka wypełniła się opowieściami o losie ludzi rzuconych w miejsca obce i nieprzyjazne, do pracy odległej od wyobrażeń, bez obiecanego mieszkania. Niektóre wydziały dość bezceremonialnie rozdzielały „fundy”, ignorując preferencje studentów, co przypominało praktyki dawniejszych nakazów pracy. Komitet Uczelniany ZMS wydał nawet w 1961 r. odezwę, w której występował o „stworzenie gwarancji zabezpieczających przestrzeganie zasady dobrowolności przy rozdziale stypendiów fundowanych”. Sprawa wywołała też interwencję „Trybuny Ludu”. Jednocześnie władze uznawać zaczęły system stypendium fundowanych za zbyt mało operatywny, gdy nadchodziły roczniki wyżu, niepokojące w bilansach siły roboczej. Dlatego powrócono do idei nakazów pracy. Był to kolejny syndrom usztywniania się polityki reżimu Gomułki, która zdawała się osuwać w koleiny „okresu minionego”, czy też była po prostu, jak żartowano, „okresem neominionym”. W 1964 r. wprowadzono ustawowo tzw. planowe zatrudnianie i „skierowania do pracy” dla absolwentów prawa, matematyki, fizyki, geografii, chemii, ekonomii politycznej, anglistyki i rusycystyki. Oznaczało to ograniczenie znaczenia „fund”, które ratować zaczęły przede wszystkim studentów w szczególnie trudnej sytuacji materialnej[491].

Temat biedowania studenckiego trafił, jak wiele podobnych, na szpalty prasy w latach 1956–1957. Pisano o bolesnym oczekiwaniu na wypłatę stypendium; gotowaniu w akademiku zup chlebowych z kostką maggi, lęku przed gruźlicą, zapominaniu o problemach przy „sikaczu” i brydżu[492]. Jak liczne ówczesne reportaże, układające się w „czarne serie”, także te oddawały tyleż stan rzeczy, ile stan ducha. Zarazem prowadzono analizy i sondy społeczne, które zdawały się potwierdzać ich pesymistyczną wymowę.

Metodą sumowania koniecznych wydatków miesięcznych ZSP oceniło w 1956 r. minimalny budżet studencki na 456,50 zł, w tym 305 zł na żywność. Całe życie towarzyskie studenta odpowiadało w tym zestawieniu cenie 2 słoików dżemu. W minimum nie wliczano zakupu ubrań i innych dóbr trwałych (poza przyborami papierniczymi), podręczników i książek. Wbrew założeniom, stypendia nie zaspokajały minimum i większość studentów musiała polegać na pomocy rodziny lub dorabiać. Tylko dzięki temu średnie dochody studenckie odpowiadały w 1957 r. szacowanemu wówczas minimum (510 zł). Przeciętnie 62% wydatków przeznaczano na żywność, a 4% na pomoce naukowe. Egzystencję studencką, pisano, „charakteryzuje ustawiczne łatanie dziur, niedojadanie, odmawianie sobie pieniędzy nawet na najkonieczniejsze potrzeby”[493]. Trudno się dziwić, że 60% chorych studentów warszawskich nie wykupywało lekarstw, że w stołówkach znano kategorię „sępów”, starających się wieczorem zdobyć niewykorzystane porcje, że istniał proceder podrabiania bonów obiadowych. Deklarowane rozchody studenckie na UW (526 zł) tylko nieznacznie przewyższały jesienią 1957 r. wspomniany minimalny budżet; najniższe w Warszawie deklarowali studenci SGGW (473 zł), a najwyższe AWF (574 zł). Około 70% studentów przyznawało, że korzysta z pomocy rodziny, otrzymując średnio około 50 zł miesięcznie i 2 razy tyle w naturze. Przeciętny dochód z prac dorywczych oceniano na 33 zł, co odpowiadało miesięcznym wydatkom palaczy na tytoń[494]. Niewątpliwie rzeczywiste znaczenie tych dochodów było większe, a możliwość ich legalnego organizowania zdawała się pozytywną nowością.

W styczniu 1957 r. zawiązano na UW Studencką Spółdzielnię Usługową, która podzieliła się na sekcje: Plastuś, Tragarz i Korepetycje (4 lata później stanie się, pod nazwą Plastuś, częścią podporządkowanej ZSP spółdzielni Universitas). Natychmiast pojawiła się masa zgłoszeń. Prace przy malowaniu pokojowym, sprzątaniu czy przenoszeniu mebli były odtąd doświadczeniem dość powszechnym, zwłaszcza wśród studentów pozbawionych rodzinnego wsparcia. Bardziej popłatne były korepetycje, przynoszące około 320 zł miesięcznie, niemal równowartość stypendium[495]. Była to jednak praca bardziej wymagająca i trudniejsza do uzyskania. W latach 60. działalność Plastusia między innymi z tego powodu podlegała krytyce. Student narzekał, że spółdzielnia potrąca mu 35% zarobku, nie dając poczucia przejrzystości działania. „Jak tylko znajdą się korepetycje, to dostają je znajomi. Ja na ogół wiórkuję podłogi i myję okna. Co się dzieje z ponad 1/3 moich zarobków – nie wiem”[496]. Dorabiający woleli kontrolować swe dochody, poszukiwali więc sami klientów do korepetycji lub zakładali nieformalne spółdzielnie. W prasie pojawiały się ogłoszenia: „Korepetycji udzielają studenci. Wszystkie przedmioty ogólnokształcące. Młodzież, dorośli”; „Studenci udzielają korepetycji, zakres szkoły średniej”[497].

Istniały inne nieformalne metody zarobkowania. Były to wciąż karty: „Jeden [...] dorobił się na kartach ubrania, co zresztą z dumą podkreśla”[498]. Znajdowano „jeleni”, których – pisał świadek – wytrawni gracze

najpierw uczą [...], potem ogrywają. Część adeptów po przedbiegach odpada, przegrywając, jak na przykład mój przyjaciel Jurek S. garnitur i zegarek, który otrzymał od dziadka po ukończeniu szkoły podstawowej. Pozostałych zabawa porywa. Stają się oni w przyszłości tymi, którzy naciągają pierwszorocznych. [...] W 1963 roku jeden ze studentów bardzo się zdenerwował i poszedł do dziekana swojego wydziału. Przegrał bowiem z kolegami garnitur oraz 1000 zł. Odbyło się posiedzenie Komisji Dyscyplinarnej. Garnitur wrócił do właściciela.

Ten jednak spłacał następnie w ratach jego równowartość: inaczej

podlegałby moralnemu i fizycznemu naciskowi ze strony otoczenia. Co więcej, musiałby kupić żelazny kuferek zamykany na szyfrową kłódkę, ażeby uniemożliwić kolegom odebranie przedmiotów wartości przegranego garnituru. Rzadkie są wypadki niewypłacalności. Kazimierz B. – dziś doktor filozofii – spłacał swemu koledze 24 tysiące złotych. Już spłacił[499].

Datą znaczącą był piąty każdego miesiąca, gdy studenci ściągali do podziemi Auditorium Maximum, aby po odstaniu paru kwadransów w kolejce otrzymać z kasy „górnika” i kilka „Kościuszków” (banknot 500 zł i monety 10-złotowe). Otwierał się wtedy krótki okres lepszego życia, którego atrybutami mogły być papierosy caro, kiełbasa szynkowa, kawa w Harendzie, bilety do teatru. Stypendium rozchodziło się szybko. Za posiłki na przyszły miesiąc trzeba było oddać trzy „czerwońce” (300 zł). Następowały starania o prace dorywcze w rodzaju wiórkowania podłóg czy noszenia mebli. Koniec miesiąca kojarzył się już z paleniem sportów i pożyczaniem pieniędzy, a także typowym uzupełnianiem stołówkowych posiłków: chlebem, dżemem i herbatą[500].

Sytuacja „na odcinku stołówek” nie poprawiła się tak, jak na to liczono w 1957 r., gdy odwracano częściowo stalinowską „reorganizację”, polegającą na odebraniu stołówek Bratniakowi i przekazaniu ich WSS „Społem”. Teraz ponownie związano je z uczelniami, powołując do życia przedsiębiorstwo Stołówki i Bufety Studenckie (jako Gospodarstwo Pomocnicze przy SGPiS). Gotowano jednak wciąż tak, jak na to pozwalały sztywne stawki żywieniowe i prowizoryczne lokalizacje w suterenach akademików. W 1959 r. uniwersyteccy lustratorzy pisali, że w stołówce przy ul. Kickiego „żywność jest nikła i gatunkowo niedobra”; przy ul. Anielewicza w pomieszczeniu o „lichym oświetleniu dziennym, z betonową posadzką, bez wentylacji” obiera się ręcznie góry ziemniaków, przy ul. Madalińskiego należy przynajmniej wyposażyć stołówkę w noże, „aby młode pokolenie inteligencji polskiej nie rozdzielało mięsa za pomocą widelców i palców”. W tym czasie dostateczna była tylko liczba bonów stołówkowych. Starczało ich do 1964 r., gdy nastąpił napływ „wyżu” na studia[501].

Uniwersytet prowadził wówczas pięć stołówek. Największa, „Stołówka nr 1” przy Krakowskim Przedmieściu (od końca lat 50. działająca na piętrze tylnej części dawnego Szpitala św. Rocha) wydawała dziennie około 1,5 tys. obiadów. Kojarzyła się z kolejkami na schodach, rozkradaniem noży (na ich odkupienie ogłoszono nieskuteczną zbiórkę wśród studentów), oraz fałszowaniem numerków obiadowych. Przerabiano „czwórki” (symbol stołówki przy ul. Kickiego) na „jedynki”, aby oszczędzić sobie podróży na Grochów. Student był bowiem przypisany do określonej stołówki. Ta przy ul. Kickiego obsługiwała mieszkańców akademików; była obciążona przy śniadaniach i kolacjach (około 800 zestawów dziennie), choć na ogół wolna od kolejek. Kradzieże miały w niej jednak szczególne rozmiary: „wyniesiono” niemal wszystkie widelce. Na Jelonkach kilkadziesiąt stołów, przy których spożywano 1800 obiadów dziennie, sprzątała jedna osoba. Łatwo wyobrazić sobie efekty. Stołówka jednak funkcjonowała. Tę w akademiku przy ul. Anielewicza zamknął w 1965 r. sanepid z powodu niedostosowania pomieszczeń. Przy ul. Madalińskiego problem ginięcia zastawy próbowano zmniejszyć, wprowadzając karę 10 zł za każde znalezione w pokoju akademikowym naczynie ze stołówki; zaczęto je więc znajdować w łazienkach i na korytarzach. Solniczek nie odnajdowano wcale.

Stawka dziennego wyżywienia studenta, określona administracyjnie, wynosiła w 1960 r. 16,5 zł, a w 1966 r. – 18,5 zł. Student płacił 8–10 zł, resztę pokrywało ministerstwo i uczelnie. Stawki nie można było przekroczyć, miała odpowiadać budżetom studenckim i możliwościom ministerstwa, dopłacającego do wyżywienia połowy studentów PRL. Obiady uchodziły za „cienkie”, nie tylko z powodu niskiej stawki. Nawet gdyby została ona znacznie podniesiona, nie spowodowałoby to poprawy zaopatrzenia. Kierowniczka stołówki (niemal zawsze była to kobieta) nie miała prawa dokonywać zakupów na rynku i zdana była na to, co przywieziono z centralnych magazynów. Zwłaszcza mięso, wędliny i mleko bywały w niedostatecznej ilości i jakości, lecz kierowniczce nie zależało na konflikcie z zaopatrzeniowcem. Na ogół się „dogadywali”, zapewniając jaki taki towar. Praktyki dostaw były ilustracją działania systemu gospodarczego PRL, podobnie jak metody zwalczania jego patologii: kontrole, komisje, narady, książki skarg i zażaleń[502].

Problem stołówek wiązał się z nader ograniczoną ofertą publiczną. Na UW nie istniał, poza Klubem Profesorskim, żaden bufet. Studenci chodzili do barów mlecznych, na śledzia z chlebem do Harendy (3 zł w 1965 r.), do baru garmażeryjnego przy ul. Świętokrzyskiej, do Dziekanki, w której wydawano obiady abonamentowe: „Duża przestronna sala, przy stolikach brodate postacie, dziewczyny w stylu «mini-jupe» [...]” (1966). Po wypłatach stypendium wydawano więcej na kawę, ciastka, alkohol: ożywiały się studenckie „trasy” miejskie. W pobliżu bramy uniwersyteckiej znajdował się „Staropol”, czyli bar Staropolski, w którym panował – jak relacjonował Emil Morgiewicz – „zapach gotowanej golonki, przemieszany z pijackim odorem, którym zieją wychodzący wozacy”. Przesiadywali tam także aktorzy z Teatru Polskiego. Działała czarna giełda. Wśród bywalców byli studenci, dla których lokal ten był jednym z punktów na szlaku Krakowskiego Przedmieścia. Inne ważne punkty to sąsiedni sklep, w którym można było wypić piwo (zwany potocznie „Pod Chrystuskiem” i „Pod Palcem”, bo na jego wejście zdawała się wskazywać figura spod kościoła św. Krzyża), budka z piwem na skwerze obok pomnika Kopernika (zwana „przy Uczonym”; wiedziano, że piwo bywa wzmacniane nielegalnie dolewaną wódką), a dalej w stronę pl. Zamkowego – Dziekanka, zaś przy Rynku Starego Miasta – zadymiona winiarnia Fukier oraz Manekin w wymalowanej fantazyjnie piwnicy[503]. Bezalkoholowe trasy wiodły między barami mlecznymi (zwłaszcza Uniwersyteckim w pobliżu bramy głównej i dwoma przy Nowym Świecie) i cukierniami (od Pomianowskiego do Bliklego) ku kawiarni Alhambra w Al. Ujazdowskich, w której podawano słodką, parzoną w piasku kawę, i atrakcyjnej herbaciarni Gong przy tejże ulicy[504]. Inne jeszcze trasy związane były ze studenckimi klubami, które od 1956 r. były znakami kulturalnej emancypacji studentów.

Kultura studencka

„Myśmy zrobili Październik, a wy kręcicie nogą w Hybrydach” – taką uwagę zapamiętała z jednego ze spotkań towarzyskich u schyłku lat 60. Anda Rottenberg[505]. Wypowiedź symboliczna, oddająca zarówno głębokie rozczarowanie nieco starszego pokolenia, jak pomyślny, mimo wszystko, los nieco młodszego.

Klub Hybrydy otwarto 1 II 1957 r. w neorenesansowym domu przy ul. Mokotowskiej 48, który 100 lat wcześniej należał do Józefa I. Kraszewskiego. Nazwa nawiązywała do tytułu jednej z jego niezliczonych powieści. Pomysłodawcami byli działacze studenccy Andrzej Pniewski i Józef Waczków. W maju otwarto muzyczny Hot Club, do którego Jan Borkowski ściągał zespoły jazzowe, promując całą serię wybitnych muzyków. Ekipa Hybryd współorganizowała międzynarodowy festiwal Jazz 1958, który przybrał formę cykliczną jako Jazz Jamboree, czyniąc z Warszawy istotny punkt na mapie jazzowej Europy. Obok znakomitości muzycznych, w Hybrydach rozwinęła się plejada twórców kabaretowych, piosenkarzy, tekściarzy i poetów[506]. Wytworzyły się kręgi bywalców, niektóre z nich wyraźnie elitarne. Krzysztof Mroziewicz wspomina o nocnym „klubie klubu” dla wybranych. „Szklaneczka czy kieliszek w dobrym towarzystwie – tak wyglądało to «pijaństwo» studenckie” – dodaje[507]. Nie wszyscy są tego zdania. „Wprawdzie pijanych i awanturujących się studentów wyrzucano za drzwi, ale podchmieleni zostawali i nadawali ton imprezom” – wspomina dawna studentka socjologii atmosferę Hybryd[508]. Klub zajmował trzy kondygnacje budynku drogiego w utrzymaniu, więc szukał dochodów, intensyfikując działalność rozrywkową. Powstała sala bilardowa, sprowadzono szafy grające, trzy razy w tygodniu odbywały się imprezy taneczne, oblegane przez publiczność, która gromadziła się na chodniku i dobijała do wejścia. Studentów wpuszczano za okazaniem legitymacji, ale od bywalców i piękności nie żądano dokumentów. Wokół Hybryd kształtować się zaczęła aura ekskluzywizmu i lepszego życia. Najatrakcyjniejsze dziewczyny „wyjęte”, jak mawiali studenci, z potańcówek w akademikach pokazywały się tam u boku młodzieńców dysponujących gotówką i obcokrajowców. W prasie pojawiały się nieprzychylne teksty o skupisku złotej młodzieży. „We wszystkich warszawskich sklepach z obuwiem nie widziałam tylu długich «kozaków» co tutaj jednego wieczoru” – opisywała reporterka „Sztandaru Młodych”. Przed Hybrydami w dni imprez trudno było zaparkować, co w Warszawie stanowiło wciąż wydarzenie. Równie duże wrażenie robił na publiczności zarówno widok podjeżdżających (i zawsze wpuszczanych) cudzoziemców, jak fakt, że autami dysponowali także studenci. „Są w stolicy synowie takich tatusiów, którzy fundują kluczyki na karnawałowe popołudnie, niech tam chłopak zada szyku” – pisała reporterka w 1967 r.[509] Rok później tego rodzaju opisy wejdą do repertuaru „marcowej” propagandy.

Instytucji o statusie Hybryd, czyli tzw. klubów środowiskowych podlegających radom okręgowym ZSP, było w Polsce 6 (także gdański Żak, Odnowa w Poznaniu, Pałacyk we Wrocławiu, Kontrasty w Szczecinie, Pod Jaszczurami w Krakowie). Istniała także sieć 77 klubów uczelnianych, z tego 23 w Warszawie. Były to w pustoszejącej wieczorami stolicy ogniska życia, mające swe elity i rój ciekawych, cisnących się do wejść, co pokazał Andrzej Wajda w filmie Polowanie na muchy (1969). Uniwersytet prowadził klub w Domu Studenta przy Krakowskim Przedmieściu, Ubab w żeńskim domu przy ul. Kickiego, kluby w akademikach przy ulicach Anielewicza i Madalińskiego. Nie mogły one rywalizować z politechnicznymi klubami Stodoła i Architekci. Wszystkie one działały pod patronatem ZSP, który tyleż chronił względną swobodę zabawy i twórczości, ile podporządkowywał kluby kadrze działaczy coraz mniej mających wspólnego z żywiołowym, „popaździernikowym” życiem studenckim. Kluby wywoływały raczej kontrowersje obyczajowe niż polityczne. Sposób tańczenia i rodzaj muzyki nie prowokowały już ataków ideologicznych, jakie pamiętano z pierwszej połowy lat 50.

Złą sławę zyskał pierwszy klub prowadzony przez UW (zapewne od 1956 r.) przy Krakowskim Przedmieściu 8. W lokalu dawnej kawiarni Teatralnej utworzono stołówkę studencką, która wieczorami przekształcała się w miejsce klubowe, zwane „Kawiarnią”. ZSP organizował tam spotkania okolicznościowe, regularnie odbywały się tańce. W 1957 r. wpuszczano wszystkich, należało tylko zapłacić 10 zł, i ten brak selekcji prowadzić miał do opisywanych w prasie incydentów[510]. „Kawiarnia” dała się we znaki mieszkańcom kamienicy, którzy w grudniu 1958 r. napisali skargę do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, zapewne z przesadą, właściwą tego typu interwencjom. Twierdzili, że „dalsze zamieszkiwanie na posesji [...] stało się zupełnie niemożliwe”, ponieważ lokal studencki jest wieczorami skupiskiem pijanych,

którzy dopuszczają się jak najbardziej jaskrawych i niemoralnych ekscesów. Publiczne załatwianie czynności fizjologicznych i to wobec przechodzących lokatorek domu, niemoralne sceny na oświetlonym podwóreczku i klatce schodowej są na porządku dziennym. Na całej posesji rozlegają się ustawiczne wrzaski i wyzwiska, a cała nieruchomość, tj. podwórko, klatka schodowa i korytarze pełne są ekskrementów, śladów wymiotów i innych nieczystości. [...] Na skutek używania klubu do późnych godzin nocnych brama wejściowa w ogóle nie jest zamykana, tak że lokatorzy nie tylko zmuszeni są do znoszenia ustawicznych awantur i antysanitarnych warunków, ale pozbawieni są najelementarniejszego bezpieczeństwa. Przed kilkoma dniami dokonane zostało włamanie do firmy „Roman Pomianowski – Pracownia Wyrobów Cukierniczych”, mieszczącej się w głębi posesji [...]. Ten gorszący stan rzeczy trwa już od szeregu miesięcy i mimo że Klub studencki znajduje się tuż obok Uniwersytetu, żadna organizacja studencka ani władze uniwersyteckie nie interesują się organizacją i działalnością klubu, która jest tak rażąca [i] demoralizująca, że budzi powszechne zgorszenie i potępienie[511].

Lokal zniknął wkrótce z Krakowskiego Przedmieścia; pojawił się w tym miejscu wspomniany już „Staropol” (ciekawe, czy ulżył lokatorom). W pobliskim gmachu Szpitala św. Rocha otwarto natomiast 8 X 1961 r. Klub Studencki UW.

Klub stał się terenem działalności bardzo intensywnej, sądząc przynajmniej ze sprawozdań: wieczorów muzycznych, występów Teatru Poezji, Teatrzyku 2x1 i Kabaretu z Jamnikiem, spotkań z reżyserami, działaczami i publicystami, dyskusji o „bardziej awangardowych sztukach teatralnych”, kursów tańca i zabaw. Zorganizowano Salon Debiutów, czyli galerię, w której prezentowali swe prace młodzi plastycy (Ministerstwo Kultury kupowało niektóre dla dekoracji akademików). Jedenaście wystaw (od marca 1962 r. do lutego 1963 r.) obejrzało około 4 tys. osób, co wskazywało na ruch umiarkowany, a łączna publiczność stu wieczorków w Klubie liczyła około 15 tys. Trudno ocenić, jakie było wzięcie poszczególnych imprez. Wiadomo, że zrezygnowano po pierwszym spotkaniu z debat o sztuce, „ponieważ studenci UW nie wykazali najmniejszego zainteresowania tego typu dyskusją”[512]. Tysięczny tłum przyciągnęła natomiast debata o moralności, zorganizowana przez studentów dziennikarstwa, a związana z wiadomością o gwałcie zbiorowym podczas prywatki. Spotkanie trzeba było przenieść do wielkiej sali Auditorium Maximum. W piśmie studenckim skrytykowano „atmosferę wiecu”, jaka się wytworzyła, oraz nieprawomyślne wypowiedzi polityczne niektórych oratorów[513]. Był początek 1961 r.: mnożyły się sygnały zaostrzenia kursu politycznego. Ten proces, a także zapewne przemiany strukturalne wśród młodzieży akademickiej, wpływały hamująco na tak ożywiony do niedawna ruch półzależnej kultury studenckiej.

W połowie dekady Jerzy Działek, opisując w paryskiej „Kulturze” realia PRL, twierdził, że studenckie kluby i kabarety

straciły na barwach, na żywiołowości, na ostrości politycznej. Pojawili się organizatorzy z urzędu, a za nimi niezbędna biurokracja, cenzura i drętwa mowa. Kabaretowe premiery przestały być wydarzeniem i stały się jeszcze jednym miejscem „gdzie się bywa”

natomiast do klubów przychodzi się „potańczyć, pograć w bilard, w szachy czy brydża, pójść do baru na wino – i to prawie wszystko”[514]. Wciąż niemało, dodajmy, w zestawieniu z realiami większości „bratnich stolic”, na tle których Warszawa wyróżniać się miała – twierdzili niemal jednomyślnie bywalcy z Zachodu – spontanicznym i otwartym życiem studenckim. O kryzysie klubów pisano jednak nie tylko w organie Jerzego Giedroycia, ale i w prasie warszawskiej. Narzekano na ich „zrównanie w szarzyźnie” lub staczanie się w kierunku „tancbud”, oferujących „parę godzin twista, cienką kawę i niskiej klasy napoje wyskokowe”, czyli tanie wino („alpagę”) i piwo. „Potem ktoś kogoś zgarnie na chatę, gdzie czeka jeszcze dwóch kolesiów – i w porządku”. Sugerowanymi przyczynami kryzysu miała być bezideowość młodzieży, brak pomysłu i problemy materialne. Te były niewątpliwe, skoro jeden z najprężniejszych klubów, przy ul. Anielewicza, posiadał tylko stary fortepian, podarunek od szkoły muzycznej[515]. Swoje znaczenie miała też naturalna wymiana pokoleń. „To przecież stypa. Hybryd już nie ma. Jedni zostali zawodowcami, inni założyli rodziny, pokończyli studia, rozproszyli się” – stwierdził Wojciech Młynarski, gdy klub obchodził dziesięciolecie[516]. W 1968 r. Hybrydy przeszły pod zarząd Rady Uczelnianej ZSP UW, stając się klubem uniwersyteckim, co zresztą nie przywróciło im dawnej sławy.

W kulturze studenckiej duże znaczenia miały, obok klubów, radiowęzły. Był to fenomen: w 1964 r. istniało w Polsce 116 studenckich studiów radiowych i ośrodków retransmisji, w których pracowały 2 tys. osób. Program docierał do 60 tys. mieszkańców akademików. Rozwinęły się spektakularnie w drugiej połowie lat 50., zyskując niekiedy poważną aparaturę i – w epoce raczkowania telewizji – poważne znaczenie wśród mieszkańców domów studenckich. W związku z tym około 1960 r. kontrolę nad radiowęzłami obejmował ZSP, co stawało się w wielu wypadkach wygodną „czapką”, pozwalającą na działanie ambitnych zespołów, lecz wywoływało też konflikty. Na Politechnice Krakowskiej rozwiązano radiowęzeł „Nowinki” pod zarzutem niewłaściwej postawy politycznej. W akademikach UW przy ul. Kickiego ograniczono zaś swobodę emisji za krytykę wyboru delegacji ZSP do Francji[517]. Nie był to jedyny tego rodzaju spór, związany z działaniem „Kickiego Radia”. W 1963 r. w jego audycji ostro oceniono nocne naloty Rady Mieszkanek na pokoje żeńskiego akademika, w których – szukając waletujących – zapalano światło, budzono studentki, żądano legitymacji. Rada Uczelniana ZSP uznała to za niedopuszczalną krytykę, co także zostało odpowiednio skomentowane w programie. Tego rodzaju odgryzanie się sprowokowało „działaczy wyższych szczebli” ZSP do groźby zamknięcia „Kickiego Radia”. W realiach 1963 r. cały ten spór można było wciąż opisać w studenckim tygodniku w duchu zrozumienia dla prowadzących rozgłośnię, a także skomentować w znamienny dla „małej stabilizacji” sposób. Wszystko bowiem rozeszło się po kościach: „Rewolta umarła naturalnie – zobojętniała”[518].

Akademiki

Po Październiku uczelnie zyskały swobodę zarządzania akademikami, kwaterując studentów we własnym zakresie. Nie było to zadanie wdzięczne. W rozbudowie akademików zarysowała się stagnacja, zaś ich powierzchnia była stale uszczuplana przez „dzikich lokatorów”, którzy w skali kraju okupowali 700 pokojów. Innym problemem było fizyczne zaniedbanie budynków, w znacznej mierze wynikające z symbolicznych stawek opłat. Do 1960 r. wynosiły one około 10 zł miesięcznie, gdy szacowany koszt utrzymania był dwudziestokrotnie wyższy. Następnie stawki podniesiono radykalnie (choć nadal nie równoważyły kosztów eksploatacji), do 120–180 zł w zależności od standardu pokoju, przy czym w 1961 r. około 95% mieszkańców akademików korzystało z bonu (stypendium) w wysokości 120 zł. Sądzono, że zmiana stawek uświadomi studentom rzeczywiste koszty utrzymania i wpłynie na ich stosunek do mienia społecznego[519]. Były to chyba mało realistyczne oczekiwania, zwłaszcza z powodu warunków życia w DS-ach. Przyjmowana „wzorcowa” powierzchnia 6 m^2 na studenta należała do teorii, nie była respektowana także „minimalna” 4,5 m^2, definiowana jako miejsce do spania, ale nie do nauki (lecz przecież uczono się w łóżkach). Pod koniec lat 50. uniwersytety zapewniały przeciętnie 4,3 m^2. Czy dla mieszkańca akademika było istotne, że dysponował powierzchnią dwukrotnie większą niż jego kolega dekadę wcześniej?

Co jednak znamienne, we wspomnieniach z życia akademikowego jego materialne trudności są tematem marginalnym. Niewątpliwie młodzi ludzie żyli sprawami bardziej ekscytującymi. Niemała część mieszkańców wyszła zresztą z domów, w których ciasnota czy brak ciepłej wody były oczywistością. Mimo akademikowego ścisku studenci przygarniali wciąż „waletów”, których wyłowić usiłowały różne komisje. Mimo ciasnoty zabiegali o prawo przyjmowania gości w pokojach, a nie tylko w hallach. Mimo ciasnoty spędzali znaczną część życia w domu studenckim, przygotowując się do zajęć, lub też dlatego, że działy się tam ciekawsze rzeczy.

Oto męski akademik przy ul. Kickiego w pierwszej połowie lat 60., zwany „Domem Chłopa”, na zewnątrz i w środku zgrzebny, wypełniony ludźmi ubranymi w podobne swetry i kraciaste koszule, dzielącymi się na tych, którzy otrzymują lub nie otrzymują paczek z domu, dorabiają lub nie, mają dziewczynę lub nie. Gromadzą się na co dzień w stołówce, w soboty na wieczorkach tanecznych, na których gra czasem orkiestra New Orleans Stompers, a rządki studentów podpierają ściany. W pokojach bez końca się gada i uczy. I gra w karty – w niektórych grupkach jest to stały rytm życia („wchodzę!”, „filuję...”), a karciarze stanowią rozpoznawalną społeczność. Inną tworzą esperantyści. Inną kulturyści. Inną jeszcze członkowie neopogańskiego Klanu Ausran, z których jeden, student filologii klasycznej, popisuje się w stołówce znajomością języka praindoeuropejskiego. Wśród masy mieszkańców są ci rozpoznawalni, o których się gada – młodzi poeci, wieczni studenci, „waletujący” i wciąż zmieniający pokoje, pojedynczy cudzoziemcy, czarnoskóry z Afryki, bumelujący repatriant z ZSRR, nazywany „Azjatą”. I gada się oczywiście o mieszkankach przeciwległego domu akademickiego, o sporcie, o japońskich ciężarowcach, którzy przyjechali do Warszawy. Natomiast bardzo rzadko o sprawach politycznych[520]. „Nie pamiętam jakichś szczególnych sporów światopoglądowych, raczej tańce i romanse. Chodziło się do kina, teatru i kabaretów”, powiada Anda Rottenberg z perspektywy żeńskiego „Kica”[521].

Uniwersytet prowadził w 1965 r. pięć akademików, skupiających niespełna trzecią część studentów UW, około 2400, zajmujących 1876 normowanych miejsc. Korzystał ponadto z pul w domach SGPiS i Politechniki oraz 420 miejsc męskich na Jelonkach. Były to więc skupiska dość rozrzucone i może także dlatego nie stały się ogniskami i symbolami działań zbiorowych. Poza epizodami z jesieni 1957 r. wokół politechnicznego Domu Akademickiego, żadne wystąpienia studenckie nie brały w nich swego początku. Ich mieszkańcy byli w stanie rozwijać niepokorną aktywność kulturalną, której symbolem było przez pewien czas „Kickie Radio”, a także tworzyć mikrośrodowiska, trafiające w zakres zainteresowania policji politycznej. Jednak akademiki warszawskie nie zapisały się w historii lat 60. w sposób porównywalny nie tylko z francuskimi, lecz praskimi czy bukareszteńskimi.

Gdy mieszkańcy warszawskich domów studenckich z rzadka mobilizowali się, to przede wszystkim w obronie swych uprawnień. Próby ograniczenia odwiedzin wywołały jesienią 1962 r. protest w „Kicu”; argumentowano w liście zbiorowym do rektora, że wizyty przyczyniają się do poprawy atmosfery i wyników naukowych. Dodać należy, że przyjmowanie gości płci odmiennej możliwe było tylko w hallu, pod surowymi spojrzeniami woźnych, które wypraszały wszystkich o 23.00. Było to przedmiotem zgryźliwych komentarzy prasy studenckiej[522]. Tematem częściej powracającym niż dokuczliwość nadzoru (która nie mogła wywołać fermentów porównywalnych z tymi, jakie przeżywały akademiki francuskie; nikt w Warszawie nie wspominał o możliwości zniesienia segregacji płciowej), był brak miejsc.

Przez dekadę po 1956 r. zasób akademików UW nie powiększał się. Życie płynęło w nich pod znakiem niedoborów i prowizorek. Świadczył o nich już wygląd zewnętrzny budynków. Te przy ul. Kickiego, Anielewicza i Madalińskiego, oddane do użytku w latach 1952–1956, w połowie następnej dekady wciąż nie miały elewacji i straszyły gołą cegłą. Nie było to jednak ani sytuacją w Warszawie rzadką, ani największym zmartwieniem mieszkańców. Nie była nim także zła, „zbierana ze wszystkich możliwych budów” armatura łazienkowa, ani wady instalacji, sprawiające, że studenci wyższych pięter „rano prawie nigdy nie oglądają wody bieżącej”[523]. Głównym problemem pozostawało przeludnienie. We wszystkich akademikach przekraczano normy, a mimo to rokrocznie odprawiano znaczną część wnioskujących o zakwaterowanie. W 1962 r. brakowało pół tysiąca miejsc. ZMS wystosował apel do mieszkańców Warszawy o przyjmowanie studentów na kwatery[524].

Akademik zapewniał stabilizację w okresie studiów. Wielu nie mogło jej zaznać, nie zyskawszy miejsca i musząc radzić sobie na płytkim rynku mieszkaniowym Warszawy. Na początku roku 1964/1965, który przyniósł szczególne trudności, w prasie pojawiały się drobne ogłoszenia w rodzaju: „Studentka poszukuje pokoju u kulturalnych osób. Możliwość udzielania korepetycji”; „Studentka za mieszkanie w Warszawie zajmie się dzieckiem przez 8 godzin dziennie od rana”; „Student poszukuje pokoju płatnego miesięcznie”; „Studentka pracująca poszukuje pilnie pokoiku przy kulturalnej rodzinie”[525]. Studenci tłoczyli się także wokół książki ofert kwaterunkowych, dostępnej w pokoiku ZSP przy Krakowskim Przedmieściu. Większość ofert obejmowała okolice podwarszawskie, znacznie tańsze niż pokoje w mieście. Te ostatnie, choć drogie, oferowały zresztą często spartańskie warunki. W 1966 r. o odrapany pokój na Solcu ze starym tapczanem i bez szafy rywalizowało kilkoro studentów, podbijając cenę do 800 zł za miesiąc. Za lokum w przerobionej łazience żądano 500 zł[526].

Wszystko, co zostanie poniżej napisane o trudnościach życia akademikowego, należy umieścić w tej właśnie perspektywie. Jaki by nie był, DS stanowił upragniony port dla studenta spoza Warszawy, choć prymitywizm warunków w domach UW wywoływał pewne napięcia, w tym poczucie deprywacji wobec studentów Politechniki, dla których wznoszono w pierwszej połowie lat 60. „superkomfortowy” akademik Riviera[527]. Tymczasem w akademiku męskim przy ul. Kickiego, w którym zgodnie z normą należałoby lokować najwyżej 512 osób, w 1964 r. mieszkały 634. Połowę z ośmiu pokojów cichej nauki zamieniono na pokoje studenckie, ale zarazem dziewięć pokojów zajmowanych było przez dzikich lokatorów. Budynek wykonano byle jak; codziennością były awarie elektryczne, zapychanie się rur, zaciekanie sufitów i brak ciepłej wody. Niektóre prysznice nieczynne były od lat. Sytuacja ta wynikała nie tylko z nieudolności obsługi. W 1970 r. podawano, że armatura jest stale niszczona „na skutek stawania nogami na deskach sedesowych i na pokrywach” i wnioskowano o przebudowę ustępów na „kucane”[528].

W grudniu 1963 r. mieszkańcy Jelonek[529] zgłaszali na zebraniu swe doléances, z których wyłaniał się obraz wszechobecnych braków. Niektóre w nikłym stopniu zależały od administracji i samorządu, jak kursy miejskiego autobusu. Na przystanku ustawiały się długie kolejki. Z czekaniem kojarzyła się jednak także stołówka i klub telewizyjny (szukano kluczy, a trwał mecz!). Administracji brakowało „ludzkiego podejścia”, umiała musztrować studentów, ale nie opieszałe ekipy remontowe. Łazienki były w opłakanym stanie, okna nieszczelne, odśnieżanie złe, oświetlenie słabe, śmietniki przepełnione i cuchnące. Administracja z kolei wskazywała na wandalizm studentów. W listopadzie 1964 r. radiowęzeł transmitował do późnej nocy zebranie sprawozdawczo-wyborcze, pełne wzajemnych oskarżeń[530]. Należało ono do namiastek demokracji, jakie znali obywatele PRL z życia spółdzielni czy komitetów osiedlowych, a jakie sportretuje Marek Piwowski w filmie Rejs.

Życie akademikowe zdawało się skupiać jak w kropli wody problemy społeczeństwa polskiego, nazwane po latach przez Stefana Nowaka „próżnią społeczną”. Był to rozziew między poczuciem przynależności do wspólnoty wielkiej (narodu) i do kręgu rodzinno-towarzyskiego, przy niezwykłej słabości wszelkich pośrednich instytucji (społeczności lokalnych, stowarzyszeń, zrzeszeń)[531]. Analogiczny charakter miała rzeczywistość DS-ów, oglądana w zwierciadle raportów uniwersyteckich komisji lustracyjnych z 1959 r. Własność publiczna była w domach przy ul. Kickiego „natychmiast zabierana”: sztućce ze stołówki, krzesła i tygodniki trafiały do pokojów. Pokoje cichej nauki przedstawiały „opłakany widok: stół, krzesło lub dwa, papiery na podłodze. W jednym pokoju zastaliśmy materace, na których studentki siedziały ucząc się, zawinięte w koce. Wrażenie ogólne bardzo przykre”. Inne przestrzenie wspólne miały podobną aurę: mroczne korytarze (kradziono żarówki), umywalnie z wiecznie stojącą wodą, toalety w stanie permanentnej awarii. Ogrzewanie było słabe, okna nieszczelne, temperatura wody na ogół „tak niska, że nie można mówić o dokładnym myciu”. Grzano wodę na palnikach kuchennych, stojąc w kolejkach z przyniesionymi z pokojów naczyniami. Poza takimi momentami życie zdawało się uciekać z przestrzeni wspólnych w świat pokojów. Były one nadmiernie zaludnione i przesycone dymem tytoniowym (tym bardziej, że zakładano kocami szpary w oknach), ale tworzyły „maleńkie kółeczka towarzyskie”, które cechowało „duże zżycie” i zarazem małe zainteresowanie światem zewnętrznym, zarówno akademikowym, jak „wielkim”. Studentki pierwszego roku, obserwowała komisja,

czas wolny od wykładów i ćwiczeń spędzają w swych pokojach. Trochę czytają, rozmawiają. I to wszystko. Rzadko bywają w teatrze czy kinie. Nie zwiedzają wystaw. Nie zapoznają się z Warszawą. Gazet i czasopism nie czytają. Zainteresowanie sprawami społecznymi, kulturalnymi czy politycznymi nikłe. [...] Jakiś ubogi poziom życia. Monotonia godzin wolnych od zajęć.

Obserwacje takie pochodziły zwłaszcza z domu żeńskiego, lecz i w męskim zauważono, obok niskiego poziomu higieny, „bierność studentów w sprawach społecznych i kulturalnych”. Na ogół nie mieli pojęcia o działaniach Rad Mieszkańców, a jeśli coś ich interesowało, to przywileje ich członków: „Mają osobne fory w stołówce. Nie podlegają regulaminowi domu studenta co do pory odwiedzin, patrzy się na nich przez palce na mieszkanie w domu studenta mimo niezdanych egzaminów”. Wnioski komisji były autorytarne: zreorganizować rady, zredukować odwiedziny jako czynnik chaosu, żądać od nowych mieszkańców „odpowiedniej wyprawki (serwetka, talerz, nóż, widelec, łyżka itp.)”, zamknąć klub mieszczący się w akademiku żeńskim. Można było napić się w nim kawy i lemoniady (podobno wnoszono wódkę), pograć w brydża, z rzadka wysłuchać odczytu. Członkowie komisji, którzy do niego zajrzeli, zobaczyli zadymione pomieszczenie, w którym grano w karty i robiono gorsze rzeczy, „np. studentka siedziała na kolanach studenta”[532].

„Jestem daleki od tzw. pruderii”, zastrzegał opiekun studentek z ramienia Wydziału Pedagogicznego, ale twierdził, że dom żeński nastręcza wiele problemów z powodu „zbyt mocno się objawiającego pociągu [mieszkanek] do kolegów lub innych chłopców”[533]. Zdarzać się miało „nocowanie” kolegów, powodujące nieraz konflikty w pokojach. Odnotowano też znacznie bardziej bulwersujące, choć marginalne zjawiska. Oto akademik przyciągał panów w pewnym wieku, niekiedy oczekujących wieczorami w samochodach. Komisja odnotowała, że jedna z mieszkanek DS „przechwala się przed koleżankami, że otrzymuje za noc 500 zł”. Portierki opowiadały, że inna zastrzega, „aby po 10-ym nie wpuszczały do niej gości, bo już wtedy nie mają pieniędzy”[534]. Podobne wątki pojawiały się w reportażach prasowych, kształtujących publiczny obraz akademików. Elementem tego obrazu było także pijaństwo. Jego zakres mogli ocenić harcerze, zbierający butelki na Fundusz Odbudowy Szkół, którzy regularnie odwiedzali ul. Kickiego i nie bywali rozczarowani[535].

Obserwacje komisji uczelnianych, zapewne przede wszystkim z powodu ich instytucjonalnego i społecznego usytuowania, różniły się od rozpoznań Stanisława Wąsowicza, który w latach 1960–1962 przygotowywał pracę magisterską o męskim akademiku przy ul. Kickiego. Nie nasuwa ona porównań z teorią próżni społecznej. Przeciwnie, autor określił dom studencki jako „monolit społeczny”, zbudowany na solidarności typu egalitarnego, cechującej się ukrywaniem różnic (przede wszystkim materialnych) i stygmatyzacją odmienności. Studenci powtarzali, że „portkami dziewczyny nie kupisz” i pogardzali „ciułactwem”. Staranniej ubrany mógł usłyszeć, że „oddziabnął się jak dozorca” lub „wystroił się jak ułan”. Deklarowano zainteresowanie raczej sposobem tańczenia partnerki niż jej modnymi pantoflami. Na sobotnie potańcówki większość przychodziła „w swetrach, farmerkach, zdarza się, że nawet w trampkach”. Tego rodzaju styl wynikał niewątpliwie z problemów materialnych, ale mógł mieć cechy etosu plebejskiego, właściwego męskiej społeczności pozostającej na obrzeżu miasta. Cechowała ją standardowość warunków egzystencji: żelazne łóżka, po dwie półki i fragment stołu do dyspozycji, telewizor „w zadymionym podziemiu”. Istniała wszakże grupa studentów lepiej sytuowanych, silniej związanych z miastem, do którego lokali i teatrów chadzali, niewyróżniających się na co dzień, ale w niedziele i na imprezy zakładających garnitury[536].

„Mała destabilizacja”[537]

W połowie lat 60. pokolenie wyżu demograficznego napierało na zakłady pracy, fundusze socjalne i mieszkaniowe, na studia i akademiki. Względna stabilizacja materialna uczelni, osiągnięta około 1960 r., załamywała się. Objawy ostrego niedoboru występować zaczęły w roku akademickim 1962/1963, a spodziewano się większych kłopotów. Kurczyła się przestrzeń życiowa statystycznego mieszkańca akademika. W Olsztynie sięgnęła jesienią 1962 r. 1,8 m^2, na niektórych uczelniach Krakowa poniżej 3 m^2, na UW 3,1 m^2. Likwidowano pokoje cichej nauki, świetlice, izolatki, pokoje sanitarne, wypełniając je łóżkami. Mimo to dla studentów UW brakowało pół tysiąca miejsc. Z kraju płynęły złe wiadomości. Niektóre pokoje akademików krakowskich zamieszkiwało ponad 20 osób. W Katowicach, Poznaniu i Krakowie milicja informowała o studentach nocujących na dworcach. Starano się organizować kwatery prywatne, w Gliwicach i Szczecinie przysposobić budynki hoteli robotniczych, w Toruniu szwalnię, w Warszawie reaktywować akademiki przy Tamce i Elekcyjnej. Równie poważna sytuacja zapanowała w sferze żywienia. W Polsce istniało 107 stołówek studenckich, w większości przeciążonych i prowizorycznie ulokowanych (zwykle w suterenach). W zasadzie nie otwierano nowych (w 1962 r. jedną). Studentów zaś przybywało, dotacje nie zmieniały się, ceny żywności rosły. Znikły „dostawy zagraniczne”, które poprawiały sytuację po Październiku: mleko w proszku, ryż, kakao, konserwy mięsne. Szacowano, że na początku lat 60. w posiłkach stołówkowych niedobory mleka, warzyw, owoców i tłuszczów sięgały połowy normy dietetycznej. Nawet jednak na takie posiłki brakowało bonów[538].

Od 1963 r. władze PRL starały się opanować „małą destabilizację”: zwiększyć inwestycje przemysłowe, chłonące siłę roboczą, i budownictwo mieszkaniowe, głównie sposobem jego potanienia, a także pohamować napływ na uczelnie. W 1964 r. liczba kandydatów na studia wzrosła w porównaniu do roku poprzedniego o 40%. Napór zwiększał się szybciej niż limity przyjęć. Szkoły wyższe zabiegały w ministerstwie o ich podnoszenie. W 1960 r. o przyjęcie na UW starało się 4371 kandydatów, 4 lata później 8000, przyjęto odpowiednio 2029 i 2438, współczynnik przyjętych spadł więc z 46% do 31%. Wzrost masy odrzuconych wywoływał niezadowolenie, sprzyjał szukaniu „dojść” i zarazem oskarżeniom o nieuczciwość komisji[539].

Aby ułatwić utrzymanie limitów, zaostrzyć selekcję, a zarazem dostosować ją do przesłanek ideologicznych, wprowadzono w 1965 r. system punktowy, budzący emocje zwłaszcza z powodu osławionych „punktów za pochodzenie”. Oceny z egzaminu wstępnego były przeliczane na punkty (piątce odpowiadało 5 pkt., ocenie dobrej 4, dostatecznej 3, dostatecznej z minusem 1,5; za plusy 0,5), przy czym doliczano punkty kandydatom o pochodzeniu robotniczym i chłopskim (1–3 pkt.) oraz takim, którzy uzyskali dobre wyniki w nauce w ostatnich dwóch klasach szkoły średniej (do 3 pkt.), i takim, którzy konsekwentnie ubiegali się o przyjęcie i mieli udokumentowany staż pracy (2 pkt.)[540]. Zdolny uczeń szkoły średniej pochodzenia inteligenckiego miał więc szansę zyskania takiej samej liczby punktów dodatkowych, jak jego kolega z rodziny robotniczej; miał zaś większe szanse zyskać wysoką ocenę z egzaminu wstępnego. System punktowy nie powodował więc takiej dyskryminacji, o jakiej mawiano, i lekko tylko pohamował tendencję spadkową w zakresie przyjmowania na studia dzieci robotników i chłopów. W 1965 r. przyjęto ich na różnych uczelniach od 2 do 7% więcej niż rok wcześniej (na UW o 7%). System punktowy był bardziej przejrzysty i mniej dyskryminujący niż stosowany w pierwszej połowie lat 50. Jego promotorom zależało także na „uspokojeniu opinii publicznej”, która wysuwała „szereg zarzutów pod adresem komisji przyjęć i egzaminatorów na wyższych uczelniach, winiąc ich – nie zawsze bezpodstawnie – o uleganie naciskom różnorakiej protekcji”[541]. Naciski niewątpliwie występowały, świadcząc nie tylko o rozwiniętym duchu klientelizmu, ale i o względnej autonomii uczelni. Jeśli nie mylił się w 1965 r. Jan Szczepański, wysocy dostojnicy nie mieli pewności, że ich dzieci zostaną przyjęte:

Córka wicepremiera Jaroszewicza zdaje na UW na socjologię. Jaroszewicz prosił [Zygmunta] Ratuszniaka, Ratuszniak mnie, a ja Rudzińską Annę, która siedziała w więzieniu za współpracę z „Kulturą”, żeby ją przyjąć. Przy czym, jak mówił Ratuszniak, Jaroszewicz gorzko się użalał na to, że ich dzieci są najbardziej pokrzywdzone. Żaden z sowietologów, których spotkałem w Anglii, nie uwierzyłby w to[542].

Trudno ocenić, czy wspomniane „uspokojenie” rzeczywiście nastąpiło. „Punkty za pochodzenie” zapamiętane zostały jako symbol instytucjonalnej nierówności. Stawały się także sprawą strategiczną dla znacznej liczby odrzuconych, którzy składali odwołania w poczuciu pokrzywdzenia względem kolegów o „właściwszym” pochodzeniu lub niesłusznego zaszeregowania. Wciąż szukali „różnorakiej protekcji”, zarówno żywych, jak umarłych: „Ojciec mój pochodzi z robotniczej rodziny, a jego przodkiem był znany rewolucjonista z roku 1905” – argumentowała odrzucona kandydatka na Studium Języków Obcych w 1968 r. Choć zdała egzamin, nie została przyjęta, zabrakło punktów „za pochodzenie”. Odwołanie było skuteczne, podobnie jak wielu innych, którzy powoływali się na zasługi rodzin, plebejski rodowód, trudności materialne. Inżynier, ojciec kandydatki na to samo Studium, pisał w odwołaniu:

Pozwalam sobie również zwrócić uwagę Jego Magnificencji na fakt, iż to, że mogę poświęcić się dziełu odbudowy Warszawy od momentu odzyskania Niepodległości – zawdzięczam memu ojcu i matce, którzy jako małorolni chłopi mnie jednemu z 4-ch rodzeństwa dali zawód (1 brat jest robotnikiem kolejowym, 2-gi monterem, siostra pracownicą fizyczną, druga pozostała na gospodarstwie małorolnym w powiecie rawskim).

Protestowano przeciwko zaliczeniu rodziców do inteligencji lub prywatnej inicjatywy. Kandydatka opisywała sytuację ojca, który dawniej pracował jako szewc w spółdzielni cholewkarzy. Po jej rozwiązaniu nie mógł znaleźć pracy, „bowiem miasteczko nie posiada żadnego zakładu przemysłowego”, i został skierowany na kurs czeladniczy, „dający uprawnienia do prowadzenia warsztatu usługowego naprawy obuwia. W warsztacie tym ojciec pracuje sam”. Oznaczało to utratę szans córki na dodatkowe punkty. System wywoływał szereg decyzji arbitralnych, nieliczących się z lokalnymi realiami, a postrzeganych jako krzywdzące[543]. Stał się tematem publicznych polemik, jak cykl artykułów i listów od czytelników w „Życiu Warszawy” z jesieni 1969 r. Surowo krytykowano dodatkowe punkty jako niesprawiedliwe. System przywilejów punktowych skrytykował m.in. Jan Szczepański, twierdząc, że zakłada on wyraźne podziały klasowe, „co przecież po uspołecznieniu środków produkcji nie jest już faktem”[544].

* * *

Sławetne przemówienie Leszka Kołakowskiego, wygłoszone 21 X 1966 r. w sali nr 17 Instytutu Historycznego UW, które spowodowało szereg reperkusji politycznych, było ostatecznym pożegnaniem ze złudzeniami październikowymi. Atmosfera w życiu intelektualnym psuła się od lat, perspektywy gospodarcze pozostawały niepewne, praca naukowa były znaczona tyleż ingerencjami politycznymi, co zastojem materialnym. Skutkowało to wyhamowaniem rozwoju kadr naukowych i utrzymywaniem się niskiej sprawności kształcenia. Wydział Prawa UW informował rektora wiosną 1966 r., że sprawności tej nie może podnieść bez poprawy infrastruktury, druku skryptów, rozbudowy pomieszczeń, zmuszających teraz studentów do ciśnięcia się w okropnych warunkach, i rozwoju kadry. Na egzaminatora przypadało nawet 700 studentów rocznie. Studenci w większości umieszczeni na Jelonkach tracili ogromnie dużo czasu na dojazdy. Wielu dojeżdżało spod Warszawy. Bardzo wielu pracowało, omijając zresztą surowe rygory zezwoleń (w 1965/1966 r. żaden ze studentów pierwszego roku nie otrzymał zezwolenia, z pozostałych lat – 27 osób). Tymczasem wśród studentów trzeciego roku już około jednej piątej zawarło związki małżeńskie[545]. Los młodych ludzi, kończących uczelnie w drugiej połowie lat 60., był na ogół nieporównanie lepszy niż ich rodziców. Zarazem jednak był gorszy, niż mogli się spodziewać. Jak pisał w 1968 r. Jan Szczepański, „młodzież po studiach ma przed sobą tylko perspektywę ciężkiej pracy, ciężkiego i długiego dorabiania się mieszkania spółdzielczego, krótkich urlopów i niskich płac”[546].

Zniesienie nakazów pracy w 1956 r., w połączeniu z mnożącymi się wiadomościami o bezrobociu, wytworzyło atmosferę niepewności, może w sposób naturalny towarzyszącą zwiększonej wówczas dozie wolności. Zarządzający gospodarką planową w sposób równie naturalny dążyli do wprowadzania usztywnień, które wiązałyby absolwentów „z produkcją” i przyszłym miejscem pracy. Służyć temu miały przepisy o wstępnych stażach pracy z 1958 r. i stypendia fundowane. Nowa sytuacja wymuszała aktywność uczelni i organizacji studenckich, które starały się ułatwiać absolwentom znalezienie ofert. W 1959 r. powołano na UW Biuro Pośrednictwa Pracy. Cztery lata później wprowadzono system skierowań do pracy, ale nie objął on takich kierunków jak polonistyka czy historia, związanych przede wszystkim ze szkolnictwem. Znaczna część absolwentów starać się więc musiała sama o etaty, w czym próbował pośredniczyć ZSP. W okresie naporu wyżu demograficznego utrzymywał się pesymizm, który wyraził opiekun piątego roku historii Andrzej Garlicki latem 1964 r., pisząc, że „rynek pracy jest właściwie nasycony”[547].

Nie oznaczało to widma bezrobocia. Pracę udawało się znaleźć, ale nie była ona oceniana jako wartość sama w sobie, lecz w powiązaniu z warunkami mieszkaniowymi i otoczeniem społecznym. Do stałych tematów należała trudna sytuacja młodych nauczycieli w miasteczkach, „gdzie kliki, wódka, posądzenia, brak szans na przetrzymanie”. Oto rusycysta zatrudniony w szkole zetknął się jako magister z niechęcią. Grono pedagogiczne nie miało wyższego wykształcenia. Powierzono mu zajęcia z prac ręcznych i wychowania fizycznego, biorąc jego niezadowolenie za zadzieranie nosa. Reporter, który pojechał jego śladem, opisał ciemne ulice miasteczka i restaurację „w oparach alkoholu i dymu”[548].

Najistotniejsze znaczenie miały dla absolwentów sprawy mieszkaniowe, drażliwy element rzeczywistości PRL. Nadzieja na mieszkanie determinowała często wybór miejsca pracy, nawet za cenę przeprowadzki o setki kilometrów. Młodym pracownikom oferowano na ogół pokoje służbowe, często dzielone z innymi osobami, utrudniające zawiązanie życia rodzinnego. Dlatego zasadnicze znaczenie miewał zakładowy fundusz budowlany. Absolwenci UW byli pod tym względem na ogół upośledzeni względem techników czy inżynierów, zatrudniających się w przedsiębiorstwach dysponujących pulą mieszkań. Dla wielu jedyną nadzieją było zapisanie się do spółdzielni, wymagające wpłaty co najmniej kilkutysięcznej kwoty – i oczekiwania na zbudowanie bloków[549].

* * *

Ktoś mnie po powrocie zapytał jakie jest moje dominujące wrażenie z pobytu w Polsce – pisała emigrantka, która odwiedziła ojczyznę. – Odpowiedziałam jednym, świetnie tu pasującym słowem angielskim – Frustration. (Nasi rodacy upodobali sobie to słowo i przyjęli je do języka w spolonizowanej wersji – frustracja). [...] Wszystko trzeba zdobywać, wydreptywać, wypraszać, wystawać godzinami; trzeba wypełniać setki formularzy, podań i po raz nie wiem który odsłaniać wszystkie tajniki swojej przeszłości, i czekać, czekać... Jest to taka sama ekonomia wysiłku jak wbieganie pod górę ruchomymi schodami, które zjeżdżają w dół[550].

Frustrację młodszej kadry naukowej i technicznej obrazowały badania socjologiczne. Pracownicy przemysłu narzekali na chaos w gospodarce i niekompetencję zwierzchników, zwłaszcza tych „wysuniętych” politycznie w poprzedniej dekadzie[551]. Młodzi pracownicy nauki nisko oceniali warunki w swych instytutach i katedrach. Połowa z nich wykonywała zawodowe czynności we własnym domu, co w przypadku humanistów mogło być skłonnością naturalną (jeśli mieli tam przestrzeń i spokój), ale na ogół wynikało z braku miejsca w pracy. Przeważająca większość miała tam do dyspozycji tylko szufladę lub półkę, co zresztą było losem także około 15% docentów. Połowa docentów i większość profesorów dysponowała jednak własnym pokojem. Ogółem cieszyła się nim jedna piąta pracowników naukowych uczelni PRL, natomiast warunki jednej trzeciej oceniano jako złe[552]. Były one niewątpliwie znacznie lepsze niż kilkanaście lat wcześniej, problem polegał jednak na bardzo ograniczonej perspektywie dalszej poprawy.

Dziesięć lat po sejmowym przemówieniu Hochfelda, który krytykował zastój w odbudowie UW, rozmiar nawarstwionych problemów zdawał się równie wielki. Wprawdzie na terenie uczelni nie widać już było ruin, lecz w jej murach panowały wszelkiego rodzaju niedobory. Zbudowano oficyny Domu Studenta, w których umieszczono stołówkę studencką i przychodnię, ale instytucje te były wciąż ponad miarę obciążone i niedoinwestowane. Podwórze tegoż gmachu (wtedy nie nazywane jeszcze Małym Dziedzińcem) jawiło się jako składowisko skrzyń, starych ławek, kubłów na śmieci i żelastwa (zalegały tam dwa wraki samochodów: czyżby dodge’a i chevroleta?). Parter części frontowej wypełniały stosy połamanych mebli, wśród których oczekujący na pracę w Plastusiu grali w karty[553]. Oto symboliczny obraz rozprzężenia. Jego praktyczne skutki odczuwał Uniwersytet jako całość. Wszelkie znaczące inwestycje uzależnione były od kredytów ministerialnych, niewystarczających, a nader często niepewnych. Ogromnie trudne było zrealizowanie takich przedsięwzięć jak budowa niewielkiego baraku magazynowego na dziedzińcu Pałacu Potockich. Uniwersytet zabiegał o to od 1962 r., lecz ministerstwo ignorowało pisma lub oddalało sprawę do następnego planu pięcioletniego[554]. Podobnie przedstawiała się sytuacja Studium Wojskowego. Umieszczone było w rozsypujących się barakach przy ul. Szwoleżerów, których nie warto było remontować, ponieważ Studium musiało opuścić teren przeznaczony pod zakład energetyczny. Nie miało jednak dokąd się wynieść – sprawa ciągnęła się latami[555].

Jaki mógł być los inwestycji nieporównywalnie większych, takich jak nowy gmach BUW? W sędziwym budynku, przygotowanym na 800 tys. woluminów, zgromadzono ich już dwukrotnie więcej. Czytelnia profesorska, mająca służyć kilkuset osobom, oferowała 11 miejsc. Obsługa biblioteki była zaś dziesięciokrotnie większa od przewidywanej pod koniec XIX w. Adaptowano poddasza, podesty schodów, usytuowano miejsca pracy na żelaznym ruszcie, część magazynów i pracowni przeniesiono do budynków Seminaryjnego, Pomuzealnego i Pałacu Potockich. Lokalizację nowego gmachu planowano w rogu pl. Zwycięstwa (dziś Piłsudskiego), przy ul. Niecałej, ale finansowanie nie było przesądzone. Sprawa budowy BUW powracała od ponad 30 lat. Nawet pesymiści nie mogli przypuszczać, że na rozpoczęcie prac, zresztą w innym miejscu, przyjdzie czekać kolejne 30[556].

Udało się natomiast rozbudować zespół Chemii przy ul. Pasteura, wznieść dwa duże akademiki przy al. Żwirki i Wigury (do 1967 r.; każdy dla 870 osób), rozpocząć budowę Matematyki-Fizyki na Polu Mokotowskim oraz Neofilologii przy ul. Browarnej (oddanego do użytku w 1971 r.). Ten ostatni był przykładem inwestycji „okrojonej”, typowej dla epoki. Pierwotnie na sporej działce powstać miał także akademik, dom profesorski, stołówka i teren sportowy. Wszystkie te obiekty skreślono z planu, rezygnując tym samym z opuszczenia akademików przy ul. Kickiego, które UW zamierzał oddać miastu. Po dekadzie użytkowania były one w złym stanie, podobnie zresztą jak większość obiektów UW. Prowizoryczne lokalizacje, wadliwe instalacje, zepsute sanitariaty: do takich realiów przyzwyczajano się, ale też opłacano je codziennymi irytacjami i konfliktami z obsługą. Grupa Remontowo-Budowlana UW liczyła teoretycznie w 1963 r. sto etatów, lecz jej płynność była ogromna (od stycznia do sierpnia odeszło 45 pracowników, a pojawiło się 58), co odpowiadało zjawiskom znanym z całokształtu gospodarki PRL[557]. Brakowi sił ludzkich towarzyszył permanentny niedobór materiałów. Uniwersytet był dość znacznym graczem na mapie warszawskich instytucji, wydzierających sobie nawzajem deficytowe pule. Zarząd budowy akademików przy al. Żwirki i Wigury prosił więc rektorat o „wyjednanie przydziału” płytek podłogowych[558]. Nawet jeśli uczelnia wykazywała skuteczność w tego typu zabiegach, określały one bardzo niski pułap ogólnych możliwości, o tyle dotkliwszy dla znacznej części społeczności akademickiej, o ile większa była jej znajomość świata.

Okna na świat

Otwarcie na świat okazało się znacznie skromniejsze niż spodziewano się w 1956 r. Przyczyniła się do tego tyleż sytuacja polityczna, ile ekonomiczna. W gospodarce PRL dewizy podlegały surowym dyspozycjom. Zakup biletu lotniczego do Kairu dla studentki arabistyki wymagał zgody ministerstwa[559]. Współpracę uczelni starano się kanalizować w ramach tzw. wymiany bezdewizowej, przede wszystkim z państwami bloku. Stała się ona podstawową formą studenckich wyjazdów zagranicznych. Grupy, np. po 10 studentów polskich i bułgarskich, zwiedzały oba kraje pod opieką docentów, lokując się w akademikach, żywiąc w stołówkach, otrzymując kieszonkowe. Miejsc było mało, wokół list kandydatów toczyły się rozmaite zabiegi. Równie atrakcyjne, a związane wyraźniej z profilem studiów, były kilkutygodniowe kursy językowe studentów neofilologii. Co roku kilkadziesiąt osób z UW (70 w 1967 r.) uczestniczyło w miesięcznych praktykach w placówkach naukowych, laboratoriach, przy odkrywkach. Geografowie bywali nad Balatonem, archeolodzy w Bułgarii, fizycy w Czechosłowacji. Śladem tego rodzaju pobytów pozostały sprawozdania, ukazujące pewne doświadczenia obywatela PRL rzuconego w atrakcyjną, ale i trudną rzeczywistość.

Student filologii romańskiej doświadczył w Dijon latem 1964 r. „uderzającej obojętności władz francuskich” wobec swych problemów materialnych. Jego kolega, który był na uniwersytecie w Poitiers, narzekał na trudy podróży koleją (dwie noce i dzień w przedziale drugiej klasy), które okupiły jednak warunki na miejscu, „pokoje l-osobowe z ciepłą wodą o każdej porze, na korytarzu telefon, prysznic na kilka pokojów, wspaniałe warunki. Kuchnia doskonała”. Podobne wrażenia z akademika spisała studentka romanistyki, która przebywała w Tours, dodając wszakże, że sama praktyka ją rozczarowała, zaś stosunek pracowników do niej był „zawodowo obojętny, podobnie jak w Polsce”. Inny student odnotował jednak, że w tym akademiku nie było żadnych „urządzeń kulturalnych” w rodzaju świetlicy, a jedynym miejscem zetknięć z młodzieżą francuską pozostawała stołówka. Kontakty takie najwyraźniej nie stanowiły problemu politycznego. Student czwartego roku ekonomii, który praktykował w Lublanie, podkreślał korzyści, jakie wyniósł z poznania zdecentralizowanego modelu gospodarczego Jugosławii[560]. To także miało swoją wymowę w realiach kostniejącego reżimu Gomułki. Praktyki pozwalały poznać codzienność obcych miast, uczestniczyć w wycieczkach, życiu kulturalnym i towarzyskim, co bywało ważniejsze niż efekty merytoryczne. Oto io studentów Katedry Bibliotekoznawstwa przebywało we wrześniu 1964 r. na praskim Uniwersytecie Karola. Zwiedzali i hospitowali biblioteki, wszakże nie włączono ich do pracy z powodu braku czasu i trudności językowych. Byli jednak na wycieczkach, przedstawieniach w Národním divadle, słuchali koncertów organowych. Podkreślali serdeczność gospodarzy i dobre warunki pobytu, choć niektórzy skarżyli się na „podstawowe braki wyposażenia” akademika, zaś kuchnia czeska „nie znajdowała wśród nas entuzjastów”. Studenci fizyki doceniali natomiast znaczenie kontaktu z rzadką aparaturą i nabieranie nowych umiejętności, a także serdeczność miejscowych kolegów, z którymi porozumiewali się w polsko-czeskim wolapiku, ale też po rosyjsku lub po angielsku, ponieważ „fizycy na ogół znają angielski, nawet w Czechosłowacji”[561].

Fizycy bowiem należeli do pracowników naukowych, dla których kontakty ze światem były warunkiem sensowności prac. Oni też wyraziście artykułowali swoje niezadowolenie ze stanu rzeczy. A ponieważ należeli do najczęściej wyjeżdżających – na staże w CERN czy zagraniczne konferencje – odczuwali wyraźnie w połowie lat 6o. psucie się atmosfery otaczającej kontakty międzynarodowe. Opisywali to we wspomnianej ankiecie „Polityki” Trautman i Gajewski, zwracając uwagę, że powodem są nie tyle „trudności dewizowe”, ile zagadnienia kontroli i władzy. Wszelkie kontakty naukowe rządzący starali się kanalizować w ministerstwach i w ramach oficjalnych umów. Rezultatem były

niedorzeczności zbliżone do tych, które wynikają przy zabawie w głuchy telefon. Ludzie jeżdżą za granicę i tracą czas, bo nikt ich nie oczekiwał, nikt nie wie, czym się zajmują, nie zorganizowano żadnych spotkań, dyskusji itp. Podobnie i do nas przyjeżdżają fizycy zagraniczni – biedne ofiary oficjalnej wymiany. Ich wizyty zapowiadane są zwykle w dniu ich przyjazdu, nie ma mowy o zorganizowaniu rozsądnego programu spotkań, wykładów, seminariów.

Wynikało to z ograniczenia wpływu samych uczelni na grafiki wymiany zagranicznej. Sytuację ratowały zadzierzgnięte wcześniej znajomości i kontakty indywidualne, które jednak „od pewnego czasu [...] natrafiają na mur niechęci i podejrzliwości”. Wnioski wyjazdowe przepuszczano „przez sita niezliczonych komisji, mimo że chodzi tu o wyjazdy, do których strona polska nie dopłaca ani grosza w złotówkach i ani centa w dolarach”, a których organizowanie wymagało „wielu miesięcy szarpiących nerwy, nieraz wręcz upokarzających starań”. Trudno było nawet o urlopy bezpłatne, które naukowcy chcieli przeznaczyć na pobyty w ośrodkach zagranicznych: „Odmawia się im na to zgody, motywując tę decyzję tym, że ich obowiązkiem jest praca w kraju”. Coraz trudniej było też gościć zagranicznego naukowca. Dłuższe, praktykowane powszechnie na Zachodzie pobyty studyjne fizyków z obcych uczelni należały do sfery marzeń.

Nawet jednak zorganizowanie krótkiej, kilkudniowej wizyty zagranicznego fizyka w celu przeprowadzenia konsultacji może być gehenną. Przy pełnym budżecie wizyty rzędu, powiedzmy, 1500 zł, potrzebna jest akceptacja dosłownie najwyższych czynników państwowych. Wszystko to razem nie trwa nigdy krócej niż dwa miesiące, a nierzadko znacznie dłużej. [...] Warto podkreślić, że utrudnienia takie występują nie tylko przy kontaktach z Zachodem, ale również z naszymi najbliższymi sąsiadami[562].

Wyjazdy zagraniczne pozwalały przynajmniej na zaopatrzenie się, w ramach skromnych środków, w nowszą literaturę naukową. Korzystano ze znajomości międzynarodowych i liczono na paczki. W ten sposób wzbogacano też księgozbiory UW, choć napływ ten nie mógł mieć decydującego znaczenia. W szufladkach katalogowych pojawiać się zaczęły w latach 1956–1957 publikacje zachodnie. W tamtym okresie mogło się zresztą wydawać, że oficjalne mechanizmy sprowadzania książek i czasopism, choć silnie scentralizowane, dają nadzieję na trwałe sprzężenie ze światem. Katedry uniwersyteckie otrzymywały „Biuletyn Nowości”, wydawany przez PAN-owski Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych (ORWN), i za pośrednictwem Akademii zamawiały wydawnictwa, płacąc w złotówkach[563]. System ten kruszyć się zaczął z powodu wspominanych niedoborów dewiz. Z punktu widzenia władz uczelnie zamawiały zbyt wiele, naruszając skąpe zasoby. Od 1963 r. książki sprowadzać mogły już tylko biblioteki główne, takie jak BUW, i tylko w dewizach, których niewielkie pule otrzymywały z ministerstwa. Dał się odczuć wyraźny spadek napływu obcej literatury, także dlatego, że ORWN nie wywiązywał się z zamówień. Nawoływano do decentralizacji, wspierając się argumentem, że wielkie trudności dotyczą nie tylko importu nowości zachodnich, ale też radzieckich[564]. Niewiele dało się w tej sprawie wskórać, podobnie jak w tylu innych: była to dominanta atmosfery społecznej lat 60.

* * *

„Historia w niewielkim dotąd stopniu została «zmechanizowana». Stąd postulat posiadania własnego kserografu czy też maszyn do liczenia nie jest na razie palący” – twierdził przedstawiciel tej dyscypliny. Uprawianie nauk eksperymentalnych wymagało natomiast aparatury często nieskończenie rzadszej i droższej niż kserografy. Także niedostatki powierzchni dydaktycznej były dla chemików czy fizyków bardziej dotkliwe niż dla humanistów. Tendencje autarkiczne w gospodarce utrudniały prowadzenie badań i wywoływały napięcia, chociaż impulsem tzw. wydarzeń marcowych nie był, jak wiadomo, niedostatek aparatury. W wielu dziedzinach, zwłaszcza politechnicznych i bezpośrednio związanych z przemysłem, na niedostatek ten zresztą się nie skarżono. Natomiast naukowcy uniwersyteccy mieli powody do frustracji. Pracownik jednej z katedr chemicznych podkreślał, że od 15 lat nie otrzymała ona aparatury wyprodukowanej w krajach kapitalistycznych. Ogólnie biorąc, zatrudnieni na uczelniach przekonani byli, że ich warunki pracy są znacznie gorsze niż w instytutach naukowych. Jednocześnie docent pracujący w Instytucie Nenckiego PAN oceniał, że „wiele niezwykle cennych aparatów stoi nieczynnych lub jest naprawiane, nie zawsze skutecznie, przez krajowych samouków”. Brak części zamiennych wyzwalał zasoby indywidualnej kreatywności, uruchamiał znajomości, sprzyjał współdziałaniu, lecz był bez wątpienia nieznośnym obciążeniem. Przy większości zamówień dotyczących aparatury zagranicznej naukowcy stykali się ze „ścianą” czy „murem” – te przenośnie należały do typowych. Placówki badawcze korzystać musiały z pośrednictwa wielkich central handlowych, Elektrimu czy Varimexu, dla których nie były najważniejszymi graczami. Nawet posiadając odpowiednie pule dewiz, miały trudności z pozyskaniem urządzeń. Pule te zresztą kurczyły się. Pozyskaną aparaturę zagraniczną trudno było z kolei utrzymywać w odpowiednim stanie z powodu braku serwisu. Niemożność zdobycia drobnych podzespołów sprawiała, że kosztowne urządzenia zasypiały długim snem w kątach pracowni. Oznaczało to marnotrawstwo, znane doskonale tzw. kierownikom gospodarki, którzy w tej sytuacji zmierzali do unikania importu. Powstawało błędne koło, którego skutkiem była rosnąca luka technologiczna; jej rozmiary oceniali ze smutkiem naukowcy, wizytujący zachodnie uczelnie[565].

Rozwijały się natomiast kontakty międzyludzkie w środowiskach studenckich, ponieważ w latach 60. nastąpił wyraźny wzrost ilości cudzoziemców studiujących w Polsce. To względne otwarcie wiązało się przede wszystkim ze współpracą między państwami socjalistycznymi, a także ze skutkami dekolonizacji. Kraje bloku zaczęły przyjmować kontyngenty studentów z tzw. krajów rozwijających się. O ile więc wzrost ilości stypendystów w latach 50. nie był spektakularny (w 1952 r. przebywało ich w Polsce około 280, pod koniec dekady dwa razy więcej), to następne lata przyniosły skok: w 1965/1966 r. było około 1800 osób. Wtedy to aktywność stypendialna PRL wzbudziła pewne zainteresowanie dyplomacji francuskiej, zwłaszcza w związku z przyjazdami studentów z państw Maghrebu. W raporcie ambasady opisano niezłe warunki, jakie oferuje się stypendystom (m.in. darmowe miejsca w akademikach i bezpłatną pomoc medyczną) oraz podkreślono, że polskie władze odnoszą się z optymizmem do przyciągania cudzoziemców, nie spodziewając się aktów przemocy podobnych do rejestrowanych w Pradze, Sofii i Moskwie[566].

W roku 1968/1969 w Polsce przebywało 2370 stypendystów zagranicznych, w tym 1124 z krajów rozwijających się (największa grupa z Syrii, 145 osób) i 1087 z państw bloku. Nikłą resztówkę stanowili przybysze z państw „innych” (największą grupę tworzyło tu 59 Greków) oraz 89 przedstawicieli Polonii. Polska pozostawała krajem słabo znanym na zachodzie Europy: przebywał w niej jeden student z Belgii, po trzech z Francji i Wielkiej Brytanii, czterech z Włoch. Stawała się natomiast jednym z miejsc formowania się przyszłych elit państw afrykańskich czy bliskowschodnich. Obecność cudzoziemców wpisała się w pejzaż dużych ośrodków akademickich. U progu 1969 r. w samej Warszawie przebywało 210 stypendystów z Afryki, znacznie więcej niż wszystkich studentów zagranicznych w Polsce AD 1950. Ogółem w stolicy schyłku epoki gomułkowskiej studiowały 322 osoby z krajów socjalistycznych, 362 z rozwijających się i 94 z „innych”. Nie było wcale Albańczyków ani Koreańczyków, którzy rzucali się w oczy kilkanaście lat wcześniej. Znaczną grupę stanowili stypendyści z Wietnamu, pojawili się także obywatele ZSRR. Na UW studiowało 136 przybyszów z krajów socjalistycznych (największe grupy: 46 z Wietnamu, 30 z ZSRR, 19 z Bułgarii), 74 z krajów rozwijających się (15 z Azji i 42 z Afryki), 17 z Ameryki Łacińskiej oraz 33 z „innych” krajów, w tym 16 Polonusów, cztery osoby z Japonii, po trzy z Grecji i Portugalii, po dwie z Hiszpanii i USA, po jednej z Finlandii, Włoch i Wielkiej Brytanii[567].

10. Obchody wietnamskiego święta Tet przez studentów UW z Wietnamu

Większość stypendystów odbywała kurs językowy w łódzkim Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców, gdzie w połowie lat 60. stykało się kilkaset osób 50 narodowości, w przeważającej większości mężczyzn (kobiety stanowiły około 7%), wybierających się na politechniki[568]. Ten rodzaj kształcenia dominował wśród przybyszów, zwłaszcza z krajów rozwijających się. Następnie lokowali się darmowo w akademikach danych ośrodków, otrzymując stypendium tysiączłotowe, starczające na skromne utrzymanie (stażyści i doktoranci cieszyli się stypendium 2400 zł, odpowiadającym przeciętnej polskiej płacy). Były to warunki, które wielu przybyszom z młodych państw afrykańskich czy bliskowschodnich jawiły się jako szczęśliwa odmiana losu, mimo trudności przystosowawczych. Jak wynikało z postulatów Komitetu Studentów Zagranicznych UW, doskwierał im klimat, warunki w akademikach i jedzenie. Prosili w 1961 r. o kołdry i zorganizowanie im „specjalnej stołówki”[569].

Wspomniany Komitet był reprezentacją cudzoziemskich studentów. Przewodniczył mu w 1961/1962 r. Chińczyk, jego zastępcami byli obywatel radziecki (ciekawe, czy narastający konflikt między ZSRR i Chinami wpływał na wzajemne stosunki) i Brazylijczyk; sekretarzem Wietnamczyk, członkami prezydium Irakijczyk, Rumun, Grek i student z Togo[570]. Widać tu pewien parytet polityczny i kulturowy, ale ograniczony: we władzach Komitetu zasiadali wyłącznie mężczyźni. Komitet deklarował ożywioną działalność; organizował wycieczki (na Wybrzeże czy w Góry Świętokrzyskie), do fabryk i państwowych gospodarstw rolnych. Urządzał wieczory taneczne i spotkania dyskusyjne, rozdzielał bilety na występy Śląska i Mazowsza, organizował akcję zapraszania studentów do polskich domów na święta (w grudniu 1963 r. zaproszono wszystkich; nie wspominano o problemach ideologicznych, jakie mogły z tego wyniknąć). „Mimo podejmowanych wysiłków – konstatował wszakże ZSP – nie potrafiliśmy osiągnąć trwałego wciągnięcia studentów zagranicznych w nurt naszego życia. Studenci ci pozostają w dalszym ciągu w różny sposób odizolowani”[571]. Trudno ocenić, czy uwaga ta dotyczyła życia codziennego, czy tzw. ram organizacyjnych, które interesowały Zrzeszenie.

Dla studentów polskich cudzoziemcy stanowili niewątpliwie wielką atrakcję, zwłaszcza ci nieliczni z Zachodu, a także z ciepłego Południa. Urok odległych krain, połączony z nadzieją na wyjazd czy korzyści materialne, wytwarzał wokół przybyszów niezwykłą aurę. Sugerowano, że w akademikach mają specjalny status, także erotyczny[572]. Z opiniami stypendystów z krajów kapitalistycznych szczególnie się liczono, publikując je od czasu do czasu w prasie, nieraz zresztą bez lukru. Studentka slawistyki z Clermont-Ferrand, indagowana w 1966 r., nie mogła znieść stołówkowego menu, jadała więc na mieście (także bez przyjemności). Bardziej podobał jej się Kraków niż Warszawa. Oceniała, że polskie kobiety są mniej eleganckie niż Francuzki. Studiuje się natomiast bardziej serio niż w jej ojczyźnie. Studentka z Finlandii uważała, że Warszawa jest brudna, ale tania i atrakcyjna w sferze teatrów, koncertów i kin. Ekwadorczykowi, studentowi psychologii, Polska wydała się szara. Zwracał uwagę na patriotyzm polskich znajomych, nie redukujący ich poczucia niższości względem Zachodu; zauważał też, że, choć akceptują socjalizm, zwracają wielką uwagę na pozycję społeczną. Podobne uwagi wygłaszała studentka z Anglii: dostrzegała kult samochodu i bogactwa, powiązany ze słabą znajomością świata. Zarazem uważała, że polska inteligencja ma szerszą wiedzę niż porównywalne grupy na Zachodzie. Stypendystka z Wenezueli, studiująca socjologię, ceniła dostęp do kultury w Warszawie, ale odpychała ją biurokracja, kolejki i obsługa w sklepach. Powiadała, że Polakom humor poprawia się, gdy sobie wypiją. Natomiast przybyszka z Kenii, jak wielu studentów z Trzeciego Świata, podkreślała egalitaryzm panujący w PRL i brak bezrobocia, lecz cierpiała z powodu nieprzyjemnego stosunku do ciemnoskórych. Ten motyw powtarzał się w relacjach Afrykańczyków, obok krytyki polskiej „nieświadomości” i „bezideowości”. Na ulicach słyszeli: „idzie brudas”, „idź się kąpać”[573].

„Muchy w słoju”

Przebieg tak zwanych wydarzeń marcowych został szczegółowo opisany w podstawowych pracach Jerzego Eislera i Andrzeja Friszkego[574]. Rozmaitym aspektom tych wydarzeń poświęcono niemałą literaturę naukową i wspomnieniową. Obrazuje ona między innymi rolę Uniwersytetu Warszawskiego jako instytucji i jako środowiska. Marzec stanowił dla niego moment przełomowy w powojennej historii.

W oświadczeniu złożonym na posiedzeniu Rady Wydziału Historycznego 2 IV 1968 r. Tadeusz Manteuffel stwierdził, że za dramatyczne wydarzenia „wielką odpowiedzialność ponosi Uniwersytet”. Reprezentant starej kadry, która przeprowadziła uczelnię przez odbudowę i stalinizm, uznawał fiasko jej starań o ochronę młodzieży przed brutalnością państwa. Uznawał zarazem, że odpowiedzialności za środowisko sprzeniewierzył się rektorat. Zwolnienie z pracy sześciorga profesorów – minister usunął 25 III Bronisława Baczkę, Zygmunta Baumana, Włodzimierza Brusa, Marię Hirszowicz, Leszka Kołakowskiego i Stefana Morawskiego – uznał za powrócenie do praktyk z czasów sanacji, ocenianych surowo na zajęciach z historii. „Nie wydaje mi się możliwe, aby to, co potępiało się w naszej przeszłości, mogło być przez nas aprobowane w milczeniu. Ocena moralna postępowania ludzkiego nie może być relatywna. Gdybyśmy ten relatywizm przyjmowali, wychowywalibyśmy cyników”[575].

Ta i podobne wypowiedzi oraz oświadczenia Rady Wydziału Historycznego przeciw zastosowaniu „brutalnej siły” na terenie Uniwersytetu, dezinformacji i tworzeniu „nienaturalnych podziałów w społeczeństwie polskim”[576], a także rad Wydziałów Filozoficznego i Historycznego przeciw zwolnieniu profesorów, były świadectwami solidarności. Inne jej świadectwa dawano prywatnie, w marcu i następnych miesiącach oraz latach, wobec usuwanych studentów i pracowników. Czy był to obraz dominujących postaw w społeczności uczelnianej? Niewątpliwie cechą atmosfery Marca było ogromne, niedoświadczane od kilkunastu lat zastraszenie. Zwłaszcza młode pokolenie, które nie pamiętało wojny i miało mgliste wspomnienie stalinizmu, a na Uniwersytecie czuło się w latach 60. „u siebie”, przeżyło niezapomnianą lekcję. Wśród kadry odrodzić się zaś musiały typowe, tyle razy przeżywane dylematy: moralny sprzeciw czy ratowanie substancji? Zasadnicze znaczenie miała w tym wypadku zwartość poszczególnych środowisk; wydaje się, że Marzec miał i taki wpływ na Uniwersytet, że uczynił go bardziej niż dotąd archipelagiem wydziałów, które przeszły przez wydarzenia w rozmaity sposób. Niemałe znaczenie miała grupa, która z satysfakcją przyjęła pogrążenie starszych doświadczeniem i stopniem kolegów, uznając je także za rodzaj sprawiedliwości dziejowej, ponieważ przyjmowała interpretację, w ramach której Marzec stanowił rozliczenie z dawnymi stalinistami. Tak czy owak publicznie brzmiący przekaz, jaki płynął w następnych miesiącach z Uniwersytetu, był przekazem jego władz, podkreślających lojalność wobec reżimu. Niektórzy ich przedstawiciele uderzali w wysokie tony. Przewodniczący uczelnianego ZNP, a wykładowca nauk politycznych, mówił na konferencji jesienią 1968 r. o „potężnym ruchu myśli i czynu, jaki ogarnął nasz kraj”, o manifestacji jedności oraz entuzjazmie. Rektor Turski zaś na tej konferencji, bardziej rzeczowo, głosił konieczność wzrostu wydajności pracy na UW, weryfikacji programów nauczania i akcentowania „wychowawczej” roli uczelni[577].

Paternalistyczny ton należał do cech języka oficjalnego, w którym mnożyły się mocne twierdzenia o wychowaniu młodzieży. Zjawisko to, rozwijające się zresztą już wcześniej, było zapewne tym bardziej uderzające, że minęło niewiele lat od okresu, w którym rolę młodzieży, powołanej do zmieniania świata, eksponowano, powierzając jej, przynajmniej formalnie, współkierownictwo szkół. Ruch Października był także w dużej mierze oddolnym ruchem studenckim. Tymczasem w drugiej połowie lat 60. dominował język „wychowywania”. Odzwierciedlała to zjawisko także hierarchia instytucjonalna. Komitet Uczelniany PZPR w 1967 r. nie miał w swym składzie żadnego studenta. Szefem KU był docent, sekretarzami dwóch doktorów, w skład egzekutywy wchodził ponadto jeszcze jeden profesor, jeden doktor i dwóch magistrów. Było to więc siedmiu mężczyzn. Dwie kobiety, przypisane do Komitetu Uczelnianego, były etatowymi pracownicami obsługi. Wewnątrz uniwersyteckiej PZPR odtworzyły się więc dość tradycyjne relacje. Odpowiadało to, jak się zdaje, trendowi ogólnemu. W tej sytuacji Marzec wzmocnił tylko bardzo konserwatywne stanowisko wobec młodzieży, pełne zniecierpliwienia wobec jej emancypacji. „Autostopy! Bradiażenie, brud i zawszenie. Niech robią wycieczki piesze, na przykład z Krakowa do Zakopanego, to zdrowo” – rzucił Gomułka na zebraniu redaktorów prasy w kwietniu 1968 r.[578] W następnych latach prowadzono kampanie wokół „niebieskich ptaków” oraz „urodzonych w niedzielę”, czyli młodych ludzi uchylających się od pracy i tzw. obowiązków społecznych. W prasie pojawiało się określenie „pasożyci”, analogiczne do używanego w podobnych kampaniach w ZSRR. Studentów pchnięto na przymusowe praktyki robotnicze. Jak się zdaje, ten autorytaryzm znajdował niemałą akceptację społeczną.

„Studenci szemrzą jak muchy w słoju, nie mogą dotrzeć do opinii publicznej”, zapisał Jan Szczepański w Marcu[579]. Izolacja ta polegała, jak się zdaje, nie tylko na braku dostępu do środków przekazu, ale też na wąskim stosunkowo społecznym kręgu, z jakim związani byli studenci, pomimo całego umasowienia studiów. Odsetek osób z wyższym wykształceniem był wciąż nikły, w 1968 r. wynosił 1,8% populacji, co oznaczało jednak niemal dwukrotny jego wzrost od 1955 r. Ogólna ilość studentów, która na początku lat 50. sięgnęła 100 tys., pod koniec następnej dekady przekroczyła 200 tys. W Warszawie i Krakowie koncentracja inteligencji była najznaczniejsza; udział osób z wyższym wykształceniem wśród ogółu zatrudnionych w sektorze „uspołecznionym” zbliżał się do 10%. Tu także, podobnie jak w innych dużych ośrodkach, akcje studenckie wywoływały wyraźne echa, przede wszystkim wśród inteligencji, lecz również o charakterze pokoleniowym. Wśród zatrzymanych w marcu i na początku kwietnia 1968 r. uczestników zamieszek ilość robotników była nieco większa niż studentów. Oczywiście, udział w protestach miał różne motywy i z pewnością wielu uczniów szkół zawodowych czy młodych robotników przyłączyło się do nich po prostu i tylko „dla draki” (jak w 1957 r., gdy protestowano na ulicach przeciwko zamknięciu „Po Prostu”). Niewątpliwie odgrywało jednak pewną rolę niezadowolenie ze sklerotycznego charakteru władzy, z autorytarnego stylu „starych”.

W tym kontekście można się zastanawiać, czy słuszność ma Jerzy Eisler, gdy pisze, że polskich czy czechosłowackich ruchów młodzieżowych 1968 r. nic nie łączyło z rewoltami studenckimi na Zachodzie[580]. Oczywiście, inny był układ odniesienia, zarówno instytucjonalny, jak gospodarczy, zupełnie inny zakres swobody słowa i zrzeszeń – lecz pewne pytania i problemy wydają się jednak zbliżone. Młodzież po obu stronach Żelaznej Kurtyny wzrastała bowiem w epoce, którą Tony Judt nazywa „powojniem”, ukształtowanej w znacznym stopniu przez zbiorowe przeżycia grozy i wyrzeczeń. Nieporównywalność stopnia tych doświadczeń nie musi oznaczać, że nie odciskały się równie silnie na różnych zbiorowościach. Urodzeni po 1945 r. wchodzili w rzeczywistość ukształtowaną przez rodziców i dziadków o zupełnie odmiennym doświadczeniu, pragnących ochronić młodsze pokolenie przed powtórką dramatu. W 1968 r. opuszczał uczelnie pierwszy rocznik urodzony już po wojnie, kształtowany w „małej stabilizacji”. W przeprowadzonej wówczas wśród studentów uczelni warszawskich ankiecie blisko 80% uznało, że ich życie jest łatwiejsze niż rodziców, przede wszystkim pod względem warunków materialnych i możliwości kształcenia. Mniej niż 5% uznało swój los za trudniejszy[581]. Tworzyło to charakterystyczną barierę doświadczeń i kształtowało nowe aspiracje, zwłaszcza w sferze konsumpcji i kultury, niezbyt zrozumiałe dla starszych, choć znajdujące pewną łączność z inteligenckimi oczekiwaniami wolnościowymi. Wszystko to mogło jednak raczej wywoływać zjawisko „much w słoju”.

Z drugiej strony, czy „muchami” nie byli wśród studentów ci, których władze uznały za inspiratorów i rozprawiły się z nimi, wsadzając do więzień, tam próbując zmiękczać na różne sposoby, a przed sądem natrafiając nierzadko na ich niezłomne zachowania? Uniwersyteckie teczki archiwalne puchną od podań o przywrócenie na studia, formułowanych w zgodzie z kanonem propagandy marcowej. W jakim stopniu to już skutek „wychowywania cyników”, o jakim mówił Manteuffel, lęku czy też autentycznych przemian postaw, trudno rozsądzić. Wydarzenia były wielkim wstrząsem, który wyzwolił z pewnością pokłady konformizmu.

Musiałbym być zaślepionym człowiekiem, by nie docenić szansy stworzonej dla mojego pokolenia przez władzę ludową, by nie rozumieć, jak wielki dług zaciągnąłem wobec społeczeństwa i własnych rodziców. [...] Dlatego właśnie zajmowałem jasne i wyraźne stanowisko potępiające agresję Izraela na kraje arabskie, dlatego nie podpisałem tzw. „protestu” w sprawie Dziadów, dlatego nie uczestniczyłem w ostatnich nielegalnych wiecach i manifestacjach, na co – na życzenie Jego Magnificencji – mogę przedstawić liczne dowody i świadectwa kompetentnych osób.

Na podaniu adnotacja czerwonym długopisem: „Przyjąć”[582].

Wskutek przyjęcia chwiejnej postawy w wypadkach marcowych ubiegłego roku brałem udział w strajku i wiecach na Uniwersytecie. Udział ten był całkowicie i wyłącznie bierny. Stanowisko takie opóźniło wykrystalizowanie się właściwej postawy politycznej i prawidłowej oceny zagadnienia

– deklarował student proszący o przyjęcie na IV rok socjologii. Po rozwiązaniu wydziału pracował w Zakładach Transportowych Budownictwa Warszawa, był tam stażystą – badał fluktuację załogi. Przedłożył pozytywną opinię z miejsca pracy. Decyzją rektora i ministra przywrócony został na studia[583]. Były student Wydziału Ekonomii Politycznej, który spędził wiele miesięcy na budowie kopalni siarki Grzybów jako ekonomista, podkreślał w podaniu, że „blisko roczny bezpośredni kontakt ze środowiskiem robotniczym i produkcyjnym pozwolił mi głęboko przeanalizować moje miejsce i obowiązki w społeczeństwie”[584]. Były też pisma, których autorzy bezpośrednio odwoływali się do ówczesnej kampanii antysemickiej i nacjonalistycznej. „Rekapitulując, zapewniam Obywatela Redaktora, że będąc rdzennym Polakiem bez żadnej przymieszki obcej krwi, pragnę uczyć się nie tylko dla swojego pożytku, ale także dla spożytkowania wiedzy dla mojej Ojczyzny, tak zresztą, jak rozumieli to i robili moi przodkowie” – pisał wydalony student Matematyki-Fizyki[585]. „Nie ma również nic wspólnego ze Syonizmem, ponieważ jesteśmy rodziną czysto polską i nigdy nie stykaliśmy się z Żydami” – przekonywała rektora matka innego ubiegającego się o ponowne przyjęcie[586].

* * *

Zarządzeniem ministerstwa szkolnictwa wyższego z 27 VI 1968 r. nastąpiła reorganizacja wewnętrzna Uniwersytetu. Uderzono w wydziały, które w okresie stalinizmu stanowić miały kuźnię kadr naukowych, a okazały się rozsadnikami niepokornych. Powołano Wydział Nauk Społecznych, mieszczący w sobie dotychczasowe wydziały Filozoficzny i Ekonomii Politycznej obok instytutów Nauk Politycznych i Dziennikarstwa, traktowanych jako przeciwwaga dla niepewnych politycznie środowisk socjologów i filozofów. Środowiska te zostały zresztą zdecymowane, a promocji doznali naukowcy, którzy pomyślnie zdali egzamin z partyjnej lojalności w Marcu. Zyskali oni przewagę w strukturze całego WNS. Dziekanem był wprawdzie Szaniawski, reprezentujący tradycję uniwersytecką, ale jednym z jego zastępców został szef organizacji partyjnej UW w Marcu Andrzej Jezierski, który nie dał się poznać jako obrońca społeczności przed represjami. Drugim zaś zastępcą – wynagrodzony za udział w „kampanii antysyjonistycznej” etatem na uczelni i kierownictwem Instytutu Dziennikarstwa – Kazimierz Kąkol.

Trudno zarazem ocenić, że Marzec miał porównywalny wpływ na działanie różnych jednostek i środowisk naukowych Uniwersytetu. Jedne naznaczył na dziesiątki lat, inne skonsolidował wobec zagrożenia. Uczelnia, która rozrosła się znacznie w ciągu poprzednich dwóch dekad, stanowiła przecież archipelag wydziałów i katedr, które często niewiele o sobie wiedziały i bardzo różniły się od siebie, zarówno w specyfice pracy, jak w układach personalnych. Z tego ostatniego powodu także wpływy władz zewnętrznych i administracji miały rozmaity zasięg. Dlatego wspomnienia z Marca, jak i innych kluczowych momentów w historii UW, często nie przystają do siebie, jak gdyby relacjonujący pracowali lub studiowali na zupełnie różnych uniwersytetach. Ogólnie biorąc, od schyłku lat 60. uczelnia żyła jednak pod wpływem trwałego doświadczenia Marca i trwałego (niezależnie od przełomu politycznego 1970 r.), „pomarcowego” układu sił na poziomie rektoratu.

1968–1980: Moralny niepokój

Rektor Uniwersytetu Warszawskiego prof. dr Zygmunt Rybicki zakłada purpurową togę z aksamitu z pelerynką z gronostajów. Gronostajem obszyte są także rękawy i poły togi. Purpurowy biret. Tego samego koloru rękawiczki. Na szyi łańcuch ze srebrnych ogniw zdobionych pośrodku zielonymi agatami. Złoty pierścień z wyrytym w krwawniku orłem uniwersyteckim na prawej dłoni. Berło – srebrne, sześciokątna głowa zdobiona kamieniami osadzona na długim trzonie[587].

Przywrócenie tradycyjnego decorum uroczystości rozpoczęcia roku akademickiego było jesienią 1956 r. manifestacją autonomii Uniwersytetu. Dziesięć lat później, gdy nadzieje i złudzenia Października należały do przeszłości, przedstawiciele Izby Rzemieślniczej wręczyli rektorowi Turskiemu nowe insygnia, wykonane jako sztuka mistrzowska przez warszawską spółdzielnię rękodzielniczą[588]. Rozporządzenie rządu z 1966 r. określało zaś sposób, w jaki odbywać się miały promocje doktorskie: z orszakiem, w togach i biretach, z palcami kładzionymi na berle. Togi, berło, łacińskie inskrypcje były powrotem tradycji, symbolicznym nawiązaniem do zachodniego rodowodu polskich uniwersytetów. Jednak, jak często w świecie symboli, nabrać mogły przewrotnego znaczenia, przesłaniać istotę rzeczy. Rok akademicki 1967/1968 był pierwszym na UW, który odmierzany był dźwiękiem kuranta, wygrywającego Gaudeamus na zegarze biblioteki[589]. Był to kolejny symbol tradycji uniwersyteckiej, żyjącej w murach przy Krakowskim Przedmieściu. Gdy w tymże roku została ona najbrutalniej zdeptana, Gaudeamus wciąż brzmiało. Jesienią 1968 r. Karol Estreicher notował w Krakowie: „W stalinowskich czasach tóg używać nie wolno było, obecnie należy. Wszyscy przypinają do tóg ordery, wstęgi, odznaki”[590].

11. Rektor Stanisław Turski przyjmuje wiceprezydenta USA Richarda Nixona – Nixon ogląda berło rektorskie, sierpień 1959 r.

Nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym z grudnia 1968 r. odebrała uczelniom tę formalną autonomię, jaką dotąd posiadały. Zniesiono wybieralność władz akademickich. Rektorzy stawali się znów nominatami ministerstwa, czyli władz politycznych. Mogli nimi zostawać pracownicy bez habilitacji. Minister zyskał także inne uprawnienia, przypominające te z lat stalinizmu. Mógł wpisywać na listy studentów osoby bez matury. Mianował dyrektorów administracyjnych. Przekształcał struktury uczelni. Mógł przenosić pracowników między jednostkami bez ich zgody. Kwalifikacje moralne i ideowe stały się pierwszą przesłanką dla zatrudnienia nauczyciela akademickiego. Ułatwiono awans na docenta bez habilitacji, a nawet bez doktoratu. Minister (lub rektor) mógł relegować studenta bez żadnego postępowania. Przedstawicieli organizacji politycznych uczyniono pełnoprawnymi członkami ciał kolegialnych[591].

Ustawa była ramą formalną dla praktyk, które od wielu miesięcy określały rzeczywistość Uniwersytetu. Minister usunął był przecież ze studiów szereg osób, depcząc zasady postępowań dyscyplinarnych. Rozwiązano wydziały, na których dochodziło do najaktywniejszych protestów. Wyrzucano z pracy naukowców. W roku 1968/1969 rozszerzono na wszystkie kierunki studiów „peenpe” (PNP – Podstawy Nauk Politycznych), przedmiot funkcjonujący od połowy lat 60. Student przyswoić sobie musiał zwykle 60 godzin czegoś, co miało być wykładem, ale z braku odpowiednich kadr przybierało nierzadko charakter „prasówki”. Do powszechnie obowiązujących przedmiotów „ideologicznych” należały też ekonomia polityczna i filozofia (120 godzin), których obsada była zresztą równie trudna, co nie przyczyniało się do utrwalenia prestiżu zajęć[592]. Uruchomiono mechanizm rywalizacji personalnych i awansów, które miały zwiększyć konformizm środowisk uniwersyteckich i dyspozycyjność władz uczelni. Czytelnym znakiem tej polityki było mianowanie rektorem w 1969 r. człowieka, który był „znany z nadzwyczajnej gorliwości w spełnianiu życzeń partii i bezpieki”[593]. Atmosfera na UW nie przypominała w tym czasie choćby tej panującej około 1966 r., gdy zarówno elity naukowe, jak studenckie miały poczucie pewnej autonomii, „bycia u siebie”, pozwalającego na względną śmiałość wystąpień. Pod koniec dekady w życiu uczelni objawiały się dwie zasadnicze tendencje: pragnienie przetrwania złych czasów i ochrony, ile się da, z potencjału naukowego UW, oraz pragnienie wybicia się dzięki nowym możliwościom awansu zawodowego i oparciu w zewnętrznym aparacie władzy. Tendencje te wpływały na podziały w środowiskach uczelnianych, które objawiły się z nową siłą w drugiej połowie lat 70. Skutki pacyfikacji UW w 1968 r. odbijały się znacznie dłużej na funkcjonowaniu poszczególnych wydziałów, ich potencjale intelektualnym, niewątpliwie także – choć to trudno wymierne – na efektach kształcenia. Był to przecież uniwersytet bez Baumana, Brusa, Hirszowicz, Kołakowskiego, Kotta, Morawskiego. Mimo rozwoju kadry i przemian pokoleniowych były to stale puste miejsca.

Gdy broniłam doktoratu późną jesienią roku 1969 – wspomina Ewa Bieńkowska – ten uniwersytet nie był moim uniwersytetem. [...] Lampka wina w kawiarni uniwersyteckiej, przyjęcie w domu dla przyjaciół i po wszystkim. Trzeba było czasu, bym bez uczucia niewygody stwierdzała: „ukończyłam Uniwersytet Warszawski”[594].

„My w UW takich nie potrzebujemy”

„Marcowe” zwolnienia trwały miesiącami i latami. Grupy młodszych z reguły pracowników, asystentów i adiunktów pozbyto się, nie przedłużając umów, szukając pretekstów dyscyplinarnych, albo też przesuwając do nowo powstałej Filii UW w Białymstoku (co stawało się praktyką w stosunku do osób sprawiających kłopoty). Warianty postępowania były rozmaite, ale wiązało je kilka zjawisk: 1) postawa rektora, który reprezentował w tych wypadkach interesy aparatu władzy; 2) niejasne, zakulisowe poczynania w samym środowisku, odbierane jako podgryzanie osób politycznie niepewnych; 3) objawy solidarności i interwencje na rzecz zagrożonych zwolnieniem, wpisujące się zresztą w schemat niejawnego, gabinetowego załatwiania spraw na uczelni. Wszystko to współtworzyło zatrutą atmosferę na Uniwersytecie, pozbawionym forum otwartego wyrażania opinii. Nie musiało się to przekładać na sytuację w poszczególnych jednostkach, kierowanych przecież często przez osoby obdarzone autorytetem i potrafiące stworzyć nisze, w których życie akademickie układało się na zasadach koleżeństwa i zaufania. Jednak pion uczelnianej władzy, skupionej w kolegium rektorskim i komitecie PZPR, które sterowały administracją centralną i dziekanatami, był raczej odwzorowaniem praktyk systemu PRL-owskiego niż europejskich tradycji akademickich.

Oto latem 1968 r. adiunktowi filologii polskiej bez żadnych wyjaśnień nie przedłużono umowy o pracę. Adiunkt „zapisał się” na rozmowę z prorektorem. Rybicki nie krył, że chodzi o sprawy polityczne, jednak niezbyt jasne – mowa była o jakichś „intrygach” zainteresowanego. Ten stanowczo przeczył, prorektor zapowiedział więc konsultację z Wydziałem Nauki KC PZPR. Tam żadnych zarzutów nie potwierdzono. W tym czasie dziekan polonistyki proponował w liście do prorektora przedłużenie umowy adiunktowi, ale zaznaczał chwiejność jego postawy politycznej. Jemu samemu powiedział: „Kłopoty twoje zawdzięczasz swym kolegom, nowo mianowanym docentom”. Dawał zarazem do zrozumienia, że sprawa zakończy się pozytywnie. Gdy jednak u progu semestru zimowego adiunkt zjawił się w swej katedrze, dowiedział się od sekretarki, że już nie pracuje. Nie nastąpiło żadne wyjaśnienie. Przez następne trzy lata nie mógł znaleźć stałego zatrudnienia, wykonując tylko prace dorywcze. Dopiero w 1971 r. udało mu się zatrudnić w PAN. Cała sprawa, w formie, w jakiej opisał ją po dekadzie bohater zdarzeń, wydaje się charakterystyczna dla klimatu niejasności i niepewności, panującego na „pomarcowej” uczelni[595].

Pani adiunkt z Wydziału Ekonomii Politycznej znalazła się na nieformalnej czarnej liście zapewne wtedy, gdy złożyła legitymację PZPR pod wpływem zajść marcowych. Została wówczas pozbawiona funkcji opiekuna roku, lecz nie było mowy o wypowiedzeniu. Wydział został jednak rozwiązany, a pracownicy utrzymywani byli w niepewności. Do zainteresowanej dotarły słowa rektora, wedle którego „my w UW takich nie potrzebujemy”. Przez kilka miesięcy nie mogła znaleźć żadnej pracy, ale w tym czasie kilka osób, w tym istotni działacze partyjni UW, starało się wpłynąć na rektora – skutecznie o tyle, że umowę przedłużono, lecz w Filii białostockiej UW.

Zwolnienia polityczne nie musiały mieć w tym okresie „marcowego” kontekstu, ale były w każdym wypadku miernikiem spolegliwości władz uczelnianych wobec (ustnych często) dyspozycji centrum władzy. Oto pewien adiunkt z Wydziału Filologii Polskiej i Słowiańskiej pełnił funkcję dyrektora polskiej placówki kulturalnej w NRD. Został z nagła odwołany wskutek donosu stypendystki z ZSRR, która poinformowała ambasadę o niewłaściwych treściach jednego z jego wykładów (chodziło „najprawdopodobniej o pewne sformułowania dotyczące wzorów osobowych w literaturze radzieckiej” i „zróżnicowania pojęcia socjalizmu w dobie obecnej”). Po powrocie do Warszawy zwolniony dyrektor dowiedział się od dziekana swego wydziału, że także na Uniwersytecie nie ma dla niego miejsca. Latem 1970 r. nie przedłużono mu zatrudnienia. Przez ponad rok zarabiał jako taksówkarz.

Los zwalnianych pracowników UW nie był porównywalny z ponurymi doświadczeniami czeskich i słowackich inteligentów ery „normalizacji”, niemniej był dotkliwy. Trzydziestolatkowie z dziećmi na utrzymaniu znajdowali się w próżni, opatrzeni nieformalnym wilczym biletem, zamykającym drzwi wszelkich instytucji. Sytuacja uległa poprawie w 1971 r., gdy zmieniły się odgórne „nastawienia” i przyjmować zaczęły „marcowych” bezrobotnych instytuty PAN, wydawnictwa czy archiwa, jednak często na stanowiska niezgodne z ich kwalifikacjami. W dokumentach PZPR pozostały ślady interwencji z lat 70. w podobnych sprawach i rozstrzygnięć kierownictwa Wydziału Nauki KC[596].

Miejscem pracy dla wielu z tych, których władze UW nie chciały widzieć na miejscu, stała się wspomniana Filia w Białymstoku, utworzona latem 1968 r. Jej powstanie związane było z ówczesną „deglomeracją” Warszawy, czyli pewnym rozproszeniem skupionych w niej funkcji na rzecz regionów słabiej rozwiniętych, lecz przede wszystkim z polityką ministerialną, polegającą na tworzeniu Wyższych Szkół Nauczycielskich (WSN), powiązanych organizacyjnie z uniwersytetami[597]. Polityka ministerstwa dość szybko się zresztą zmieniła, już w 1969 r. powołano kilka samodzielnych WSN-ów i odtąd stawiano pod znakiem zapytania także powiązanie szkoły białostockiej z UW. Ten znak zapytania utrzymywać się będzie przez ćwierćwiecze.

Filia UW pomyślana była także jako rezerwuar etatów dla młodej kadry uniwersyteckiej, dla której nie było miejsca w Warszawie[598]. Nabrało to swoistego znaczenia. W 1974 r. pracę w Filii otrzymał historyk Stefan Meller, który od czasów „marcowych” nie miał szans na wartościowe zatrudnienie w stolicy. Ucieszył się z tej możliwości, ponieważ słyszał, „że tam zjeżdża się fajne towarzystwo”. Byli to w dużej części „ludzie po przejściach”, tworzący coś, co Meller określił po latach jako „potężny ośrodek intelektualnej opozycji”. Podkreślał też satysfakcję, jaką dawało współtworzenie od podstaw poważnej placówki, ściągającej niemało ambitnej młodzieży z regionu. Jak dla wielu, praca w Białymstoku wiązała się dla Mellera z koniecznością ciągłych dojazdów z Warszawy, umilonych jednak przez naukowe „klany towarzyskie”, grające w pociągach w karty i w szachy, a także przez „bardzo malownicze” aspekty lokalnego życia. Podróżni wyciągali jajka na twardo, częstowali nalewkami, wciągali w rozmowy o sytuacji w kraju[599]. Meller opisywał te doświadczenia jako wartościowy skutek politycznej banicji, jakiej podlegał w Warszawie; jako zbliżenie do polskich realiów ułatwione przez praktyki reżimu.

12. Inauguracja roku akademickiego 1977/1978 w filii UW w Białymstoku

Zbliżenie do realiów

Dość ciekawa i zróżnicowana była reakcja przechodniów na nasz widok; jedni użalali się nad nami mówiąc, nie męczcie się, byle tylko było zaliczenie, inni dodawali, że [...] doszliśmy do tego, że studenci muszą iść do łopaty jak u Mao Tse-Tunga. [...] W większości jednak podchodzono do nas życzliwie, pytano, jak tam praca, jak studia. Taka dyskusja dodawała ochoty. Utkwił mi w pamięci jeden incydent: podczas kopania rowu podszedł do mnie jakiś mężczyzna i powiedział: „Te synek, co tak galopujesz z tą łopatą, biednym dałbyś zarobić, a nie sam łapał forsę”. Nie odezwałem się, ale przez dłuższą chwilę czułem się, jakbym zrobił coś złego[600].

W uchwałach piątego zjazdu PZPR, który odbył się latem 1968 r., znalazł się zapis o „uczestnictwie w pracy fizycznej” jako warunku prawidłowego wychowania młodzieży studenckiej. Była to reakcja na bunt Marca, choć nie całkiem zgodna z propagowanym wówczas hasłem „Studenci do nauki!”. Mieli oni bowiem uczestniczyć w praktykach robotniczych, które stały się – mocą zarządzenia ministra z marca 1969 r. – częścią programu studiów i wymagały zaliczenia jak inne przedmioty. Poświęcić musieli na nie łącznie co najmniej osiem tygodni. W zarządzeniu pisano o zbliżeniu studentów do realiów życia, wkładzie w rozwój gospodarczy kraju i przygotowaniu do własnej pracy zawodowej. W ślad za decyzjami administracyjnymi odbyła się kampania prasowa. Praca w charakterze robotnika niewykwalifikowanego miała nauczyć dyscypliny, empatii i odpowiedzialności[601].

Tak zrodziły się „espeery”, czyli Studenckie Praktyki Robotnicze (SPR). W pierwszym cyklu, latem 1969 r., wzięło w nich udział w skali kraju 47 tys. studentów, zaszeregowanych w hufcach. To zbiorowe doświadczenie badali socjologowie z Międzyuczelnianego Zakładu Badań nad Szkolnictwem Wyższym.

Do najczęściej powtarzających się zajęć należały: w rolnictwie – pomoc przy zbieraniu zboża z pola, pielenie chwastów, selekcja warzyw, zbieranie ziół; w leśnictwie – korowanie drzew, pielenie szkółek, zbieranie runa leśnego; w przemyśle spożywczym – selekcja owoców i ich czyszczenie, mycie owoców i warzyw, mycie naczyń, napełnianie słoików, pasteryzowanie słoików z wyrobami owocowymi; w budownictwie i innych gałęziach gospodarki – kopanie rowów, wykopy pod instalacje, oczyszczanie placów ze złomu, układanie drogi, betonowanie, zwożenie i układanie surowych cegieł, składanie prefabrykatów, malowanie przeciwkorozyjne czy sprzątanie po malarzach.

Studenci zapoznawali się głównie z takimi narzędziami pracy jak widły, łopata, motyka czy kilof. W rzadkich przypadkach stawiano ich przy prasie do produkcji cegieł, automacie do zszywania kartonów czy sadzano na traktorze. Prace były na ogół monotonne, ale zdarzały się także bardzo ciężkie. Studentom kazano dźwigać ogromne worki czy pchać ciężkie wózki. Większość nie wiedziała zresztą, co ich czeka, a następnie wyrażała „rozczarowanie i rozgoryczenie”, podobnie jak dyrekcje niektórych przedsiębiorstw, które nie miały żadnego pożytku z przydzielonych ludzi. Inne jeszcze problemy wiązały się z działaniem samych hufców. Ich kadrą zostać mieli pracownicy naukowi. Ci na ogół nie palili się do nowych obowiązków, w różny sposób się od nich uwalniali i komendantami hufców zostawali studenci starszych lat. W sierpniu 1969 r. na przebadanych przez socjologów 68 obozów tylko 34 miały pełną obsadę (opiekuna i komendanta). W połowie kierownictwo było jednoosobowe („w dwóch hufcach funkcję komendanta pełniły osoby wybierane przez studentów, gdyż wyznaczeni przez uczelnię nie przybyli”). Komendantami byli z reguły mężczyźni, także w hufcach żeńskich: „Mieli więc zupełnie dodatkowe kłopoty, związane z przestrzeganiem dyscypliny i utrzymywaniem odpowiedniej atmosfery na obozie”. Wynikało to niewątpliwie z niechętnego nastawienia części uczestników wobec praktyk, które zabierały wakacje. Ci z rodzin wiejskich sądzili zaś, że „espeery” winny obowiązywać tylko ich kolegów z miasta. Ogółem jednej czwartej studentów, objętych obowiązkiem praktyk, udało się od nich w różny sposób wymigać[602]. Z drugiej strony, o czym socjologiczne materiały i protokoły wizytacji mówią najmniej, praktyki były przygodą, a zgrupowani umieli sobie radzić z monotonią pracy, nawiązując relacje towarzyskie i emocjonalne, bawiąc się (nierzadko w lokalnych knajpach czy na organizowanych potańcówkach) i zdobywając rozmaite, nie zawsze zgodne z intencjami organizatorów akcji, doświadczenia.

Udział w praktykach miał bowiem znaczenie formacyjne. Jedna trzecia uczestników, którzy nigdy nie pracowali fizycznie, deklarowała, że praktyka zbliżyła ich do „poznania klasy robotniczej lub chłopstwa”[603]. Wśród elementów owego poznania trzy miały wymiar szczególny. Oto studenci przekonywali się o stereotypach, jakie wśród pracowników fizycznych dotyczą inteligencji. Uczestnik praktyk 1970 r. w warszawskim Przedsiębiorstwie Instalacji Elektrycznych słuchał robotników, którzy rozzłoszczeni trudnościami w pracy narzekali na tych, którzy „narozrabiali w marcu”[604]. Drugim elementem były właśnie owe trudności: wady organizacji, marnotrawstwo, fatalne warunki higieniczne, braki narzędzi, materiałów, transportu, przekreślające sens wysiłku robotniczego. Trzecim, będącym w dużym stopniu pochodną poprzedniego, było morale załóg – temat najbardziej chyba dojmujący dla części praktykantów. Doświadczenie pracy na budowie rozwiewało złudzenia: „Można tam poznać smak angielskiej soboty i szewskiego poniedziałku, dni bez majstrów, robotników i kierowców”.

Praktyki wprowadzają w czyn powiedzenie „czy się stoi, czy się leży, tysiąc złotych się należy”, a więc kompletne dno. Robotnicy obijali się, czy więc my mamy robić inaczej? Zresztą robota była bezsensowna, np. posprzątałam jedno piętro, a w następnym dniu przyszli robotnicy poprawić usterki i od nowa trzeba było iść sprzątać. Tak więc chodziłyśmy z piętra na piętro i po pięć razy sprzątałyśmy te same pomieszczenia. [...] Organizacja i bezpieczeństwo pracy były bardzo złe. Nieraz musiałyśmy czekać, ażeby dostać proszek do prania, nieraz trzeba było czekać pół dnia, ażeby otrzymać kwas (myłyśmy posadzki kwasem). Brak było na początku rękawic gumowych, nie miałyśmy butów ochronnych, tylko kuse fartuchy.

Socjologowie odnotowali też następujące wrażenia: „Poznajemy [robotnice] od najgorszej strony i to w pełni”. „Mam o tym wszystkim najgorszą opinię. Przy okazji nauczyłem się nowego języka – «łaciny»”. „Nigdy nie byłem w takim środowisku. Pracują, gdy wiedzą, że można na tym zarobić, gdy jednak stawka jest niska, starają się jak najmniej pracować”. „Można poznać sposób bycia ludu, wyrażania się, metody okradania Ludowej Ojczyzny przez klasę robotniczą”[605].

Praktyki bywały więc szkołą życia. Studenci prawa UW, pracujący w leśnictwie Regity pod Poznaniem, mieli, na 42 osoby obojga płci, 3 miski do mycia się i 2 wiadra do noszenia wody z odległej studni. Do rąk dostali siekiery i tępe maczety, którymi karczowali las. Atmosfera w hufcu była zła. Komendantowi – donosił wizytator z uczelni – brakowało „autorytetu, taktu, kultury osobistej oraz zdolności do organizowania praktycznego życia”. Było to zapewne obiektywnie trudne, zważywszy na warunki. W wyniku interwencji obiecano zwiększenie ilości misek i wiader oraz znalezienie ostrych maczet. Studenci pracujący w Dwikozach pod Sandomierzem mieli niezłe kwatery, lecz wykonywali ciężkie prace, którym nie zawsze byli w stanie sprostać, co odbijało się na dniówkach. Pracująca w skwarze lub na deszczu grupa naprawiała drewniane skrzynie. W tejże miejscowości hufiec żeński pracował w Zakładach Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego. Studentki ulokowano w kilkunastoosobowych salach, przydzielając po jednej miednicy do mycia na salę. Pracowały na dwie zmiany, wykonując czynności bardzo monotonne, przy taśmie, jak prześwietlanie butelek z winem dla sprawdzenia ich czystości. Budujący drogę wokół powstającej bazy PKS w Sandomierzu zmagali się natomiast z jedyną zdezelowaną betoniarką, która psuła się codziennie. W czasie jej przestojów nudzili się na zalanym słońcem pustkowiu, pozbawieni „napojów chłodzących”. Kierownik budowy uważał jednak, że rozprzężeniu winni są sami studenci, niewykazujący zapału do pracy. Z kolei na budowie fabryki płyt pilśniowych w Karlinie studenci stanowić mieli, jak oceniał wizytator, grupę aktywną, „która ciągle domagała się pracy, ostro krytykowała braki organizacyjne i dostrzeżone przejawy marnotrawstwa”, przy czym jej stosunki z robotnikami „układały się jak najlepiej, o czym może świadczyć ich udział w imprezach sportowo-rozrywkowych, organizowanych przez hufiec”. Studenci mogli się przekonać, jak wyglądają realia przedsiębiorstwa: rwący się front robót, braki urządzeń, trzydniowe oczekiwania na dostawy elementarnych materiałów (piasku i trylinki), dowiedzieli się, co to „angielska sobota” i „szewski poniedziałek”[606]. Wielu uczestników „espeerów” rzeczywiście zbliżyło się do życia i poznało codzienność klasy robotniczej schyłku rządów Gomułki. „Nigdy nie podejrzewaliśmy – pisał jeden z nich – że są u nas takie zakłady i takie warunki w nich panują, że ludzie muszą się tak męczyć, aby zarobić na swoje utrzymanie”[607].

Doza optymizmu

Koniec lat 60. był nie tylko okresem głębokiego kryzysu moralnego, lecz i gospodarczego PRL. Napięcia materialne odczuwane były w gospodarstwach domowych, fabrykach, usługach publicznych i na uczelniach. Bunt robotniczy grudnia 1970 r. spowodował przełom polityczny i korektę projektu rozwojowego. Pojawiła się doza optymizmu, podtrzymywana przez kilka lat w atmosferze widocznej poprawy materialnej.

W 1971 r. sprawą „warszawskiego ośrodka szkolnictwa wyższego i nauki” zajmowano się na poziomie rządowym. Premier powołał komisję, mającą przygotować program rozwoju stołecznych uczelni i instytutów do 1975 r. Na jej czele stanął wicepremier Wincenty Kraśko, a w składzie znaleźli się rektorzy szkół wyższych[608]. W tym samym czasie powołano na UW komisję dla przygotowania programu rozwoju Uniwersytetu do 1980 r., złożoną z prorektorów ostatnich kadencji. Nastroje na zebraniu 10 XII 1971 r. oddaje brudnopis protokołu, w którym pojawiają się stwierdzenia o „złym stanie rzeczy” i braku „ludzkich warunków pracy” (Witold Czachórski), o „rozpaczliwej” sytuacji (Teodor Kopcewicz), obawy przed „zwycięstwem nauk technicznych” w rywalizacji o środki, ale i nadzieje pokładane w programie VI Zjazdu PZPR[609]. Z zebranych wówczas dezyderatów poszczególnych jednostek wyzierają podstawowe oczekiwania środowisk uniwersyteckich. Podzielić je można w zasadzie na dwie grupy. Pierwszą były sprawy finansowania, wyposażenia i sytuacji lokalowej. Tylko dyrektor Instytutu Filozofii deklarował, że dotychczasowe środki materialne są wystarczające. Inni pisali o braku miejsca, kadr i urządzeń. Dziekan Chemii uważał, że konieczne są w nadchodzącym dziesięcioleciu nakłady rzędu miliona dolarów na rozwój wydziału. Prawo i Administracja sugerowało, że porzucić należy widoczną „od szeregu lat” praktykę zaspokajania przede wszystkim potrzeb nauk eksperymentalnych[610]. Druga grupa problemów, stawianych w pismach wydziałów dość stanowczo, odnosiła się do zewnętrznych kontaktów Uniwersytetu, czyli jego izolacji od nauki światowej. Prawnicy podkreślali konieczność „popierania wyjazdów za granicę”, filologowie obcy domagali się uznania za zasadę długich staży zagranicznych, filologowie klasyczni zwracali uwagę na konieczność „troski” o uczestnictwo w zagranicznych imprezach naukowych, fizycy oczekiwali „jak najściślejszych kontaktów z fizyką światową”, opisując bieżącą sytuację jako „niezwykle dokuczliwą”. Instytut Socjologii natomiast postulował nawiązanie stałej współpracy z zagranicznym odpowiednikiem (ale spośród uczelni krajów socjalistycznych)[611].

Dokumentacja komisji uczelnianej obrazowała rzeczywiście „rozpaczliwy” w wielu dziedzinach stan rzeczy. Pod koniec lat 60. UW otrzymywał budżet pokrywający 17% deklarowanych potrzeb, zaś przydział dewiz nie przekraczał 3% potrzeb (co odbijało się na kontaktach ze światem boleśniej niż ograniczenia polityczne). Opracowane przez teoretyków wskaźniki zagęszczenia w budynkach uczelnianych nie miały nic wspólnego z rzeczywistością UW. Oto uznawano, że na wydziałach eksperymentalnych „powierzchnia dydaktyczno-naukowa oraz laboratoryjna na jednego studenta i pracownika naukowego” wynosić powinna 18 m^2, a na humanistycznych 9 m^2. Tymczasem wskaźnik ten wynosił w 1970 r. na Wydziale Fizyki 1,15 m^2, na Wydziale Biologii 4,85 m^2, na Wydziale Prawa 1,9 m^2, zaś średnia na UW 4,5 m^2. Nawet jeśli postulowane wskaźniki były nieosiągalne w polskich warunkach, te realne uznawano za dowód ogromnego zaniedbania. Oceniano zarazem, że niespełna 30% budynków UW, przede wszystkim te zbudowane po wojnie, odpowiada funkcjom. Około 40% gmachów miało charakter zabytkowy i znajdowało się w większości w bardzo złym stanie, podobnie jak budynki pozyskane w latach 60. od różnych instytucji. Wbrew planom konsolidacji, rozwijanym od epoki międzywojennej, siedziby uniwersyteckie były coraz bardziej rozproszone[612]. Jedna z najnowszych lokalizacji, część Wydziału Biologii przy ul. Smyczkowej na południowym skraju miasta, odległa była od innych pomieszczeń Biologii (na Ochocie) o 9 km, a od rektoratu o 18 km w linii prostej[613]. Tymczasem do głównych postulatów kadry naukowej należało skupianie zabudowy.

Zatwierdzone przez rząd w 1971 r. limity inwestycyjne dla UW zdawały się rysować pomyślniejszą perspektywę, czyli rozpoczęcie inwestycji od lat spadających z planów. W pierwszej połowie dekady rozrosnąć się miało skupisko nauk ścisłych na Polu Mokotowskim i powstać miał dom studencki na Powiślu. Uczelnia liczyła na dopisanie do planu drugiego akademika (mieściłyby razem 1200 studentów) i dużej stołówki, co by pozwoliło pozbyć się DS-ów przy ul. Kickiego (których funkcjonowanie uznawano już za „niemożliwe”), a także na rozbudowę filologii przy ul. Browarnej i wzniesienie plombowego budynku przy ul. Karowej dla Wydziału Nauk Społecznych. Przymierzano się także do kosztownej i trudnej budowy cyklotronu. W drugiej połowie lat 70. powstać miała wreszcie nowa Biblioteka UW (wciąż zakładano, że przy ul. Niecałej)[614]. W najczarniejszych wizjach elit uczelnianych nie mieściło się wyobrażenie, że niemal żadne z tych zamierzeń nie zostanie zrealizowane w ciągu następnego ćwierćwiecza[615].

* * *

Uniwersytet przeżywał w pierwszej połowie lat 70. szybki przyrost kadr i studentów. Zatrudnienie zwiększyło się o połowę, w tym nauczycieli akademickich o 38%, naukowo-technicznych o 69%, bibliotecznych o 47%. W 1975 r. UW skupiał niemal jedną czwartą polskich nauczycieli akademickich i około 40% profesorów zwyczajnych. Zatrudniał 726 adiunktów, 279 docentów i 219 profesorów. Warto odnotować, że 82 adiunktów urodziło się w 1945 r. i później, najmłodszy w 1950 r., był zatem rówieśnikiem asystenta Kruszewskiego z Barw ochronnych Zanussiego (1976), który – jak podkreśla jego mentor-przeciwnik, cyniczny docent Szelestowski – nie ma pojęcia o zaszłościach stalinizmu. Pięciu najmłodszych profesorów urodziło się po 1935 r., natomiast 40 osób z tego grona (i 9 docentów) przed 1910 r. Spotykali się zatem w społeczności pracowniczej ludzie, którzy wykształcili się i rozpoczęli pracę w II Rzeczypospolitej, z takimi, którzy maturę zdali w okresie małej stabilizacji. Tworzyło to nadzwyczajną rozpiętość doświadczeń i aspiracji. Uczelnia skupiała 18% studentów PRL. Planowaną ilość przyjętych znacznie przekraczano. W 1975 r. zamiast planowanych 4,7 tys. przyjęto na pierwszy rok 6,7 tys. ludzi – cały uniwersytet lat 50.! Znaczna część przyjętych należała do rocznika 1956. Pewna studentka historii urodziła się w Warszawie w dniu wielkiego wiecu na Placu Defilad, 24 X 1956 r.[616]

W nowym projekcie rozwojowym PRL, który współtworzyli naukowcy spoza politycznego establishmentu, przywiązywano znaczenie do zmiany modelu awansu społecznego. Dążono do ustanowienia pewnej merytokracji, oczywiście odpowiadającej założeniom systemu, o którego reformie nie było mowy. W uchwałach VI Zjazdu PZPR znalazły się, obok typowego passusu na temat konieczności zwiększenia procentu młodzieży robotniczej i chłopskiej na uczelniach[617], zapowiedzi promowania „najzdolniejszych ze wszystkich środowisk”. W ślad za tym szły rozporządzenia z lat 1972–1973, dotyczące typowania przez szkoły prymusów i kierowania ich do najbliższych uczelni bez egzaminów wstępnych. Prymusami byliby ci, którzy – prócz bardzo dobrych wyników – prezentowali „właściwą postawę ideową i moralną” i byli „aktywni społecznie”. Gdyby zdarzyło się tak, że o miejsca ubiegałoby się wielu kandydatów, pierwszeństwo mieliby ci z rodzin robotniczych i chłopskich. Wydaje się jednak, że tak się nie zdarzało. Projekt napotkał na trudności, przede wszystkim w samych szkołach (w 1972 r. mniej niż połowa wytypowała prymusów), a dyrektorzy twierdzili, że rady pedagogiczne nie znajdowały kandydatów. Można się domyślić, że nieskuteczność akcji wynikała z rozmaitych konfliktów i nacisków. Zapewne z tego wynikało także promowanie pewnej ilości uczniów o średnich ocen poniżej dobrej (w 1972 r. 3,1%). Selekcja społeczna prymusów była rzeczywiście bardziej „demokratyczna” niż przyjęcia na studia (więcej młodzieży robotniczej i chłopskiej)[618]. W odczuciu społecznym pozostawała jednak bardzo niedemokratyczna, gdyż „właściwa postawa ideowa” okazywała się nader często głównym przymiotem domniemanych prymusów. Dlatego zniesienie tych rozporządzeń będzie jednym z żądań studenckich w epoce „Solidarności”, podobnie jak likwidacja tzw. puli rektorskiej.

Rektorzy uczelni posiadali prawo przyjmowania własną decyzją pewnej puli kandydatów. Pule powstawały w gąszczu interesów i prywatnych interwencji, wśród których popychano różne osoby, odwołując się zwykle do zasług osobistych rodziców. Do rektoratu UW i Wydziału Nauki KC PZPR płynęły listy, w których członkowie partii podawali numery legitymacji i obrazowali swą ofiarną pracę dla kraju. Profesorowie pisali do rektora w imieniu znajomych, którzy pozostawali „na odpowiedzialnych odcinkach pracy” i dawali powody do „pełnego zaufania politycznego”, co miało uzasadniać włączenie ich dzieci do puli. Zastępca prokuratora generalnego zwracał się do Rybickiego, aby przyjął córkę wysokiego urzędnika, oddanego pracownika prokuratury wojskowej w pierwszej połowie lat 50. Stary komunista pisał do „Towarzysza Jaremy” (Maciszewskiego, zastępcy szefa Wydziału Nauki), że bardzo mu zależy, by córka znajomych komunistów, wywodzących się z „robociarzy warszawskich”, została przyjęta na romanistykę[619]. Zbadanie dróg tego rodzaju interwencji i ich skuteczności mogłoby się stać tematem ciekawego projektu badawczego z historii społecznej PRL. Tu skomentować wypadnie, że masa interwencji była niewątpliwie jedną z przyczyn rokrocznego przekraczania limitów przyjęć na studia: w pierwszej połowie lat 70. decydowano się na to dość łatwo, panował bowiem optymizm rozwojowy.

13. Nadanie doktoratu honoris causa prof. Lwu Andriejewiczowi Arcymowiczowi, sekretarzowi Wydziału Fizyki Ogólnej i Astronomii Akademii Nauk ZSRR, kierownikowi Katedry Fizyki Atomowej na Uniwersytecie Moskiewskim. Doktorat wręcza rektor UW prof. Zygmunt Rybicki, obok niego prof. Jerzy Pniewski, 1972 r.

Perspektywy UW zdawały się wówczas niezłe, przynajmniej pod względem materialnym. Wiosną 1972 r. wprowadzono pierwszą podwyżkę płac dla nauczycieli akademickich, a w ciągu czterech lat uposażenia wzrosnąć miały o 40%[620]. W pierwszej połowie dekady nastąpił w PRL ponad pięciokrotny wzrost nakładów na badania naukowe. W 1975 r. UW otrzymał na aparaturę 2,5 raza więcej środków niż w 1971 r.[621] Nie dawało to zresztą możliwości zbudowania imponującego wyposażenia[622], tak jak tzw. pula dewizowa na import książek i czasopism nie stwarzała szansy na zaspokojenie aspiracji. Pula ta była w 1975 r. dwukrotnie wyższa niż w 1970 r., osiągając 100 tys. złotych dewizowych, co oznaczało nominalnie powrót do poziomu 1965 r., lecz realnie – regres, ponieważ ceny publikacji na świecie znacznie wzrosły, podobnie jak potrzeby UW, mierzone chociażby wielkością kadry[623].

Atmosfera otwarcia na świat w kontaktach gospodarczych, umowach kooperacyjnych, imporcie urządzeń z Zachodu, tworzyła tyleż nadziei, ile frustracji. Widoczne było marnotrawstwo i znaczenie nieformalnych układów. Raził utrzymujący się dystans technologiczny. Latem 1975 r., w dobie ekspansji informatycznej na Zachodzie, UW był nader skromnie wyposażony w „maszyny matematyczne”, jak nazywano komputery[624]. Baza ta została zbudowana wysiłkiem ambitnych naukowców i konstruktorów, ale trudno było ją rozwijać w ramach dostępnych środków i ograniczeń międzynarodowych transferów technologii (system COCOM). Pewne szanse dawała kooperacja z instytutami badawczymi PAN, które zdobywały znacznie lepsze wyposażenie, niekiedy imponujące. Zmienił się także sposób podziału środków na badania. Pochodziły już nie tylko z dotacji, lecz także z nowego systemu finansowania nauki, który miał sprząc ją z rozwojem gospodarczym i zracjonalizować. Wprowadzono tzw. programy rządowe, węzłowe i międzyresortowe, do których angażowano uczelnie na zasadach ofert. W połowie dekady UW koordynował prace nad 4 programami międzyresortowymi z zakresu fizyki teoretycznej i doświadczalnej, socjologii i zarządzania[625].

14. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW: minikomputer PDP 11 stanowiący wyposażenie nowej końcówki SA CYFRONET eksploatowanej w Ośrodku Obliczeniowym Instytutu Informatyki

* * *

Lata détente sprzyjały międzynarodowym projektom, kongresom i wymianom naukowym, w których uczestniczył także Uniwersytet Warszawski. Rektorat prowadził rozległą, wielojęzyczną korespondencję, organizował lampki wina i kawy, przyjęcia w Bazyliszku czy podwarszawskiej Szczerbówce dla zachodnich i wschodnich uczonych. Rosła mobilność pracowników, którzy uczestniczyli w konferencjach, projektach badawczych czy stażach zagranicznych, co miewało jednak i taki skutek, że naukowcy „wybierali wolność”: w latach 1973–1974 nie wrócił z Kanady pewien profesor chemii UW, a ze Zjednoczonej Republiki Arabskiej pewien filolog[626]. Nie były to jednak wypadki na tyle częste, by prowokować władze polityczne do ograniczenia wyjazdów. Kontakty z naukowcami czy placówkami dyplomatycznymi państw kapitalistycznych, dość gęste i kordialne, bywały jednak kwalifikowane przez policję polityczną jako „działalność dywersyjna”. W ten sposób opisywano projekcje filmowe w placówkach państw NATO, na które zapraszano studentów, wypożyczanie płyt czy taśm uczelniom i klubom młodzieżowym, czy też finansowanie przez ambasadę RFN wyposażenia laboratorium językowego na UW[627].

15. Zajęcia z języka polskiego dla cudzoziemców prowadzone w Instytucie Języka i Kultury Polskiej dla Cudzoziemców „Polonicum”

Na kontaktach zagranicznych bardziej niż inwigilacja i nieufność stale ciążyły rozpaczliwe braki twardej waluty, sprawiające, że UW skupiać się musiał na wymianie bezdewizowej, zwężającej sieć kontaktów. Nie ułatwiała ich także baza materialna UW. W połowie lat 70. brak miejsc zakwaterowania ograniczał napływ zagranicznych doktorantów i stażystów: przebywało ich na miejscu około 250, a zainteresowanie było podobno większe. W tej sferze dekada gierkowska przyniosła zresztą poważny wzrost, gdyż owych stażystów i doktorantów było u schyłku poprzedniego dziesięciolecia o połowę mniej. Świadectwem rozwoju kontaktów ze światem było też rosnące zainteresowanie zajęciami „Polonicum”, inaugurowanymi w 1956 r., które rozrosły się w ciągu 20 lat do całego zespołu kursów letnich języka polskiego dla zagranicznych studentów i wykładowców (200 osób w 1975 r.), osobno dla Włochów i Kanadyjczyków, a w ciągu roku akademickiego dla polonistów z NRD i dla stażystów[628].

Otwarcie na świat nie przyniosło natomiast wzrostu ilości studentów cudzoziemskich. Pod koniec rządów Gomułki studiowało ich w Warszawie 778, a w połowie lat 70. – 692. Na UW zapisanych było w grudniu 1969 r. 243, a pięć lat później – 219. Struktura tej grupy nieco się zmieniła. W obu okresach studiowało na UW po 136 przybyszów z krajów socjalistycznych (najwięcej z Wietnamu, ZSRR i Bułgarii), lecz zmalała ilość studentów z tzw. krajów rozwijających się (było ich 74 w 1969 r. i 27 w 1974 r.), natomiast wzrosła – Polonusów (odpowiednio 16 i 48), co akurat mogło być oznaką otwarcia politycznego. Mała grupka reprezentowała w 1974 r. „kraje inne” (dwie osoby z Francji, pięć z Japonii i jedna z Izraela); pięć lat wcześniej była dwukrotnie większa[629]. W skali kraju liczba studentów-cudzoziemców była stabilna w latach 70. (około 3 tys. osób). Mniej więcej połowa przyjeżdżała z krajów socjalistycznych, pozostali z tzw. rozwijających się. Przybysze z „rozwiniętych krajów kapitalistycznych”, niebędący Polonusami, stanowili nikłą garstkę: 48 osób w kraju w 1974 r. i tylko 29 w 1978 r.[630].

16. Wizyta delegacji ze Stanów Zjednoczonych na UW – spotkanie w Pałacu Kazimierzowskim z udziałem prorektora Stanisława Orłowskiego i dr. Włodzimierza Cimoszewicza, 23 XI 1978 r.

O ile najważniejszym kręgiem aspiracji naukowych i materialnych polskiej społeczności akademickiej był Zachód, o tyle PRL zajmowała całkowicie peryferyjne miejsce w świadomości młodych elit Zachodu. Miała natomiast znaczenie jako miejsce kształcenia przybyszów z krajów „bratnich” i z Trzeciego Świata, w tym przyszłych elit krajów postkolonialnych. Grupa tych ostatnich, jak wynika z danych cytowanych wyżej, znacznie zmalała na UW, jednak to właśnie wokół niej rodziły się pewne napięcia. Przybysze z państw arabskich przynosili ze swych ojczyzn ostre konflikty polityczne. Syryjczycy czy Irakijczycy podzieleni byli na „postępowych” (na ogół komunistów) i tych popieranych przez ambasady własnych państw. W Polsce działała podziemna iracka partia komunistyczna, której kierownictwo znajdowało się w Pradze czeskiej. Część studentów arabskich sympatyzowała z ekstremistami palestyńskimi. Władze polskie, tłumiące objawy różnic politycznych we własnym społeczeństwie, musiały tolerować tego typu zróżnicowania wśród studentów obcych. Musiały się też liczyć z innymi zjawiskami: na wpół fikcyjnym, przedłużanym w nieskończoność studiowaniem, z przemytem i handlem, oraz znacznymi niekiedy, jak na polskie warunki, zasobami twardych walut wśród młodych ludzi, którzy – jak donoszono w partyjnym raporcie z 1973 r. – prowadzili „hulaszczy tryb życia”[631]. Można przypuszczać, że z biegiem lat tego rodzaju zjawiska zyskiwały na znaczeniu, w rytm pogarszania się warunków życia i narastania chaosu gospodarczego w PRL.

17. Spotkanie polsko-libijskie na temat Zielonej Książeczki na UW, lata 70. XX w.

Pogłębiający się kryzys schyłku dekady powodował spadek atrakcyjności Polski jako miejsca do studiowania. Warunki bytowe stypendystów stawały się „przedmiotem uwag” ze strony placówek dyplomatycznych. Nie chodziło najpewniej o wysokość stypendiów (w 1978 r. 1600 zł dla studentów i do 3200 zł dla studiów podyplomowych), lecz organizację i aprowizację. Zarazem władze projektowały pospiesznie rozwój płatnych w dewizach studiów dla cudzoziemców, co przynieść by miało w latach 80. po kilka milionów dolarów rocznie. Nie przewidywano jednak prowadzenia zajęć w językach kongresowych[632]. Zapewne nie tylko trudności z wyuczeniem przybyszów polszczyzny były powodem fiaska tego projektu, kreślonego w atmosferze gorączkowego szukania dewiz do pustoszejącej kasy państwa.

Studenci: świadomość i byt

Studentki w spodniach, z nieodłącznymi papierosami i swobodnym słownictwem, drażniły mieszkańców wsi i miasteczek, w których odbywały się „espeery”. Długie włosy i kwieciste koszule młodych mężczyzn wydawały się u progu lat 70. równie uderzające jak szerokie nogawki i bardzo długie płaszcze, tworzące modę maksi. Starsze pokolenia skłonne były widzieć w tym oznaki złego obyczaju i przesadnej fascynacji „światem”, który niepokojąco się emancypował. W prasie straszono narkotyzującymi się „dziećmi-kwiatami”, czy też „dziećmi-chwastami”, jak chciał jeden z publicystów. Także zamieszki na uczelniach polskich w 1968 r. miały ukazywać rozwydrzenie „części młodzieży”. W istocie emancypacja à la PRL była ograniczona, przejawiała się raczej w zewnętrznych formach bycia niż głębszych zmianach postaw. Wynikało to z charakteru podłoża społecznego w kraju na dorobku, dopiero urbanizującym się, czy z nieporównanie mniejszego w porównaniu ze światem Zachodu rozwoju mass mediów. Opór polityczno-kulturowy, jaki objawił się w Marcu, został przez władze zduszony, co tylko utrwaliło skłonności do eskapizmu. Pod koniec lat 60. większość studentów szukała spełnienia w kręgu rodzinnym i przyjacielskim, a nie na arenie publicznej; wykazywała nikłe zainteresowanie polityką; łaknęła raczej związków emocjonalnych niż sukcesu; raczej bezpieczeństwa niż konkurencji.

Model „człowieka kulturalnego” wydawał się wciąż przemożny, model „człowieka zaangażowanego” – marginalny. Wiązał się z tym rodzaj bierności, który tyleż służył interesom reżimu („studenci do nauki!”), ile im szkodził, ponieważ młoda generacja pozostawała dość obojętna na jego propagandę i wysiłki organizacyjne. Wedle badań ogólnopolskich z 1970 r. studenci czytali „Przekrój” (stałą lekturę deklarowała jedna trzecia pytanych), „Kulturę” (25%), „Itd” (21,3%), „Dookoła Świata” (13,9%) i „Politykę” (12%). Wyraźnie nie pociągała ich „Trybuna Ludu” (codzienną lekturę deklarowało 5,6% respondentów), znacznie bardziej „Życie Warszawy” (niemal 40%), a także „Express Wieczorny” (13%) i „Sztandar Młodych” (11%). Trudno zrozumieć, dlaczego na sporządzonej przez socjologów liście nie było „Przeglądu Sportowego”. Niemal połowa pytanych nie udzieliła zresztą odpowiedzi. Wśród studentów UW grupa deklarująca w 1970 r. désinteressement wobec spraw politycznych była niewielka (7,4%), ale około 20% nie potrafiło dobrze rozwinąć skrótu nazwy państwa (oddając ją przeważnie jako „Polska Republika Ludowa”). Dla tych, których polityka obchodziła, na czoło wśród jej zagadnień wysuwały się sprawy niemieckie (60,2%), statystycznie dwukrotnie bardziej absorbujące niż wewnętrzne. Działalność Sejmu nie interesowała w zasadzie nikogo (mniej niż 1% odpowiedzi). Prawie 40% wiedziało, na czym polega „intensywny i selektywny rozwój gospodarki” (rozważania na ten temat wypełniały dzienniki telewizyjne), ale tylko jedna piąta potrafiła coś powiedzieć o polityce PZPR wobec nauki, ogłoszonej na niedawnym Plenum KC. Jedna trzecia badanych na UW interesowała się polityką mieszkaniową (co łatwo wyjaśnić), podobna część – tzw. modelem konsumpcyjnym, czyli dylematem „inwestować czy spożywać?”, który miał pod koniec epoki gomułkowskiej ważkie znaczenie polityczne. Inne wyniki badań nie wskazywały na to, aby studentów pociągał „konsumpcyjny styl życia”, tak piętnowany w propagandzie. Myśleli raczej o materialnym zabezpieczeniu przyszłej rodziny, pozyskaniu i urządzeniu mieszkania, zapewnieniu sobie elementarnego komfortu i tzw. dostępu do kultury[633].

18. Mecz piłkarski archeologia śródziemnomorska – archeologia pradziejowa, na zdjęciu drużyna archeologii śródziemnomorskiej

W 1974 r. przeprowadzono badania studenckiego „uczestnictwa w kulturze”, z których wynikało, że studenci myśleli na ogół o przyszłości w kategoriach małej grupy (szczęście rodzinne, grono przyjaciół, zdobycie szacunku), z czym wiązali poczucie własnej użyteczności. Przewaga tej orientacji szczególnie wyraźna była wśród studentek. Mężczyźni skłonni byli podkreślać także znaczenie „fachowości”, a wśród najwyżej cenionych wartości wskazywali niezależność poglądów, gdy kobiety raczej „zainteresowania kulturalne”, które ogólnie przeważały wśród deklaracji własnych zainteresowań. Nikła grupa wskazała tu sprawy społeczne i polityczne (2,9%). Wymieniano: hobby (5,5%), turystykę (7,4%), sztuki plastyczne (7,8%), teatr (13,4%), muzykę (16,4%), kino i filmy (17%), literaturę (18,6%). Zdecydowanie dominował sport – 27,9% wskazań – było to jednak na ogół zainteresowanie bierne, oznaczające śledzenie wyników w gazetach i skupianie się przy telewizorze. W 1974 r. oglądanie meczów polskiej reprezentacji piłkarskiej nie było zresztą stratą czasu. Gdy pytano studentów, na co by przeznaczyli dodatkowy czas wolny, częściej deklarowali spacer (19,6%) niż uprawianie sportu (16,8%). Większość przeznaczyłaby ten czas na czytanie książek, kino czy teatr oraz na życie towarzyskie[634].

Socjolożka Irena Majchrzak komentowała w połowie lat 70., że studentów polskich cechuje dążenie do „małej stabilizacji, do przeciętności, do umiarkowanej konsumpcji”. Odpowiadał temu pewien immobilizm: wielką rzadkością była zmiana kierunku studiów, a tym bardziej uczelni. Ponad 97% badanych studentów III roku w Warszawie i Łodzi trwało w 1975/1976 r. w tej samej jednostce, w której zaczynali studia. Przeważająca większość (90%) była zadowolona z wybranego kierunku, ale tylko połowę pytanych pasjonowała dziedzina, którą studiowali. Większość deklarowała także, że nie chciałaby w przyszłości zmieniać ani miejsca i rodzaju pracy, ani miejsca zamieszkania, ani też grona przyjaciół. Inaczej mówiąc, pragnęli bezpieczeństwa i bliskich relacji. Chcieli, aby ludzie byli „przede wszystkim autentyczni”. Deklarowali niechęć do póz i masek. Cenili wyżej walory moralne niż intelektualne. Poszukiwali szczerości i życzliwości. Jak pisała Majchrzak, idealna wizja ładu społecznego, jaka wyłaniała się z tych opinii, to wspólnota będąca rozszerzeniem rodziny[635].

Ład realny rządził się, oczywiście, innymi regułami, co odbijało się na wynikach badań dotyczących wzorów osobowych. Studenci wskazywali przeważnie na inteligencję, patriotyzm, odwagę, pracowitość i silny charakter, bardzo rzadko na takie przymioty jak tolerancja i szacunek wobec innych[636]. Wynikałoby z tego, że wzorcem była raczej osoba torująca sobie drogę w nieprzyjaznym świecie niż żyjąca w harmonii z innymi. W tym okresie Stefan Nowak konkretyzował swą ogólną diagnozę społeczną, wedle której w życiu polskim między małymi grupami solidarności (kręgami bliskich) a symboliczną wspólnotą narodową otwierała się „próżnia społeczna”. Objawiała się ona w znacznej nieufności międzyludzkiej, słabości więzi typu stowarzyszeniowego i wyobcowaniu oficjalnych instytucji. Z badań przeprowadzonych w 1977 r. wynikało, że wśród studentów małe było zainteresowanie aktywnością zorganizowaną, znaczny zaś dystans wobec działań i instytucji formalnych oraz skupienie na kręgu koleżeńskim. Jak się zdaje, w świecie studenckim wzajemna nieufność, tak charakterystyczna dla zewnętrznej rzeczywistości, przezwyciężana była dzięki solidarności koleżeńskiej. Solidarność ta miewała zresztą dwuznaczny charakter, skoro aż 60% badanych uznało, że odmówienie koledze ściągawki na egzaminie zasługuje na potępienie (6% było zdecydowanie przeciwnego zdania), motywując to właśnie względami koleżeńskimi. Studenci bardzo rzadko (1%) rozważali tę sprawę w kategoriach etycznych (uczciwości-nieuczciwości), a 6% deklarowało, że „wszystkie chwyty dozwolone”[637]. Było to, oczywiście, refleksem odwiecznego uczniowskiego nastawienia wobec obowiązków, lecz chyba także efektem oceny warunków studiowania. Te same badania wykazały bowiem znaczne niezadowolenie ze sztywnych i przeciążonych programów oraz mało partnerskiego nastawienia kadry. Można było w nich dostrzec także gorycz obserwacji brutalnego życia powszedniego i zawodowego, które czekało absolwentów[638]. Wątki te znalazły się w kręgu obrazowania ówczesnego reportażu, powieści czy kinematografii, by wskazać film Kung-fu Janusza Kijowskiego (1979).

Wiosną 1977 r. odbyły się ogólnopolskie badania ankietowe „Student 1977”. Dały one dość znamienne wyniki. Studenci, proszeni o ocenę różnych aspektów swego doświadczenia (w szkolnej skali ocen), najwyższą notę wystawili stosunkom towarzyskim (3,8), zbliżoną – poziomowi wykładów (3,7), niższe – stosunkowi kadry do studentów (3,5), programowi studiów i dostępności literatury (3,3). Najgorzej ocenili działalność Socjalistycznego Związku Studentów Polskich (SZSP) i stosunek administracji do studentów (3,2). Potwierdzało to diagnozy, wskazujące na atrofię sfery publicznej i wycofywanie się w krąg spraw prywatnych. Badanie ukazywało także znaczny pesymizm, związany z perspektywami zawodowymi. Wśród studentów warszawskich ponad połowa poczuwała się do związku z przyszłą grupą zawodową, choć 60% uważało, że oprócz specjalności, powinno się posiadać „szeroką kulturę humanistyczną”. Raczej niepochlebnie oceniali jednak studia ze względu na przygotowanie zawodowe. Tylko 27% uważało swój kierunek za dający dobre perspektywy, a 12% sądziło, że łatwo znajdzie interesującą pracę. Warto też podkreślić, że kobiety częściej uważały swe studia za atrakcyjne, one też miały wyniki nieco lepsze niż mężczyźni[639].

Jako główne wady „procesu dydaktycznego” studenci wskazywali szkolny sposób prowadzenia zajęć, polegających często na odczytywaniu skryptów (w badaniach ogólnopolskich studenci przypisywali tę cechę jednej trzeciej wykładów) i pozbawionych dyskusji. Młodszą kadrę dydaktyczną oceniali jako eksponującą zbyt często swą pozycję, oschłą czy arogancką. Główny problem związany był jednak nie z kadrą, a z programami studiów. Na przesadne obciążenia studentów wskazywali zarówno sami zainteresowani, jak rozmaite uczelniane czy pozauczelniane fora, oceniające jakość edukacji. Zdecydowana większość (73%) ankietowanych w połowie dekady polskich studentów uważała, że program jest przeciążony. Opinie te przeważały na wszystkich kierunkach i uczelniach. Wskazywano przy tym na obciążenie programów przedmiotami spoza kierunku, co oznaczało przede wszystkim niezadowolenie z „peenpe” i innych tzw. przedmiotów społeczno-politycznych[640].

Jak się zdaje, w tej sferze ścierały się przez całą dekadę dwie tendencje. Pierwsza była pochodną ustroju szkolnictwa wyższego po 1968 r. i polegała na odgórnym sterowaniu i zostawianiu jednostkom minimum samodzielności. Ministerstwo narzucało kolejnym wydziałom programy studiów, jedynie „mniejsze kierunki” opracowywały je same, przesyłając do akceptacji. Przeładowanie i sztywność tych programów wyjaśniano więc na uczelni znikomym jej wpływem na decyzje ministerialne, jakkolwiek rektorat przyznawał, że UW nie wykorzystuje tych niewielkich możliwości, jakie ma, aby modernizować swój program. Przesuwano najwyżej niektóre zajęcia między semestrami lub wykład zamieniano na seminarium[641]. Druga tendencja, oddolna i przeciwstawna, polegała na rosnącej presji na bardziej partnerski, otwarty i interdyscyplinarny charakter nauczania. Tendencja ta, będąca najpewniej pochodną ogólnych zmian społecznych i chłonięcia pewnych wzorów ze świata, objawiała się także w SZSP. Przeprowadził on w 1979 r. „powszechny przegląd stanu dydaktyki na UW”, który przyniósł wnioski bardzo krytyczne. Ankietowani studenci uznawali program niektórych kierunków za niemożliwy do przyswojenia (na chemii, socjologii, prawie, polonistyce, bibliotekoznawstwie), wytykając zarazem braki w programach (np. na pedagogice mało współczesnej socjologii, na polonistyce mało filozofii czy literatury współczesnej). Jak widać, nie odpowiadało im zamknięcie w wąskich granicach specjalności. Zainteresowaniem cieszył się indywidualny tok kształcenia. Zarazem jednak odczuwali niedostatek zajęć specjalizacyjnych. Jedna czwarta negatywnie oceniała praktyki zawodowe. Uznawali wiele zajęć za stereotypowe, porównując je do lekcji w szkole. Narzekali na brak wolnego wyboru i rzadką możliwość podejmowania dyskusji[642]. Aby wskazać dobre wzory SZSP zorganizował plebiscyt studencki na najlepszego dydaktyka 1978/1979 r. w kilku kategoriach[643].

* * *

W reportażach ze schyłku lat 70. powracały obrazy „bananowej młodzieży”. Samego określenia raczej nie używano, kontekst był jednak podobny jak dekadę wcześniej: kryzys i niezadowolenie z objawów rozwarstwienia. Niewątpliwie ogólny wzrost możliwości zarobkowych w dekadzie przekładał się także na „biznes”, „boki” i „lewiznę”, jak nazywali studenci swoje doraźne zarobkowanie. Ci, o których mawiano, że są „na szpanie”, czyli mają ponadprzeciętne możliwości, nie żyli jednak z korepetycji. Wielu utrzymywanych było przez rodziców, inni zdobywali „cekiny” i „forsajty” (czyli „szmal”) w sposoby, których poznanie wymagałoby dłuższych badań. W każdym razie autentyczne spodnie czy kurtki Levi’s, włoskie kożuszki, żółte lub czerwone sztyblety z zakładów prywatnych (najlepiej od Śliwki przy ul. Marszałkowskiej), elektroniczne zegarki, papierosy Gauloises – były materialnym wyrazem pozycji, podobnie jak bywanie w pierwszych warszawskich pizzeriach i w klubach, wśród których szczególne znaczenie miał Maksim[644]. W 1977 r. na miejscu tego lokalu przy ul. Kniewskiego (dziś Złotej), znanego jako miejsce związane z półświatkiem, otwarto nową wersję klubu Hybrydy, prowadzonego przez uniwersytecki SZSP. Mimo zapowiedzi zasadniczej zmiany genius loci, duch Maksima był jednak stale obecny.

„Moralny niepokój” tego okresu wiązał się między innymi z niejasną a kojarzoną ze znacznymi przepływami środków sferą tzw. działalności organizacyjnej w życiu studenckim. Sfera ta była tym bardziej drażniąca (i zapewne diabolizowana), że przeciętne realia bytowania warszawskich studentów były zgrzebne. Do akademików nie zaglądała „druga Polska”. Po staremu żyło się „na Kicu”, do którego upodobniły się już akademiki wzniesione „na Żwirkach”. Na Jelonkach, mimo pewnych inwestycji (w 1977 r. zamontowano kuchenki gazowe zamiast węglowych i założono natryski), warunki egzystencji były tak złe (przede wszystkim w zimnych porach roku), że w 1978 r. doszło do spotkania mieszkańców z szefem Komitetu Warszawskiego PZPR Karkoszką i prezydentem stolicy Majewskim. Prosili oni studentów, aby „przetrwali” jeszcze dwie zimy, obiecując całkowitą przebudowę osiedla. Przyszła jednak „zima stulecia”, której przetrwanie było trudniejsze niż wszystkich dotychczasowych, a w wielkie inwestycje raczej nie wierzono[645].

Zamieszkanie w akademiku było jednak marzeniem bardzo wielu studentów, dla których brakowało miejsc i którzy zdani byli na „waletowanie” lub drogie kwatery prywatne. Podobne deficyty dotyczyły bonów stołówkowych. „Przelotowość” uniwersyteckiej stołówki poprawiła się dzięki postawieniu pod koniec lat 70. dużego pawilonu na Powiślu, lecz był on dostępny w zasadzie dla osób odbywających zajęcia przy Krakowskim Przedmieściu. Poza zatłoczonymi barami mlecznymi nie było właściwie dostępnej dla studentów alternatywy, wyjąwszy nieliczne bufety, w których można było zjeść kanapkę czy wypić herbatę[646]. Między innymi dlatego znaczna część żywiła się marnie: wedle rozpoznań z 1977 r. czwarta część studentów w PRL na ogół nie jadała trzech posiłków dziennie, co oczywiście mogło być równie dobrze efektem stylu życia[647].

U progu lat 70. oceniano, że rodzina z dochodem na głowę poniżej 1200 zł z trudem może utrzymać jedno studiujące dziecko, i to jeśli uczelnia jest w mieście rodzinnym. Tymczasem jedna piąta studentów w PRL pochodziła z rodzin, w których dochód nie przekraczał 600 zł (i tylko 4,5% z takich o dochodzie powyżej 2000 zł)[648]. Zasadnicze znaczenie miały więc stypendia. Studenci z najbiedniejszych rodzin mieli prawo do pełnego zakresu pomocy, czyli stypendium (zwykle 600 zł[649]) wraz z bonem mieszkaniowym i stołówkowym, co stanowiło razem około 1100 zł miesięcznie i pozwalało na samodzielne przetrwanie. Scenerią takiego życia były brudnawe, pociągnięte farbą olejną wnętrza akademików i dusznych stołówek, ubarwione jednak rozmaitością kontaktów międzyludzkich, stanowiących dla większości studentów podstawową wartość. W 1971 r. system stypendialny obejmował około 43% ogółu polskich studentów, czyli zakres pomocy zmniejszał się (10 lat wcześniej wskaźnik wynosił 50%, 20 lat wcześniej ponad 70%), co powodowało niezadowolenie, widoczne w badaniach opinii studenckiej. Oczekiwano rozszerzenia systemu i wzrostu świadczeń. Wiązało się to z doświadczeniem drożyzny, czyli utrzymującej się od kilku lat stagnacji płac i wzrostów cen. W 1974 r. podniesiono świadczenia (przeciętne stypendium zwyczajne wynosiło około 800 zł) i ustanowiono dopłaty do kwater studenckich (do 300 zł). Wprowadzono również system motywacyjny, różnicując nieco stypendia w zależności od średniej ocen i ustanawiając premie rektorskie dla najlepszych. Wpisane to było w szerszy program społeczny, znany publiczności pod hasłem „Polak potrafi!”, a na uczelniach także pod postacią nagród dla najlepszych „Primus inter pares”.

W epoce wielkiej ekspansji i propagandy sukcesu traciły wciąż znaczenie stypendia fundowane, które, choć wysokie, uznawane były za najgorsze i brane z konieczności (co stanowiło element nierówności socjalnej), gdyż przesądzały o miejscu pracy[650]. Młodzi ludzie widzieli przed sobą bogatsze niż dawniej możliwości. Zmieniało się to dość szybko u schyłku dekady, znaczonego drastycznymi już objawami kryzysu, wśród których nominalnym wzrostom płac towarzyszyły zjawiska inflacyjne i ukryte podwyżki cen. W 1978 r. przeciętne stypendium sięgnęło już 1300 zł. Dwa lata później do świadczenia miał prawo tylko student, w którego rodzinie dochód na osobę nie przekraczał 2800 zł. Wysokość dochodów miała jednak coraz mniej wspólnego z realną siłą nabywczą. Tymczasem stypendia coraz bardziej różnicowano, najniższe były symboliczne (200 zł), władze szkół wyższych zyskały też prawo obniżenia świadczeń, jeśli dochód rodziny nie odpowiadał „rzeczywistej sytuacji materialnej studenta”[651]. Nominalne płace rosły, więc zakres pomocy spadał; w skali kraju mniej niż 40% studentów pobierało stypendia, na uniwersytetach niewiele ponad jedna trzecia. W tej atmosferze coraz wyraźniej rysowała się wspomniana grupa lepiej ustawionych życiowo, którzy epatowali dżinsami i japońskimi zegarkami.

Warszawa stanowiła największy w Polsce rynek usług, zatem i na UW możliwości „korkowania”, czyli korepetycji lub przygotowywania do matury były stosunkowo duże, umykając zresztą statystykom; można jednak je rozpoznać np. na podstawie rubryk drobnych ogłoszeń. Na początku lat 70. jedna trzecia polskich studentów deklarowała podejmowanie prac zarobkowych, głównie dorywczych, o dochodzie nieprzekraczającym zwykle 400 zł miesięcznie. Jednocześnie tylko jedna piąta pracujących twierdziła, że praca nie przeszkadza im w studiowaniu. Jedna czwarta ogółu studentów dysponowała miesięcznie sumą do 200 zł na swobodne wydatki, ale niespełna 3% wydać mogło ponad 1600 zł. Ta wąska grupa najlepiej sytuowanych bardzo się wyróżniała na tle przeciętnej i pozwalała na demagogiczne opinie, „spotykane nawet w wypowiedziach publicznych, iż studentom «za dobrze się powodzi»” – komentowały socjolożki. Zarazem, ku ich zdziwieniu, większość studentów (55%) uznawała swą sytuację materialną za dobrą (5% za bardzo dobrą), choć 33% za złą i 7% bardzo złą[652].

Głównym legalnym sposobem zarobkowania studenckiego w Warszawie pozostawało pobieranie prac w związanej z ZSP (potem SZSP) spółdzielni Universitas, pod koniec lat 60. prowadzącej 16 punktów i zakładów usługowych[653]. Warto przytoczyć garść opublikowanych wówczas opinii studentów, którzy korzystali z tej formy zatrudnienia. Studentka prawa, która pracowała przez pół roku przy pakowaniu i liczeniu formularzy, powiadała, że nauczyła się robić paczki, „co bardzo się w życiu przydaje”. Pieniądze wydawała na osobiste rzeczy, głównie ubranie.

Dla nikogo nie jest tajemnicą – komentowała – że najlepszą pracę można dostać po znajomości. Ja borykam się zawsze z trudnościami w otrzymaniu jakiegoś zajęcia, być może dlatego, że jestem dziewczyną. Kierownictwo mojego punktu nie idzie mi na rękę. Wręcz przeciwnie, spotykam się z lekceważącym traktowaniem. Teraz nareszcie po raz pierwszy od dwóch tygodni udało mi się dostać pracę – będę myła okna.

Jej kolega z wydziału przyznawał, że praca bywa ciekawa, ponieważ daje kontakty z ludźmi, ale w zasadzie nie można jej wybrać. „Jestem studentem Prawa, a więc co najwyżej mogę zetknąć się z przyszłym miejscem pracy myjąc np. okna w sądzie”. Student drugiego roku socjologii założył już rodzinę i musiał dorobić w Plastusiu, bez satysfakcji, bo były to głównie zajęcia tragarskie (raz tylko trafiła mu się ankieta, prowadzona przez władze miejskie). Bez tych dochodów nie mógłby jednak studiować. Studentka polonistyki mówiła, że pracę trzeba „wystać”, dziewczyny dostają znacznie mniej ofert, chyba że po znajomości. Podobnego zdania była jej koleżanka. Zarobione pieniądze wydawała „na ubranie, na wino, na jedzenie”. Student czwartego roku prawa, gdy chciał pozyskać pracę, wstawał o 5 rano i czekał zwykle około trzech godzin. Narzekał, że członkowie spółdzielni dostają od ręki lepsze zajęcia[654].

* * *

„Brak mi zaufania do organizacji”, „Nie chcę wkręcać się do kliki”, „Nie mam możliwości dostać się do elitarnego kręgu działaczy”, „Brak przekonania o celowości działania”, „Nie znoszę bałaganu”, „Biurokracja”, „Każdy kto pracuje społecznie robi to dla korzyści” – tego rodzaju negatywne motywacje związane z organizacjami studenckimi przedstawiali ankietowani w 1972 r.[655] W tymże roku podobny obraz ukazał sondaż wśród studentów prawa UW. „Dlaczego preferuje się na siłę tzw. studentów-działaczy, np. sprawa stypendiów naukowych. Czy to są stypendia dla przeciętnych studentów, ale działaczy, czy dla b. dobrych studentów? Niewątpliwie sytuacja jest nienormalna” – pisał student pochodzenia chłopskiego. Inny, z warszawskiej rodziny inteligenckiej (członek ZSP i ZMS), także wspominał o przywilejach dla „działaczy”. Student pochodzenia robotniczego opisywał ZMS jako organizację „zamkniętą”, posługującą się „teorią i sloganami”[656].

Tymczasem trwały przygotowania do zarządzonego przez władze partyjne tzw. zjednoczenia ruchu młodzieżowego. Powiadano, że „obecny etap” rozwoju kraju stawia przed młodzieżą „zadanie pełnej mobilizacji” i twórczego wykorzystania potencjału. Należy tworzyć wzorzec „ludowego inteligenta”, czemu służyć ma wyższa sprawność kształcenia, lepsze przygotowanie do zawodu, wzrost świadomości i „dyscypliny społecznej”. Efekty działań akademickiego ruchu młodzieżowego uznawano za niedostateczne. Znaczna część studentów „przejawia postawę niezaangażowaną i nikłą wiedzę polityczną”. Istnienie trzech organizacji młodzieżowych służy niekorzystnej rywalizacji, a co gorsza – działaniu „różnych sił politycznych, nie zawsze zainteresowanych w rozwoju budownictwa socjalistycznego w Polsce”. Należy stworzyć jedną organizację, której celem byłoby „socjalistyczne wychowanie”, działającą pod kierownictwem PZPR[657]. Dyskurs, jaki towarzyszył akcji zjednoczeniowej, wyraźnie nawiązywał do schematów myślowych z okresu stalinizmu. Odbierany był też przez część studentów jako zamach na resztki ich niezależności. Opór pojawił się na VIII Kongresie ZSP wiosną 1973 r. Był nieskuteczny, ale stanowił – jak się miało okazać – dość istotny etap formowania się studenckiej myśli samorządowej[658]. Policja polityczna określała inicjatorów oporu jako „elementy pomarcowe”, a za największe ich skupisko uznała Wydział Matematyki i Mechaniki UW. Wskutek „nastrojów antyzjednoczeniowych” na UW wstąpiło do nowej organizacji 40% studentów (gdy średnio w Polsce 75%). Wedle tego samego źródła w Socjalistycznym Związku Studentów Polskich, jaki powstał w efekcie zjednoczenia, działacze dotychczasowego ZSP majoryzowali tych z ZMS i ZMW, co miało się przekładać na mało ideologiczny, raczej „socjalno-bytowy” charakter nowej organizacji, do której studenci mieli „coraz bardziej konsumpcyjny stosunek”[659].

Można to uznać za składnik atmosfery epoki. SZSP próbował powiązać atrakcyjność towarzyską i materialną z przekazem ideologicznym, co objawiało się wyraźnie w postaci licznych obozów i szkoleń dla aktywistów. „Rola młodzieży w świetle VII Zjazdu PZPR”, „Praca ideowo-polityczna w środowisku akademickim Warszawy”, „Rola SZSP w kształtowaniu socjalistycznych wzorców osobowych” – oto tematy obozów Rady Uczelnianej SZSP w Augustowie, Ząbie czy Dusznikach Zdroju[660]. Niewątpliwie referaty nie były największą atrakcją tych wielodniowych wyjazdów. Ich uczestników postrzegano raczej jako dobrze odżywionych beneficjentów niż walczących o lepszy świat idealistów. Tacy jednak znajdowali się niewątpliwie wśród młodych marksistów na UW, na co dowodem fenomen Chaty Socjologa w bieszczadzkim Otrycie, gdzie odbywały się także SZSP-owskie obozy. Założył ją asystent socjologii Henryk Kliszko pod hasłem powrotu do korzeni myśli marksistowskiej i sprzeciwu wobec oportunizmu tzw. działaczy. Chata zbudowana została w 1973 r.

W sali kominkowej stało metalowe popiersie Lenina, a na maszcie nad Chatą powiewał czerwony sztandar (który wciągaliśmy śpiewając latynoską pieśń rewolucyjną) – wspomina Wojciech Sady. – W tamtych czasach większość młodych Poszukiwaczy Wartości i Zmieniaczy Świata dała się zaliczyć do trzech grup. Pierwszą stanowili katolicy, zwykle z duszpasterstw akademickich (nikt jeszcze nie słyszał wtedy o Ruchu Odnowy w Duchu Świętym). Drugą – szybko zanikający – komuniści. Trzecią niedobitki ruchów kontrkultury, wśród których rodził się wówczas quasi-religijny ruch Nowej Ery. Osobliwością Chaty Socjologa było to, że żyli tam razem komuniści i niedobitki hipisów, adeptów jogi czy parateatralnych praktyk Teatru Laboratorium. Katolicy, którzy pojawiali się w Chacie, natychmiast stamtąd uciekali. A nam – tym od Nowej Ery i od komunizmu – jakoś dobrze było razem[661].

Znamienne, że to środowisko młodych marksistów funkcjonowało już w sposób zbliżony do subkultury.

* * *

Do 1977 r. (gdy przywrócono do życia Hybrydy) uczelniany SZSP prowadził cztery kluby: Proximę, Ubab, Zaśmaks w akademiku przy ul. Zamenhofa (potem jako Fux) i Sigmę przy Krakowskim Przedmieściu. Wszystkie razem mogły pomieścić 700 osób (na 20 tys. studentów UW), były ulokowane w prowizorycznie adaptowanych pomieszczeniach i miały szczątkowe wyposażenie, zwłaszcza w zakresie sprzętu muzycznego, nagłaśniającego i barowego (dobrem rzadkim był ekspres do kawy czy lodówka). W klubie Zaśmaks – pisano w 1976 r. – „poza meblami nie ma nic”[662]. Dość kosztownie wyposażone Hybrydy miały zmienić ten obraz. Inaugurowano tam kluby: literacki i filmowy, galerię fotograficzną, afiliowano kilka zespołów jazzowych, organizowano „wydziałowe imprezy open”. Jednak zasadnicza aktywność klubu kojarzyła się raczej z podejrzaną tradycją Maksima. „Działalność dyskotekowa” ściągała śródmiejskie towarzystwo (studenci nie stanowili większości bywalców), zaś morale pracowników i służby porządkowej budziło wątpliwości. W Hybrydach, podobnie jak w innych klubach, uczelniany SZSP nie dostrzegał natomiast „przykładów wnikania ludzi o odmiennych poglądach politycznych” (tzn. związanych z coraz jawniejszą opozycją). Wiązało się to z ogólną apolitycznością klubowej rozrywki. Aktywiści uniwersyteccy nie mogli przyznać, że to stan pożądany (jakkolwiek takim w dużej mierze był), sugerowali więc objęcie części imprez patronatem Sigmy. Klub ten, mieszczący się w ciasnych piwnicach Domu Studenta, miał szczególny charakter. Odbywały się w nim imprezy za zaproszeniami, w tym Bale Aktywu Uczelnianego, i spotkania uniwersyteckiej „awangardy politycznej”, której poglądy kształtować miał powstały w 1978 r. Ośrodek Pracy Politycznej Sigma, który odegra pewną rolę w latach 1980–1981. Działał tam także „teatr polityczny” (przygotowano m.in. rekonstrukcję historyczną jednego ze zjazdów partii bolszewickiej), organizowano seminaria i wykłady[663]. Jak w innych klubach, tak w Sigmie skupiały się grupki zapaleńców-amatorów, działały sekcje plastyczna i filmowa, ćwiczono śpiewanie piosenek i prezentowano fragmenty młodej prozy. Nie powstało jednak nic, co by wytworzyło wokół któregoś z tych klubów aurę podobną do tej, jaką pamiętano sprzed lat. Hybrydy zaś łączyła z dawnym klubem jedynie nazwa. Niewątpliwie wpływał na to klimat społeczny i polityczny, sprzyjający pozbawionym skrupułów „działaczom”.

Polonez 2000

W latach 70. na środku dziedzińca UW przy Krakowskim Przedmieściu uformował się parking, obrazujący wzrost możliwości materialnych kadry uniwersyteckiej, a także relacje władzy na uczelni. Jeszcze bardziej wyraźne stało się to w 1979 r., gdy z powodu narastającej uciążliwości motoryzacji ograniczono prawo wjazdu na teren UW. Do przepustek zostali uprawnieni, prócz członków Senatu, dziekanów, dyrektorów i kierowników oraz najwyższej administracji, także „członkowie kierownictwa uczelnianych organizacji politycznych i społecznych”[664]. W tym czasie z rektoratu wychodziły pisma do Polmozbytu z prośbami o sprzedanie profesorowi A czy docentowi B, członkom partyjnych elit uczelni, samochodów na talon „poza ustaloną kolejnością”[665]. Był to okres wydłużających się kolejek i rozwijających się strategii rywalizacji o dobra. Rozpychano się łokciami w kolejkach po mieszkanie, samochód, miejsce w przedszkolu. Siłą rzeczy interes indywidualny coraz wyraźniej przeważał nad zbiorowym, co wiązało się z postępującą erozją ideologii reżimu. Rzeczywistość naznaczona była przez działania pragmatyczne, zaś sfera symboliczna – przez poszukiwania legitymizacji, raczej już tradycyjnej niż rewolucyjnej.

Establishment partyjny UW miał profesorski charakter, odtwarzając wewnątrz swych struktur tradycyjną hierarchię instytucjonalną. W 1979 r. wśród 17 członków KU PZPR było dwoje profesorów, dwóch docentów, dwoje doktorów, dwóch magistrów i dwóch studentów. W gronie tym były dwie kobiety. Wszystkie funkcje organizacyjne sprawowali pracownicy naukowi. W uczelnianej korespondencji, także pomiędzy wysoko postawionymi partyjnymi, królowały stare formuły grzecznościowe i statusowe. W 1979 r. partyjny dziekan Wydziału Nauk Społecznych zwracał się w pismach do swego towarzysza, rektora Rybickiego, per „Wasza Magnificencjo”. Rektorat dbał o podkreślanie własnej pozycji, ignorując PRL-owską tytulaturę, która pojawiała się w pismach napływających z zewnątrz. Gdy wicedyrektor departamentu ministerialnego napisał do Rybickiego jako do „Towarzysza”, by informować się o sprawach „Waszej uczelni”, sekretarz rektora odpowiedział mu w imieniu „Jego Magnificencji” jako „Obywatelowi Magistrowi”[666]. W cieplejszych pismach do pracowników Rybicki używał formuły „Pan/Pani”, w dyscyplinujących „Obywatel” („nie dopełnił Obywatel ciążących na nim obowiązków...”)[667]. Miał skłonność do ostrego traktowania pracowników, choć Joanna Mantel-Niećko napisze, że w swoisty sposób „lubił tych nielicznych sprzeciwiających się jego fantazyjnym niekiedy zarządzeniom udzielnego władcy”[668].

Rektor kierował uczelnią w sposób autorytarny, opierając się na kolegium rektorskim, złożonym (w 1979 r.) z 12 osób, w tym 4 funkcyjnych PZPR, przewodniczącego RU SZSP i szefowej uczelnianego ZNP. Rybicki zdawał się uznawać dyspozycyjność wobec zewnętrznych władz politycznych za gwarancję swej pozycji na UW i zarazem rozwoju Uniwersytetu. Sytuacja komplikowała się jednak od połowy lat 70. Uczelnia stawała się znów jednym z ośrodków antysystemowego ruchu intelektualnego, zaś jej materialny rozwój stanął pod znakiem zapytania.

19. Rektor Zygmunt Rybicki podejmuje delegację kolumbijską w Pałacu Kazimierzowskim, 27 X 1978 r.

Od 1975 r. nękały UW „ograniczenia budżetowe”, objaw problemów gospodarczych, których zakres ukrywany był przed opinią publiczną. Formalnie obowiązywały wciąż śmiałe plany: Uniwersytet rozbudowywać się miał w obrębie stref: 1) śródmiejskiej, skupiającej nauki „podejmujące problematykę człowieka w społeczeństwie”, 2) ochockiej, skupiającej nauki przyrodnicze, i 3) nowej, na Siekierkach, grupującej nauki „podejmujące problem człowieka w procesie produkcji” (organizacja i kierowanie, informatyka, numeryka, mechanika)[669]. Zgrupowanie naukowe na Siekierkach było ambitnym zamierzeniem, którego w odniesieniu do UW nie zrealizowano. Zbudowano wśród rozległych pól, gospodarstw i bieda-domków znakomite centrum astronomiczne PAN, otwarte w 1978 r. O projektach rozwoju zgrupowania wciąż informowano, ale należało to już raczej do propagandy sukcesu. Odsuwały się przecież inwestycje uznawane za niezbędne od dziesięcioleci.

Budynki uniwersyteckie, coraz bardziej zatłoczone, upodabniały się do siebie w zewnętrznej szarości i wewnętrznym bałaganie. „Szafy, szafy, szafy...” – pisano w protokole lustracji z 1977 r. o korytarzach, zmieniających się w składowisko starych mebli i zapomnianych skrzyń. Do typowych widoków należały wyrwane gniazdka elektryczne, sterczące kable i naderwane zasłony w oknach. W toaletach rzadko spotykało się papier higieniczny i mydło. O hallu Instytutu Geograficznego napisano: „Wielkie i zakurzone popiersie [Wacława] Nałkowskiego, stojące w rzędzie zakurzonych i obskurnych szaf, na tle brudnych okien”[670]. Był to tylko wizualny sztafaż warunków pracy, które pogarszały się stale w istotniejszym sensie.

20. Wydział Geografii UW – studenci przed salą im. W. Nałkowskiego

Nawet w stosunkowo tłustych latach 1971–1975 zrealizowano tylko trzecią część planowanego przyrostu tzw. powierzchni dydaktyczno-naukowej Uniwersytetu (9,5 tys. m^2 zamiast 27 tys. m^2), a choć władze miejskie przyznały dodatkowo 6,5 tys. m^2 powierzchni, ogólny jej przyrost był niższy niż w ostatniej, kryzysowej pięciolatce Gomułki (22,5 tys. m^2). Następował zaś bardzo szybki przyrost ilości studentów i kadry. W 1975 r. na studenta przypadało 8,7 m^2, gdy pięć lat wcześniej 9,1 m^2. W filii białostockiej sytuacja była znacznie trudniejsza i nie przewidywano poprawy (na koniec dekady planowano 4,8 m^2). Szczególnie złe były tam warunki w akademikach, które i w Warszawie się nie polepszyły. Nie było nadziei na rozpoczęcie odkładanej od lat budowy domów studenckich na Powiślu. Udało się tam ustawić tylko prowizoryczny pawilon stołówki. W sprawie BUW podjęto decyzje na papierze, przenosząc lokalizację na Powiśle, nie zyskując jednak żadnych wiążących deklaracji władz. W Bibliotece na jedno miejsce przypadało 112 studentów (w Jagiellońskiej 19, w bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego 37, na UMCS 49), części zbiorów nie można było udostępniać z powodu warunków składowania, a przyrost zasobu był najniższy wśród bibliotek uniwersyteckich w Polsce. BUW trzeszczał w szwach, podobnie jak cała uczelnia. Wpłynęło to na decyzję o ograniczeniu od 1977 r. przyjęć na studia, także podyplomowe i doktoranckie[671].

21. Program rozwoju UW „Perspektywa rok 2000” – rozmieszczenie obiektów

Wdrożone inwestycje przewlekały się zaś wśród konfliktów z wykonawcami i problemów finansowych. Uniwersytet, zdany od 1974 r. na biuro Bepron, obciążone wszelkimi dużymi budowami szkół wyższych w PRL, próbował wyzwolić się z tej współpracy, naznaczonej opóźnieniami i brakami dokumentacji, lecz ministerstwo nie zgadzało się na powierzenie inwestycji innym biurom. Znamienna była sprawa cyklotronu ciężkich jonów (ośrodka eksperymentalnych badań atomowych), wznoszonego przy ul. Banacha w atmosferze przestojów i nieporozumień z Bepronem. Uczelnia poszukiwała zewnętrznego finansowania, ciągnąc prace (ze środków na kapitalne remonty) do załamania się inwestycji pod koniec dekady[672]. Znacznie łatwiejsza budowa prefabrykowanych budynków typu Lipsk także przewlekała się. Ich zespół powstawał od 1975 r. przy ul. Smyczkowej, na odległym i marnie skomunikowanym terenie, co oznaczało dalsze rozproszenie Uniwersytetu. Dla współczesnych nie stanowiły problemu azbestowe izolacje, lecz raczej biurowy charakter tych budynków, niesprzyjający pracy dydaktycznej. Miały one jeden niezaprzeczalny walor: znaczną powierzchnię użytkową. Nie wystarczył on jednak, aby przekonać pracowników Prawa, którzy protestowali przeciw rektorskiej decyzji przeniesienia ich na ul. Smyczkową. W czasie obrad Rady Wydziału jesienią 1978 r. podkreślano negatywne stanowisko organizacji partyjnej. Profesorowie argumentowali, że choć ciasnota w obecnym budynku jest wielka, „łatwo stracić, a trudno odzyskać lokalizację centralną”, cała sprawa zaś „na tyle obrosła emocjami, że niemożliwa jest dyskusja rzeczowa”. W głosowaniu na 50 obecnych tylko dwie osoby poparły przenosiny (osiem się wstrzymało). Rektor zignorował to stanowisko i ogłosił, że przeprowadzka nastąpi, ale że projekty budynków „zostały ulepszone”. O sposobie sprawowania władzy na UW i stosunkach rektoratu z profesurą świadczyć mogą rozważania na zebraniu tejże Rady Wydziału w styczniu 1979 r. o „pominięciu dróg formalnych” i (w razie nieskutecznej interwencji w ministerstwie) odwołaniu się do samego Edwarda Gierka[673].

W tym wypadku pracownicy starali się wywalczyć korzystną dla siebie decyzję ponad głową rektora. Na co dzień jednak rektorat był raczej pośrednikiem w rozlicznych – i mnożących się wśród galopującego kryzysu – zabiegach indywidualnych i zbiorowych. Z Pałacu Kazimierzowskiego płynęła rzeka próśb do ministrów, prezesów spółdzielni i dyrektorów telekomunikacji o przyspieszenie przydziału mieszkań, „ułatwienie” wyjazdu, podłączenie telefonów. Rybicki pisał do przedsiębiorstwa Transbud o pomoc przy transporcie dla inwestycji uniwersyteckich, obiecując talony na benzynę, które otrzymać miał w CPN; do Ministerstwa Finansów, prosząc o kwotę tysiąca dolarów na opłacenie autokaru PKS, mającego zabrać uniwersytecki chór na tournée po Włoszech; do szefów związków spółdzielni budownictwa mieszkaniowego zwracał się ze specjalną rewerencją, dziękując „Wielce Szanownym Obywatelom” za „pomoc okazaną staraniom” i prosił o przyjęcie wyrazów „wysokiego szacunku”[674]. Wszystkie te sprawy, począwszy od służących interesom poszczególnych osób po kwestie niewątpliwie mające cel publiczny, legitymizowały w pewien sposób działalność rektoratu, wiązały z nim rzeszę pracowników, a były to przecież lata zaostrzania się podziałów środowiskowych na uczelni.

Narastający kryzys gospodarczy wzmacniał, wśród rozbudzonych wcześniej aspiracji i rozpoczętych inwestycji, skłonności do szukania „pleców”, „chodów”, „dojść”. Dostęp do osób pełniących istotne funkcje partyjne czy rządowe rozstrzygał niejednokrotnie o zagranicznych wyjazdach czy dotacjach[675]. Była to rzeczywistość rozczarowująca, ale podsuwająca też sugestywne obrazy możliwej kariery i powodzenia materialnego. Krążyły pogłoski i podejrzenia, niekiedy wypływające w postaci interwencyjnych tekstów prasowych. Latem 1979 r. poruszenie wzbudził artykuł o egzaminach wstępnych, zamieszczony w „Itd”. Podawano w nim, jakoby sekretarz jednej z komisji rekrutacyjnych Filii UW w Białymstoku przyznawał, że każdy w komisji ma swego protegowanego, i opisywał kulisy egzaminu, czyli dostarczanie ściąg przez przedstawicieli SZSP czy wręczanie łapówek. Redakcja, monitowana przez rektorat, wyjaśniała, że doszło do nieporozumienia i przypisano członkowi komisji opinie innej osoby, nieodnoszące się do konkretnej uczelni. Rektor UW przekazał tę deklarację ministrowi[676]. Rewelacje „Itd” były jednak potwierdzeniem prawdy znanej każdemu, czyli przemożnego znaczenia „dojść”. Nie musiały one mieć charakteru wprost korupcyjnego. Oddawały przede wszystkim rzeczywistość powszechnej kolejki do różnych dóbr i związanego z nią klientelizmu[677].

Gdy nie było nadziei na budowę BUW i akademików, liczyły się gesty. Jesienią 1979 r. wicepremier Tadeusz Wrzaszczyk przyznał uczelni poloneza 2000, najbardziej imponujący wyrób krajowego przemysłu motoryzacyjnego. Samochód wozić miał rektora. Ten zaznaczał w podziękowaniu, że decyzja jest „jeszcze jednym przejawem niezwykłej życzliwości Towarzysza Premiera wobec naszej Uczelni”[678]. Pół roku później, wśród pogarszających się stale nastrojów, Rybicki pojawił się na spotkaniu integracyjnym w Górach Świętokrzyskich dla stażystów zatrudnionych na UW. Wspomniał tam o polonezie jako „największym luksusie” na Uniwersytecie: elity nie żyją bowiem tak wygodnie, jak to sobie mogą wyobrażać stażyści[679].

* * *

Pracuję w UW już szósty rok, obecnie na stanowisku adiunkta. Przez pięć lat jako stażysta, doktorant, a następnie zatrudniony na rok [jako] pracownik inżynieryjno-techniczny nie miałem prawa do ubiegania się o zastępcze mieszkanie na „Jelonkach” lub o mieszkanie spółdzielcze przez UW. Od czterech lat jestem członkiem własnościowej spółdzielni mieszkaniowej w Bydgoszczy, ale nie mogę przenieść wkładu do Warszawy, bo nie mam stałego zameldowania. Moje podanie w sprawie zameldowania stałego w Warszawie było dwukrotnie odrzucane przez DRN Mokotów. [...] Ożeniłem się w rok po zakończeniu studiów. Ja zarabiałem 2200 zł miesięcznie, a żona dopiero zaczynała pracę. Wynajęcie pokoju w Warszawie kosztuje ponad tysiąc złotych, poza tym musieliśmy uzbierać na wkład mieszkaniowy, a nasi rodzice nie mogli nam pomóc. Wobec tego żona przez 1,5 roku mieszkała u swoich rodziców pod Toruniem, a ja w hotelu doktoranta. Potem wynajęliśmy pokój w Warszawie. Po opłaceniu z góry okazało się, że nie będziemy tam mogli być zameldowani nawet okresowo z uwagi na brak „metrażu”. Żona musiała zameldować się fikcyjnie w innym miejscu, żeby móc podjąć pracę w Warszawie. Po sześciu miesiącach odwiedził nas dzielnicowy i nałożył na nas mandat za mieszkanie bez zameldowania, po czym musieliśmy szukać nowego mieszkania. Właściciele niechętnie zgadzają się na zameldowanie okresowe sublokatorów z obawy przed ingerencją urzędu finansowego. Sublokator czuje więc skrępowanie mieszkaniem u obcych ludzi, czuje się jak przestępca, bo nie jest zameldowany i nie jest pewny, czy za kilka miesięcy będzie mieszkał jeszcze w tym samym miejscu. W następnym wynajętym pokoju mieszkaliśmy już dłużej, ale kiedy żona po trzech latach małżeństwa zaszła w ciążę, musieliśmy się oczywiście wyprowadzić. Nie stać nas było na wynajęcie kawalerki za 2,5 tys., więc przed porodem żona wróciła do rodziców. Liczyliśmy, że po obronie pracy doktorskiej i ustabilizowaniu się mojej pozycji zawodowej sprawy mieszkaniowe ułożą się lepiej. Kiedy zostałem pracownikiem etatowym i nabyłem prawo do starania się o pokój na „Jelonkach”, złożyłem oczywiście odpowiednie podanie w komisji mieszkaniowej, a także podanie o mieszkanie spółdzielcze. Po półrocznym czekaniu i zorientowaniu się w sytuacji, widzę, że na pokój lub jakieś mieszkanie zastępcze będę musiał poczekać jeszcze około półtora roku. Okres czekania na mieszkanie spółdzielcze jest na razie trudny do ustalenia. W grudniu 1975 r. ukazało się w „Życiu Warszawy” moje ogłoszenie w sprawie wynajęcia kawalerki. Najtańsza oferta wynosiła 2,5 tys. na miesiąc. Z braku zameldowania nie możemy liczyć na żłobek, a więc żona nie mogłaby na razie pracować. Zostawić dziecka u rodziców nie możemy i nie chcemy. W tej sytuacji byłoby mi trudno utrzymać rodzinę. Na razie więc żona z dzieckiem mieszka u swoich rodziców, a ja w wynajętym pokoju 7 m^2[680].

Połowa lat 70. była statystycznie najlepszym okresem budownictwa mieszkaniowego w PRL, zaś absolutny rekord ilości oddanych mieszkań odnotowano w 1978 r. Rekordowe zdawały się zarazem frustracje mieszkaniowe. Wynikało to w ogromnej mierze z załamywania się nadziei, rozbudzonych w latach poprzednich[681]. Na UW przyjmowało to postać skarg i interwencji w sprawach odwlekających się terminów przyznawania mieszkań. Spółdzielnie miały ogromne zaległości, a mieszkania były stale przejmowane przez różne instytucje. Lektorka języka angielskiego opisywała, że pierwsze obiecane jej mieszkanie spółdzielcze zostało przejęte przez MO, a następne, przy Stawkach, także nie zostało przydzielone, ponieważ pulę przekazano w 1975 r. innym zakładom pracy. W tymże roku uczelnia otrzymała o jedną trzecią mniej mieszkań, niż zakładano, nie mając żadnych rotacyjnych – a kadra, jak wspomniano, szybko się rozwijała. Oczekiwanie zaś, że zakład pracy tak znaczny jak Uniwersytet zapewni mieszkanie z puli spółdzielczej lub choćby rotacyjnej, należało do oczywistości. Miało zresztą podstawę formalną. W 1973 r., czyli w okresie wiary ekipy gierkowskiej w sukces, rząd przyjął uchwałę, nakładającą na pracodawców obowiązek przydzielenia nowemu pracownikowi mieszkania w przeciągu roku, jeśli ukończył studia z wyróżnieniem. UW zatrudniał głównie takie osoby, ale nie mógł wypełnić tych zobowiązań[682].

Znaczną część aktywności władz uczelni pochłaniały zabiegi w zarządach spółdzielni, u władz miejskich i dzielnicowych. Pomiędzy pracownikami UW, rektoratem i instytucjami sektora budownictwa krążyły w 1978 r. pisma ze skargami na opóźnienia i mglistymi obietnicami wpisania danych pracowników „do rejestru spraw przewidzianych do załatwienia w 1980 r.” Przyrastały kolejki. W sferze formalnej kluczowe znaczenie miało w uniwersyteckiej kolejce mieszkaniowej „spunktowanie”, jak mawiano, czyli obliczenie ilości punktów wyznaczającej miejsce. Na ilość tę składał się staż w spółdzielni, obecne warunki rodzinne i mieszkaniowe, staż i osiągnięcia w pracy. Punktowała organizacja związkowa, która na pytania rektoratu w odnośnych sprawach udzielała informacji w rodzaju:

[...] dr *** ma obecnie 51,5 punktów, co plasuje go w okolicach 50-go miejsca na wykazie osób ubiegających się o M-4. Sytuacja jego, aczkolwiek bardzo trudna, jest podobna do sytuacji bardzo wielu innych starających się o mieszkanie. Dr *** jest również na liście mieszkań na Jelonkach w okolicach 10-go miejsca (co oznacza, że praktycznie może liczyć na otrzymanie pokoju w końcu bieżącego roku)[681].

Były to reakcje na zabiegi pracowników, rektor miał bowiem prawo przyznawania punktów dodatkowych i zasięgał wiadomości o poszczególnych osobach. Argumentami podawanymi we wnioskach do rektora były zwykle „działalność społeczna” na uczelni i pełnienie „funkcji”. Oto młody asystent nauk politycznych powoływał się na odznakę „Primus inter pares”, otrzymaną na studiach, na swoje średnie ocen oraz na członkostwo w egzekutywie KU PZPR. Zakres pojęć „działalność społeczna” i „funkcja” bywał zresztą przedmiotem sporów.

Wyczekiwanie na przydział było jednym z zasadniczych doświadczeń młodszych pracowników, którzy gnieździli się wciąż z małżonkami i dziećmi u rodziców lub wynajmowali mieszkania, co pożerało zwykle całe miesięczne wynagrodzenie jednej z osób. Wynajęcie mieszkania z wygodami w Warszawie kosztowało w połowie dekady 3000 zł miesięcznie, czyli pełną pensję młodszego pracownika naukowego. Pewna pracownica UW wynajmowała lokum bez ciepłej wody, łazienki i centralnego ogrzewania za 1500 zł plus świadczenia i opał. Uniwersytet, jak i inne duże zakłady pracy, wyszarpywał co pewien czas pule mieszkań od władz miejskich, a także budynki osiedlowe w stanie surowym (dwa na Ursynowie), które miały być wykańczane przy udziale lokatorów[684]. Od 1977 r. przydzielano także pracownikom UW domki jednorodzinne na Zaciszu, które wydawać się mogły bardzo atrakcyjne zarówno na tle mieszkań w degradującym się szybko śródmieściu, jak archipelagów blokowisk. Alternatywą dla życia wśród „stęchłych śródmiejskich murów” („smród ohydnego zsypu i zaszczanej klatki schodowej z ciemną żarówką i windą bez żarówki, bo stale ktoś ją wykręca”[685]), pozwalającego jednak na stosunkowo łatwy dostęp do usług, były bowiem głównie peryferyjne osiedla spółdzielni Energetyka i Nauczycielskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, połączone z centrum rwącymi się nitkami publicznej komunikacji i bardzo źle zaopatrzone. Pracownicy uczelni zasiedlali ogromne bloki o nieotynkowanych ścianach z szarych pustaków. Młodzi adiunkci pchali wózki dziecięce i nosili siatki z zakupami wśród wertepów ulic Bernardyńskiej czy Gwiaździstej, walczyli o poprawki w mieszkaniach, w których odklejał się lenteks i nie domykały „szwedzkie okna”.

Za kilka lat będzie się jednak zdawać, że ów schyłek lat 70. był jeszcze zupełnie znośny.

„Bez znieczulenia”

W stolicy deszcze i zimno, a wieczorami ciemno jak podczas nalotów: światła wygaszone, bo kryzys energetyczny, huta „Katowice” wysysa z kraju elektryczność, telewizja zapowiada częściowe wyłączanie prądu nawet w zakładach pracy(!) – ktoś się widać pomylił w układaniu „bilansu energii”. Przed sklepami ogony, w autobusach tłok, pijaków [...] słania się po ulicach zastęp, za to samochodów prywatnych coraz więcej, w sklepach pełno po najdroższe towary, w sklepach dewizowych i „komercyjnych” też [...]. W Warszawie i Warszawce pulsuje energiczna łapczywość konsumpcyjna, pieniądze są, nawet i spore, ale z towarem gorzej, zwłaszcza z jedzeniem [...]. Socjalizm umie rozbudzać masowe apetyty, to jego propagandowa specjalność, tyle że z zaspokajaniem gorzej, widać nie można mieć dwóch rzeczy naraz.

Tak opisywał atmosferę Warszawy jesieni 1978 r. Stefan Kisielewski[686].

W kinach wyświetlano właśnie film Andrzeja Wajdy Bez znieczulenia, historię upadku błyskotliwego dziennikarza Jerzego Michałowskiego, którego małżeństwo się rozpada, a niejasne odwrócenie koniunktury polityczno-personalnej załamuje jego karierę zawodową. Jednym z wątków filmu były sprawy uniwersyteckie: Michałowski zostaje odsunięty od prowadzenia seminarium. Grupa studentów pragnie pisać petycję w jego obronie, lecz dziennikarz ich powstrzymuje („powinniście być ostrożniejsi”). Przeciwstawienie świeżej, niepokornej młodzieży skorumpowanym lub zniechęconym elitom było jednym z charakterystycznych obrazów tzw. kina moralnego niepokoju. Należało, być może, do jego neosocrealistycznej konwencji, o jakiej pisze Maria Kornatowska[687]. W Indeksie Janusza Kijowskiego (1977) młody buntownik Moneta – nie mogąc się pogodzić z nieuczciwością uczelnianych elit – popada w konflikty i zostaje wydalony ze studiów. Sugestywny wizerunek środowisk uniwersyteckich przedstawił Zanussi w Barwach ochronnych (1976), wykorzystując ten właśnie schemat: szczera młodzież (z symboliczną sceną kąpieli nago w rzece), „wahający się inteligent” w postaci młodego asystenta, który – niczym postaci socrealistyczne – rwie się ku światłu, ale ciągnięty jest w mrok przez cynicznego docenta. Tło stanowią konformistyczni i interesowni naukowcy średniego pokolenia, zawdzięczający awanse intrygom i układom, powtarzający frazesy, raczej kombinatorzy niż inteligenci. Najbardziej znaczącą postacią jest wśród nich opasły prorektor. Przyjeżdża na studencką konferencję służbową wołgą, gdyż – wyznaje żona – małym fiatem jakoś nie wypada. Dużego fiata musieli zaś zamienić na małego, ponieważ „budują się”. Tego rodzaju tematy przeważają przy obiedzie, do którego nakryto kadrze pod portykiem pałacyku, podczas gdy studenci jedzą w marnej stołówce. W tak zarysowanym świecie aspiracje materialne muszą mieć egoistyczny charakter, zastępując jakiekolwiek poczucie misji społecznej.

„Obecnie Polsce najbardziej potrzebni są ludzie, którzy nie będą kraść i będą robić to, co do nich należy” – pisała studentka biologii w ankiecie z 1977 r., przeprowadzonej przez Irenę Nowakową na UW, Politechnice i Akademii Medycznej. Niemal połowa z jej uczestników nie potrafiła wskazać żadnych wzorów osobowych; znaczna część (15%) twierdziła, że takie „nie istnieją”: „Jeżeli tacy ludzie byli, to w XIX wieku” – sądził student fizyki. Tendencja ta była najwyraźniejsza na kierunkach ścisłych. Część respondentów uznawała samo pojęcie wzoru osobowego za bezsensowne: „Czy chodzi o jakiś nowy kult jednostki?”; „Pytanie bez sensu. Tworzymy sami własne życie. Może mi odpowiadać pan X, ale nie jest on dla mnie wzorem. Tym bardziej nie mogę mówić o wzorach dla innych” – twierdzili studenci fizyki. „Dostarczanie wzorów społecznych jest czymś na wzór scholastycznego moralizatorstwa, jest zawsze zakamuflowanym fałszem” – pisała studentka polonistyki. Pewna część pytanych wyrażała ubolewanie, że we współczesnym świecie wzory osobowe zanikły czy straciły na znaczeniu, „zostały ośmieszone przez propagandę” (studentka biologii); „Wydaje mi się, że w okresie powojennym zatarły się prawdziwe ideały, a przedwojenne wzory są dla nas już odległe, nie mogą się zaadaptować w nowych warunkach” (studentka chemii) [688]. Połowa uczestników ankiety (ponad 500 osób) podała wszakże nazwiska postaci, które uznawała za wzory osobowe. Socjologowie pogrupowali je wedle kategorii; największa tworzona była przez „naukowców” (26%), następnie „polityków, działaczy politycznych, dyplomatów” (22%), „artystów, literatów, ludzi sztuki” (16,9%), „wojskowych” (11,2%), „pedagogów” (4,3%), „duchownych” (4,1%), „robotników, przodowników pracy” (2,3%), „sportowców” (2,1%). Już w tym ogólnym zestawieniu dało się dostrzec dystans wobec propagandowych „wzorów osobowych socjalizmu”. Ciekawsza była jednak hierarchia wskazanych postaci. Oto wśród „polityków, działaczy politycznych, dyplomatów” jako wzór najczęściej wskazywany był Józef Piłsudski (65 głosów), następnie Władysław Sikorski (32), Edward Gierek (24), Stefan Starzyński (13), Gabriel Narutowicz (9), Ignacy Mościcki (5), Władysław Anders (3), Roman Dmowski (3), Janek Krasicki (3), Eugeniusz Kwiatkowski (3)[689]. Wśród 10 postaci 8 należało więc do epoki II RP i zachodniego obozu politycznego lat wojny. Dwie osoby wskazały zaś jako wzór osobowy Adama Michnika. Wśród wojskowych całkowicie dystansował pozostałych Karol Świerczewski (23)[690]. Wśród naukowców wskazywano najczęściej Tadeusza Kotarbińskiego i Marię Skłodowska-Curie oraz Władysława Tatarkiewicza. Pierwszą dziesiątkę w ogólnej hierarchii stanowili: Piłsudski (65), Janusz Korczak (32), Sikorski (32), Kotarbiński (26), Gierek (24), Tatarkiewicz (24), Świerczewski (23), Paderewski (20), Stefan Wyszyński (20) i Maksymilian Kolbe (19)[691].

Wyniki tych badań zdawały się wskazywać na poważny kryzys legitymizacji systemu społeczno-politycznego PRL, mimo wysokiej pozycji Gierka[692]. Wśród elit władzy istniała świadomość tego problemu, ujawniająca się w nasilonej około 1978 r. (także w związku z sześćdziesięcioleciem odzyskania niepodległości) propagandzie historycznej, mającej włączać w krąg oficjalnej symboliki wiele postaci międzywojennej polityki. Poszukiwanie nowej legitymizacji zdawało się palące po zamieszkach robotniczych 1976 r. i pojawieniu się jawnego, opozycyjnego ruchu politycznego, którego oddziaływanie na młodzież studencką mogło być znaczne w warunkach coraz poważniejszego kryzysu.

Wyraźne pogarszanie się nastrojów w warszawskich środowiskach studenckich dostrzegały władze partyjne już na początku 1975 r. Wyrażać się ono miało zwłaszcza „w postaci pytań i wypowiedzi na zajęciach prowadzonych z nauk politycznych”. Na UW zjawisko narastało w lutym i marcu. „Na wielu wydziałach, a zwłaszcza na tych, które skupiają większość młodzieży pochodzącej z Warszawy, pojawiła się fala pytań i burzliwych dyskusji na tematy aktualnej sytuacji w kraju [...]”. Stawiano takie oto pytania: „Dlaczego obywatel przemawiający do przypadkowego tłumu na temat pokoju jest zabierany przez milicjanta? – Jak to się ma do wolności słowa?”; „Czym tłumaczyć wprowadzenie podatku majątkowego, który ma przecież charakter jednorazowej daniny i łączy się z sytuacjami wojennymi czy szczególnie kryzysowymi?”. „W związku z ograniczeniem wyjazdów do krajów Zachodnich raz na 3 lata studenci wyrażali opinię, że jest to krok niesłuszny, ograniczający możliwości podróży, które do tej pory były łatwo dostępne”. „Studenci określają nastroje w społeczeństwie jako pesymistyczne i frustracyjne. Twierdzą, że w kraju panuje inflacja, która w bieżącym roku ma sięgnąć 20%, a oficjalnie nic się o tym nie mówi w środkach masowego przekazu. Podwyżki cen – jawne i ukryte – wprowadzają nastrój zniechęcenia”[693].

W następnych miesiącach na klimat społeczny UW wpływała sprawa zmian w Konstytucji PRL, a rok 1976 znaczony był narastającymi objawami wyżej opisanych nastrojów, z wyładowaniem w postaci tzw. wydarzeń czerwcowych i powstania Komitetu Obrony Robotników. Jesienią rektorat zaprosił czołowych publicystów politycznych do poprowadzenia na UW zajęć PNP, mających zgodnie z oficjalną wykładnią, lecz możliwie najinteligentniej prezentować bieżące zagadnienia. Wśród zaproszonych byli reprezentanci różnych opcji ideowych obozu władzy: Mieczysław Rakowski, Igor Łopatyński, Jan Główczyk, Edmund Męclewski, Ryszard Wojna, Bohdan Roliński. Szczególnie instruktywne miały się okazać zajęcia Rolińskiego na Wydziale Chemii, gdyż

umożliwiły słuchaczom zadawanie pytań na aktualne kwestie społeczno-polityczne, związane z sytuacją w kraju (pytano m.in. o postawę milicji wobec robotników w Radomiu, cenzurę prasy, dystrybucję sum otrzymanych z RFN tytułem odszkodowań, o problem inwestycji, manewru gospodarczego, zadłużenie PRL itd.)[694].

Podobne pytania padały w czasie organizowanych w tym czasie spotkań Uczelnianej Szkoły Aktywu SZSP. Na spotkanie ze Stanisławem Rajkiewiczem 25 X przyszło 70 osób; pytano o bilans płatniczy PRL (w tym czasie Radio Wolna Europa informowało o groźnym rozmiarze długu). Stanisława Mikę indagowano 19 XI o propagandę i jej wpływ na jednostkę. Gdy 3 XII pojawił się Rakowski, czekało ponad sto osób i zadano tyle pytań, że zaproszono szefa „Polityki” jeszcze raz: 17 XII zebrało się 130 słuchaczy. Rakowski odnotował, że

ci młodzi ludzie są sfrustrowani i przede wszystkim stanowczo buntują się przeciwko modelowi wychowawczemu, który opiera się na kłamstwach i półprawdach. Dyskusja była bardzo gwałtowna i niezwykle ostra. Na sali był też jakiś członek KOR-u wraz ze swoją gwardią. [...] Byłem zmuszony odpowiadać dość obcesowo, ponieważ wiedziałem, że są na tej sali także panowie z bezpieki [...][695].

Uczelniany SZSP eufemistycznie powiadomił rektora, że z powodu „zróżnicowanej inspiracji pytań” i napływu rozmaitej publiczności decyduje „o zrezygnowaniu z wizualnego propagowania kolejnych spotkań”[696].

* * *

Od połowy lat siedemdziesiątych Uniwersytet był znowu „czułym barometrem” sytuacji w kraju, by przywołać raz jeszcze określenie Karola Modzelewskiego. Objawiły się grupy aktywnie reagujące na bieżące wydarzenia. Za szczególnie „czułe” uchodziły środowiska matematyków i fizyków oraz socjologów i historyków, zwłaszcza odłamy studentów i młodej kadry dydaktycznej. Od jesieni 1976 r. pulsowały konflikty między różnego szczebla władzami uczelnianymi a poszczególnymi pracownikami i grupkami studentów. Nikt nie miał wielkich złudzeń co do autonomii uczelni, lecz niektórzy starali się na terenie UW działać w taki sposób, jak gdyby ta autonomia istniała. Już nie tylko próbowano nadawać swobodny ton dyskusjom na zajęciach PNP, lecz i organizować akcje petycyjne, przejmować inicjatywę w organizacjach SZSP (w Instytucie Historycznym[697]), występować publicznie w obronie szykanowanych pracowników. Szykan było zaś coraz więcej.

Znamienny konflikt trwał już od 1975 r. w Instytucie Problemów Społecznych i Resocjalizacji UW. Placówkę tę powołano dwa lata wcześniej, jeszcze na fali „odnowy” politycznej, dla rozwijania nowatorskiej diagnostyki społecznej, wymagającej integracji różnych nauk (socjologii, nauk ekonomicznych, kryminologii etc.) Ambicją zespołu kierowanego przez Adama Podgóreckiego było stworzenie grupy eksperckiej, współuczestniczącej w tworzeniu strategii rozwojowych Polski. Jednak w 1975 r. instytutowa organizacja partyjna podważyła program badań nad patologią instytucji w PRL i spowodowała zatrzymanie go przez kolegium rektorskie. Sprawa była pretekstem do pozbycia się grupy naukowców, których w ramach „reorganizacji” rektorat starał się rozsiać po różnych jednostkach uczelni i stopniowo usunąć z pracy. W tle znajdowała się także kampania przeciw zmianom w Konstytucji, w której aktywni byli pracownicy IPSiR-u. „Reorganizacji” opierała się Rada Naukowa oraz organizacja związkowa. Opór złamano w czerwcu 1976 r., „w atmosferze szykanowania i zastraszania”, jak pisać będą protagoniści konfliktu. Nie dopuszczono do zebrania pracowniczego lub związkowego i usunięto w trybie administracyjnym przewodniczącą Rady Oddziałowej ZNP, w atmosferze „publicznych napaści i szykan”. Dziewięć osób przesunięto do innych jednostek i zatrudniono na czas określony, co pozwalało na nieprzedłużenie umów w danym momencie. Klimat tych rozgrywek współtworzyły takie fakty jak otwieranie korespondencji przychodzącej na adres Instytutu do doktora Q i podsuwanie rektorowi znalezionego tam pisemka emigracji londyńskiej, nagłe odbieranie Q zajęć usługowych z wyjaśnieniem, że nastąpiło to „na skutek ustnego polecenia władz zwierzchnich”, blokowanie przez rektorat jego wyjazdów zagranicznych[698].

22. Czytelnia Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW

Wydarzenia w IPSiR-ze nałożyły się na turbulencję społeczno-polityczną lata 1976 r. i wkrótce naznaczone zostały przez kampanię antykorowską. Niech ilustracją będzie sprawa magistra X, pracownika inżynieryjno-technicznego IPSiR-u i wiceprzewodniczącego Rady Oddziałowej ZNP. Został on współpracownikiem KOR-u, więc jesienią 1976 r. otrzymał wypowiedzenie, ale skutecznie odwołał się, gdyż jako funkcyjnego związkowego nie wolno go było zwolnić. Władze UW anulowały decyzję, ale wkrótce Prezydium Rady Zakładowej ZNP pozbawiło go funkcji, co potwierdziło 10 XII Plenum tejże Rady. Warto przywołać fragmenty protokołu dyskusji na tym forum, oddają one bowiem wiele z ówczesnej atmosfery. Oto profesor A przedstawił wniosek o „zdjęcie” X, ponieważ ten „na spotkaniu z Prezydium RZ poinformował nas o swej działalności politycznej, która nie godzi się z postawą aktywisty związkowego i pracownika Uczelni”. Mianowicie podpisał był list w sprawie zmiany Konstytucji i apel KOR, a z tego rodzaju akcjami „nie możemy się zgodzić, służą one bowiem nie dobru sprawy, lecz są wykorzystywane przez wrogie nam ośrodki zagraniczne”. W wypowiedzi A powtarzała się pierwsza osoba liczby mnogiej: metoda symptomatyczna dla nowomowy, przeciwstawiająca jednostkę owemu „my”, tworzącemu sugestię jednomyślności. Wypowiedź była zresztą zbudowana z ogólnie obowiązujących fraz. Odpowiadając, X przyjmował konsekwentnie pierwszą osobę liczby pojedynczej, wykładając racje indywidualne: „Potrafiłem podać przykłady świadczące o powszechnym stosowaniu bestialskich metod i uznałem za swój obywatelski obowiązek zaprotestowanie przeciwko temu”. Przedstawił się jako zwolennik demokracji parlamentarnej i pluralizmu, w zarzucanych mu kontaktach z robotnikami nie widział niczego złego. Podkreślał, że nie należy karać za poglądy. Następni mówcy nie byli tego zdania. Doktor B przywołał zapis w Statucie ZNP, wedle którego związek kieruje się w działaniu linią polityczną PZPR, co zdawało się wiązać z nią poglądy funkcyjnych związkowych. Doktor C przekonywał, że „każdy z nas może wskazać na przykłady naruszenia praworządności przez funkcjonariuszy państwowych. Ale czy z pewnych – nawet prawdziwych – faktów można wyciągać wnioski ogólne?”. Skonstatował też, że „kol. X sam postawił się poza nawiasem organizacji związkowej, mówiąc, że związki zawodowe nie spełniają swoich zadań”. Doktor D zaś: „Kol. X powiedział, że zarzuca mu się tylko poglądy, a nie czyny. Uważam jednak, że głoszenie takich poglądów jest już czynem”. Z innych wypowiedzi wynikało, że ich autorzy obawiają się przede wszystkim skutków, jakie mogą na uczelnię ściągnąć tego rodzaju „czyny”. W słowach doktora E pobrzmiewały, jak się zdaje, echa doświadczeń „marcowych”: „Nie jesteśmy tu po to, żeby szerzyć ferment wśród młodzieży. Widziałem już, do czego to może doprowadzić, i nigdy do tego nie dopuszczę”. Docent F tłumaczył, że organizacja związkowa „ma obowiązek działać konstruktywnie, przy pomocy dialogu z partią, a nie w sposób nieodpowiedzialny”. Docent G odrzucał natomiast założenie, że X jest szykanowany z powodu poglądów, a umieszczał jego sprawę „na szerszym tle”, za jakie uznał konflikty w IPSiR-ze, które zmusiły rektora do „uzdrowienia sytuacji” i „pewnych sankcji”, w ramach których, jak powiadał G, „przesunięto kol. X”. Był to znamienny eufemizm, gdyż G, podobnie jak inni zabierający głos, musiał sobie zdawać sprawę, że Plenum decyduje w istocie o wyrzuceniu młodego człowieka z pracy. Ponownie wypowiedział się X, podkreślając, że Rada Zakładowa nie spełnia swej właściwej roli w jego sprawie – opinia ta zresztą, wedle doktora C, umieszczała X „poza nawiasem organizacji związkowej”. Po wyjściu zainteresowanego kilka osób próbowało go bronić, wskazując, że jednak chodzi o poglądy, a nie działania, i że X jest bardzo dobrym działaczem związkowym. Nie mogło to jednak zmienić biegu spraw, choć na 21 obecnych 8 wstrzymało się od głosu. Pozostali poparli wniosek o odwołanie X z funkcji wiceprzewodniczącego Rady Oddziałowej[699]. Sześć dni później nastąpiło wypowiedzenie umowy o pracę. X przestał być pracownikiem uczelni 28 II 1977 r. Formalnym i fikcyjnym uzasadnieniem była „reorganizacja” IPSiR.

Tu zaznaczyć trzeba, że cytowanie wypowiedzi uczestników dyskusji nie może zastąpić analizy ich postaw, niezbędnej dla poznania mechanizmów funkcjonowania społeczności akademickiej, a poniekąd funkcjonowania ówczesnego społeczeństwa. Motywacje kształtujące te postawy były bowiem zróżnicowane, na co zdaje się wskazywać także wiedza o późniejszej działalności doktorów B czy C w związkowym podziemiu lat stanu wojennego. W 1977 r. trudno było sobie, oczywiście, wyobrazić, że sytuacja PRL rozwinie się w takim kierunku. Zaznaczała się jednak polaryzacja postaw, stanowiąca wyzwanie tak dla środowisk uczelnianych, jak i nadzorującego je aparatu władzy.

Zarówno uczelnie, jak i instancja warszawska muszą mieć dokładne imienne rozeznanie: 1) Kto jest z nami, tzn. na kogo można liczyć w każdej sytuacji, 2) kto się nie angażuje po żadnej ze stron – przy czym, na ile to nieangażowanie jest rzeczywiste, a na ile tylko deklaratywne, przy jednoczesnym sprzyjaniu „opozycji”, 3) kto jest zdeklarowanie „anty”.

W stosunku do trzeciej grupy należy

prowadzić politykę ograniczania jej aktywności zawodowej i politycznej wszystkimi dostępnymi środkami i metodami, jakimi dysponują administracyjne i partyjne władze uczelni

– oto treści rękopiśmiennej notatki, powstałej w Komitecie Warszawskim PZPR wiosną 1977 r.[700] Te, jak je nazwano, „działania ograniczające” stosowane były na szeroką skalę zarówno przez zewnętrzne wobec Uniwersytetu władze polityczne, jak przez sam rektorat.

Do owych „działań” należało przenoszenie pracowników, zmiany reguł ich zatrudnienia i represyjne zwolnienia. Niektórych raptownie przenoszono do Filii białostockiej; powodem mógł być podpis pod którymś z listów zbiorowych. Z powodu podpisania petycji w obronie represjonowanych uczestników wydarzeń w Radomiu pani adiunkt z Wydziału Matematyki została w roku akademickim 1976/1977 przeniesiona do Filii, a następnie zwolniona z powodu braku „należytego oddziaływania na postawy studentów zgodnie z obowiązkami wynikającymi ze ślubowania akademickiego”. Próba obrony przez ZNP była nieskuteczna, lecz warta odnotowania[701]. Nad Y, inną pracownicą Filii, przeniesioną tam zresztą w okolicznościach „pomarcowych”, groźba zwolnienia zawisła z powodu opozycyjnej działalności jej syna, studenta matematyki. Z rektoratu dotarła sugestia wiążąca przedłużenie zatrudnienia z przykróceniem tej działalności. Sugestii towarzyszyła dojmująca zmiana atmosfery w relacjach Y z administracją. Kwestura zmieniła nagle sposób naliczania wynagrodzenia, pracownicy zaczęli się odnosić do Y w dziwny, dwuznaczny sposób, a zwierzchnik (prorektor Filii) w sposób bardzo niegrzeczny. Były to, jak sądziła, skutki negatywnych opinii rozpuszczanych przez uczelnianych „działaczy”. W relacji, jaką Y złożyła komisji Szaniawskiego jesienią 1980 r., opisała zgęszczoną atmosferę niepewności, obmowy, „rozróbek” personalnych – pochodnych nacisków politycznych z zewnątrz i gier toczonych wewnątrz struktur uniwersyteckich[702].

Na skutki „działań ograniczających” narażeni byli zwłaszcza młodsi pracownicy, zatrudnieni na mniej korzystnych umowach. Oto asystentowi na Wydziale Historycznym, związanemu z KOR-em i podziemiem wydawniczym, nie przedłużono zatrudnienia pod pretekstem zwłoki z obroną doktoratu. Choć odbyła się ona kilkanaście dni przed terminem, rektor odmówił podpisania nowej umowy o pracę, odrzucając wniosek Rady Wydziału. Typowym „działaniem” wobec osób, których trudniej było się pozbyć, zwłaszcza profesury, było uniemożliwianie podróży zagranicznych, czy to na poziomie rektoratu, czy MSW (tzw. zastrzeżenia wyjazdów)[703]. Było to, oczywiście, dotkliwe dla badaczy przywykłych do uczestniczenia w międzynarodowym życiu naukowym, ale i odbijało się na wizerunku uczelni, choć rektor przecież bardzo dbał o podkreślanie jej światowego znaczenia i kamuflował w kontaktach międzynarodowych brak jej autonomii[704].

Tymczasem krystalizacja postaw opozycyjnych następowała wśród studentów, w każdym razie tej aktywnej mniejszości, która decydowała się na próby publicznego wyrażania swych poglądów lub na aktywność niejawną. Były to grupy i grupki, kształtujące się na wydziałach, lecz często powiązane doświadczeniem szkolnym czy harcerskim (wielkie znaczenie miała tu słynna warszawska Czarna Jedynka) i uczestnictwem w różnych pozauczelnianych formach życia kulturalnego i ideowego, zwłaszcza oazowego i KIK-owskiego. Rodzaj nowego konserwatyzmu, jaki emanował z części środowisk studenckich, uchwycił wówczas Kazimierz Brandys:

To już najnowsza formacja, inna niż festiwalowe pokolenie 1955, które tańczyło w Kazimierzu u Berensa. Tamci, ze swoimi piwniczkami i koleżeńską poligamią, to było życie w zabawie. Ci wcześnie się żenią; jedną ręką pchają wózek z dzieckiem, a drugą kartkują podręcznik matematyki. Monogamiści, brodaci ojcowie w sandałach i dżinsach. Mówię do M.: patrz, zabawa się skończyła, oni chcą żyć w powadze. I liczę na palcach odmiany pokoleń. Ideologia. Zabawa. Powaga[705].

* * *

W marcu 1977 r. studenci UW zareagowali na apel KOR o akcję petycyjną w sprawie powołania komisji sejmowej do badania represji wobec uczestników zajść czerwcowych. List podpisało 730 studentów, a do Sejmu zanieśli go Jan Ajzner i Paweł Nassalski. Dyrekcja Instytutu Socjologii odbyła z nimi dość miękką, jak się zdaje, rozmowę. W „marcowym” duchu zareagował natomiast Rybicki, zapowiadając na posiedzeniu Senatu kary dla sygnatariuszy, łącznie z relegacjami.

Rozumiemy tę decyzję – pisały Urszula Doroszewska i Irena Słodkowska, studentki socjologii – jako praktyczne zawieszenie praw obywatelskich studentów Uniwersytetu decyzją jego Rektora. Fakt ten głęboko nas niepokoi, jest bowiem sprzeczny z art. 81 Konstytucji PRL zapewniającym wszystkim obywatelom równe prawa we wszystkich dziedzinach życia państwowego i politycznego. Prócz tego decyzja Rektora stwarza na Uniwersytecie stan napięcia i zagrożenia, który uniemożliwia rzetelną dyskusję nad problemami nurtującymi środowisko studenckie. Dyskusja taka była do tej pory możliwa, choć ograniczona kilkoma zakazami. Groźba represji wyklucza dyskusję w ogóle – co więcej, może mieć nieobliczalne konsekwencje społeczne[706].

Tak rozumianą dyskusją nie były raczej „rozmowy” podjęte z sygnatariuszami listu do Sejmu. Odcyfrowywano najpierw podpisy, udało się to w 490 przypadkach, w tym 170 członków SZSP, z którymi właśnie prowadzono rozmowy. Około 25 osób uchyliło się od nich. Starano się, by rozmowy miały charakter nieformalny i „koleżeński”. Uczestniczył w tym aktyw młodzieżowy i organizacja partyjna[707].

W następnych tygodniach część społeczności UW podminowana była sprawą śmierci Stanisława Pyjasa, która wywołała akcje społeczne w czasie juwenaliów w Krakowie i powołanie w tym mieście Studenckiego Komitetu Solidarności. Idea stworzenia analogicznego komitetu pojawiła się w Warszawie; jego deklarację podpisano 17 X 1977 r.[708] W kolportowanym na UW memoriale Ludwik Dorn, Sergiusz Kowalski i Piotr Łukasiewicz opisali SZSP jako organizację wymuszającą deklaracje ideowe i polityczne (co zresztą należało do jej formalnych zadań, skoro wedle statutu wiodącą siłą polityczną była PZPR), centralistyczną i kierowaną przez wąską, dość stabilną elitę działaczy[709]. Wszystko to miało skłaniać do utworzenia struktury wyrażającej w sposób autentyczny aspiracje studentów. Oznaczało to próbę instytucjonalizacji studenckiej kontrelity. Uczelniany aparat zareagował powieleniem broszurki z odpowiedziami na poszczególne punkty memoriału „Dorna i s-ki”, jak dopisano ręcznie na egzemplarzu spoczywającym dziś w archiwum UW. Miał to być najpewniej materiał pomocniczy dla aktywu ZSMP. Zawierał znane stanowisko w sprawie „tzw. «opozycji»” (podwójny cudzysłów, służący jak najwyraźniejszemu odgrodzeniu się od niebezpiecznego pojęcia, należałby do typowych cech nowomowy, jak je przedstawia Michał Głowiński[710]), jako niereprezentatywnej i wspieranej przez renegatów z Zachodu. Grupkami pozbawionymi jakiejkolwiek legitymizacji miałyby być też SKS-y. Nie mogą być one alternatywą wobec legalnej organizacji studenckiej, która przecież została demokratycznie wybrana (przeciw zjednoczeniu głosowało na kongresie w 1973 r. zaledwie kilka osób), zaś jej wsparcie dla socjalizmu jest naturalne, skoro społeczeństwo ustrój ten popiera. Zresztą nikt w SZSP nie cierpi z powodu swego światopoglądu. Nie ma napięć na tle wyznaniowym. Co roku odbywają się wybory. Aktyw podlega rotacji. Zaś „koledzy od lat prezentujący swoje odmienne od powszechnych poglądy polityczne kończą z powodzeniem studia, nikt nie przeszkadza im w tym, w kołach naukowych nie spotykane jest sprawdzanie czyichkolwiek poglądów politycznych, działają w nich wszyscy chętni”. Jakich to praw należy bronić przed administracją uczelni? Petycja na UW miała 730 sygnatariuszy, ale w Polsce jest 480 tys. studentów. Podpisy zbierało kilkanaście osób. Jakież to spotkały ich represje?[711] Posługujący się przygotowanymi tezami i retorycznymi pytaniami aktywiści niewielki chyba użytek mogli uczynić z tej broni. Pogróżki rektora pod adresem sygnatariuszy były znane dostatecznie szeroko.

Władze UW zdecydowane były na prowadzenie twardej „akcji ograniczającej” zarówno w stosunku do kadry, jak studentów, choć zdaje się, że nie miały poczucia stabilnego oparcia w centralnym aparacie władzy, którego działania były coraz bardziej chaotyczne. Znamienna wydaje się tu notatka Mieczysława Rakowskiego ze spotkania z Rybickim w sierpniu 1977 r., po ogłoszonej przez władze amnestii:

Byłem zaskoczony otwartością, z jaką krytykował kierownictwo partii, łącznie z Gierkiem. [...] Nie ukrywał także swojego niezadowolenia nie tyle może z powodu wypuszczenia KOR-owców, ile sposobu załatwienia tej sprawy. „Bo – mówił – w miesiącach poprzedzających obecną sytuację na odcinku partia-opozycja, aparat KC zagonił wielu działaczy, aktyw, profesorów i dziennikarzy do obszczekiwania opozycji. Niektórzy robili to z przekonania, inni z konieczności, ale w sumie wszyscy się umoczyli. No a teraz okazuje się, że zostali za dorożką. Słyszę od profesorów, że następnym razem kierownictwo partii nie ma co na nich liczyć”[712].

Nie wydaje się jednak, aby podobne frustracje powodowały jakąś trwałą zmianę postaw wśród tych, o których w cytowanym wyżej dokumencie partyjnym pisano, że są „z nami”. W każdym razie kierownictwo polityczne uczelni trzymało się do lata 1980 r. wyznaczonego kursu. Trwały represyjne zmiany umów o pracę, studentów przyłapanych na rozpowszechnianiu „bibuły” wyrzucano z akademików[713]. Rektor występował w ostrym i autorytarnym stylu, jak na spotkaniu w Instytucie Historycznym wiosną 1978 r., zwołanym wskutek wzburzenia studentów represyjnym zwolnieniem z pracy cenionego asystenta. W tym wypadku postawa Rybickiego spotkała się z twardą reakcją – w pewnym momencie niemal połowa zebranych opuściła salę[714].

Tego rodzaju zachowanie wobec władzy rektorskiej możliwe było zapewne dlatego, że opozycyjnie nastrojona część studentów miała poczucie oparcia w instytucjach pozasystemowych. Rozwijały się one w tym okresie spektakularnie, odbierając światu oficjalnemu główną przesłankę jego trwałości i mocy – bezalternatywność. Działał KOR, działał już warszawski SKS, od jesieni 1977 r. prowadził swoje zajęcia Uniwersytet Latający, który przybrał kilka miesięcy później nazwę Towarzystwa Kursów Naukowych, nawiązującą do analogicznej instytucji działającej pod władzą rosyjską na początku XX w. Dość szybko TKN stanowić zaczął jedno z głównych zagadnień dla warszawskich władz partyjnych, które przystąpiły – przy pomocy organizacji młodzieżowej – do „akcji konfrontacji ideologicznej”. Historia zorganizowanego zakłócania wykładów TKN, prowadząca do konfrontacji już zupełnie fizycznej w mieszkaniu Jacka Kuronia 21 marca 1979 r., została szczegółowo opisana[715]. Tu podkreślić trzeba echo, jakim odbiła się w środowiskach uczelnianych, i fatalny efekt, jaki pobicie Macieja Kuronia i Henryka Wujca miało dla wizerunku SZSP. Władze stołeczne organizacji zdawały sobie z tego sprawę i odpowiedzialnością za eskalację konfliktu obciążały przede wszystkim centralną Federację Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej, która „konfrontację” podjęła rzekomo bez uzgodnienia z władzami partyjnymi, oraz działaczy uczelnianych z Akademii Wychowania Fizycznego[716]. Studenci AWF odznaczyli się wśród bijących, choć znaleźli się między nimi także studenci UW. Sama Federacja ze swej strony utrzymywała, że to związani z nią aktywiści młodzieżowi, którzy pragnęli jedynie podjąć „polemiczną dyskusję” zostali na wykładzie pobici, w dodatku „ze szczególną zajadłością”, przez jego organizatorów, w tym zwłaszcza Kuroniów i Wujca[717].

Władze policyjne i partyjne, jak pisze Andrzej Friszke, pozytywnie oceniły całokształt wydarzeń, które doprowadziły do znacznego osłabienia akcji wykładowej TKN[718]. Podobnie odniósł się do nich z trybuny VIII Zjazdu PZPR w lutym 1980 r. sam rektor Uniwersytetu Warszawskiego. „Z uznaniem oceniamy – głosił – postawy młodych aktywistów, którzy podjęli ryzyko konfrontacji w polemikach z wytrawnymi politykierami. Oparli się próbom prowokacji, wykazali rangę argumentów za prawdą, za socjalizmem”. I dodawał: „Nasze racje zwyciężają, a trudne sytuacje, których nie chcemy przecież wywoływać, hartują młodych działaczy, uczą logiki walki klasowej, odkrywają obce penetracje, przekupstwa, zdradę godności narodowej”[719].

* * *

Na początku 1980 r., gdy kraj „żył” przygotowaniami do VIII Zjazdu, mającego podsumować dekadę rządów Gierka, Rada Zakładowa ZNP UW przygotowała analizę warunków egzystencji społeczności uniwersyteckiej. Dokument miał zainteresować uczelniane i (najpewniej) wyższe władze. Jego ton był minorowy. „W odczuciu wielu młodych pracowników praca w Uniwersytecie Warszawskim staje się w coraz większym stopniu «luksusem», na który mogą sobie pozwolić osoby znajdujące oparcie w zamożnych rodzinach lub dostatecznie «obrotne», by zapewnić sobie źródła dodatkowych dochodów” – oceniała Rada. Pracownicy inżynieryjno-techniczni i administracyjni UW zarabiali 3200–4400 zł, obsługa około 2300 zł miesięcznie[720], gdy w „wytycznych” Zjazdu widniała zakładana na 1980 r. średnia krajowa 5300 zł. Przekroczyć ją mogli profesorowie, docenci i adiunkci. Ogół młodej kadry był w trudnej sytuacji (szacowano, że jedna piąta otrzymuje wynagrodzenia na poziomie minimum socjalnego). Pracownicy mogli liczyć na stypendia doktorskie i habilitacyjne, nie było jednak żadnych środków na zakup książek i pomocy naukowych. Fundusz nagród przeznaczany był w części na nowe etaty i opłacanie godzin nadliczbowych. Sprawy płac wywoływały wiele zadrażnień, zwłaszcza z powodu różnic w wynagrodzeniach, ustalanych bez konsultacji ze związkiem. Ogólnie biorąc, napięcia między pracownikami naukowymi i administracją miały współtworzyć złą atmosferę. Rada sygnalizowała „niekorzystne [...] zjawiska w postawach, systemach wartości i zachowaniach pracowników naukowych”. Ci z kolei uznawali, że administracja jest nieudolna. Narzekali na warunki pracy: ciasnotę, braki aparatury, jakość inwestycji. Nowy gmach Fizyki był źle zbudowany. Jesienią 1979 r. zepsuło się tam ogrzewanie i pracowano w warunkach zagrażających zdrowiu. Wentylacja w budynku Biologii nie działała od chwili zamontowania. Bezustanne awarie i remonty wyłączały pomieszczenia z użytku. Stan urządzeń sanitarnych był poniżej krytyki, brud panował także w Przychodni UW (choć zapewne nie to było powodem uchylania się pracowników od badań okresowych). Problemem egzystencjalnym były sprawy mieszkaniowe: na listach osób oczekujących na mieszkanie spółdzielcze znajdowało się pół tysiąca nazwisk. Ostatnie mieszkania tego rodzaju rozdzielono w 1977 r. Młodsi pracownicy mieli też wiele do powiedzenia na temat ciasnoty w uczelnianym przedszkolu i trudności z uzyskaniem wczasów. Pracownik z trzyosobową rodziną mógł otrzymać wczasy raz na 6 lat[721].

Żadne z tych stwierdzeń nie zostało powtórzone z trybuny zjazdowej przez rektora Rybickiego. Ogłosił on, że w latach 70. doszło, dzięki kierownictwu partii, do wszechstronnego rozwoju bazy dydaktycznej, badawczej i socjalnej. Odwołał się do spotkania na UW z Gierkiem w 1978 r., na którym złożono zapewnienie, że „ludzie nauki są w swej masie związani w sposób racjonalny i uczuciowy z socjalistycznym rozwojem kraju” oraz „oceniają z uznaniem wysiłki partii i państwa w pokonywaniu barier naszego rozwoju”. Rybicki uznał zarazem konieczność pewnej samokrytyki: „Za mało stawialiśmy konsekwentnych wymagań, byliśmy zbyt pobłażliwi w egzekwowaniu obowiązków i obywatelskiej odpowiedzialności. Wśród części młodej inteligencji ujawniać się zaczęły nastroje konsumpcyjne, pomniejszane było niekiedy znaczenie ideowych motywów działania”. W tym kontekście przywołał heroiczny mit początków władzy ludowej i „ZMP-owskiego entuzjazmu”. Zastrzegł jednak, że nie należy przeciwstawiać temu postaw dzisiejszej młodzieży, w masie swej patriotycznej i zaangażowanej. Postawy tego rodzaju mają tym większe znaczenie, że w całej dekadzie „powtarzane były próby organizowania wrogich oddziaływań na naszą młodzież”[722].

Takie oto zdania wypowiadał rektor Uniwersytetu Warszawskiego na forum publicznym w lutym 1980 r. Członek władz partyjnych Józef Tejchma ocenił w swym dzienniku to wystąpienie jako „kompromitujące”[723]. Notatki z niepublicznych spotkań w tym okresie nie potwierdzają ogłaszanej przez Rybickiego ufności działaczy w zwycięstwo ich sprawy. Wprawdzie nikt nie mógł przypuścić, że pół roku po przemówieniu Rybickiego porządek, który reprezentował, runie, lecz rozprzężenie było już tak wielkie, że uczelniane fora miały powody do obaw. Dowodem rękopiśmienna notatka ze spotkania kierownictwa SZSP UW 18 VI 1980 r. Uczestników niepokoiła „tendencja likwidatorska” w ich organizacji. „Dziś argumentują demagogicznie przeciwko SZSP, jutro mogą to uczynić wobec PZPR czy żądając zmiany Konstytucji” – mówił jeden z uczestników. Wspominano o takich działaniach zbiorowych jak petycja w sprawie rozwiązania SZSP, pod którą zbierano podpisy w akademikach, i próby budowania alternatywnych struktur w ramach kół naukowych, czy „opanowanie” gazetki i klubu turystycznego na Wydziale Matematyki. Tymczasem własną siłę przebicia oceniali zebrani jako zbyt małą: w SZSP brak „trybunów ludowych”, działacze obciążani są przez zwierzchnictwo partyjne odpowiedzialnością za niedostatki studenckiego życia, od awantur w klubach po „wrogą działalność”, a zarazem pozbawieni wpływu na decyzje władz uczelni. Nadzieję pokładali w możliwościach wpływu na nowo przyjmowanych studentów w czasie obozów integracyjnych tzw. Akcji Lato. W tym kontekście uczestnik zebrania uznawał, że znacznie poważniejsze niż działania uczelnianej opozycji są „uwarunkowania zewnętrzne”, czyli pogłębiający się kryzys: „Trzeba się liczyć z tym, że młodzież po powrocie z domów rodzinnych poza Warszawą będzie bogatsza o doświadczenia i wiedzę o sytuacji gospodarczej, trudniejszej na prowincji niż w stolicy”. Wyraził w tym kontekście „wiele nadziei” na poprawę, związaną z „krokami władzy”[724]. Niewątpliwie nadzieje tego rodzaju (choć słabo ufundowane, jak wiadomo dziś chociażby z dzienników M.F. Rakowskiego, ukazujących degrengoladę centrum władzy) podtrzymywane były w kręgu uniwersyteckiego establishmentu jeszcze latem 1980 r. Nikt nie spodziewał się bowiem zdarzeń, jakie miały nastąpić.

1980–1989: Zdarcie zasłony

Lata 80. rozpoczynały się i zamykały w Polsce pod znakiem burzliwych przemian, których częścią były ruchy studenckie, występujące na ulice z transparentami i organizujące strajki. Znaczna część tych, którzy ruszyli w 1980 r., urodziła się w pierwszych latach rządów Gomułki, niektórzy w 1956 r. Byli jeszcze w szkołach podstawowych, gdy rozgrywał się Marzec. Gdy rozpoczynali studia w połowie lat 70., ciemna zasłona kładła się wciąż na uczelniach. Marzec rządził w dużej mierze ruchami kadrowymi na UW, naznaczył mentalność tej części elity instytucjonalnej, która się pożywiła dzięki kampanii czystek, i świadomość tych pracowników, dla których pozostawał niemożliwą do publicznego nazwania traumą. Późnym latem 1980 r. nastąpiło zdarcie zasłony. Kilka miesięcy później, w czasie łódzkiego strajku studentów, jedno z haseł głosiło: „Nie będzie nowego Marca!”[725]. Kilka lat później studenci nieśli na transparencie napis: „Urodziliśmy się w 1968 roku”. Marcin Meller, przedstawiciel tego pokolenia, zastanawiał się nad sensownością tego hasła, ubolewając, że w istocie niewiele ono znaczy, bowiem owych dwudziestolatków nie wiąże żadne doświadczenie formacyjne, które byłoby podobne do tego, jakie naznaczyło „pokolenie 1968”[726]. Pokolenie imponujące młodszym przemierzoną przez nie drogą od protestów i procesów końca lat 60., poprzez KOR i Latający Uniwersytet, do współtworzenia „karnawału Solidarności”. Gdy ogłoszono stan wojenny, pokolenie Mellera było w szkołach podstawowych. Marzec oznaczał dla wielu raczej moment chwały niż klęski. Dodajmy, że po latach urodzeni około 1968 r. zyskają miano „pokolenia 1989”, teraz jako ludzie, którym młodsi zazdrościć mogą sukcesu osobistego, osiągniętego w ostatniej dekadzie XX w., erze „transformacji”[727].

Tego rodzaju pokoleniowe zmiany perspektyw naznaczały zawsze życie społeczne Uniwersytetu. Zdaje się jednak, że występujący na scenie lat 80., niezależnie od wszelkich różnic, mieli wspólne doświadczenie symboliczne. Było ono niejako kumulacją doświadczeń „polskich miesięcy”. Urodzeni około 1956 r. wchodzili na Uniwersytet w okresie załamywania się gierkowskiej stabilizacji i byli świadkami rozgrywek wokół KOR-owskiego zaangażowania niektórych pracowników i studentów, represji przeciw nim, brutalnych ataków na TKN, wreszcie pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II. Ten ciąg doświadczeń kształtował postawy pewnej grupy, liczebnie niezbyt znaczącej wśród mas studentów, lecz opiniotwórczej i zdolnej do efektywnego działania latem 1980 r. Istotne jest chyba i to, że dla pokolenia rodziców tych ludzi wielkim przełomem życiowym był rok 1956, zatem ci młodzi przeżywali swą „rewolucję” mniej więcej w tym samym wieku. Przeżycie zbiorowe rodziców miało, oczywiście, bardzo różną skalę i w rozmaity sposób kierunkowało myślenie dwóch pokoleń. Znamienne, że formy działania publicznego wybierane w latach 1980–1981 niewiele miały wspólnego z wiecowo-rewolucyjną aurą Października, choć rok 1956 przywoływany był chętnie w ówczesnej publicystyce jako jedno ze zdarzeń zacieranych przez lata w świecie oficjalnego przekazu.

23. Inauguracja roku akademickiego 1981/1982 na UW, przemawia rektor Henryk Samsonowicz, październik 1981 r.

Dla rodziców buntowników końca lat 80. przeżycie pokoleniowe stanowił Marzec, choć znaczenie społeczne tego „polskiego miesiąca” było, jak się zdaje, zasadniczo inne niż Października, zapewne węższe, dla wielu niejednoznaczne, ale też wyraźniej osadzone w świecie uniwersyteckim. Znamienne, że ci aktywni „urodzeni w 1968 r.” doświadczenia rodziców nie zamierzali powtarzać. O ile wstrząs Marca polegał na zderzeniu studentów z państwem, które jednak uważali dotąd za swoje, o tyle buntownicy 1988 r. zdawali się nie mieć złudzeń co do charakteru systemu, więc nie próbowali zmieniać go od środka. Zachowywali się tak, jak gdyby nie bali się ani milicji, ani sekretarzy. Chętnie wychodzili na ulice, także po to, aby organizować ośmieszające władze happeningi.

Lata 80. były na UW dekadą nieporównywalną z poprzednimi. Rok 1980 zdarł bowiem zasłonę konformizmu. Uczelnia żyła w atmosferze wolności „szesnastu miesięcy”, sama wybierając sobie władze. Szczególne znaczenie miał wybór Henryka Samsonowicza na rektora, dokonany we wrześniu 1980 r. przez Senat i ponowiony w czerwcu roku następnego przez zgromadzenie elektorskie. Uczelnia zyskała uosobienie swej podmiotowości. Inauguracja roku akademickiego 1981/1982 należała, obok pierwszej z 1945 r. i tej z jesieni 1956 r., do najważniejszych tego rodzaju wydarzeń w powojennej historii uczelni. Symbolizowała nadzieje na trwałość zmian w Polsce. Po raz pierwszy po wojnie wziął w niej udział prymas, a rząd reprezentował wicepremier (M.F. Rakowski). Nadzieje te przecięte zostały w nocy 13 XII. Po wstrząsie i grozie zimy, a nawet po usunięciu przez władze Samsonowicza wiosną 1982 r., powrót do sytuacji z lat 70. był jednak niemożliwy – nie tylko dlatego, że władze zdecydowały się na przyjęcie niezwykle liberalnej, jak na reżimy wschodnioeuropejskie, ustawy o szkolnictwie wyższym (choć bardzo okrojonej specjalnymi przepisami stanu wojennego), ale przede wszystkim z powodu silnego doświadczenia samoorganizacji i samowiedzy, jakie pozostało z „szesnastu miesięcy”. Sprawiało to, że władze nie były w stanie zyskać trwałego wpływu na uczelnie, co przyczyniło się do decyzji o przekreśleniu ustawy w 1985 r., mimo stanowczych protestów środowisk naukowych i studenckich.

W połowie dekady zdawało się, że zwycięża apatia. Z badań socjologicznych wśród studentów warszawskich wyłaniał się obraz eskapizmu i pogrążenia we własnych, codziennych sprawach. Rzeczywistość powszednia jawiła się jako beznadziejnie szara, definiowana słowem „kryzys”[728]. Dawały znać o sobie obawy o przyszłość, skłaniające do emigracji. W latach 80. opuściło Polskę około miliona ludzi. Prowadziło to między innymi do jałowienia życia gospodarczego i naukowego, gdyż wyjeżdżali ludzie dobrze wykształceni. Wystarczy wspomnieć, że w latach 1979–1985 (ale zwłaszcza po 1981 r.) nie wróciło do kraju z wyjazdów służbowych 1863 pracowników nauki, w tym 1121 nauczycieli akademickich, najwięcej z wyższych szkół technicznych (483), z uniwersytetów 347 osób, w tym 116 z UW. „Wybierano wolność” zwłaszcza w czasie podróży do USA i RFN[729]. Wśród inteligencji panowała wręcz atmosfera wyjazdowa, odzwierciedlona w notatkach Marcina Kuli. Pisał on wiosną 1982 r.:

Kolega myśli o emigracji. Ma stypendium doktoranckie 5 tys. miesięcznie. Jest żonaty, nie ma żadnych szans na sensowną pracę po doktoracie, żadnych szans na mieszkanie [...]. Wynajmuje obskurną kawalerkę za 4 tys. I ostateczny argument: „Wiesz, ten kraj stał się taki niemiły!”[730].

Innym rodzajem „wyboru wolności” było trwanie w podziemnych strukturach wydawniczych, związkowych i stowarzyszeniowych, które zakorzeniły się w szkołach wyższych. Po 1985 r. działalność ta, wskutek ponownego ograniczenia samorządności uczelnianej, zyskała dodatkowy sens i, wbrew wspomnianej apatii, rozwijała się dynamicznie pod koniec dekady. Podziemie kreowało własnych liderów i własny etos, któremu władze nie były w stanie już nic przeciwstawić, a finansowane przez nie organizacje studenckie miały ograniczone wpływy społeczne. Trwał bowiem w świadomości obraz Sierpnia jako momentu przewartościowania, wyzwolenia nowego języka opisu świata, o podłożu godnościowym i wspólnotowym, przebudzenia się ze „śpiączki” i ujawnienia „prawdy”. Świat oficjalny był bardziej niż kiedykolwiek traktowany w kategoriach konwencji odległej od życia. Nie istniała już w zasadzie oficjalna kultura studencka, tak widoczna jeszcze dziesięć lat wcześniej. Młoda kontrkultura wdarła się w obieg publiczny, wpływając na formy opozycyjnej aktywności studenckiej schyłku dekady i zabarwiając ją na pomarańczowo.

„To nie jest anarchia”

Jesienią 1980 r. dokonano nowego podziału gablotek z ogłoszeniami na murze za bramą główną Uniwersytetu (zwanym „ścianą płaczu”, bo tu kandydaci szukali rokrocznie swych nazwisk na listach przyjętych). Wielu pracowników UW pamiętało, jakie znaczenie miały te gablotki jesienią 1956 r. Po ćwierćwieczu ożywiły się ponownie. Na trzech pojawił się napis „NSZZ”. Siedemnaście zachowała Rada Uczelniana SZSP. Po jednej miały koła ZSL i SD, a także ZNP i naukowe Koło Penitencjarne. Pięć pozostało bez formalnego przydziału[731]. Nie odzwierciedlało to zmian, jakie się dokonywały. Nie mieściły się one w żadnych gablotkach. Na samym Krakowskim Przedmieściu przechodnie zatrzymywali się przed rozklejonymi ogłoszeniami, informującymi o powstającym samorządzie studenckim i otwartych spotkaniach na uczelni. Jesienią 1980 r. Uniwersytet zaistniał w nowy sposób na mapie warszawskich instytucji.

W klubach filmowych wyświetlano rzeczy odłożone w poprzednich latach na półkę, jak Indeks Kijowskiego. Na publicznych zebraniach przemawiały osoby, których pojawienie się na uczelni jeszcze niedawno wywołałoby skandal. Jacek Kuroń przemawiał 21 XII 1980 r. w Auditorium Maximum. Studenci nie zadali mu, co znamienne, żadnych pytań związanych z problemami ich grupy, nauki czy uczelni. Kuroń odpowiadał natomiast na pytania, czy Polska była „w ostatnich latach” krajem socjalistycznym; o aktualną sytuację KOR-u, lecz także o wewnętrzne podziały w PZPR i o szansę zmiany „ekipy” w ZSRR w razie śmierci Breżniewa. Tego rodzaju publiczne dyskusje były czymś niesłychanym w państwach bloku. Część pytań do Kuronia świadczyła zarazem, że propaganda ostatnich lat zasiała ziarno w umysłach, a także o „nastawieniu” części uczestników przez partię lub SZSP: czy Kuroń jest patriotą polskim? jakie były przyczyny poparcia ludzi lewicy dla stalinizmu? skąd czerpie środki utrzymania? czy ma kontakty z zachodnioniemieckimi mediami? Ze studentami Filii UW w Białymstoku spotkał się 2 XII Adam Michnik. Jak zapisał informator z SB, część obecnych była rozczarowana wystąpieniem, spodziewając się jakiejś aktywniejszej negacji ustroju. Padły pytania o TKN: Michnik twierdził, że nie jest już nękane i działa teraz na uniwersytetach[732].

Ogólnokrajowa rewolucja „Solidarności” wyzwoliła żywiołowe akcje samoorganizacji społecznej, które już we wrześniu 1980 r. przybrały na UW postać równoległych procesów: 1) formowania autentycznego związku zawodowego pracowników, 2) niezależnej reprezentacji studentów, czyli samorządu; 3) autonomicznej organizacji studenckiej, 4) dążenia do reformy studiów. Wszystkie te procesy rozpoczynały się oddolnie i w rozproszeniu, lecz wiązały szybko w ogólnouczelniane ruchy, które łączyło przede wszystkim żądanie autonomii szkolnictwa wyższego. Dzięki niej zaistnieć miała prawdziwa społeczność uniwersytecka, odtwarzająca z kolei w swych strukturach wewnętrznych zasady autonomii – podstawowych grup (pracowników i studentów) i jednostek organizacyjnych. Uderzającą cechą sytuacji zbiorowej, jaka objawiła się późnym latem 1980 r., była gotowość do sformułowania dojrzałego programu. Wynikała ona niewątpliwie ze skumulowanych doświadczeń poprzednich dziesięcioleci, ale zwłaszcza chyba lat ostatnich: przede wszystkim zaangażowania wielu pracowników i studentów w ruchy opozycyjne, a także narastającego wyobcowania struktur oficjalnych.

Oto we wrześniu 1980 r. objawił się twór o długiej nazwie: skrót brzmiał NSZZPNTiO, mawiano więc o „jamniku” lub „dziewięciozgłoskowcu”. Jak wspomina Jerzy Holzer,

4 września przedstawiciele kilku warszawskich zakładów pracy postanowili utworzyć niezależny związek zawodowy Mazowsze. Nie było wówczas jeszcze decyzji o tworzeniu związku ogólnopolskiego. W Warszawie zaczęliśmy więc montować [...] Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty. Aspiracje były ogólnopolskie, ale w praktyce inicjatywa nie wyszła poza Warszawę. Na Uniwersytecie Warszawskim byłem jednym z organizatorów. Uczestniczyłem 10 września w warszawskiej konferencji, która formalnie utworzyła „Dziewięcioliterowca”, i wszedłem do jego zarządu[733].

Po kilku dniach NSZZPNTiO zmienił się w ogniwo „Solidarności”.

Także 10 IX ogłoszono listę oczekiwań powstającego samorządu studenckiego. Sama idea takiego samorządu stanowiła novum: Uniwersytet znał tradycje bratniaków, organizacji samopomocowych, lecz samorząd miał być instytucją współrządzącą – demokratycznie wyłanianą reprezentacją ogółu studentów, mającą przedstawicieli w Senacie i radach wydziałów. Żądano zarazem, aby w ciałach tych nie zasiadali dłużej z urzędu „członkowie organizacji politycznych”. Samorząd studencki, nie deklarujący żadnych ideologicznych celów, przejąłby od SZSP opiekę nad kołami naukowymi i innymi organizacjami studenckimi, a także prowadzenie funduszy stypendialnych i zapomogowych. Miałby wpływ na decyzje o karach wobec studentów, w tym prawo veta wobec decyzji dziekana o relegowaniu. Władze uczelni straciłyby władztwo nad studentami, stając się ich partnerem w społeczności uniwersyteckiej. Nie byłoby dłużej tzw. puli rektorskiej, pozwalającej nadawać wybranym osobom status studenta. Wydanie studentowi paszportu nie byłoby zależne od stanowiska rektoratu. Uczelniana poligrafia zostałaby udostępniona wszystkim legalnie działającym organizacjom, a pisma studenckie nie byłyby cenzurowane. Programy nauczania opracowywałyby poszczególne wydziały[734].

Następnego dnia, 11 IX, Rada Naukowa Instytutu Historycznego w dobitnej uchwale wyrażała analogiczny zbiór postulatów, rozbrzmiewających wówczas na całej uczelni. Podkreślała m.in. konieczność zapewnienia rotacji władz różnego szczebla, samostanowienia programowego jednostek (co się z tym wiązało, odwołania narzuconego miesiąc wcześniej programu studiów historycznych), zbadania spraw zwolnień z pracy, ale też wybudowania „nowoczesnego gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej w pobliżu Krakowskiego Przedmieścia w ciągu najbliższych 5 lat”. Te rozmaite sprawy wiązały się ze sobą, ponieważ nabrzmiewały w warunkach złego ustroju UW, który był pochodną ustroju PRL – uchwała historyków odnosiła się przecież także do podstaw ładu państwowego, wskazując na konieczność zmian ustawodawczych, ograniczenia cenzury, otwartej dyskusji nad „całością systemu wychowawczego”[735].

W październiku na większości wydziałów istniały powołane spontanicznie struktury samorządu studenckiego, zgodnie z wyznawaną od początku zasadą, że tak właśnie, oddolnie, winny kształtować się instytucje społeczne. Było to najistotniejszą może cechą działań zbiorowych tego okresu, skutkiem przeświadczenia o fasadowym charakterze dotychczasowych instytucji (których symbolem był SZSP, powołany z nakazu władz partyjnych), ale także wynikiem doświadczeń nielegalnych instytucji lat 70. Centrum samorządowej samoorganizacji stanowiła Konstytuanta, która pracowała jesienią nad regulaminem. Określał on samorząd jako demokratyczną reprezentację studentów, współgospodarza uczelni mającego prawo do korzystania z wszelkich jej dóbr materialnych i niezależnego od zewnętrznych struktur. W grudniu odbyły się pierwsze wybory w jednostkach UW i domach studenckich. 11 XII zebrał się po raz pierwszy Zarząd Samorządu Studentów (ZSS), złożony z sześciu osób, w tym czterech mężczyzn. Przewodniczącym został Marcin Frybes z Matematyki[736].

We wrześniu 1980 r. zawiązał się także komitet założycielski Niezależnego Związku Studentów, bo takiej nazwy używało początkowo Zrzeszenie (NZS). Wystąpiono o spotkanie z rektorem; Rybicki zwlekał, ale 23 IX przyjął przedstawicieli organizacji w Sali Złotej. Wskutek pertraktacji NZS, choć przecież „nielegalne”, otrzymało lokum w barakach Studium Wojskowego przy al. Żwirki i Wigury, maszynę do pisania i, co chyba najważniejsze, dostęp do uniwersyteckich powielaczy[737]. Trudno byłoby to sobie wyobrazić kilka tygodni wcześniej. Jednak dynamika „rewolucji” polegała na niezwykle szybkiej przemianie wyobrażeń. W NZS przemiana ta była funkcją samego rozrostu organizacji: do 8 X wstąpiło do niej około tysiąca studentów i liczba ta z dnia na dzień wzrastała[738]. O owej przemianie wyobrażeń świadczyć może kolportowany miesiąc później przez Zrzeszenie artykuł, w którym twierdzono:

Poza członkami, postępowym programem i entuzjazmem nie mamy NIC! Nie mamy pieniędzy, papieru, możliwości drukowania, pomieszczeń itd. NZS, który liczy obecnie ponad 1500 członków na UW, nie posiada ani jednego własnego pomieszczenia na Krakowskim Przedmieściu. Nasze punkty informacyjne działają w korytarzach. Nasz bogaty „partner” [SZSP] działa w nieco odmiennych warunkach. I choć wiele mówi o solidarności studenckiej, nie bardzo się kwapi do dzielenia się z nami czymkolwiek. (Choć muszę zaznaczyć tutaj, że istnieją pewne drobne wyjątki. Np. na moim wydziale koledzy z klubu „Pakt”, działającego pod patronatem SZSP, pozwolili nam korzystać ze swojej szafki)[739].

Podział mienia, jakie SZSP dzierżył na mocy ciągłości z organizacjami, które mienie to zawłaszczyły ponad 30 lat wcześniej, należał do spraw najważniejszych. Dyskutowano nad tym na niełatwych spotkaniach przedstawicieli starego i nowego porządku. Oto 7 XI 1980 r. rozmawiali ludzie Samorządu (m.in. Frybes), NZS (Robert Czarnota, Zbigniew Rykowski) i SZSP (m.in. Marian Redwan i Jan Garlicki). Praktycznym problemem, jaki się pojawił, była księgowa obsługa Samorządu. Jego przedstawiciele powoływali się na zapewnienie rektora, że włączy ich finanse do kwestury. SZSP stawiał opór, nie godząc się, aby księgowe na jego etatach prowadziły sprawy Samorządu. Frybes argumentował, że przecież „SZSP część bagażu odpadnie” (tj. rola tej organizacji zostanie zredukowana), czego Redwan nie przyjmował do wiadomości. Kontrowersja ta sprowokowała dyskusję wokół źródeł finansowania SZSP. Mocna pozycja jedynej dotąd oficjalnej organizacji studenckiej wynikała z jej finansowania z budżetu centralnego. Samorząd zaś miał być finansowany z budżetu ministerstwa, ale za pośrednictwem uczelni. Roztrząsanie tych spraw miało znaczenie symboliczne – ukazywało stopień zakorzenienia danej organizacji w świecie akademickim – lecz głównie praktyczne, chodziło bowiem o zakres wpływów i pozycję materialną. Podważano więc stosowność afiliacji spółdzielni studenckiej przy SZSP i sugerowano referendum wewnątrz spółdzielni w sprawie jej usamodzielnienia się. „To jest anarchia” – zareagował Garlicki, na co Rykowski: „To nie jest anarchia. To jest spółdzielczość”. Dalej przedstawiciel NZS wyraził oczekiwanie, że SZSP w jakiś sposób podzieli się środkami, oczekując zarazem „rozliczenia się z działalności finansowej i działalności bojówkarskiej”. Odnosiło się to do niesławnych akcji przeciwko Uniwersytetowi Latającemu. Redwan unikał podejmowania tej sprawy, powtarzając, że jest ona „w tej chwili na szczeblu Komitetu Warszawskiego [PZPR] i tam jest badana”. Czarnota: „Jest więc poza waszym wpływem, tak?”. Redwan: „Nie, materiały są po prostu na etapie KW”. Przedstawiciel SZSP wyjaśniał, że po zbadaniu w wyższych instancjach problem powróci na forum uczelniane związku, na którym nastąpią „moralne” rozliczenia. Sprawa miałaby się więc zamknąć wewnątrz SZSP i ograniczyć tylko do przypadków przemocy wobec słuchaczy kursów, a nie szerszego wymiaru tych akcji, podczas gdy NZS oczekiwał rozliczenia się z tych praktyk wobec społeczności studenckiej. Uchylanie się od tego osłabiało dodatkowo oficjalną legitymizację SZSP, który chciał być wyrazicielem dążeń tej społeczności. Postawieni w trudnej sytuacji przedstawiciele tej organizacji, broniąc zarazem jej majątku i znaczenia politycznego, jak i propagandowej fasady stworzonej w poprzednich latach, starali się przynajmniej nie dopuścić do nadania NZS wyższego statusu, protestując przeciwko jego sądowej rejestracji. Wniosek rejestracyjny leżał od 20 X w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie. SZSP oczekiwał zaś, że rejestracja nastąpi „u ministra” (tj. decyzją ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki), co oznaczałoby równy status prawny obu organizacji, ale i możliwość rozwiązania każdej z nich decyzją administracyjną[740].

Sześć dni po tym spotkaniu oczekiwaniom SZSP stało się zadość, bowiem sąd odrzucił wniosek NZS. Zrzeszenie zwróciło się więc do ministra o natychmiastową rejestrację, a wobec zwłoki ogłosiło 26 XI 1980 r. ograniczony strajk okupacyjny. Na bramie UW zawisły plakaty oraz flagi narodowe. Rektor Samsonowicz zgodził się na zajęcie przez strajkujących Pałacu Kazimierzowskiego i zadeklarował pomoc w aprowizacji. Strajk prowadziło 200 osób i tylko one oraz osoby dopuszczone mogły wchodzić do Pałacu. Pilnowała tego sekcja porządkowa z biało-czerwonymi opaskami. W hallu rozłożono materace i ustawiono stół dla prezydium strajku, w jednej z sal na piętrze zwołano konferencję prasową, na której pojawili się korespondenci mediów zachodnich, ale i radzieckiej agencji TASS. Oprócz informacyjnej i porządkowej, działały sekcje medyczna i aprowizacyjna. Ta ostatnia była w stanie nieźle zaopatrzyć bufet samoobsługowy. „Wędlina, masło i cukier!” – donosił tygodnik „Itd”, wymieniając dobra niełatwo już dostępne w Warszawie. Dla strajkujących grali i śpiewali Jacek Kaczmarski i Przemysław Gintrowski. Przyjechał do nich Michnik. Goszczono delegatów innych uczelni. W hallu unosił się gęsty dym papierosowy. Akcja trwała trzy dni; 28 XI w Pałacu Kazimierzowskim pojawił się minister, odmówił jednak negocjacji bezpośrednio ze strajkującymi. W trudnych rozmowach, prowadzonych w jednej z sal pierwszego piętra, uczestniczyli ich przedstawiciele, rektor, delegaci „Solidarności” i SZSP. Nie przyniosły one rozstrzygnięcia, mimo to NZS ogłosił – odpowiadając na apel „Solidarności” – zawieszenie strajku. Jego uczestnicy odśpiewali hymn[741].

Batalia o rejestrację trwać miała do 17 II 1981 r., przyczyniając się do cementowania organizacji. Jej koła pączkowały na wydziałach. Jesienią 1980 r. wieszano tablice informacyjne, które pokrywały się z ogłoszeniami o spotkaniach i akcjach, takich jak zabiegi o przywrócenie na studia relegowanych czy zbiórka pieniędzy na gdański pomnik Grudnia 1970. Szczególnie duże koła NZS pojawiły się na historii, zarządzaniu, geologii, naukach ekonomicznych, fizyce, romanistyce. Zapraszano na prelekcje i spotkania z dziennikarzami czy działaczami społecznymi. Na dziennikarstwie słuchano z taśm gdańskich rozmów z Sierpnia. Na romanistyce założono klub filmowy. Na matematyce – wypożyczalnię książek, podobnie jak w Instytucie Problemów Społecznych i Resocjalizacji, gdzie zgromadzono wydawnictwa bezdebitowe i specjalistyczne („Jest katalog”). Tamże NZS dzielił pokój z SZSP, co chyba należało do wyjątków. W innych jednostkach Zrzeszenie zabiegało o pomieszczenia[742] . Na początku 1981 r. rektorat zadeklarował, że przestrzeń zagospodarowana dotąd przez SZSP zostanie podzielona pomiędzy organizacje. Wkrótce do Domu Studenta wprowadził się zarząd Samorządu oraz NZS – jego Komisja Uczelniana, agencja prasowa i biblioteka. Zrzeszenie posiadało też pokój w budynku przy ul. Oboźnej, gdzie działała oficyna wydawnicza „SOWa” (drukująca w powielarni UW takie pozycje jak Traktat o gnidach Piotra Wierzbickiego czy utwory zebrane Janusza Szpotańskiego) i prowadziło „kiosk wydawnictw niezależnych” w budynku Prawa.

Stosunki między nowymi organizacjami a SZSP były w dużej mierze warunkowane przez obawę tej drugiej przed utratą wpływów i bazy materialnej. Obrona stanu posiadania utrwalała zarazem wyobrażenie o elicie SZSP jako establishmencie instrumentalnie tylko zainteresowanym życiem studenckim. Wywoływało to niezadowolenie w samej organizacji, podobnie jak oporne rozliczenia z ponurymi praktykami poprzednich lat, zwłaszcza napadami na wykłady TKN. Tego rodzaju napięcia związane były z ewolucją całego, by tak to ująć, obozu władzy na uczelni. Tracił on kontrolę nad instytucjami (rektoratem, Senatem, radami), a także monopol informacyjny i pole do zakulisowych działań, tak charakterystycznych dla realiów poprzednich lat. Odbierała mu je rodząca się autonomia uczelni, nie zapisana w ustawach, lecz zdobywana dzięki samoorganizacji społecznej. Partia, ZNP i SZSP musiały się zmierzyć z problemem legitymizacji swego istnienia – publicznie, w warunkach ostrych dyskusji i rozliczeń. Skutkowało to, na poziomie ogólnopolskim, dramatycznymi naradami i zjazdami, na których zmieniano formuły działania i przywództwo polityczne. Część działaczy ZNP, od lat starająca się nadawać społeczny sens pracom w organizacji uzależnionej od PZPR, doprowadziła w październiku do uchwalenia nowego statutu, nadającego ZNP autonomię. Na plenum SZSP w Uniejowie we wrześniu 1980 r. pojawiła się ostra krytyka władz i poparcie dla protestu robotniczego. Oskarżano kierownictwa o uległość wobec partii. Pojawiły się nawoływania do zmiany formuły organizacji, czyli cofnięcia decyzji z 1973 r. o „zjednoczeniu”[743].

„Nie będzie nowego Marca!”

Przełom 1980 r. oznaczał na uczelniach zamknięcie okresu otwartego wydarzeniami Marca. Tamto doświadczenie żyło przez dekadę życiem podziemnym, kształtując wciąż postawy i utrzymując potencjał rozliczeń, które naraz stały się możliwe do przeprowadzenia. Jak łatwo się domyślić, wywoływało to dwoiste reakcje, w tym znaczny opór beneficjentów dotychczasowego porządku. Tracili oni jednak oparcie instytucjonalne. „Marcowy rektor” ustąpił z funkcji we wrześniu. Opinia części społeczności o nim wybrzmi kilka miesięcy później, gdy walne zebranie „Solidarności” UW ogłosi „ostry sprzeciw” wobec przyznawania mu kolejnych funkcji rządowych. Zostanie opisany jako człowiek, który doprowadził do „rozbicia środowiska akademickiego” i ze „szczególną konsekwencją i brutalnością niszczył istniejące na terenie uczelni pozostałości struktur demokratycznych”[744].

Zadośćuczynienie pokrzywdzonym wówczas pracownikom było jedną z głównych potrzeb społecznych. W październiku 1980 r. powołano komisję Senatu ds. „niewłaściwych decyzji personalnych władz UW podjętych w latach 1968–1980”. Kierował nią Klemens Szaniawski. Komisja potępiła 12 XI decyzje o „marcowym” usunięciu z pracy profesorów, a w następnych tygodniach rozpatrywała dziesiątki spraw z lat następnych. Rozliczenie się z Marcem polegało także na opisaniu i upamiętnieniu. Już jesienią 1980 r. wydrukowano w powielarni UW tysiąc egzemplarzy broszury Andrzeja Friszkego – pierwszej monografii Marca. Długo przygotowywano obchody rocznicowe, którym nadano znaczny rozmach. W lutym 1981 r. uczelniana „Solidarność” odniosła się do zdarzeń określonych jako jeden z „najhaniebniejszych epizodów historii PRL po 1956 roku”, „akcja niszczycielska”, która „restaurowała atmosferę lęku i zagrożenia dobrze znaną z okresu terroru stalinowskiego”[745]. Od 8 do 22 III 1981 r. trwała w Auditorium Maximum sesja rocznicowa, na której głos zabierali m.in. Kazimierz Dejmek, Jacek Kuroń i Adam Michnik, Jan Lityński i Seweryn Blumsztajn, Andrzej Drawicz i Jerzy Jedlicki, Jan Józef Lipski i Jerzy Szacki. Na dziedzińcu odsłonięto tablicę pamiątkową. Wokół tych akcji upamiętnienia występowały zresztą wciąż rozmaite napięcia. Oto „Solidarność” odrzuciła propozycję I sekretarza KU PZPR, aby przedstawiciel partii zabrał głos w czasie uroczystości. Antoni Mączak wspominał z kolei, że większość partyjnych nie miała ochoty brać w niej udziału. Z drugiej strony w samej Komisji Zakładowej „Solidarności” spierano się na temat treści tablicy, składu referentów na sesji, braku konsultacji Komisji z kołami wydziałowymi[746]. Podobne napięcia były zjawiskiem dość oczywistym w atmosferze wolności słowa i manifestowania się podziałów politycznych, jaka nastała na uczelni. W atmosferze tej pojawić się musiały także gorzkie rozliczenia i kłopotliwe samooceny. Dotyczyły one nie tylko polityki władz partyjnych i rektorskich, lecz i postaw środowiska naukowego w latach 70. Publicznie wyrażono diagnozy, które stawiano wcześniej w wąskich gronach, na podziemnych spotkaniach, lub – w formie zawoalowanej – w filmach „moralnego niepokoju”.

„Wśród pracowników nauki szerzy się plagiatowanie prac, nieuctwo i nieróbstwo. Nastąpiła groźna w skutkach dewaluacja stopni i tytułów naukowych, spowodowana masowym ich nadawaniem osobom nie posiadającym kwalifikacji etycznych lub zawodowych” – przemawiał na forum Zgromadzenia Ogólnego PAN były prezes tej instytucji, urodzony jeszcze w XIX w. Janusz Groszkowski[747]. „Jako Uniwersytet nie spełniliśmy swej roli” – mówił Sylwester Zawadzki na posiedzeniu Rady Wydziału Prawa. „Uniwersytet Warszawski stał się uczelnią peryferyjną”. Przełom spowodował oceny własnego środowiska, trudne, bo zmuszające do omawiania słabości i oportunizmu. Prawnicy podzielili się na wspomnianym posiedzeniu na trzy zasadnicze grupy. Pierwsza podkreślała dodatni bilans Wydziału i jego środowiska: oto w latach 70. starało się ono przeciwstawiać tendencjom do zamknięcia, wykazywało otwartość i inspirowało zmiany, co nie było jednak „wykorzystywane przez kierownictwo państwowe”. Druga uznawała, że bilans ten jest w zasadzie bilansem epoki, zaś „nasza Uczelnia dzieliła [...] los całej polskiej inteligencji”. Trzecia wreszcie grupa sprzeciwiała się neutralnym ocenom, przypominając o publicznym poparciu „ze strony wielu prawników” dla zmian w Konstytucji, a także o zatracie „pryncypiów moralno-politycznych i ustrojowych”[748]. Nie rzucano przy tym nazwiskami, a przynajmniej nie zapisano ich w protokole zebrania, jednak niewątpliwie atmosfera rozliczeń, także personalnych, dawała się odczuć. Były to rozliczenia z całą epoką, z samymi sobą, lecz także z „drugimi”.

Na liście osób zwolnionych z pracy w latach 70., która w październiku 1980 r. stała się przedmiotem badań komisji Szaniawskiego, widniało 19 nazwisk. Na przełomie roku 16 osób przywracano na wniosek komisji do pracy[749]. Spraw było więcej. Zgłaszali się ludzie zwolnieni lub nieprzyjęci do pracy z najróżniejszych powodów, w tym zupełnie merytorycznych. Komisja wchodzić musiała w różne środowiskowe zaszłości, zastanawiać się nad trudnościami charakterów i nikłymi osiągnięciami naukowymi. Składano pisma z oskarżeniami o długoletnie zwalczanie w środowisku, opisy wasalnych relacji i układów, z pewnością nie zawsze związanych ze sprawami politycznymi. Ubiegano się także po prostu o zatrudnienie na UW. Komisja zmuszona była oddalać tego rodzaju sprawy, co powodowało rozgoryczenie i wpisywało się w atmosferę konfliktów, właściwą dla 1981 r. Z jednej strony bowiem rok ten został zapamiętany jako okres „normalniejących relacji międzyludzkich” (Joanna Mantel-Niećko)[750]. Z drugiej, poza najbardziej czytelnymi napięciami politycznymi, wzbierały rozmaite animozje. Otwarcie się sfery publicznej oznaczało między innymi wyjście na jaw konfliktów, które duszono przez lata za zamkniętymi drzwiami. Oto na Wydziale Neofilologii wybuchł bardzo ostry spór o nową strukturę władz wydziałowych. Padały publiczne zarzuty wobec dziekana, oskarżanego o bezwarunkową lojalność wobec władz. Dziekan odwoływał się do Rektora, uznając się za publicznie obrażanego. Podobne sytuacje zdarzały się w innych jednostkach, nie bez związku z powrotami na UW osób zwolnionych z powodów politycznych przed 1980 r. Stawały one teraz twarzą w twarz z byłymi kolegami, którzy pomagali w ich usuwaniu z pracy[751].

Dyskusje wokół nowych regulaminów, nowej pozycji studentów na UW, stosunku do wydarzeń zewnętrznych (rady wydziałów zaczęły przecież odnosić się publicznie do zdarzeń o skali ogólnopolskiej, takich jak walka o rejestrację rolniczej „Solidarności” czy kryzys bydgoski w marcu 1981 r.), relacji między uczelnianymi organizacjami PZPR i związków zawodowych – wszystko to wywoływało różnice zdań i często silne emocje. Ich podłożem było w dużej mierze poczucie niepewności i niestabilności sytuacji w kraju.

Atmosfera swobody opinii, uwalniająca od niedawnych kamuflaży, od charakterystycznego cedzenia i schematycznego dobierania słów w publicznym świecie sprzed Sierpnia, działała odurzająco i wywoływała bóle głowy. Nieuchronnym jej składnikiem była zebraniowa logorea oraz powódź oświadczeń, listów, osobistych stanowisk i zbiorowych komunikatów. Tak Jerzy Wocial pisał o kierownictwie uczelnianej „Solidarności” wiosną 1981 r.: „Nie pracuje nam się razem dobrze, jesteśmy rozdrażnieni, często miewamy poczucie, że nie wywiązujemy się z obowiązków w zakresie spraw nam powierzonych. Coraz rzadziej zdarza nam się dojść do wspólnych ustaleń w jakiejkolwiek sprawie”[752]. Skutkiem ogólnego zmęczenia było także wycofywanie się z aktywności w NSZZ i trudności jej Komisji Zakładowej z zebraniem kworum, co paraliżowało decyzje[753]. Te wewnętrzne kłopoty były niewątpliwie pochodną ogólnego pogarszania się warunków życia i napięć w relacjach między zbiorowymi aktorami na scenie uczelnianej i między uczelnią a strukturami państwa. W dużym stopniu podtrzymywało to potencjał mobilizacji w obronie wolności, lecz zarazem „zużywało” uczestników i utrudniało korzystanie na co dzień z tego potencjału.

Jednym z podstawowych dążeń aktywnej części społeczności uniwersyteckiej było przygotowanie formalnych podstaw autonomii, a zwłaszcza usunięcie prawnych pozostałości Marca. Cały 1981 r. upływał pod znakiem sporów wokół ustawy o szkolnictwie wyższym. Oczekiwano kontroli społecznej nad przygotowywanym projektem; sprzeciwiano się zamysłom nowelizacji, żądając zupełnie nowego prawa[754]. Stare zresztą w zasadzie nie funkcjonowało. Ramy instytucjonalne były „rozpychane”, zarówno w działaniu sił społecznych, jak w rozporządzeniach ministerstwa i uczelni. Rektorat prowadził politykę „decentralizacji uprawnień”, oznaczającą przyznawanie jednostkom większej swobody[755]. Należało to do podstawowych oczekiwań społeczności uniwersyteckiej. Samodzielność jednostek pozwalałaby na przygotowywanie programów studiów i panowanie nad polityką kadrową. Doświadczenia poprzednich lat polegały na narzucaniu programów i arbitralnych decyzjach personalnych, a rektorat występował wówczas jako przedłużenie zewnętrznego aparatu władzy. Obecnie mowy nie było o ręcznym sterowaniu przez KW PZPR lub urzędników ministerialnych, oczekiwano jednak – rzecz jasna – gwarancji instytucjonalnych. W wypadku zwolnienia zainteresowany miał być powiadomiony zawczasu i mieć możliwość wglądu w akta[756].

Podobne oczekiwania związane były ze sposobem rekrutacji na studia. Postulaty grup pracowników i studentów UW były zbliżone: odrzucenie „kierowania” rekrutacją, przywiązanie jej do wydziałów i zniesienie punktów preferencyjnych. Już jesienią 1980 r. doprowadzono do likwidacji tzw. puli rektorskiej i przyjmowania „prymusów” bez egzaminu. NZS i Samorząd oczekiwały także liberalizacji zasad studiowania. Studenci powinni mieć wolny wybór części zajęć i egzaminatorów. Zniknąć winna z indeksów pieczątka „Dopuszczony do sesji”, aby można było zdawać egzaminy niezależnie od zaliczeń. Zmianie ulec musi „blok polityczny” (ekonomia, filozofia, PNP), aby przestał służyć indoktrynacji: trzeba co najmniej zmienić podręczniki i zapraszać wykładowców spoza uczelni. Uwolnić też należy studentów od konieczności uczestnictwa w „imprezach masowych”, aby zaliczyć WF – miałyby zostać zastąpione spływami kajakowymi lub rajdami pieszymi[757].

Władze zewnętrzne tygodniami unikały zajęcia stanowiska w większości tych spraw, podobnie jak w sprawie rejestracji NZS. Przełom nastąpił wskutek długotrwałego strajku uczelni łódzkich, z którymi solidaryzowały się inne ośrodki. W porozumieniu z 18 II 1981 r. zawartym między Komisją Międzyresortową pod przewodnictwem ministra nauki a Międzyuczelnianą Komisją Porozumiewawczą deklarowano (mniej lub bardziej wyraźnie) autonomię szkolnictwa wyższego, wybieralność władz uczelnianych, samodzielność programową jednostek, a także m.in. zniesienie zajęć ideologicznych, zakaz działalności SB na uczelniach, zniesienie praktyk robotniczych, likwidację preferencji za pochodzenie społeczne, skrócenie szkolenia wojskowego.

Głosy na temat wartości tego aktu były rozmaite. Jeden z członków NSZZ Wydziału Prawa UW sądził, że należałoby raczej mówić o „nieporozumieniu łódzkim”, dokumencie zawierającym „mętne sformułowania”, a za jedyny sukces strajku uznał rejestrację NZS[758]. Jednak Porozumienie Łódzkie stało się dla uczestników debat o reformie szkolnictwa ważnym punktem odniesienia, często przywoływanym, gdy np. dyskutowano na wydziałach o nowych regulaminach i programach studiów. Objawiały się tam opory wobec uznania nadmiernej autonomii studentów, a Porozumienie bywało podważane – jak się zdaje, z dwóch zasadniczych punktów widzenia. Jeden z nich można nazwać „partyjnym”; najwyższe władze PZPR skrytykowały wszak Porozumienie, m.in. w punkcie odnoszącym się do zniesienia praktyk robotniczych[759]. Drugi nazwać można „konserwatywnym”. Jak się zdaje, część profesury nie mogła się pogodzić z emancypacją studentów, ich uroszczeniami do wyboru terminów zaliczeń i egzaminatorów. Głosy tego rodzaju pojawiały się, zwłaszcza ze strony pracowników starszej daty, np. w czasie obrad Rady Wydziału Prawa. Jeden z profesorów określał Porozumienie jako narzucone kadrze naukowej. Wybór przez studenta egzaminatora, twierdził, spowoduje ogólne obniżenie poziomu[760]. Ten punkt widzenia wyrażało wielu pracowników naukowych, podczas gdy zarówno NZS, jak SZSP oczekiwały znoszenia ograniczeń, przynajmniej dla najlepszych studentów, i przyjęcia formuły egzaminu jako umowy między wykładowcą a studentem (taka formuła przyjęta już została w Instytucie Historycznym). W dyskusjach nad nowym regulaminem studiów, prowadzonych jesienią 1981 r., przeważała opcja na rzecz rozszerzania możliwości studiów indywidualnych oraz uznania całego roku akademickiego za okres zaliczeniowy, co przekreślało sztywny schemat semestru i sesji, utrzymujący się, w złagodzonych formach, od lat stalinizmu[761].

Pluralizm ’81

Życie społeczne „szesnastu miesięcy” mieniło się poglądami i inicjatywami. Wynikało to już z faktu pojawienia się nowych aktorów instytucjonalnych. Na wydziałach UW działały, obok dotychczasowych organizacji, samorządy studenckie, koła „Solidarności” i NZS. Nadały one energię życiu zbiorowemu. Spektakularne były zwłaszcza akcje NZS, które – jak strajk rejestracyjny z listopada 1980 r. – kształtowały wzory postępowania i wzory osobowe oraz decorum publiczne. Były one naznaczone przez etos działalności nielegalnej lat 70., lecz także przez wzory spontanicznie wykreowane przez „Solidarność” i zarazem przez odwołania do tradycji czasów dawniejszych, zwłaszcza międzywojennych. Nawiązania do przeszłości były tu niezwykle ważne. „Studenci historii ostoją tradycji” – głosił transparent trzymany w czasie demonstracji 11 XI 1981 r. przez młodych ludzi w studenckich czapkach[762]. Odwołania do historii i tradycji nie były jednak specyficzne dla tego kierunku studiów. Podkreślano je także w dyskusjach i publikacjach wydziałów ścisłych. Dyskutowano o „białych plamach” dziejów najnowszych. Podkład ideowy tych dyskusji miał charakter na ogół dość konserwatywny. Poszukiwano trwałych wartości, niezafałszowanego patriotyzmu, eksponując barwy narodowe, a nawet orły z koronami. Tendencje te były najwyraźniejsze w NZS, w którym objawiał się wpływ środowisk tradycjonalistycznych i piłsudczykowskich, przywiązujących szczególną wagę do symboliki. Używano przedwojennej nazwy uczelni z imieniem Marszałka. Poruszano też sprawy należące do absolutnego tabu politycznego – w tym mord katyński. Ku historii dawniejszej pchała ogólna delegitymizacja krajobrazu politycznego i gospodarczego teraźniejszości. Ku tej niedawnej pchały potrzeby rozliczeń, zwłaszcza wydarzeń lat 1968 i 1970, lecz także rozliczeń z zafałszowaniami dotyczącymi ewolucji systemu władzy w PRL.

Było to odbiciem zjawisk, dostrzeganych od kilku lat w młodym pokoleniu polskiej inteligencji. W 1981 r. powtórzono ankietę socjologiczną wśród studentów warszawskich, przeprowadzoną niespełna dekadę wcześniej. Pytano między innymi o postaci najwyżej cenione. W 1972 r. odpowiedzi ukazały brak „bohatera naszych czasów” – studenci wskazywali członków rodziny czy swego chłopaka/dziewczynę, także nauczycieli i postaci nieznane publicznie. Wśród znanych na pierwszych miejscach pojawiali się politycy, Edward Gierek (12%) i Willy Brandt (10%). Ogólnie biorąc, studenci w 70% wymieniali ludzi „zwykłych”, a w 30% „sławnych”. W 1981 r. objawiły się zupełnie odwrotne proporcje: 72% wskazań dotyczyło „sławnych”. Na czele znaleźli się Jan Paweł II (49%), Lech Wałęsa (36%) i Wojciech Jaruzelski (12%). O ile w 1972 r. studenci zdawali się cenić postaci, z którymi łączyły ich osobiste relacje i poszukiwać przede wszystkim bezpieczeństwa i życzliwości, to w 1981 r. deklarowali podziw i szacunek dla ludzi mocnych, kreujących rzeczywistość i zdawali się cenić przede wszystkim odwagę[763]. Niewątpliwie przemiana ta nastąpiła pod wpływem otwarcia się sfery publicznej w okresie „Solidarności” i zmagań o wpływy i wartości, jakich młodzi ludzie byli świadkami. Zdaje się zarazem – co by wynikało z przytaczanych wcześniej rezultatów innych badań z lat 70. – że zaistniało także bardziej płynne przejście w postawach, związane zapewne z następstwem pokoleń. Ludzie wyrastający w atmosferze względnej pomyślności materialnej okresu gierkowskiego i zarazem dewaluacji publicznych haseł bywali skłonni do poszukiwania wzorów spoza wszelkiego oficjalnego rejestru. Niektórzy znajdowali je w tradycji rodzinnej (ziemiańskiej, kresowej, powstańczej), inni w ruchach oazowych, w harcerstwie czy w KIK. Kształtowało się środowisko młodej inteligencji, uaktywnione politycznie w okresie rozwoju ruchów opozycyjnych po 1976 r., które nadało pewną dominantę ruchowi studenckiemu czasów „Solidarności”. Znamienne, że nie wytworzył on kultury wielkiego wiecu, tak charakterystycznej zwłaszcza dla „rewolucyjnego” roku 1956, lecz raczej republikański odruch samoorganizacji. Ujawniały się lub rodziły wciąż nowe środowiska. Jak w 1956 r., zaczęło się spontanicznie odtwarzać spektrum polityczne, i to zarówno w postaci wachlarza organizacji, jak wewnętrznych podziałów w partii i „Solidarności”. Ogłoszono odrodzenie się Związku Młodzieży Demokratycznej (afiliowanego przy SD), Związku Młodzieży Wiejskiej, deklarację powstania Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej i katolickiego Polskiego Związku Akademickiego. Pojawiały się mniej i bardziej efemeryczne inicjatywy, jak Stowarzyszenie Feministek, które ogłosiło swe istnienie w grudniu 1980 r., stawiając sobie za cel aktywizację kobiet, zmianę urlopów macierzyńskich na rodzicielskie, zyskanie możliwości indywidualnego toku studiów dla studentek w ciąży czy nadanie statusu prawnego „związkom niezamężnym”[764]. Ożywiły się grupy mniejszości narodowych wśród studentów, m.in. Zrzeszenie Studentów Litewskich czy Białoruskie Zrzeszenie Studentów, wydające periodyk „Apošnija Paviedamlenni BAS”. Krążyły wydawane w uniwersyteckiej powielarni pisma: „Gazeta KU PZPR”, „Informacja Bieżąca Uniwersytetu Warszawskiego” (NSZZ), „Biuletyn Agencji Przekazu Informacji NZS”, organ RU SZSP o znaczącym tytule „Nowsze Drogi” (odwołującym się do najważniejszego periodyku teoretycznego PZPR „Nowe Drogi”), „Głos Wolny Wolność Ubezpieczający”, czyli grube pismo opiniotwórcze wydawane przez Samorząd, wspomniane „Wspólne Rozmowy” czy pisma wydziałowe, jak „Gazeta Reżimowa” rady SZSP Wydziału Prawa i Administracji.

Autoironiczny tytuł tej ostatniej gazetki ukazywał problemy, z jakimi mierzyć się musiały oficjalne organizacje, poszukujące jakiegoś nowego tonu czy nowego imaginarium, mogącego je legitymizować. Poczucie społecznej legitymizacji było, jak się zdaje, zawsze w SZSP niepełne – o kryzysie organizacji mówiono na długo przed Sierpniem. Następnie przyjął on ostrą postać, przypominał implozję ZMP około 1955 r. Pojawiały się żądania rozwiązania SZSP. Zarówno jego establishment, jak „doły” zdawały sobie sprawę z konieczności znalezienia jakiejś nowej formuły, czy to w celu instrumentalnym, czy w dążeniu do rzeczywistej „odnowy”. Miało to także znamiona wewnętrznej walki o wpływy. Sprzyjało zarazem pewnemu usamodzielnieniu się SZSP, który zaczynał akcentować niezadowolenie z polityki władz PRL. W jego oświadczeniach pojawiały się surowe krytyki ich arogancji, używania przemocy, „świadomej dezinformacji”, choć także „nieodpowiedzialności” niektórych ogniw „Solidarności”[765]. Ten właśnie sposób legitymizacji uniwersyteckich organizacji ancien régime’u zdaje się bardzo znamienny. Poszukiwały one roli (czy wizerunku) umiarkowanych pośredników między zewnętrznym aparatem władzy a zrewoltowanymi środowiskami uczelnianymi.

24. „Trudny wybór” – ogłoszenia na Wydziale Prawa i Administracji UW

Przy SZSP afiliowany był wspomniany Ośrodek Pracy Politycznej Sigma, skupiający przede wszystkim młodych socjologów (kierował nim Jacek Raciborski, ur. 1955), wyznających „światopogląd marksistowski” i dążących do odnowy pojęć i metod działania oficjalnych organizacji. Środowisko to miało związek z ruchem uniwersyteckich marksistów, skupionych wokół Chaty Socjologa. Sigma wydawała periodyk „Wspólne Rozmowy”. „W Sierpniu «duch dziejów» przeniósł się do gdańskiej stoczni” – pisano w nim. Przedstawiano „Solidarność” jako autentyczny ruch robotniczy, z którym marksiści winni znaleźć wspólny język, reformując zarazem struktury własnych organizacji. Myśliciele z Sigmy opowiadali się za gospodarką planową, wolny rynek utożsamiając z „anarchią gospodarczą”, przestrzegali przez uzależnieniem ekonomicznym od Zachodu, potępiali imperializm, głosili hasła dyktatury proletariatu, łącząc je jednak z pochwałami demokracji, rozumianej jako „najszersza aktywność polityczna” w sytuacji jawności i swobody opinii. Jej wyrazem miało być wydrukowanie we „Wspólnych Rozmowach” artykułu Janusza Korwin-Mikkego, zawierającego potępienie etatyzmu, trwającego, zdaniem tego autora, od 1926 r., i projekt likwidacji gospodarki państwowej w drodze powszechnego uwłaszczenia[766].

25. Wręczanie legitymacji PZPR w Sali Złotej Pałacu Kazimierzowskiego, 1981 r.

Publicystyka Sigmy odzwierciedlała tendencje rozwijające się w uczelnianej PZPR. Miały one charakter odśrodkowy, z czym wiązało się składanie legitymacji, choć większa fala takich decyzji nastąpi dopiero po ogłoszeniu stanu wojennego – w efekcie organizacja partyjna UW, licząca w czerwcu 1981 r. 1293 członków i kandydatów, w listopadzie 1983 r. liczyć ich będzie 828 (w międzyczasie skreślono na własną prośbę 256 osób)[767]. Jak wspominał Antoni Mączak (który zresztą wystąpił z PZPR już latem 1981 r.), „myśmy byli dalej przekonani, że jeśli wszyscy przyzwoici ludzie wystąpią z uniwersyteckiego PZPR-u, to będzie bardzo niedobrze”[768]. Oznaczało to zarazem, że poszczególne grupy członków definiowały swych własnych „onych” w partii. Zjawisko narastało wraz ze zbliżaniem się nadzwyczajnego zjazdu, który budził nadzieje niektórych środowisk na rozsadzenie dotychczasowych struktur PZPR i zwycięstwo jakiegoś „liberalnego” nurtu. W tym kierunku organizowały się tzw. struktury poziome. Jak opowiadał Mączak, wiosną 1981 r. na plenum organizacji padały głosy, które „mogły były z powodzeniem znaleźć się w protokole zebrania uniwersyteckiej «Solidarności»”, ale dodawał: „Nie czułem się dobrze ani tu, ani tam”[769]. Wydaje się, że ten rodzaj emocji bywa niedoceniany w analizach „karnawału solidarności”.

Wybrane wiosną 1981 r. władze organizacji partyjnej z Andrzejem Kołakowskim na czele, składające się wyłącznie z pracowników niesamodzielnych, więc stosunkowo młode, będą po wprowadzeniu stanu wojennego oskarżane właśnie o powiązania ze „strukturami poziomymi” i „zbijanie kapitału politycznego” na gestach wobec „Solidarności” (w Egzekutywie KU znajdowało się zresztą dwóch jej członków). Organizacja zostanie rozwiązana w lutym 1982 r., a jako materiał ilustrujący jej błędy posłużą oświadczenia uczelnianej PZPR z okresu „szesnastu miesięcy”, pozbawione pryncypializmu i krytykujące propagandę rządową. Były one niewątpliwie tyleż wyrazem poglądów przeważających w Komitecie Uczelnianym, ile trudnej sytuacji uczelnianej PZPR, konfrontującej się z autentycznym życiem samorządowym, w którym jej pozycja była słaba. W Senacie wybranym w 1981 r. tylko 13 spośród 77 senatorów miało legitymację partyjną, co dawało odsetek znacznie niższy od „upartyjnienia” pracowników samodzielnych UW. Wśród 17 dziekanów 4 należało do PZPR, a 7 (Biologii, Chemii, Filozofii i Socjologii, Fizyki, Matematyki, Polonistyki, Psychologii i dyrektorkę IPSiR) identyfikowano z poglądami opozycyjnymi. Większość senatorów studenckich należała do NZS. Wybrany w czerwcu rektor, choć należał do partii, nie był przez nikogo identyfikowany z interesami tej organizacji. Minęły czasy, w których Uniwersytetem zarządzało kolegium rektorskie, kontrolowane przez funkcyjnych PZPR.

Obecność na Uniwersytecie

„Naszą ideą jest przeobrażenie Powiśla w dzielnicę Uniwersytecką, będącą odpowiednikiem Quartier Latin w Paryżu” – głosił naczelny architekt stolicy w grudniu 1980 r. Było to oderwane od rzeczywistości. Nie dlatego, że betonowa siedziba neofilologii i stołówka w prowizorycznym pawilonie nasuwać mogły wszelkie skojarzenia poza tymi z Dzielnicą Łacińską, ale przede wszystkim dlatego, że zakres kryzysu gospodarczego przekraczał wszelkie wyobrażenia. Co prawda sam przełom polityczny na UW wzbudził nadzieje, zawsze towarzyszące zmianom i możliwości nowego podziału środków: podniesiono więc natychmiast sprawy niezałatwione od dekad, w tym budowy nowej siedziby BUW. Zarazem – zgodnie z duchem żądań rozlegających się w całym kraju – pojawiły się oczekiwania, że uczelnia pozyska jakieś obiekty kojarzące się dotąd ze skompromitowanymi instytucjami władzy. Najaktywniejszy w ich formułowaniu był NZS. Jesienią 1980 r. proponował przejęcie przez UW siedziby Centralnej Rady Związków Zawodowych przy ul. Kopernika (dla Wydziału Pedagogiki), a także budynku opuszczonego przez Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej przy ul. Kredytowej (na klub studencki pod patronatem Zrzeszenia)[770]. Starania nie przyniosły rezultatów. Jak zresztą wynikało z raportu przygotowanego wiosną 1981 r., utrzymanie istniejącej substancji przekraczało siły Uniwersytetu. Zespół jego zabytkowych gmachów był w opłakanym stanie. Odpadały tynki, zapadały się tarasy, osuwały mury oporowe[771].

Te szarawe budynki o skrzypiących posadzkach i korytarzach zastawionych starymi szafami i kulawymi krzesłami zyskiwały od jesieni 1980 r. nowy i niezwykły charakter, pokryte setkami ulotek i plakatów. Rywalizowały ze sobą tablice ogłoszeniowe starych i nowych organizacji. Zupełnie jawnie rozprowadzano druki, do niedawna stanowiące powód do policyjnych represji. Ta swoboda, ogarniająca wszelkie warstwy życia uczelni – zaznaczająca się i w przebiegu zajęć, zwłaszcza tzw. ideologicznych, i w programach studiów, które zmieniano (np. na historii) w kierunku większej wolności wyboru zajęć – pozostała ważnym doświadczeniem ówczesnych studentów i pracowników. Jej przejawem było też zniesienie praktyk robotniczych – latem 1981 r. „espeery” po raz pierwszy od 13 lat nie odbyły się.

Wydaje się zarazem, że przetrwaniu pogarszających się warunków życia i niewesołych perspektyw zawodowych bardzo pomagało angażowanie się w proces nazywany oficjalnie „odnową”, a po latach – „karnawałem Solidarności”. Realia bardzo dalekie były jednak od karnawału, zaś większość studentów nie podejmowała aktywności na rzecz zmian. Nawet zresztą masa członkowska NZS objawiała cechy znane z dotychczasowego życia organizacyjnego, w tym zjawisko „martwych dusz”. Oto w lutym 1981 r. na Walne Zebranie organizacji na Wydziale Prawa i Administracji stawiło się 70 spośród domniemanych 300 członków koła, w dodatku wśród obecnych „część należała do SZSP, część była niezrzeszona (zebranie było otwarte)”. Większość członków pozostawiała wszelkie działanie niewielkiej grupce aktywistów[772].

Tymczasem codzienna aktywność rzeszy studenckiej musiała przyjąć formy znane raczej z pierwszej powojennej dekady, gdy obawiano się każdej kolejnej zimy i liczono na „paczki”. W 1981 r. UNRRA niewątpliwie byłaby potrzebna; różne akcje pomocy zagranicznej i dary rozdzielane przez Kościół miały nieporównanie mniejszą skalę. Trudności codziennego zaopatrzenia przypominały uderzająco te z okresu stalinizmu: studenci liczyć musieli na dość cienkie posiłki w zatłoczonych stołówkach, nie mieli na ogół czasu na „wystanie” odpowiednich dóbr. Pojawiło się po niemal 30 latach racjonowanie żywności. Akademiki nie były tak przepełnione, jak w epoce stalinizmu, ale warunki bytowania w nich stały się chyba równie złe.

26. Wydział Prawa i Administracji UW: posiedzenie zarządu organizacji studenckiej

Członkowie komisji, które lustrowały akademiki pod koniec lat 50., nie uwierzyliby, gdyby im przepowiedziano, jaki będzie stan tych przybytków dwie dekady później. Mimo wszystko w tamtej epoce dominowało przekonanie o „postępie”, który miał się, wolniej lub szybciej, zaznaczać w życiu zbiorowym. Rzeczywiście, w międzyczasie Uniwersytet wzbogacił się o nowe obiekty (akademiki przy al. Żwirki i Wigury i ul. Smyczkowej, Hotel Asystencki przy ul. Radomskiej), zaś z danych ogólnych (na 31 III 1981 r.) mogło wynikać, że sytuacja nie jest zła, ponieważ 3476 miejsc zajmowało 2984 studentów. Była to jednak fikcja, gdyż w znacznej ilości pokojów mieszkały małżeństwa studenckie, a liczne pomieszczenia zamknięte były ze względów sanitarnych, z powodu awarii lub remontów. W istocie stan oceniano jako katastrofalny, choć wziąć trzeba pod uwagę, że w 1981 r. język opisu był znacznie ostrzejszy niż w poprzednich dekadach, podbudowany charakterystyczną dla epoki retoryką godnościową.

W państwie, którego siłą przewodnią jest klasa robotnicza, zaś główną zasadą sojusz robotniczo-chłopski, gdzie dąży się do polepszenia warunków życia, niwelowania różnic społecznych, akademiki są rażącym przykładem niesprawiedliwości. Ok. 70% ich mieszkańców stanowią studenci o pochodzeniu chłopskim i robotniczym o maksymalnym dochodzie 3500 zł na jednego członka rodziny. [...] Tym ludziom państwo, miasto stołeczne, Uniwersytet Warszawski nie są w stanie zapewnić godziwych warunków zamieszkania.

27. Studenci III roku Instytutu Nauk Politycznych UW Janusz Frątczak i Andrzej Michalski podczas nauki w akademiku przy ul. Żwirki i Wigury

W akademikach przy ul. Kickiego nie remontowano instalacji od momentu zbudowania, czyli od ćwierćwiecza. Jedna piąta pryszniców nie nadawała się do użytku, połowa okien się nie domykała, dach przeciekał, rozwijał się grzyb. W jakiś sposób obliczono, że w 98% pomieszczeń są pluskwy. We wszystkich kuchniach biegały prusaki. Robactwo dokuczało także studentom akademików przy al. Żwirki i Wigury. Te liczące sobie zaledwie 13 lat budynki nadawały się do generalnego remontu. Bez przerwy psuły się windy i zsypy. Studenci marzli, bo źle działały kaloryfery, a niemal wszystkie okna były uszkodzone. Dogrzewanie powodowało przeciążenie sieci elektrycznej, podobnie jak w DS przy ul. Zamenhofa. Tam także od miesięcy nie było ciepłej wody. Dla podkreślenia trudności życia akademikowego, autorzy raportu dodawali, że „mieszkańcy DS-ów są głównymi pacjentami poradni zdrowia psychicznego i uczestnikami różnych terapii grupowych – co roku notujemy także parę przypadków czasowego umieszczania mieszkańców DS-ów w zamkniętych zakładach psychiatrycznych”[773]. Tak koszmarny opis Domów Studenckich wynikał najpewniej w dużej mierze z możliwości publicznego wyrażenia wieloletnich frustracji, lecz także z poczucia pogrążania się w nieznającym dna kryzysie.

Z lękiem myślano o zimie. Wobec widma braku opału rozważano zamknięcie akademików. Koło Wydziałowe NZS Biologii proponowało zakwaterowanie ich mieszkańców u studentów i pracowników UW. „Solidarność” rozpoczęła akcję organizowania kwater, co było jednym z wyrazów ówczesnych dążeń wspólnotowych, podobnie jak apel NZS do górników o wydobywanie węgla w wolne soboty dla Ogrodu Botanicznego UW. Rząd rozważał natomiast zamknięcie całej uczelni na zimę, przeciwko czemu NZS stanowczo protestowało. Nieogrzewane budynki, znajdujące się już w „katastrofalnym stanie technicznym”, mogłyby się potem nie nadawać do użytku. Ważniejsze były jednak przygotowania do debaty sejmowej nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym: Zrzeszenie obawiało się, że nieobecność pracowników i studentów na uczelni osłabi nacisk na władze[774].

Pojęcie „obecności na uczelni” zyskało po Sierpniu nowy sens. Obecność ta pozostawała, rzecz jasna, zbiorem obowiązków, symbolizowanych przez listy podpisywane na zajęciach. Gmachy uniwersyteckie – zwłaszcza Pałac Kazimierzowski, Dom Studenta, Auditorium Maximum – stały się jednak w znaczeniu mentalnym obiektami wyrażającymi autonomię i samorządność uniwersytecką, nieugruntowaną i zagrożoną, wymagającą aktywnej obrony. Wiązała się z tym zupełnie nowa rola i pozycja społeczna rektora, uosabiającego majestat uczelni już nie tylko przy pomocy purpurowej togi i łańcucha z zielonymi agatami. Wyrażenie „obecność rektora” miało nowe znaczenie. Podobnie – „obecność studentów”, wyrażenie mogące oznaczać teraz masowy udział w życiu publicznym uczelni, a więc w życiu politycznym kraju. Znaczenie tego wyrażenia manifestowało się w czasie wielkiego strajku, do jakiego doszło na UW u progu zimy 1981 r. Była to największa i ostatnia akcja samoorganizacji społecznej na uczelni przed wprowadzeniem stanu wojennego.

Gotowość strajkową ogłosiła „Solidarność” uczelni w październiku, podobnie jak w wielu szkołach wyższych i zakładach pracy – w związku ze sprawą Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Radomiu, której kierownictwo uniemożliwiło demokratyczne wybory rektora. Wokół tej sprawy, traktowanej jako probierz intencji władz, nastąpiła znaczna mobilizacja. Miała ona jednakże swoje granice, jak wynika z frekwencji na nadzwyczajnym zebraniu uczelnianej „Solidarności” 21 X, na którym ogłoszono gotowość strajkową: na 340 delegatów zjawiło się 202, czyli 60% ogółu[775]. Trzy tygodnie później, 12 XI, studenci poszczególnych wydziałów ogłosili strajk na wezwanie samorządu uniwersyteckiego, zaś 19 XI „Solidarność” – ograniczony strajk pracowników („będą odbywać się tylko zajęcia uzgodnione ze strajkującymi studentami”). „Nie można dopuścić do jednej rzeczy – żeby studenci czuli się sami” – mówił Samsonowicz na zebraniu Senatu 20 XI. Senat zwrócił się do pracowników o współdziałanie ze studentami, czyli organizowanie na ich prośbę zajęć i pozostawanie na noc w gmachach. Następnego dnia oceniano, że udział w akcji bierze 2,5 tys. studentów (najmniej, cztery osoby, na muzykologii, najwięcej, 193, na prawie). Była to szósta część studentów uczelni, ilość wystarczająco spektakularna, aby strajk był publicznie widoczny, obrazująca jednak ograniczenia potencjału protestu. Schyłek 1981 r. był okresem wielkiego zmęczenia społecznego, także na uczelni, i obaw przed zaostrzeniem sytuacji w kraju.

„Podchodzą, pytają, dają różne rady, często przez kraty podają paczki, głównie z jedzeniem. [...] Bywa też inaczej – niektórzy mówią do nas podniesionym agresywnym głosem. Słowa nie podlegają wtedy specjalnej selekcji” – relacjonowano sytuację przy zamkniętej bramie głównej. Otwierano ją na cztery godziny dziennie, a straż strajkowa sprawdzać miała przepustki, wystawiane dla członków Uczelnianego Komitetu Strajkowego (ale narzekano na chaos i wnikanie przypadkowych osób). Brama pokryta była plakatami, podobnie jak sąsiednie frontowe gmachy. W oknach Domu Studenta pojawiły się też głośniki. Mieścił się tam sztab strajku, lecz także biura SZSP. Dochodziło do incydentów przy bramie, którą działacze SZSP starali się forsować, aby wejść do swych pokojów; dostawali się także przez okna wprost z ulicy[776].

Strajkujący zajęli gmachy wydziałów mieszczących się na dziedzińcu, śpiąc w korytarzach i na stołach w salach dydaktycznych. Zajęli też budynki przy ul. Stawki czy Hożej. Sercem strajku było Auditorium Maximum, w którym koncentrowało się życie społeczne. Strajkowało tam około 300 osób, przewijało się wielokrotnie więcej. Urządzano tu wystawy fotograficzne i nocne śpiewania. Grano w szachy, Monopoly czy brydża. Przychodzono, aby zatelefonować (przy automatach w urzędzie pocztowym ustawiały się długie kolejki), a wieczorami – na mszę świętą, codziennie o 19.00 w sali D. Światła gaszono późną nocą, rozmowy trwały do piątej nad ranem. W biuletynie strajkowym pisano, że pojawił się emocjonalny związek studentów z miejscem: „Nareszcie A. Max spełnia rolę, do jakiej zostało przeznaczone”[777]. Wydaje się, że strajk rozwinął tego rodzaju związki z innymi budynkami uczelni, które pozostały w pamięci wielu jako przestrzenie strajkowej wspólnoty.

Na większości wydziałów czas upływa stereotypowo. W dzień śpią, w nocy jedzą, warty grają w karty. Wszystko to w przerwach między wykładami. Na Geologii kwitnie hazard: ruletka, poker na wodę, totalizator ligi piłki szmacianki. [...] Uniwersytet strajkuje, a wykładów, spotkań, dyskusji na tematy „poważne” mnóstwo. Od początku strajku ambicją każdego wydziału jest zorganizowanie zajęć zapełniających nadmiar wolnego czasu. Robimy to sami dla siebie, czyli samorządnie i autonomicznie. Efekt: ok. 40 wykładów dziennie na całej uczelni[778].

Toczyło się życie kulturalne. Maja Komorowska recytowała wiersze ks. Twardowskiego. Występował Wojciech Siemion. Artur Sandauer opowiadał o genezie antysemityzmu, Michał Boni – o etyce strajkowej. Wyświetlano filmy – np. Barierę Jerzego Skolimowskiego, czy amerykańskie, pożyczone z ambasady. Na biologii organizowano „slajdowiska” (np. „Ptaki wszystkich stron świata”). Krążyły czasopisma strajkowe – „Głos Myszarni” biologów, „Satyrajk” matematyków czy „Hebda News” historyków.

Posiłki, złożone najczęściej z chleba, dżemu i pasztetu podlaskiego o niezapomnianym smaku, dostarczanych przez „Solidarność” Regionu Mazowsze, przygotowywano – przynajmniej w teorii – wspólnie. W rzeczywistości zajmowały się tym przede wszystkim nasze koleżanki, wykazując przy tym daleko posuniętą wytrwałość i sprawność

wspomina Jarosław Czubaty, uczestnik strajku w Instytucie Historycznym[779]. Dzienne utrzymanie całego strajku kosztowało 40–60 tys. zł. Pokrywano je z kredytu, udzielonego przez „Solidarność” Mazowsza, dotacji z zakładów pracy (Huty Warszawa, MZK czy zakładów w Ursusie) i wpłat z ogniw związkowych. Pół tysiąca bochenków chleba kupowano codziennie przy ul. Lubelskiej, mleczarnie produkowały dla strajkujących po 360 litrów mleka po godzinach, obiady dostarczano z wolskich barów, gotowały też za darmo siostry zakonne przy ul. Sewerynów z darów rolników i z kościoła św. Anny. Kuchnie działały również w poszczególnych budynkach. Na anglistyce smażono placki ziemniaczane i naleśniki z dżemem. Na polonistyce znajdował się wspólny kocioł z zupą.

Wielodniowy strajk przynosił, mimo całego bogactwa form aktywności, zmęczenie. Przebywano na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, w dymie papierosowym i uciążliwych na ogół warunkach sanitarnych. Nie było pryszniców (z wyjątkiem psychologii na Stawkach, gdzie przebywała setka osób), choć ratunkiem mogła być łaźnia Messalka przy Krakowskim Przedmieściu. W zimnym sezonie szerzyły się infekcje i służba medyczna odsyłała studentów do domów. Po 20 dniach strajku metody urozmaicenia codzienności zaczęły się wyczerpywać, zaznaczyły się też trudności z aprowizacją. „Mnożą się coraz głupsze pomysły” – pisano w biuletynie strajkowym 4 XII[780]. Trzy dni później przeprowadzono na UW referendum w sprawie dalszego trwania protestu, w którym przeważyły głosy za jego zawieszeniem (982 do 746), przy czym bardzo różnie głosowano na różnych wydziałach. Stanowczo przeciwko zawieszeniu strajku wystąpiły polonistyka i geologia, stanowczo za – fizyka, matematyka, iberystyka[781]. Były to ostatnie dni „wolności”. Strajk miał jednak swe życie po życiu, przynajmniej w Instytucie Historycznym. W obliczu zawieszenia działalności Samorządu po 13 grudnia, dyrektor IH powierzył funkcję starostów lat właśnie członkom Komitetu Strajkowego lub osobom przez nich wskazanym[782].

Stan wojenny

Szczegółową relację o sytuacji na uczelni po ogłoszeniu stanu wojennego opublikowała przed laty orientalistka Joanna Mantel-Niećko (1933–2009). Wypada tu przede wszystkim odesłać czytelnika do tej bogatej relacji[783]. Spisywana była na bieżąco, z perspektywy dziekan Neofilologii, uczestniczki kluczowych wydarzeń na Uniwersytecie, organizatorki akcji pomocy represjonowanym, osoby identyfikującej się ze „środowiskiem”, jak nazywała opozycyjną wobec władz część elit UW. Odwołując się do tamtego tekstu, warto wskazać kilka zjawisk charakteryzujących ówczesną sytuację uczelni.

Oto zasypany śniegiem, głuchy dziedziniec przy Krakowskim Przedmieściu, na którym 14 XII pojawiają się pracownicy i studenci, jedni zmierzając ku Pałacowi Kazimierzowskiemu, drudzy raczej ku Auditorium Maximum. Rektorat kojarzy się z autonomią instytucjonalną, uosobioną w tym momencie przez Henryka Samsonowicza, którego los jest nieznany; Auditorium Maximum – z podmiotowością społeczności studenckiej. Dziekani gromadzący się w Pałacu przyjmują z ogromną ulgą, jak to opisała Mantel-Niećko, pojawienie się rektora. Ten zapowiada, że „nic w działalności UW nie zmieniamy”, co w danej sytuacji może brzmieć paradoksalnie. Następnie udaje się do Auditorium Maximum, apelując do studentów o rozejście się i porzucenie myśli o strajku, który pchnąłby władze do pacyfikacji uczelni. Apel zostaje wysłuchany, podobnie jak rektorski zakaz wywieszania wszelkich ulotek i ogłoszeń. „Dla nas – pisała Mantel-Niećko – znaczyło to odarcie Uniwersytetu z tej zewnętrznej, barwnej otoczki, w której żyliśmy przez 16 miesięcy, aby nie stała się ona pretekstem do drażnienia władz; idzie bowiem o sprawy znacznie ważniejsze”[784].

Do spraw tych należało przede wszystkim ocalenie wybieralnych władz uczelni, czyli podmiotowości Uniwersytetu, uchronienie przed represjami pracowników i studentów, zatroszczenie się o internowanych i aresztowanych. Tę ostatnią akcję, co znamienne, zainicjowały kobiety – Mantel-Niećko z Marią Stanowską z prawa i Beatą Chmiel z polonistyki. Stworzyły one, dzięki pomocy studentów z zawieszonego samorządu, zrąb „osobówki”, jak nazwano kartotekę represjonowanych służącą akcjom pomocy prawnej i rozwijaną, jak się miało okazać, do końca lat 80.[785] W pierwszych dniach stanu wojennego los internowanych i aresztowanych był przedmiotem najdalej idących obaw, jeśli nie trwogi. Podobne emocje dotyczyły ogólnych intencji władz. Rozeznać się w nich musiał rektor, którego nie pozbawiono stanowiska, lecz uczyniono niejako zakładnikiem sytuacji. Dowiedział się od władz wojskowych, że jest osobiście odpowiedzialny za spokój na uczelni. Spokój ten zresztą zdawał się całkowity: zajęcia ani obrony nie odbywały się, studenci nie mieli wstępu na tereny UW. Mogło to jednak oznaczać ciszę przed burzą, ponieważ kadra naukowa straciła rozeznanie w nastrojach studenckich. Nie wiedziano, co dzieje się w akademikach, obawiano się determinacji strajkowej. Duże znaczenie miały więc spotkania z działaczami NZS i Samorządu, którzy potajemnie wnikali na uczelnię, pośrednicząc w kontaktach środowiskowych, oraz zastępcza forma samorządu w postaci Porozumienia Senatorów Studenckich. Jak się zdaje, zarysowało się wówczas, być może najsilniejsze od pierwszych lat powojennych, poczucie wspólnoty losu, przynajmniej wśród wyraźnej, elitarnej grupy pracowników i studentów. Rysowała się zarazem groźba trwałej polaryzacji postaw wewnątrz społeczności.

Wszelkie organy kolegialne zostały zawieszone, podobnie jak organizacje społeczne i samorząd studencki. Władzę na uczelni sprawował rektor i wojskowy zarząd komisaryczny, złożony z oficerów Studium Wojskowego UW. Zajęcia dydaktyczne nie odbywały się i wciąż odkładano ich wznowienie (które nastąpiło wreszcie 8 II 1982 r.). Obu stronom, tj. uczelni i władzom, zależało na przywróceniu „normalności”, ale odmiennie ją definiowały. W intencjach władz była to raczej „normalizacja”, czyli nadanie życiu zewnętrznego porządku i uruchomienie gospodarki; mieściło się w tym działanie szkół wyższych. Uczelnie były jednak zarazem poważnym zagrożeniem dla „normalizacji”, dlatego przedstawiciele władz terroryzowali swych rozmówców groźbą zamknięcia UW na rok, jeśli ci nie zagwarantują spokojnego wznowienia zajęć. Zamknięcie oznaczałoby między innymi wzięcie dwóch roczników młodych ludzi do wojska (pobór stanowił stale w PRL potencjalną represję wobec niepokornych studentów). Ze strony uczelni warunkiem wznowienia zajęć była zgoda władz na jawne działania na rzecz pozbawionych wolności, zachowanie ciał przedstawicielskich i opracowanych przez nie programów studiów oraz odstąpienie od „weryfikacji” pracowników. Władze nie były najwyraźniej zdecydowane co do sposobu postępowania z uczelnią; to ułatwiło porozumienie i wznowienie zajęć[786].

Trwały starania o kontakt z internowanymi i zabiegi o ich zwalnianie, które przybrały szybko postać poręczeń, składanych przez przedstawicieli UW. Internowano 56 osób, w tym 27 pracowników (6 kobiet), 3 doktorantów i 24 studentów (3 kobiety), w tym jedna osoba (Janusz Onyszkiewicz) przetrzymywana była ponad rok, a dwie niemal rok (Jacek Czaputowicz i Grzegorz Rossa); większość zwalniano około połowy 1982 r.[787]

W obozach internowani wytworzyli własne normy postępowania. Uznano m.in. że równie naganne jak podpisywanie deklaracji lojalności („lojalki”) jest przyjmowanie poręczenia, w którym poręczający deklaruje praworządność postępowania internowanych po zwolnieniu. W środowisku UW w związku z poręczeniami powstały problemy moralne. [...] Dzieliliśmy się na tych, którzy uważali, że poręczenia można i trzeba dawać, ale nie informując o tym zainteresowanego, i na tych, którzy, przeciwnie, uważali, że nie wolno poręczać za człowieka dorosłego bez jego wiedzy i zgody. [...] O ile znane mi są wypadki odmowy przyjęcia poręczenia przez internowanego, którego pytano o zgodę, o tyle nic mi nie wiadomo o pretensjach zwolnionych za poręczeniem udzielonym bez zgody internowanego [...]

– pisała Mantel-Niećko[788].

Intencje władz pozostawały niejasne, trwał bowiem rodzaj kontredansa: to pozwalano na odwiedzanie internowanych, to uniemożliwiano je; zapowiadano „weryfikację”, ale jej nie rozpoczynano; pracownicy UW dowiadywali się (z ust ministerialnego urzędnika), że uczelnia stanowi „gniazdo opozycji i kontrrewolucji”, ale władze nie rozprawiały się wciąż z tym „gniazdem”[789]. Niektórzy widzieli w tym element scenariusza dezorientacji i osłabiania środowiska naukowego, inni sądzili, że wewnątrz obozu władzy brak zgodności poglądów. Przedłużała się atmosfera niepokojącego zawieszenia.

Ponieważ uczelniany komitet partyjny nie chciał przyjąć roli współuczestnika akcji represyjnej (I sekretarz Kołakowski mówił w grudniu, że „celem działania Komitetu jest niedopuszczenie, by różnice poglądów zamieniły się w odwet [...]”), rozpoczęto przesłuchania jego członków przed specjalnym zespołem Komitetu Dzielnicowego Śródmieście PZPR. Nie były one zbyt owocne, ponieważ owi członkowie odnosili się do swej działalności „z elementami euforii i bez cienia krytycyzmu”. Nie chcieli dokonać pryncypialnej partyjnej samooceny[790]. Opinia zespołu przesądziła o rozwiązaniu organizacji uniwersyteckiej 18 II 1982 r. Na powstanie nowej czekano wiele tygodni. Wreszcie 14 VI wybrano 25-osobowy Komitet Uczelniany i jego Egzekutywę złożoną z siedmiu mężczyzn. Na czele KU stanął weteran działalności partyjnej Andrzej Jezierski, który tę samą funkcję pełnił w marcu 1968 r. Mógł tylko uosabiać wizję powtórzenia się tamtego scenariusza. Nowy Komitet został, jak odnotowały władze partyjne, przyjęty przez środowiska uczelniane z największą niechęcią. Podobnie jak kilka tygodni wcześniej – nowy rektor[791].

Samsonowicza i zespół prorektorski odwołano 8 IV, naznaczając na rektora Kazimierza Albina Dobrowolskiego. Oburzenie na przyjęcie przezeń funkcji wyrażało się początkowo w nazywaniu go „nominatem”. Stopniowo udało mu się pozyskać jeśli nie przychylność, to neutralność środowiska dzięki (jak to formułowano w analizach partyjnych) polityce „porozumienia z każdym, kto nie jest wrogiem socjalizmu” lub po prostu wrażeniu rzeczywistej dobrej woli Dobrowolskiego (nie wystarczy mu to skądinąd do demokratycznego już wyboru na rektora w 1984 r.). Tygodnie po odwołaniu Samsonowicza znaczone były otwartymi protestami (złożyła je na piśmie większość dziekanów i rad wydziałów, Senat i część studentów) oraz „milczącymi strajkami” – pracownicy i studenci o godz. 12.00 przerywali zajęcia na kwadrans i wychodzili na korytarze. Te akcje nie ściągnęły zresztą na społeczność żadnych represji[792].

W ramach kontredansa władze doprowadziły do uchwalenia przez Sejm 4 V 1982 r. ustawy o szkolnictwie wyższym, której zrąb powstał przed 13 XII i która przywracała wolności akademickie (nie tylko te odebrane w 1968 r., ale i w 1947 r.), stanowiąc ewenement w bloku socjalistycznym. Szkoły wyższe definiowała jako samorządne społeczności, wybierające sobie władze, kształtujące samodzielnie swe struktury i programy nauczania. Dawała prawo organizacji samorządu studenckiego jako wybieralnej reprezentacji ogółu, mającej przedstawicieli w organach kolegialnych z prawem równego głosu. Określała sądzenie członków społeczności przez niezawisłe sądy koleżeńskie i samorządowe. Ustanawiała wolność zakładania organizacji studenckich i kół, zwoływania na uczelniach zgromadzeń i manifestacji – za powiadomieniem rektora, który mógł rozwiązać zgromadzenia w wypadku sprzeczności z prawem, ale nie mógł zakazać ich zwołania[793].

Choć ministrowi przyznano w ustawie prawo veta wobec wyboru rektorów, była ona tak liberalna, że w istocie trudna do pogodzenia z praktykami autorytarnego reżimu. Obowiązywała zresztą w zakresie zredukowanym przepisami stanu wojennego, a po jego zniesieniu – ustawą o tzw. szczególnych regulacjach, obowiązującą w latach 1983–1985, która bardzo wzmacniała rolę ministra (mógł zawieszać organy kolegialne uczelni, odwoływać rektorów i dziekanów, powoływać własnych, zawieszać pracowników na czas nieokreślony i zmieniać ich umowy o pracę, a także relegować studentów). Niezależnie od tego, rozporządzenia ministerialne zawężały często wolności zapisane w ustawie, co prowadziło do napięć, zwłaszcza między samorządem a ministerstwem. Wreszcie – ogłoszeniu ustawy towarzyszyły posunięcia zupełnie sprzeczne z jej duchem, jak żądanie przeglądu kadry dydaktycznej pod kątem politycznym. Część dziekanów na piśmie odmówiła żądanych opinii o pracownikach, część jednostek sporządziła je, nadając im wszakże raczej merytoryczny charakter. Nikt nie został zwolniony[794].

Ustawa dała jednak prawne ramy autonomii i miała duże znaczenie psychologiczne. Opozycja na uczelni szukać zaczęła legalnych metod działania, co skądinąd nie było sprzeczne z oczekiwaniami części przynajmniej aparatu władzy. Dlatego właśnie powołaną 10 V przez Senat specjalną komisję, mającą zajmować się sprawami internowanych i aresztowanych, część środowisk uczelnianych, zwłaszcza studenckich, odebrała jako krok w stronę „kolaboracji”. W najmniejszym stopniu nie było to intencją wnioskującej o powołanie komisji Hanny Świdy-Ziemby. Na czele komisji stanęła Jadwiga Puzynina, a Świda-Ziemba i Mantel-Niećko weszły w jej skład. Trzy dni później wszystkie trzy zostały internowane, co było reakcją władz na manifestację 13 V w miesięcznicę wprowadzenia stanu wojennego, ale zostało też odczytane jako prowokacja sterowana przez Komitet Warszawski, wrogi wobec Uniwersytetu. Nieczytelność stanowiła cechę charakterystyczną rozgrywek między uczelnią a reżimem. Czytelna była jednak reakcja UW, czyli uchwała Senatu i osobiste poręczenie rektora. Po paru dniach internowane zwolniono i wróciły na swe funkcje[795].

Bardziej dramatyczny przebieg miał następny wielki konflikt. W drugą rocznicę rejestracji „Solidarności” zebrała się na dziedzińcu uniwersyteckim manifestacja licząca około tysiąca osób.

Represją za manifestację miało być zwolnienie dwóch pracowników administracji, którzy – jak to zaznaczono – zostali zauważeni wśród tłumu: urzędnika archiwum Mieczysława Holzera, który wystąpił z PZPR po usunięciu rektora Samsonowicza, oraz pracownika fizycznego Macieja Jankowskiego, członka Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” i przedstawiciela pracowników fizycznych UW w Senacie. Ostatecznie udzielono im nagany[796].

Sprawa miała jednak znacznie szersze konsekwencje. Ponieważ tego dnia część zajęć nie odbywała się zgodnie z normalnym trybem, władze oskarżyły kierownictwa wydziałów Psychologii i Socjologii o złamanie prawa; pierwszy z tych wydziałów został nawet przejściowo zawieszony, a dziekan zmuszony do złożenia funkcji. Mantel-Niećko opisuje tę sprawę jako moment załamania się solidarnej dotąd postawy grona dziekańskiego, które nie zdobyło się na jednoznaczne stanowisko. W grę wchodziło tu, jak się zdaje, poczucie daremności działań, które groziły przekreśleniem „normalizacji”, uznawanej już – zwłaszcza po wprowadzeniu nowej ustawy o szkolnictwie wyższym – za rzeczywistą wartość. Niewątpliwie tego rodzaju rozumowania obawiała się część opozycyjnych elit. Zarazem obraz zajść w Warszawie 10 i 11 XI oraz milicyjne polowanie na studentów (zwłaszcza z UW) na ulicach, połączone z aktami brutalności, zdawał się podtrzymywać ostry podział polityczny. W propagandzie telewizyjnej Uniwersytet przedstawiony został jako rozsadnik anarchii. Kilkadziesiąt osób zatrzymano, niektóre pobito i ostrzyżono[797].

„Uczelnie są nasze”

Sytuacja Uniwersytetu zdawała się paradoksalna. Z jednej strony był „gniazdem opozycji”, narażonym na wrogie działania aparatu władzy. Obawa przed prowokacjami ze strony aparatu była składową atmosfery. Działania te w istocie występowały, lecz żadne z nich nie doprowadziło do skutków, jakich się obawiano, przede wszystkim „weryfikacji”, masowych zwolnień, reorganizacji uczelni. Z drugiej strony Uniwersytet objęty był od maja 1982 r. przepisami, które nadawały całej sferze szkolnictwa wyższego charakter enklawy. Była to, nawet w reżimie stanu wojennego, poważna podstawa dla samoorganizacji, której wyrazem stał się przyjęty przez Senat w grudniu 1982 r. statut UW, przygotowany w duchu autonomii. Do życia wrócił samorząd studencki, choć w okrojonej postaci, jako Uczelniane Przedstawicielstwo Studentów (UPS). Reprezentanci studentów stanowili 15–20% kolegialnych władz uczelni, uczestnicząc w kształtowaniu polityki UW i podziale środków. Rozmowy z rektoratem były upubliczniane, działał sąd koleżeński i rada kół naukowych z wybieranym zarządem. Autonomia studentów była faktem instytucjonalnym. Była też, co nie mniej ważne, zjawiskiem mentalnym: zarząd UPS nie wahał się wydawać ostrych oświadczeń przeciw represjom wobec studentów i interweniować w sprawach aresztowanych. Nie istniały jednak inne organizacje społeczne, których funkcjonowanie byłoby naturalną obudową uczelnianej autonomii.

„Solidarność” została zdelegalizowana, zaś w ramach zasady „jeden związek w jednym zakładzie pracy” władze przeprowadziły utworzenie na UW wiosną 1983 r. nowego ZNP, który nie stanowił kontynuacji tego sprzed 13 XII. Do tego „neozwiązku” należało około 900 osób, lecz niemal połowę z nich stanowili emeryci. Nie istniało NZS, które zostało zdelegalizowane, zaś jego działacze zdecydowali się w pierwszej fazie stanu wojennego na wtopienie się w struktury podziemnej „Solidarności”. Na powierzchni pozostał SZSP, próbujący legitymizować swą działalność poprzez „schodzenie do korzeni”, czyli do pierwszego powojennego okresu, który stawał się w propagandzie rodzajem mitycznego dobrego początku Polski Ludowej. Oto wiosną 1982 r. afiliowano przy uniwersyteckim SZSP twór o nazwie Ruch Socjalistycznej Młodzieży Akademickiej „Życie”, nawiązujący do tuż powojennej organizacji o podobnej nazwie[798]. Nie wydaje się, aby odegrał on jakąkolwiek rolę. Jesienią tegoż roku na krajowym kongresie dokonano „odnowy” SZSP, wracając do dawnej nazwy – Związek Studentów Polskich. Nie okazało się to fortunne, ponieważ skrót ZSP zaczął być wymawiany przez niechętnych jako „zsyp”, co chyba nie zdarzało się przed 1973 r. (z racji odmiennego postrzegania ówczesnego ZSP, ale i mniejszego rozpowszechnienia zsypów w domach mieszkalnych). W latach osiemdziesiątych skojarzenie miało fatalną wymowę, także z powodu ogólnej sytuacji sanitarnej. Nowy ZSP deklarował tymczasem zwrot ku troskom codzienności i dystansowanie się od polityki. Był jednak nikłym cieniem dawnej organizacji: skupiał w skali kraju 10% studentów, na UW w 1983 r. około 700 osób[799]. Rolę organizacji ideologicznej odgrywać miał natomiast nowo powstały Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej (ZSMP). Czymże był jednak ten związek w porównaniu z ZMP, którego tradycję miał dziedziczyć? Na UW należało do niego w 1983 r. około 50 studentów, mniej niż do ZMW „Wici” (70). Obie te organizacje były zresztą mało widoczne na innych uczelniach, rozwijały się raczej w szkołach i poza dużymi miastami[800]. Jako „całkowicie niewidoczną” oceniano w dokumentach partyjnych działalność ZHP. Odnotujmy również, że koło SD na UW liczyło w 1984 r. około stu osób, a ZSL połowę mniej.

Znoszenie rygorów „wojennych” oznaczało wzrost znaczenia struktur cywilnych, w tym partii, której odbudowa w środowisku akademickim zdawała się niełatwa. Komitet Centralny oceniał, że uniwersytecką PZPR cechuje „zanik gotowości do działania” i bierność większości członków. W czerwcu 1983 r. do PZPR należało w skali kraju zaledwie 903 studentów (członków i kandydatów), ponad połowa w Warszawie (474), z tego 141 na UW. Większość partyjnych studentów zapisana była na IV-V rok studiów (od 1980 r. do partii wstąpiło na UW tylko szesnaścioro). Cała organizacja na UW liczyła jesienią 1983 r. 828 osób, co stanowiło 4,7% społeczności (i zaznaczał się spadek, bo wiosną roku następnego podawano 776 członków). Bardzo znamienny był poziom upartyjnienia[801] poszczególnych grup: najwyższy wśród profesury (37,8%), a najniższy wśród studentów (1,1%), poprzez docentów (24,1%), starszych wykładowców i wykładowców (23,3%), adiunktów (21%), starszych asystentów i asystentów (16,1%), doktorantów (12,7%), lektorów, nauczycieli przedmiotów i bibliotekarzy dyplomowanych (11,9%), stażystów (9,6%), pracowników niebędących nauczycielami akademickimi (5,3%). Przynależność do PZPR układała się więc przede wszystkim wedle hierarchii wieku, stopnia naukowego i funkcji, a siła organizacji opierała się raczej na pozycjach w strukturach władzy uczelnianej niż żywotności aktywu. Zresztą 45% członków zalegało ze składkami. Warto jednak podkreślić, że ponad jedna trzecia profesorów posiadała wciąż legitymacje PZPR, choć instancje zwierzchnie narzekały, że wielu cenionych naukowców odmawia kandydowania do władz POP. Na uczelni istniało 26 POP, w niektórych egzekutywach byli pojedynczy studenci, na czele przeważnie mężczyźni (proporcja 21:5), zawsze naukowcy (choć tylko POP Historii kierował profesor). Ponadto partia pokładała pewne nadzieje w niektórych radach naukowych (Dziennikarstwa i Nauk Politycznych, Rusycystyki, Pedagogiki, Prawa i Geografii)[802].

Aktorami na uniwersyteckiej scenie były więc z jednej strony zdominowane przez środowisko organy kolegialne oraz samorząd studencki, wyrażające autonomię uczelnianą, a z drugiej strony bardzo nadwyrężone, lecz silne wciąż siłą władzy centralnej organizacje oficjalne. Relacje między tymi aktorami, a także pobudki ich działań nie były, oczywiście, tak proste i jednoznaczne, jak by z tego podziału wynikało. Obecność trzeciego aktora uwyraźniała się stopniowo: było to podziemie. W 1982 r. miało ono jedną nazwę – „Solidarność” – i jeden symbol, opornik, za którego noszenie studenci i pracownicy trafiali na komisariaty. W 1983 r. sytuacja wydawała się bardziej złożona, gdyż zwiększyła się rozmaitość form działania umownego podziemia, w tym półjawnych. Odtwarzać się zaczęły struktury NZS. Ważnym impulsem były spontaniczne akcje, jakie nastąpiły po śmierci Grzegorza Przemyka (plakatowe, zbiorowego milczenia itp.), a zwłaszcza manifestacyjny pogrzeb licealisty 14 V 1983 r. Była to okazja do „policzenia się” młodzieży studenckiej. Na Wydziale Prawa pojawiło się Stowarzyszenie Bratniej Pomocy „Bratniak”, które jesienią 1982 r. starano się zalegalizować w rektoracie, uzyskując nawet wstępną zgodę[803]. Byłby to też swego rodzaju ruch zstępowania do korzeni życia akademickiego. Ostatecznie Bratniak zaistniał w postaci jednego z klubów turystycznych PTTK, o czym dalej. Wedle władz podziemie kontrolowało autonomiczne organizacje uczelniane, zwłaszcza samorząd, co miało się stać jedną z głównych przesłanek rewizji ustawy o szkolnictwie wyższym.

O kołach naukowych na UW powiadano z ubolewaniem w materiale KC PZPR, że nie wykazują poważniejszych oznak życia[804]. Oznaki życia stawały się jednak problemem politycznym, gdy przejawiało je międzywydziałowe koło „Wiedza”, zarejestrowane latem 1983 r. Samo istnienie kół międzywydziałowych było z punktu widzenia władz zjawiskiem niepożądanym, wspierały one bowiem poziome porozumienia studentów i sądzono, że mogą być nośnikiem wpływów opozycji. Starano się więc doprowadzić do zmian prawnych, które by zamykały koła w granicach wydziałów, co też nastąpiło wraz z wprowadzeniem nowej ustawy w 1985 r. Koło „Wiedza”, skupiające studentów Prawa, Dziennikarstwa i Nauk Politycznych, Filozofii i Historii, opisywane było przez tajną policję jako potencjalna kontynuacja TKN, z powodów personalnych (z kołem związane były rzeczywiście osoby aktywne dawniej w KOR i na Latającym Uniwersytecie, jak Jacek Czaputowicz, Krystyna Kersten, Tadeusz Kowalik, Jan Strzelecki) oraz merytorycznych. „Wiedza” organizowała bowiem seminaria, na które – wedle SB – przychodziło po 50–100 osób i na których rozwijano „negatywne treści polityczne” (rozważania o współpracy PPR z Gestapo w czasie okupacji czy o fałszowaniu wyborów 1947 r.) W gablocie Koła na „ścianie płaczu” umieszczano zaś

materiały tak agresywne, jak w najlepszych czasach „Solidarności”. Atakuje się w nich już nie tylko władzę, ale też zamieszczono pod pozorem „aforyzmy Gogola o Rosjanach”, wybór wypowiedzi jednoznacznie obelżywych pod adresem narodu rosyjskiego w ogóle. [...] Inne materiały są w takim samym duchu, ośmieszenie PZPR itd. Podobne ogłoszenia „Wiedzy” spotkać można w gablotach na poszczególnych wydziałach[805].

Od dawna już nie obowiązywała niepisana umowa z okresu stanu wojennego, aby nie prowokować władz plakatami czy ulotkami. Przed tablicą samorządu studenckiego na dziedzińcu „gromadziły się tłumy”, gdy wiosną 1983 r. wywieszono tam informacje o bulwersującej sprawie usunięcia ze studiów Macieja Kuronia[806]. Dawna tablica „Solidarności” w hallu Biblioteki UW była wciąż miejscem rozpoznawalnym, służącym jako pole symbolicznej komunikacji, zwłaszcza po zamordowaniu ks. Popiełuszki jesienią 1984 r., gdy pokrywała się kwiatami i rozmaitymi maszynopisami. Stale pojawiały się ogłoszenia podziemnego NZS. „Rozklejanie ulotek – wspomina Tomasz Ziemiński – odbywało się głównie na terenie uczelni i akademikach. Najlepszą do tego porą była 7.00 rano, gdy sprzątaczki zaczynały sprzątać od najwyższego piętra. Wtedy należało porozklejać ulotki na tych posprzątanych już piętrach”[807]. Służba Bezpieczeństwa donosiła periodycznie o takich ulotkach, które obrazować miały m.in. „ofensywę wojujących kół klerykalnych”, gdy zapraszano na spotkania z duchownymi czy też na wykład Macieja Giertycha „na temat kto jest wrogiem narodu polskiego”[808]. Łatwo się zorientować, że odcienie ideowe tych spotkań były bardzo różne, choć policja umieszczała je w jednym zbiorze.

Pełna wolność wypowiedzi panowała wciąż w miejscach ustępnych, w których mazano na ścianach najrozmaitsze przekazy, także takie, jakich nie kolportowano na ulotkach (i jakie w epoce przedinternetowej trudno było przekazać w inny sposób). Napisy w toaletach uniwersyteckich (głównie w BUW) analizował w latach 80. Wojciech Marchlewski. Zwracał uwagę na przewagę ilościową napisów politycznych nad erotycznymi, co miało być cechą szczególną epoki, a także na stałe występowanie inskrypcji antysemickich, związanych z politycznymi. W kolekcji Marchlewskiego z lat 1982–1984 znalazło się wiele haseł pro- i antysolidarnościowych (od „Niech żyje Solidarność Amen!” po „Faszyści z Solidarności”), także takie odnoszące się do istotnych postaci życia publicznego („Jaruzelski to ślepy okularnik kobra jadowita”, „Kto uważa że Urban to huj niech postawi krzyżyk swój +++++++++”) i wymierzone przeciw milicji („MOrdercy pod sąd”). Osobną kategorię tworzyły hasła antyradzieckie i nacjonalistyczne w rodzaju „Niepomścić Katyń to nie być Polakiem”. Inskrypcje toaletowe odzwierciedlały językową subkulturę, z rubasznym humorem i rymem, który sprawiał, że krążyły w różnych wersjach niekiedy przez dziesiątki lat, odpowiadając potrzebom poszczególnych grup (młodych mężczyzn, którzy pisali „Lepiej hujem ścinać sosnę niż do wojska iść na wiosnę”) i aktualizując się, jak wierszyk „Na Breżniewa czarną trumnę, / Piłsudskiego czoło dumne, / Na co zechcesz srać na świecie, / Lecz nie na deskę w klozecie”, odmiana inskrypcji spotykanej już w latach stalinizmu[809]. W toaletach UW można było także spotkać napisy w rodzaju „Rakowski – żydowski faszysta”, „Kuroń to sługa międzynarodowego syjonizmu”, „Bij Żyda” (dopisano „Siwaka i Kociołka”)[810]. Jak się zdaje, objawiało się tu znacznie szersze spektrum poglądów niż te dopuszczane po obu stronach barykady, ale też samo istnienie barykady mogło zostać poddane w wątpliwość. Istniała bowiem ogromna grupa takich, którzy nie chcieli zwracać na nią uwagi, interesując się „deską”, czyli znośnym życiem codziennym.

Socjolog Wiesław Wiśniewski oceniał, że w tym okresie przeważająca większość studentów warszawskich odnosiła się obojętnie do polityki. Za zaangażowaną uznawał jedną piątą, przy czym dzielić się ona miała na dwie porównywalne grupy (po 10% ogółu): opozycyjną, którą oceniał jako aktywną, ambitną i rozwiniętą intelektualnie, oraz prorządową, o niewielkim prestiżu, działającą rutynowo w organizacjach[811]. Podział ten zdaje się bardzo schematyczny, zarazem chyba oddając pewne rysy sytuacji. Ogromna większość masy studenckiej, zupełnie bierna w sferze publicznej, nie pozostawiła wyraźnego śladu w narracjach o epoce. Znajdowała się w szarym polu niewiadomego. Wydaje się, że potencjał mobilizacyjny grupy „opozycyjnej” był większy niż „prorządowej”, ponieważ miała ona bardziej wyrazistych i przekonanych liderów, a także poczucie słuszności, jakiego zapewne brakowało większości członków „organizacji”. Jednak także grupa „opozycyjna” nie mogła być pewna zakresu mobilizacji w razie poważniejszych konfliktów.

W pochodzie pierwszomajowym 1983 r. w dużych ośrodkach akademickich wzięło udział 10–20% pracowników uczelni, w skali całego kraju 10 tys. studentów; w Warszawie – tylko 459 (jak to obliczono?). Nieporównanie tłumniejsze były kontrmanifestacje[812]. W dokumentach policyjnych i partyjnych przedstawiano uczelnianą opozycję jako bardzo aktywną i zdolną do skutecznej mobilizacji, co wynikało jednak chyba tyleż z obserwacji, ile przeświadczeń autorów tych dokumentów lub prób instrumentalizacji doniesień. Pisano, że organy kolegialne UW nie są skłonne do karania pracowników angażujących się „działania kontestacyjne”, że kampania wyborów uzupełniających do Senatu (przełom 1983 i 1984 r.) odbywała się „na różnych tajnych i półtajnych spotkaniach”, a wybrani zostali zdeklarowani opozycjoniści. Wśród 112 senatorów zasiadło 60 byłych członków „Solidarności” i tylko 17 członków PZPR, zaś w kolegium elektorskim znalazła się niemal cała „uniwersytecka ekstrema”, a elektorat studencki zdominowany został przez NZS i Bratniaka[813].

Władze PZPR wyróżniały kilka zasadniczych orientacji w opornym środowisku uniwersyteckim: 1) „skrajną opozycję”, niezbyt liczną, lecz wpływową; 2) „grupy zdezorientowane”, obawiające się „anarchizacji życia uniwersyteckiego”, ale niemające zaufania do władz; 3) środowiska bez określonego programu politycznego, lecz przywiązane do etosu inteligenckiego, skłonne zatem „dawać posłuch awanturnikom politycznym”; 4) „zwolenników status quo”, kwestionujących zarówno działania władz, jak opozycji; 5) zwolenników „tzw. uniwersyteckich metod działania”, uznających interes UW za nadrzędny, domagających się uwolnienia uczelni spod wpływów politycznych, chcących oceniać jej działanie wyłącznie wedle kryteriów moralnych i naukowych[814]. Oparcie na uczelni stanowiła głównie organizacja partyjna, co do której zdolności mobilizacyjnych władze nie miały złudzeń. Strona przeciwna podkreślała natomiast siłę aparatu władzy. Wedle opinii formułowanych w podziemiu, środowiska uniwersyteckie dzieliły się w 1983 r. na 1) „ludzi władzy”, 2) „ludzi bez twarzy”, czyli konformistów, którzy przeszli długotrwały trening przystosowania i 3) konsekwentnie opornych. Ta trzecia grupa miała przyjmować trzy zasadnicze postawy: 1) totalną odmowę współpracy z reżimem; 2) przybranie „barw ochronnych” i działanie poza sferą publiczną uczelni i 3) starania o realizację pewnych wartości w toku normalnej pracy. Wedle tej samej analizy skuteczność opozycyjnej działalności uzależniona była od wytworzenia odpowiedniego klimatu na uczelni „przez ludzi mających znaczenie opiniotwórcze”, a także od starań o pozyskanie „części konformistów, a także niektórych przedstawicieli reżimu”. Totalna odmowa nie wpływa bowiem na politykę władz, które zawsze zdolne są znaleźć wystarczające zaplecze[815]. Dodajmy, że Mantel-Niećko uznawała za ważny element tego zaplecza administrację centralną UW, kontrolowaną przez partię i współdziałającą w różnych represyjnych posunięciach, w rodzaju próby usunięcia z pracy działacza podziemnej „Solidarności”[816].

Jako próbę sił postrzegano zbliżające się wybory rektora UW, dokonywane przez kolegia elektorskie. Służba Bezpieczeństwa spodziewała się „trudności z wyborem właściwych kandydatów” na 18 uczelniach, w tym na UW. Przewidywano, że największe szanse na wybór ma Klemens Szaniawski, już w 1980 r. proponowany na funkcję rektorską przez część młodzieży akademickiej. Z dossier SB wynikało, że jego długoletnia działalność była „antypaństwowa i antykomunistyczna”[817]. Jak wynikało z rozpoznań policyjnych, elity UW spodziewały się unieważnienia wyborów przez władze, skłonne były jednak bronić swej decyzji jako wyrazu autonomii, do której miały „bardzo subiektywne i wręcz emocjonalne podejście”. Zarazem odnotowano wśród dawnych działaczy „Solidarności” pogląd, wedle którego rektorem powinien być jeden z „bezpartyjnych ugodowców”, a prorektorami członkowie PZPR o „minimalnym stopniu działania w sferze organizacyjnej uczelni”[818]. Byłaby to polityka asekuracyjna. Wybrano jednak Szaniawskiego, który otrzymał 7 V 1984 r. 204 głosy, gdy urzędujący rektor Dobrowolski 66 (obu skreśliło 6 osób). Władze uznały to za „prowokację polityczną”, minister unieważnił wybór. Komitet Uczelniany PZPR uznał to za „uzasadnione i niezbędne”, ogłaszając, że Szaniawski nie spełniał „wymagań stawianych rektorowi socjalistycznej uczelni”, i krytykując brak odpowiedzialności części kolegów z UW. Podobne stanowisko ogłosił uniwersytecki ZNP[819].

Wedle władz partyjnych Uniwersytet znalazł się w „krytycznym punkcie”. Wiosną 1984 r. w gmachu KC rozważano nawet „reorganizację” UW, czyli jego podział na uczelnię humanistyczną oraz matematyczno-przyrodniczą, co by umożliwiło rozwiązania wszystkich umów o pracę. Następnie odtworzono by kadrę wedle kryteriów ustalonych przez władze zewnętrzne i ewentualnie ponownie scalono Uniwersytet. Mniej radykalne działanie polegałoby na objęciu uczelni kontrolami NIK i ministerstwa, ograniczeniu do minimum jej kontaktów zagranicznych, a także powołaniu Zespołu Specjalnego (PZPR-MSW), który by na bieżąco koordynował działania wobec UW[820]. Jesienią sytuacja zaostrzyła się, gdy po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki doszło na uczelni do ogólnego poruszenia. Na jej terenie Maciej Jankowski i Jerzy Wocial ustawili krzyż, przy którym pełniono symboliczną wartę; SB donosiła, że uczestniczyli w niej były i niedoszły rektor – Samsonowicz i Szaniawski. W budynkach pojawiły się żałobne dekoracje. Senat wysłał przedstawicieli na pogrzeb. Zarząd samorządu studenckiego wydał zaś dramatyczne oświadczenie, w którym pisano: „Jesteśmy tu u siebie. Mamy prawo do własnych przekonań, do własnej wizji Ojczyzny, mamy prawo i obowiązek występowania w obronie podstawowych wartości życia społecznego i praw człowieka”[821].

Władze uznały, że sytuacja na UW „uległa wyraźnemu pogorszeniu”, a Rakowski komentował, że „partyjni są słabi i w defensywie”. Dostrzegał zarazem, że centrum władzy znalazło się „pod naciskiem aparatu partyjnego i alarmujących informacji MSW”[822]. Efektem było przyspieszenie prac nad zmianą systemu nauki i szkolnictwa wyższego. Nie zakładano tak drastycznych posunięć jak rozważane wcześniej rozbicie UW, lecz raczej stopniowe uzależnienie środowisk naukowych. W 1985 r. planowano w KC zwiększenie finansowania nauki (do 2% dochodu narodowego w perspektywie 1990 r.) i podniesienie płac. Asystenci otrzymywać mieliby uposażenie odpowiadające płacy nauczyciela po 12 latach pracy, profesorowie trzykrotnie wyższe, a „wypełniający przykładnie obowiązki dydaktyczne i wychowawcze” mieliby szansę na bardzo wysokie dodatki miesięczne. Byłaby to jednak metoda marchewki i kija, gdyż zakładano ograniczenie podmiotowości uczelni, w tym zniesienie kolegiów wyborczych (rektorów wybierałyby Senaty spośród kandydatów ministra lub z nim uzgodnionych), a pracownicy zyskaliby status funkcjonariuszy państwowych, co by ich obligowało do składania ślubowania, którego złamanie mogłoby skutkować usunięciem z pracy. Celem strategicznym – wskazywano expressis verbis – byłaby redukcja o 30–50% stanu osobowego uczelni i doprowadzenie do jego upartyjnienia na poziomie 60%[823].

Zarysowanie się takiego scenariusza było przyczyną nieustających obaw w środowiskach akademickich. Tym większe wzburzenie powodowały słuchy o nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym, pojawiające się w 1984 r. Już latem tegoż roku grupa profesorów UW starała się przekonać Rakowskiego, uchodzącego za liberała, do zaniechania zmian w ustawie. Służby policyjne uznawały te zabiegi za próbę odwrócenia tendencji „niekorzystnych dla sił antysocjalistycznych w nauce”[824]. Sam Rakowski stwierdził jednak w grudniu 1984 r. na spotkaniu z rektorami, że należy ukrócić swobody akademickie[825]. Wśród założeń ustawy znalazło się osłabienie znaczenia Senatów i rad, a wzmocnienie pozycji ministra, mającego prawo odrzucać decyzje Senatu, mianować rektorów i prorektorów, akceptować lub nie wybór dziekanów. Samorząd byłby odtąd wyznaczany w połowie przez organizacje młodzieżowe i studenckie. Rektor lub minister zyskać miał prawo relegowania studenta bez orzeczenia komisji dyscyplinarnej[826].

Na początku 1985 r. wzbierać zaczęła fala protestów, osiągając kulminację w maju. Organizowano zebrania i wiece, podpisywano apele, koordynowano stanowiska. Podziemna „Solidarność” szkół wyższych uznała, że represyjność projektu „przewyższa nawet pogromową ustawę z 1969 r., wprowadzoną po wydarzeniach marcowych, i kagańcową ustawę Jędrzejewicza z 1932 roku, wprowadzoną po przewrocie majowym”[827]. W danej sytuacji większe znaczenie miały, jak się zdaje, wypowiedzi organizacji legalnych, zwłaszcza samorządów, rad i Senatów. Stanowczość ich sformułowań, trudna do wyobrażenia przed 1980 r., świadczyła o trwałej zmianie w relacjach społeczeństwo-władza. W uchwale samorządu UW z 14 I 1985 r. pisano, że „grozi nam zepchnięcie do roli ubezwłasnowolnionych przedmiotów w procesie przekazywania umiejętności czysto zawodowych, a zamiast edukacji obywatelskiej mamy być poddawani indoktrynacji zgodnej z bieżącą polityką władz”[828]. Samorząd protestował przeciw zapowiedziom wzmocnienia władzy ministra, faktycznego zniesienia wybieralności władz uczelnianych, zatrudniania pracowników na kilkuletnich kontraktach, a nie umowach stałych. Przeprowadzano referenda wśród studentów, dotyczące nowelizacji. Wśród biorących udział w referendum studentów prawa Filii UW na przełomie lutego i marca 1985 r. niemal wszyscy odrzucili założenia nowelizacji. Na UW referendum obejmujące studentów dziennych odbyło się w lutym, wzięła w nim udział około połowa studentów (6811 na 12 187), ponad 90% opowiedziało się przeciw. Takie było także stanowisko Senatu UW w uchwale z 29 V, głoszącej, że nowelizacja zmierza do „pozbawienia podmiotowości środowisk akademickich”[829].

Tydzień wcześniej, 22 V, odbyła się w Auditorium Maximum manifestacja, na którą napłynęło około 2 tys. studentów i pracowników. Nie wszyscy zmieścili się w sali. Wystąpił szef samorządu Wojciech Maziarski, który puścił między zebranych kopię wspomnianego listu do Sejmu. Podkreślał, że zgromadzenie ma ukazać, „że jesteśmy razem, że jest nas dużo i że jesteśmy mocni”. Wspominał strajk na UW w 1981 r., tworząc rodzaj mitologii założycielskiej ruchu społecznego, jak zwykle w tego rodzaju wypadkach opierającej się na wizji pierwotnej jedności („Nie było między nami podziałów, wszyscy tworzyli jedną wspólnotę akademicką”) i odwołaniu do elementarnych więzi społecznych („W czasie strajku uczelnia stała się dla nas drugim domem. Ten dom chcą nam teraz odebrać. [...] uczelni będziemy bronić tak, jak się broni własnego domu i rodziny”). Odwołał się także do autonomii społeczeństwa, kończąc swe wystąpienie wezwaniem: „Róbmy swoje!”. W przemówieniu Macieja Gellera, fizyka, senatora UW, lecz przede wszystkim szefa uczelnianej „Solidarności”, wyłożona została historia ograniczeń swobód akademickich od 1945 r. „Postawa krytyczna nazywana jest antypaństwową. To nieporozumienie. Myślenie krytyczne jest nieodłączną cechą mózgu ludzkiego, który jest największym rewizjonistą świata” – mówił Geller. Zaś Maziarski kończył manifestację w ten sposób: „Wyjdźmy teraz na dziedziniec Uniwersytetu, żeby w milczeniu pokazać innym, że jesteśmy razem, jest nas dużo i jesteśmy mocni”. Zdjęto transparent, wiszący za plecami przemawiających – „Uczelnie są nasze” – i przeniesiono go przed bibliotekę, gdzie stano przez chwilę[830].

To, że uczelniany ZMW „Wici” wydał oświadczenie, w którym odciął się od manifestacji jako „antagonizującej środowisko studenckie”, nie było zapewne faktem bardzo istotnym, zważywszy, że do organizacji tej należało kilkadziesiąt osób. Jednak sformułowanie, wedle którego nowelizacja „z pewnością przyczyni się do prawidłowego funkcjonowania szkół wyższych w socjalistycznym państwie”, stanowiło deklarację polityczną, odwracającą znaczenie hasła „Uczelnie są nasze”[831]. W istocie bowiem wszystkie powiązane z władzami organizacje na UW wykazały się lojalnością, czy to unikając popierania akcji protestacyjnych (ZNP i ZSP), czy krytykując je, jak malutki ZSMP (mający oparcie głównie na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych), który deklarował, że trzeba „usocjalistycznić uczelnię”. Wśród profesury zaznaczyły się także konserwatywne opory wobec żywiołowych akcji studenckich. Jeden z profesorów biologii powiadał, że „istotniejszy jest głos pracowników niż studentów, gdyż ci przychodzą do uczelni i po paru latach odchodzą”[832]. Innymi słowy, pracownicy oczekiwaliby raczej stabilności, nawet oznaczającej spolegliwość wobec władz zewnętrznych. Dodać tu można, że ta postawa – akceptacja omnipotencji partii i ministerstwa – była stale reprezentowana wśród kadry uczelnianej, związana z nadziejami na uzyskanie w ten sposób czy to jakichś korzyści dla wspólnoty akademickiej, czy to korzyści własnych. Był to czynnik sprzyjający poczynaniom władz. Warto też powtórzyć, że w referendum ogłoszonym na UW w okresie napięcia wokół nowelizacji wzięła udział połowa studentów. Była to, jak się zdaje, maksymalna zdolność mobilizacyjna elit środowiskowych. Znaczna lub niedostateczna – w zależności od przyjętej perspektywy.

Latem 1985 r. stawało się jasne, że mimo masowych akcji i spektakularnych aktów, takich jak list protestacyjny uczonych z 14 krajów (w tym 19 noblistów), czy solidaryzowanie się rad pracowniczych niektórych wielkich zakładów przemysłowych (m.in. Huty Warszawa) z żądaniami studentów, władze nie są skłonne ustąpić. W tej sytuacji retoryka obrońców przegranej sprawy przybierać zaczęła tony godnościowe, brzmiące w odezwie samorządu UW do nowo przyjętych studentów, w której odwoływano się do „ogólnospołecznej solidarności i wierności ideałom Sierpnia”, która „pomoże nam przetrwać w godności”. Po przyjęciu nowej ustawy 25 VII samorządy studenckie wielu uczelni ogłosiły oświadczenie, wedle którego odebrano środowisku akademickiemu „wszystkie najistotniejsze prawa”, narzucając kryteria ideologiczne przy zatrudnianiu i nadawaniu tytułów, zniesiono demokratyczne wybory władz uczelni, odsunięto młodszych pracowników i studentów od udziału w radach, zlikwidowano niezależny samorząd, rozszerzono uprawnienia ministra (od rozwiązywania wydziałów, poprzez ustalanie programów po usuwanie pracowników i relegowanie), zobowiązano do „upokarzających deklaracji lojalności wobec władz partyjno-państwowych” (ślubowania), partii dano wpływ na dobór pracowników i wychowywanie studentów, a MO i SB możliwość wkraczania na teren szkół. Także w tym dokumencie znalazło się odwołanie do „ideałów Sierpnia 1980”, zapowiedź bojkotu „fasadowych ciał” i wyborów do Sejmu[833].

Ograniczenie swobód akademickich sprawiło, że napięcia, które widoczne były stale w legalnych instytucjach uniwersyteckich, służąc partii i policji za argument dla tego ograniczenia, przenieść się musiały w inne rejony życia społecznego i przybrać nowe formy. Inaczej mówiąc, w drugiej połowie lat 80. coraz większe znaczenie miały otwarte akcje sprzeciwu, rozgrywające się na ulicach, a także działalność podziemna, torująca sobie drogi na uczelnie. Samorząd UW został bardzo ograniczony – regulamin przygotowany we wrześniu 1986 r. przez komisję o składzie zdominowanym przez „organizacje” dawał studentom w zasadzie rolę opiniodawczą – zaś jego aktywniejsi działacze zeszli do podziemia. Ich punkt widzenia odzwierciedlało krążące po uniwersytecie bezdebitowe czasopismo „Refleksy”[834]. Próbowano w nim przyciągać uwagę nowo przyjmowanych studentów, skłaniając ich do aktywności i rozsadzania ram uczelnianego życia. Przedstawiano im smutną wizję studenta-ideału z wyobrażeń rządzących:

Zdyscyplinowany, zaliczający wszystko w terminie (chyba bez względu na ocenę). Piszący pracę magisterską na czas bez względu na jej poziom. Uczęszczający pilnie na dyskoteki i obozy ZSP (najlepiej członek takiej organizacji). Stroniący od imprez organizowanych przez kogo innego, szczególnie przez niewygodne koła naukowe i kluby nie podlegające ZSP. Stawiający interes państwa wyżej od prawdy. Po studiach trafiający do szkoły jako nauczyciel i – jak można się dalej domyślać – dokonujący życia w fotelu przed telewizorem (rzecz jasna członek PZPR i neozwiązków) obywatel podporządkowujący się bez wahania wszelkim nakazom „z góry” bez względu na ich treść i nie biorący udziału w tym, co się wokół niego naprawdę dzieje[835].

W tym czasie istotnie wyrazista grupa młodych studentów, urodzonych około 1966 r., demonstrowała zainteresowanie tym, co się wokół nich naprawdę dzieje. Odradzał się bowiem NZS, którego akcje naznaczą schyłek lat 80. Niemałe znaczenie miał, jak się zdaje, fakt, że ci ludzie wchodzili do liceów w okresie „szesnastu miesięcy” i socjalizowali się w warunkach ostrej walki politycznej. Powstawały ciągi towarzysko-licealne, jeśli można się odwołać do opisywanych przez socjologów „ciągów rodzinno-sąsiedzkich”, cechujących migracje ze wsi do miast. Zaangażowane w akcje ulotkowe czy kolportaż „bibuły” grupy uczniów przenosiły tę działalność na Uniwersytet, współtworząc nowe sieci społeczne, obejmujące warszawskie i pozawarszawskie uczelnie. Podobne ciągi towarzysko-licealne były, jak się zdaje, utrwaloną prawidłowością, jednak zyskiwały w różnych epokach różne zabarwienie ideowe. W latach stalinizmu wielu spośród najaktywniejszych uczniów, których nonkonformizm kanalizowany był przez ZMP, tworzyło takie „czerwone” ciągi, opanowujące młodzieżowe organizacje na wydziałach uniwersyteckich. Pod koniec istnienia PRL program ideowy władz nie miał już żadnej mocy aktywizującej młodych ludzi (miał ją najwyżej dostęp do środków, jakimi władze dysponowały) i na placu pozostawał rzeczywiście absolwent „dokonujący życia w fotelu przed telewizorem”. Nie mogło być mowy o żadnej porywającej, lub choćby optymistycznej perspektywie, roztoczonej przez władze w warunkach gospodarczej degrengolady. Studiowanie zaś wymagało zawsze perspektywy i nadziei; tę dawały ograniczonej grupie aktywne, a nawet spektakularne działania w opozycji. Doświadczenie powszednie od lat było szare i skłaniało do zamykania się w prywatnym świecie.

Końcówka

„Dla mnie najważniejsze w tym okresie było zdanie na studia wyższe, wyjście za mąż, ukończenie studiów, urodzenie dziecka, adaptacja strychu na mieszkanie” – mówiła była studentka UW o swoich doświadczeniach lat 80.[836] Należała do grupy, w której świadomości okres ten nie utrwalił się w kategoriach politycznych, lecz osobistych, jako rama własnego losu. Ta skądinąd zupełnie naturalna perspektywa postrzegania świata stawała się w kontekście epoki albo lekceważoną przez elitarny krąg studentów-opozycjonistów formą konformizmu, albo wspieraną w propagandzie formą rozsądku. W oficjalnym tygodniku studenckim „Itd”, uchodzącym skądinąd za dość odważny, drukowano wypowiedzi, wedle których protesty zbiorowe nie mają sensu, podobnie jak upieranie się przy samorządności. Studenci mają własne problemy, głównie materialne, i rozwiązują je na własną rękę[837]. Pogodzić ich z rzeczywistością miała również inna metoda tegoż tygodnika, także dość odważna, mianowicie publikowanie soft-pornograficznych fotografii z pretekstowymi podpisami w rodzaju „Sesja wymaga niezłej gimnastyki...”.

Realia kryzysu wymagały rzeczywiście swoistej gimnastyki, która współtworzyła monotonną i beznadziejną atmosferę życia społecznego. Atomizacja i zmęczenie rzadko znajdują odbicie w relacjach ówczesnych działaczy studenckiej opozycji, zjawiska te tworzyły jednak sztafaż codzienności.

G. pyta swoich studentów, dlaczego ich rok jest tak mało zżyty; dlaczego nigdy nie zrobią jakiejś wspólnej imprezy towarzyskiej? Odpowiadają, że każdy martwi się o własną przyszłość. Chcący założyć rodziny zdobywają sprzęty i pieniądze. Wielu kombinuje, jak by tu pojechać na Zachód, by zarobić

– notował Marcin Kula wiosną 1983 r.[838] Tego rodzaju problemy przekładały się na obserwowany w tym czasie spadek ilości studentów w Warszawie, spadek odsetka młodzieży pochodzenia chłopskiego na studiach, a także spadek średnich ocen, czyli malejące zaangażowanie w naukę. Odbijało to powszednie trudności życiowe, depresję wywołaną wydarzeniami stanu wojennego, brak interesujących perspektyw zawodowych[839]. Nad kończącymi studia krążyło widmo bezrobocia. Od 1981 r. notowano trudności z zapewnieniem miejsc pracy absolwentom. W 1982 r. UW opuścić miało 2,5 tys. osób. Połowa objęta była tzw. planowym zatrudnieniem, ale na drugą połowę czekało tylko około 700 ofert pracy. Uczelniany pełnomocnik ds. zatrudnienia radził, aby „brać taką pracę, jaka jest”[840]. Nie była to obietnica szczególnej pomyślności, tym bardziej, że pracodawcy rzadko oferowali mieszkanie.

Jeśli w 1978 r. narzekano na pogarszające się warunki egzystencji, to z perspektywy 1983 r. tamte czasy uchodzić mogły za słoneczne. W badaniach nad minimum socjalnym studentów odbijała się nieznana dotąd w PRL w takim zakresie inflacja (minimum skoczyło z 2,1 tys. zł w 1978 r. do 10,3 tys. zł 5 lat później), ale najpoważniejszą oznaką spadku poziomu studenckiego życia był wzrost wydatków na żywność (z około 50% minimum do ponad 75%), cofający niejako do lat 50. Podobny regres dotyczył codziennego zaopatrzenia. Problemy te wpływały na działanie nowego systemu stypendialnego, wprowadzonego we wrześniu 1982 r. wedle założeń przygotowywanych jeszcze przed 13 XII. Studenci mieli być traktowani bardziej podmiotowo: zniesiono świadczenia rzeczowe, czyli „stypendium stołówkowe” i dopłaty do akademików, zostawiając w rękach studentów więcej pieniędzy. Fatalna sytuacja zaopatrzeniowa zmniejszała jednak pozytywne skutki tej zmiany. Wysokość stypendiów uzależniono od informacji o dochodach w rodzinie studenta, co skończyć miało z dotychczasową urawniłowką, oznaczało też wzrost odsetka pobierających stypendia (65% studentów warszawskich). Znaczna część tych stypendiów była jednak śmiesznie niska, kilkusetzłotowa, a najwyższe sięgały 7 tys. zł, czyli wyraźnie poniżej zakładanego minimum socjalnego. Z drugiej strony stypendia podlegały indeksacji – studenci byli pierwszą grupą społeczną, którą objęła taka zasada[841].

W 1983 r. mieszkańców akademików uderzyła ostra podwyżka opłat – ze śmiesznego w stosunku do kosztów eksploatacji poziomu 120 zł do 2 tys. zł[842]. Wywołało to wrzenie. Nie sądzono, aby podwyżka spowodowała poprawę jakości życia w domach studenckich, opanowanych przez karaluchy, nękanych wyłączeniami prądu i rzadko znających ciepłą wodę. Większość tych problemów dotyczyła zresztą „cywilnego” świata blokowisk Warszawy i drogo opłacanych prywatnych kwater studenckich. Od tej przykrej codzienności część młodych ludzi uciekała w świat alternatywny – subkultury, ostrą muzykę, alkohol. Życie zamykało się w oklejanych plakatami pokojach akademików, przy muzyce rockowej z krążących kaset nagrywanych na koncertach. Kultura muzyczna zyskała w tej dekadzie niezrównane znaczenie. Studenci bywali na festiwalach w Jarocinie (choć nie należeli do trzonu publiczności) czy w Brodnicy[843]. Podobne znaczenie miały wakacyjne wyprawy, odrywające od zdegradowanego życia miejskiego. Wedle badań ankietowych, na co najmniej cztery wyjazdy turystyczne udało się w 1983 r. 62% warszawskich studentów. Na samym UW działało 21 klubów turystycznych[844]. Warto tu wspomnieć o jednym z nich, aby wskazać możliwą wieloznaczność tego rodzaju aktywności. Klub Turystyczny Bratniak, osadzony w strukturze PTTK, założyli studenci prawa, którzy nie mieli nadziei na legalne otwarcie własnej organizacji samopomocowej. Klub prowadził lekko tylko maskowaną działalność polityczną. Jak wspomina ówczesny student Tomasz Ziemiński:

Zapisałem się na wycieczkę do Gdańska organizowaną przez Bratniaka. Po powrocie powiesiliśmy na gazetce ściennej zdjęcia z naszej eskapady, na jednym z fotografii staliśmy w asyście „słynnego elektryka”. [...] W rocznicę śmierci Popiełuszki w ramach PTTK-u Bratniak wynająłem autokar i pod pozorem wycieczki na bagna Biebrzańskie pojechaliśmy do Suchowoli na parafię, z której pochodził ksiądz Jerzy. Wzięliśmy ze sobą transparenty i uczestniczyliśmy w mszy rocznicowej. [...] Pod pozorem wycieczki turystycznej jeździliśmy na obchody [...] 50. rocznicy śmierci Józefa Piłsudskiego[845].

Jak się zdaje, „pogrudniowa” kultura studencka była bardziej niż kiedykolwiek zanurzona w alternatywnym i półopozycyjnym świecie mniejszych i większych środowisk i grup towarzyskich. Jej publiczne oblicze było blade. Wprawdzie wskrzeszono (w znacznej mierze dzięki wspomnianemu działaczowi SZSP Marianowi Redwanowi) festiwal studencki FAMA w Świnoujściu (1982), a juwenalia były okazją do wielkich koncertów, lecz widoczna na co dzień aktywność była cieniem tej sprzed lat. W klubie Ubab – pisano – oprócz koncertów zespołu rockowego największą atrakcję stanowiły pod koniec 1982 r. pokazy filmu karate oraz barek, w którym można było kupić „masło bez kartek, Coca-Colę za 25 zł oraz równie tani dżem”[846]. Z ucieczką w prywatność związane też było zagaśnięcie studenckich miejsc spotkań, tak ważnych choćby w latach 60. Zewnętrzna ich skorupa niezbyt się zresztą od tamtych czasów zmieniła. Znikł, zamknięty w 1980 r. z powodu stanu śmierci technicznej, hotel Bristol, którego kawiarnię wspominano jako miejsce dość snobistycznych spotkań elity studenckiej. Nie zastąpił go pod tym względem hotel Victoria, kojarzący się najwyżej z „forsiastymi” studentami zagranicznymi, którzy zapraszali tam dziewczyny. Obcokrajowców było zresztą w roku 1983/1984 zaledwie 135 w społeczności 21,5 tys. studentów UW (gdy pod koniec epoki gomułkowskiej – 243)[847].

Przeciętni studenci chadzali, jak 20 lat wcześniej, do baru mlecznego Uniwersyteckiego, zwanego „Karaluchem”, rzadziej do Harendy czy restauracji Staropolskiej:

Tu się chodzi, kiedy ma się pieniądze. I czas, obsługa bowiem jest niezwykle ślamazarna. Pod koniec miesiąca zamówienie dla jednego studenta wygląda następująco: 2 zupy pieczarkowe (bardzo obfite, po 15 zł sztuka) i dwie herbaty. Jest tu aparat telefoniczny, przy którym nigdy nie ma kolejek.

Znacznie większe znaczenie społeczne miała trasa ku budynkowi neofilologii i stołówce, w dół skarpy, przez rozległy skwer, który stanowił także miejsce życia towarzyskiego[848]. Studenci zaglądali także do klubu w Pałacu Kazimierzowskim, choć przeznaczony był on formalnie tylko dla pracowników: pod koniec dekady podawano tam „wspaniałe kanapki z pastą jajeczną”, jak wspomina Marek Węcowski. Miejscem o ściśle studenckim i politycznym charakterze było sklepione podziemie sąsiedniego budynku Prawa, w którym mieścił się Bratniak. Węcowski opisuje inne swego rodzaju „eksterytorialne miejsca” na UW, związane z życiem studenckiej opozycji. Miejscem takim było pierwsze piętro Instytutu Geograficznego: stały tam na korytarzu stare szafy biurowe z drewnianymi roletami. Nic się najwyraźniej nie zmieniło od lustracji z 1977 r., gdy pisano o „zakurzonych i obskurnych szafach” – nic oprócz kontekstu społecznego. Teraz szafy miały szczególniejszą rolę do odegrania; część była otwarta, NZS założył więc własne kłódki, składując tam swoje materiały. Farby i transparenty przechowywano też w budyneczku gospodarczym za Gmachem Pomuzealnym, w którym pracował Maciej Jankowski, jedna z najważniejszych postaci uczelnianej „ Solidarności”, oraz w pomieszczeniach samorządu w Domu Studenta[849].

Pod koniec dekady działalność wskrzeszonego NZS była coraz bardziej widoczna, była też jednak zakamuflowana, w dużym stopniu pod przykryciem samorządu studenckiego, który sam w sobie miał ograniczone możliwości działania. Aktywność opozycyjna wzbierała od 1986 r., niewątpliwie pobudzona przez wspomnianą falę nowo przyjmowanych studentów, którzy mieli już doświadczenia aktywności nielegalnej. Wspierana była przez działaczy podziemnej „Solidarności”. Krążyły czasopisma, by wymienić „Kurier Akademicki”, „Międzyuczelniany Informator Środowiskowy”, „Nurt”, „Refleksy”, „Serwis Informacyjny – Centrum Informacji Akademickiej”. Od wiosny 1988 r. tę bibułę rozprowadzano na uczelni już zupełnie jawnie, dzięki życzliwej neutralności rektora Białkowskiego, który w warunkach braku rzeczywistej autonomii realizował w praktyce autonomiczną politykę uniwersytecką. Byłoby to trudne do wyobrażenia w innych państwach bloku, może poza Węgrami, lecz PRL była już wówczas ważnym terenem pierestrojki, co odbijało się na możliwościach działania opozycji.

28. Wiec protestacyjny przeciwko podwyżkom cen, 19 II 1988 r.

Podziemne struktury NZS powstawać zaczęły w 1983 r., ale do pierwszych działań publicznych doszło trzy lata później. Pierwszą „kadrówkę”, czyli manifestację uliczną, zorganizowano 1 VII 1986 r.: „Polegało to na tym, że spotkaliśmy się w 20 osób, przemaszerowaliśmy kilkaset metrów niosąc flagę z napisem «Solidarność» i wznosząc okrzyki nawołujące do bojkotowania zbliżających się wyborów. Po przejściu 250 metrów rozbiegliśmy się po bramach”[850]. Pół roku później odbył się nieformalny zjazd Zrzeszenia, a latem 1987 r. jego członkowie uczestniczyli w pielgrzymce Jana Pawła II. Od listopada tegoż roku NZS prowadził w nielegalnej prasie akcję „ratujmy BUW”, która była niejako przedłużeniem zabiegów z 1981 r., bowiem okropna sytuacja Biblioteki wcale się nie zmieniła.

29. Demonstracja w sprawie ratowania zbiorów BUW, 1988 r.

Działania intensyfikowały się niezwykle od początku 1988 r. Pierwsza masowa akcja NZS od czasów stanu wojennego miała miejsce 19 II, gdy półtora tysiąca osób zebrało się na dziedzińcu UW w proteście przeciwko podwyżkom cen. Około 2 tys. stawiło się 8 III na wiecu w dwudziestą rocznicę zajść na uczelni. Ujawnił się też wtedy Komitet Założycielski NZS UW, złożony z 10 osób, urodzonych głównie w latach 1965–1966 i studiujących w większości na historii. „To nasze ujawnienie było wystawieniem się na represje ze strony władz. Było parę rewizji, kilka osób zatrzymano na 48 godzin, ale nic poważniejszego nas nie spotkało” – wspomina Robert Pastryk[851]. Zmiana klimatu politycznego w kraju była wyraźnie wyczuwalna i skłaniała do prób legalizacji; był to w istocie okres zrzucania mentalnych ograniczeń z lat stanu wojennego. W 1988 r. wniosek o rejestrację NZS został dwukrotnie odrzucony przez władze warszawskie i w deklaracji szefa resortu spraw wewnętrznych. Akcje zrzeszenia nie były jednak uzależnione od jego rejestracji; przeciwnie, ich ostrość wskazywała, że NZS nie liczy się z żadnymi PRL-owskimi instytucjami. Dynamika tych akcji związana była z wrzeniem w zakładach pracy, jakie objawiło się wiosną 1988 r. W maju przeprowadzono studenckie strajki okupacyjne w solidarności z protestami robotników Nowej Huty i Stoczni Gdańskiej. Na początku nowego roku akademickiego, w październiku, odbywały się wiece i pikiety, związane m.in. z bojkotem studium wojskowego, a 11 X ujawnił się zarząd NZS i Akademickie Biuro Interwencyjne.

W tym okresie dużą siłę oddziaływania miały happeningowe akcje młodzieżowe, zwłaszcza we Wrocławiu, gdzie istniało nie tylko najbardziej aktywne środowisko NZS-owskie, lecz także specyficzny, młodzieżowy ruch kontrkulturowy, którego symbolem była Pomarańczowa Alternatywa[852]. Jak wspomina Tomasz Ziemiński, wzory te zostały szybko przyswojone w Warszawie, ponieważ akcje „organizowane w formie zabawy” przyciągały powszechne zainteresowanie. „Pierwszy happening organizowany we współpracy z NZS-em był w obronie podupadłej biblioteki. [...] Ta forma przekazu zaczęła być coraz bardziej popularna. Powstały zawodowe grupy happeningowe”[853]. Z kolei Marek Węcowski podkreśla, że znaczna grupa młodzieży, do której i on się zaliczał, uznawała tego rodzaju występy za „niepoważne”. Znamienne wszakże, że właśnie akcja współorganizowana przez Pomarańczową Alternatywę i NZS była pierwszą akcją studencką, w jakiej przyszło mu uczestniczyć – jeszcze jako uczniowi liceum (co byłoby ilustracją wspomnianych „ciągów”) i to w bardzo specyficznej sytuacji. Było to święto MO 7 X 1988 r., które postanowiono uczcić happeningiem pod pomnikiem Feliksa Dzierżyńskiego. Ponieważ jednak czołówkę NZS-owskich działaczy aresztowano w przeddzień, w umówionym miejscu zjawili się tylko Węcowski i Andrzej Papierz.

30. Strajk studencki, 5 V 1988 r.

A przygotowany był taki wielki czerwony chiński smok, który miał ośmieszać milicję, krążąc dookoła monumentu Dzierżyńskiego. Okazało się, że jesteśmy tylko we dwóch do tego wielkiego smoka, więc jeden do ogona, drugi do głowy. A ponieważ nie mogliśmy się pomieścić w korytarzu (jakiś lokal konspiracyjny ówczesnego zresztą korespondenta „Reutera” przy pl. Dzierżyńskiego ówczesnym), bardzo wąskie schody, nie można się było porządnie ustawić w tym smoku, więc wyszło na to, że ja musiałem być tą głową, a Papierz ogonem, co spowodowało, że jak nas aresztowano, to milicjanci byli przekonani, że jesteśmy niezwykle ważni w organizacji[854].

* * *

Władze broniły się przed rejestracją NZS. W maju 1989 r., więc już po obradach Okrągłego Stołu, wniosek został odrzucony przez Sąd Wojewódzki w Warszawie, co wywołało natychmiast okupacyjne strajki na uczelniach. Natomiast 5 IV, czyli w dniu podpisania okrągłostołowego porozumienia, została wpisana do rejestru stowarzyszeń Bratnia Pomoc Studentów UW (na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z 1932 r.). Do wniosku rejestracyjnego, złożonego u władz miejskich, załączono sprawozdanie z zebrania, jakie odbyło się 8 III w lokalu Samorządu UW. Piętnaście osób założyło tam stowarzyszenie, uchwaliło statut, wybrało pięcioosobowy zarząd. Wedle statutu Bratniak organizować miał samopomoc swych członków i ich rodzin, chronić ich interesy, ułatwiać im studia i upowszechniać efekty ich pracy naukowej, umacniać solidarność koleżeńską, dążyć do rozwinięcia się w powszechną organizację studentów i młodych pracowników naukowych. Udzielać miał swym członkom pożyczek, zapomóg i stypendiów, pośredniczyć w wyszukiwaniu i wynajmie mieszkań, w organizacji pracy zarobkowej, reprezentować ich wobec władz uczelni, działać na rzecz rozwoju studenckiej kultury, aktywności sportowej i turystycznej oraz naukowej, utrzymywać i prowadzić czytelnie i biblioteki w domach studenckich, prowadzić tanie kuchnie i bufety dla studentów. Urząd Miasta zapytywał 13 III odpowiedni departament MSW o wyrażenie opinii; była ona pozytywna[855]. Rejestracja przeszła bez rozgłosu, sam wskrzeszony Bratniak nie okazał się też instytucją żywotną, lecz sprawa miała rangę symbolu. Po 40 latach od jej likwidacji zalegalizowana została ta tradycyjna instytucja. Wraz z na wpół wolnymi wyborami do Sejmu i Senatu, które miały właśnie nastąpić, odradzało się zróżnicowane życie publiczne, do którego studenci włączyli się z uderzającym, nigdy chyba w późniejszej historii III RP niespotykanym zaangażowaniem.

31. Demonstracja Akademickiej Organizacji KPN, 1989 r.

Kampania wyborcza kandydatów „Solidarności” w Warszawie była oparta na aktywizmie młodego pokolenia, przede wszystkim na kadrach nielegalnego NZS. Dla bardzo wielu uczestników było do doświadczenie formacyjne, które w dużym stopniu określiło późniejsze wybory; zwłaszcza chyba wśród tych, którzy po wyborach poczuli się odsunięci, niepotrzebni już kandydatom, na rzecz których ciężko pracowali społecznie. Dotyczyło to, wspomina Węcowski, tych zwłaszcza, którzy kończyli studia i poszukiwali sobie miejsca w życiu. Tymczasem szybko krzepnące nowe elity polityczne funkcjonowały na innych zasadach niż sobie to wyobrażali młodzi ludzie, rozlepiający plakaty i organizujący mityngi. To gorzkie wtajemniczenie będzie czynnikiem ewolucji ich postaw politycznych, naznaczających sferę publiczną następnego ćwierćwiecza.

* * *

W roku akademickim 1989/1990 immatrykulowało się na Uniwersytecie, wedle danych USOS, 1619 studentów. Jedna trzecia z nich urodziła się w 1970 r., 44 osoby w grudniu. Pewien student Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki przyszedł na świat w Gdańsku 15 grudnia 1970 r., w dniu wielkiego strajku i zajść ulicznych zakończonych podpaleniem Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Gdy Kuroń rzucił hasło „Nie palcie komitetów, zakładajcie własne”, ludzie ci znajdowali się w zerówkach. Studia ich przypaść miały na najtrudniejsze lata tzw. transformacji ustrojowej. Był to pierwszy powojenny rocznik, który spodziewać się mógł po zakończeniu studiów trwałego bezrobocia i zarazem pierwszy, któremu dane było uczestniczyć w prawdziwie wolnych wyborach parlamentarnych; pierwszy studiujący na uczelni obdarzonej autentyczną autonomią, lecz zarazem coraz mniej widocznej na ideowo-politycznej mapie Warszawy.

Niemal połowa immatrykulowanych urodziła się w stolicy, większość pozostałych przyjechała na studia z centralnej i wschodniej Polski: powtarzają się nazwy miasteczek i wsi Mazowsza i Podlasia. Ani rozpiętości geograficzne, ani rocznikowe nie były porównywalne z tymi, jakie naznaczały zbiorową biografię studentów pierwszych powojennych dekad. Ci napływający na UW w 1989 r. większość świadomego życia spędzili w „kryzysie”, jak od wielu lat określano sytuację kraju. Czymże był jednak ten kryzys w porównaniu z doświadczeniami ich dziadków? Najstarszy prorektor, sprawujący funkcję na UW pod koniec 1989 r., należał do tego właśnie pokolenia, zwanego pokoleniem Kolumbów; miał 67 lat. Prawnik Andrzej Tymowski studiował na tajnym uniwersytecie lat okupacji, był żołnierzem AK i uczestnikiem powstania, w którym został ciężko ranny, stracił nogę. W uczelnianej elicie władzy dominowało natomiast pokolenie lat 30. Należał do niego rektor i niemal cały zespół prorektorski i dziekański. Pamiętali z dzieciństwa okupację, matury robili wśród ruin, studiowali w atmosferze stalinizmu lub październikowych nadziei. Byli świadkami trzy-, czterokrotnego „rozpoczynania od nowa”. Jesienią 1989 r. Uniwersytet, podobnie jak całe państwo, „rozpoczynał” znowu – choć nie miało to oznaczać żadnej rewolucji kadrowej ani organizacyjnej, raczej dostosowanie się do warunków autonomii i pluralizmu (to drugie słowo robiło właśnie karierę).

Sąd Najwyższy 22 IX 1989 r. zarejestrował wreszcie NZS[856]. Komisja Uczelniana zrzeszenia, i tak działająca jawnie od miesięcy, wpisana została oficjalnie na krótką listę organizacji działających na UW. W informatorze uniwersyteckim pojawiło się nazwisko przewodniczącego, Pawła Piskorskiego, i czterech mężczyzn tworzących Prezydium. Sąsiednia informacja o składzie KU ZSP uzupełniona zaś była wykazem 16 osób zatrudnionych przez organizację na etatach administracyjno-ekonomicznych UW, czterech pracownikach obsługi, prowadzonym przez ZSP biurze turystycznym Almatur, o Chacie Socjologa, ośrodku szkoleniowo-wypoczynkowym w Nowej Wsi Szlacheckiej oraz zespole pieśni i tańca. Różnica potencjału materialnego starej i nowej organizacji była przytłaczająca. Wokół podziału dotychczasowej domeny ZSP i PTTK na terenie Uniwersytetu trwały trudne negocjacje, które nie przyniosły jakiejś zasadniczej zmiany stanu rzeczy.

32. Moment rejestracji NZS przez Sąd Najwyższy, 22 IX 1989 r.

U progu 1990 r. z mapy społeczno-politycznej Uniwersytetu znikał powstały czterdzieści lat wcześniej trapezoid władzy. Zdublowały się organizacje studenckie i związki zawodowe: obok Rady Zakładowej ZNP działała znowu formalnie Komisja Zakładowa „Solidarności”. Schodziła ze sceny organizacja PZPR. Jej ostatni Komitet Uczelniany tworzyło 10 osób; był on o jedną trzecią mniejszy niż dekadę wcześniej. Wszyscy członkowie KU byli pracownikami naukowymi: czterech profesorów, jeden docent, trzech doktorów i dwóch magistrów. Na czele KU stał historyk z rocznika 1945, członkami byli politolodzy, historycy, ekonomista i orientalista. Sami mężczyźni, w większości w średnim wieku.

Uniwersytet miał 17 wydziałów i jeden wydzielony instytut (IPSiR), zaś Filia w Białymstoku cztery wydziały i Instytut Prawa. Uczelnia prowadziła sześć akademików, hotel dla obcokrajowców i hotel dla pracowników (przy ul. Smyczkowej), a także przedszkole (przy ul. Karowej), dwa domy pracy twórczej (Kiry i Szeligówka), ośrodek wypoczynkowy w Sajzach koło Ełku i ośrodek kolonijny w Łukęcinie nad morzem. Był to w przeważającej większości dorobek lat powojennych. Uniwersytet rozrósł się w PRL i wykształcił trzy pokolenia absolwentów. Przeszedł przez doświadczenia odbudowy, stalinizacji, odwilży, małej stabilizacji, nagonki marcowej i dekady naznaczonej przez jej skutki, karnawału „Solidarności”, stanu wojennego i trudnych lat 80. Doświadczenia te naznaczyły oblicze uczelni. Rozbudowała się materialnie, ale materia ta była ułomna: wszystkie niemal obiekty wymagały poważnych remontów. Skupiła ambitne środowiska naukowe, ale odczuwały one braki aparatury czy księgozbiorów, pozwalających im na odpowiadające aspiracjom uczestnictwo w nauce światowej. Zdobyła autonomię instytucjonalną, lecz poradzić sobie musiała z ogromem nawarstwionych problemów. Pozwoliła wyrosnąć pokoleniu niepokornej politycznie młodzieży, lecz opierać się musiała na tradycyjnych instytucjach akademickich. Rozpoczynała od początku, lecz w istocie kontynuowała w tym samym kształcie i zespole pracowniczym to, co robiła zawsze.

TADEUSZ P. RUTKOWSKI

NA STYKU NAUKI I POLITYKI. UNIWERSYTET WARSZAWSKI W PRL 1944–1989

I. W okresie przejściowym (1944–1947)

Odradzanie się Uniwersytetu Warszawskiego po okresie okupacji niemieckiej przebiegało w niesprzyjających warunkach politycznych. Trudno w tej chwili określić, na ile politycy komunistyczni, kierujący faktycznie Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, posiadali skonkretyzowaną wizję polityki wobec polskiej nauki i szkolnictwa wyższego. W każdym razie wydaje się nie ulegać wątpliwości, że ich stosunek do polskiej profesury jako całości, systemu organizacji szkolnictwa wyższego w II RP, a także tradycyjnego modelu uniwersytetów był zdecydowanie negatywny[1].

Kierownikiem resortu oświaty PKWN, a następnie ministrem oświaty Rządu Tymczasowego został Stanisław Skrzeszewski, przedwojenny komunista, absolwent Wydziału Filozoficznego UJ[2]. Kierownikiem referatu szkół wyższych w resorcie został działacz socjalistyczny i związkowy, zoolog Henryk Raabe[3].

Pierwsze decyzje w zakresie organizacji szkolnictwa wyższego zapadły w Lublinie na początku września 1944 r.: 1 IX ogłoszono w Lublinie rejestrację pracowników naukowych. 23 X 1944 r. PKWN powołał w Lublinie Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, mający być przeciwwagą dla Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, któremu zezwolono na wznowienie działalności w październiku 1944 r.[4] 23 XI reaktywowano w Lublinie Politechnikę Warszawską[5].

Brak jest danych co do ówczesnych koncepcji PKWN w kwestii uruchomienia UW. Pierwsze działania w tej mierze podjęli na zajętej przez Armię Czerwoną Pradze studenci tajnego Wydziału Lekarskiego UW, którzy wystąpili do przebywających tam wykładowców z inicjatywą wznowienia zajęć. Mimo sprzeciwu zastępcy kierownika Resortu Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia PKWN dr. Jerzego Morzyckiego, inicjatywa ta została podjęta. 1 XI 1944 r. odbyło się zebranie pracowników Wydziału Lekarskiego, na którym wybrano na dziekana wydziału doc. Tadeusza Butkiewicza. Ten 9 XI udał się do Lublina, gdzie uzyskał zgodę Skrzeszewskiego na organizację Wydziału. Zajęcia odbywały się początkowo w szpitalu pw. Przemienienia Pańskiego i brało w nich udział około 50 studentów[6].

Być może wtedy właśnie, a w każdym razie pod koniec 1944 r., w Referacie Szkół Wyższych Resortu Oświaty powstał projekt dekretu PKWN O odbudowie szkolnictwa akademickiego w Warszawie. Zakładał on, że „szkolnictwo akademickie w Warszawie będzie odbudowane tymczasowo jako jeden zakład naukowy pod nazwą: Szkoła Główna w Warszawie”. Nowa uczelnia miała przejąć majątek wszystkich szkół akademickich stolicy. Rektora i profesorów tej – nowej formalnie – uczelni miał powoływać prezydent KRN, a statut miał nadać kierownik Resortu Oświaty. Rektor Szkoły Głównej miał mieć uprawnienia Senatu i zebrania ogólnego profesorów, a dziekani – uprawnienia rad wydziałów. Co ciekawe, dekret ten zakładał powołanie urzędu Komisarza dla Odbudowy Szkolnictwa Warszawskiego. Jego zadaniem miało być:

a) Zabezpieczenie i zarząd majątku pozostałego po warszawskich szkołach akademickich, b) przygotowanie planów odbudowy szkolnictwa akademickiego w Warszawie, c) wprowadzenie w życie rozporządzeń i zarządzeń kierownictwa resortu Oświaty wydawanych na podstawie tego dekretu, d) kierowanie Szkołą Główną do czasu mianowania pierwszego jej rektora[7].

Komisarza miał mianować przewodniczący KRN i miał on posiadać uprawnienia organów autonomicznych szkoły.

W aktach Resortu Oświaty PKWN znajduje się także rękopis innego projektu dekretu PKWN dotyczącego UW. Jest prawdopodobne, że jest to projekt późniejszy od omówionego wyżej. Zatytułowany został Dekret o odbudowie Uniwersytetu państwowego w Warszawie. Zgodnie z tytułem zakładał on odbudowanie w Warszawie uniwersytetu państwowego, a nie UW w dawnym kształcie. W preambule projektu dekretu uzasadniono powołanie nowej uczelni następująco:

Wobec konieczności poczynienia kroków celem odbudowania Uniwersytetu państwowego w Warszawie, a z drugiej strony wobec całkowitego zniszczenia instytutów naukowego tego Uniwersytetu, wymordowania przez okupantów znacznej części grona profesorskiego i co zatem idzie niemożności zrekonstruowania Rad Wydziałowych ani Senatu Uniwersytetu[8].

Wobec tego zakładano zawieszenie „tymczasowo” ustawy o organizacji Uniwersytetu im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie oraz mianowanie przez przewodniczącego KRN komisarza ds. odbudowy Uniwersytetu, którego zadaniem miało być „opracowanie planu odbudowania całości Uniwersytetu albo poszczególnych jego wydziałów bądź części tych wydziałów i po zatwierdzeniu planu przez Kierownika Resortu wprowadzenie ich w życie”[9].

W komentarzu do tego projektu jego autor (Jerzy Marowski?) pisał, że na podstawie jego przepisów można by powołać na Pradze Wydział Lekarski nowego uniwersytetu, który początkowo prowadziłby tylko wyższe lata studiów: „zostawiłoby się tam profesorów, których [pozostawienie] uważalibyśmy za słuszne. Młodzież zmilitaryzowałoby się, a wojskowość (tak zresztą jak i w Lublinie) dałaby jeszcze od siebie kilku wykładowców”. Przewidywał on również możliwość powołania „jakiegoś kadłubowego wydziału humanistycznego i prawnego”. Autor projektu nie ukrywał również przyświecających mu intencji: „Mielibyśmy przytem możność mianowania profesorów, jakich chcielibyśmy, gdyż byłby to zupełnie nowy Uniwersytet”. Na stanowisko komisarza nowego uniwersytetu proponował profesora UW, zoologa Witolda Stefańskiego[10]. Należy się zgodzić z Piotrem Hübnerem, że przedstawione wyżej koncepcje Resortu Oświaty w stosunku do przyszłości UW były wyrazem nieufności władz komunistycznych wobec środowiska naukowego Warszawy, ze względu na jego oblicze polityczne i zaangażowanie w działalność Polskiego Państwa Podziemnego[11].

W drugiej połowie stycznia 1945 r., już po zajęciu lewobrzeżnej części stolicy przez Armię Czerwoną, do Warszawy przybył Henryk Raabe, wówczas już dyrektor Departamentu Szkół Wyższych Ministerstwa Oświaty Rządu Tymczasowego. Po przeprowadzeniu rozmów z pracownikami Wydziału Lekarskiego podjął on decyzję o upoważnieniu doc. Tadeusza Butkiewicza do ostatecznej organizacji wydziałów: Lekarskiego, Farmaceutycznego i Weterynaryjnego. W czasie tej samej wizyty Raabe zdecydował o przekazaniu tym wydziałom budynków dawnego Wydziału Weterynaryjnego UW przy ul. Grochowskiej. Na posiedzeniu Rady Wydziału Lekarskiego w końcu stycznia 1945 r., w którym Raabe wziął udział, zdecydowano o obsadzie katedr przez profesorów znajdujących się w Warszawie. Dokonano wówczas także – zgodnie z zasadami przyjętymi przez PKWN – nominacji profesorskich dla docentów kierujących klinikami szpitala Przemienienia Pańskiego[12]. Ta niewątpliwa próba zjednania sobie części kadry naukowej i dokonania zmiany pokoleniowej w nauce zakończyła się w przypadku UW niepowodzeniem, nominacje te bowiem nie zostały później zatwierdzone przez Radę Wydziału Lekarskiego, jako podjęte niezgodnie z przepisami ustawy z 1933 r. – bez wniosków Rady i formalnych nominacji[13].

Podczas pobytu w Warszawie dyr. Raabe mianował także 21 I 1945 r. dr. Mariana Grabskiego „delegatem do zorganizowania Wydziału Prawno-gospodarczego, Humanistycznego i Filologicznego Uniwersytetu Warszawskiego”. Zgodnie z decyzją Raabego Grabski miał podjąć następujące działania:

1) przeprowadzenie rejestracji profesorów, asystentów i wszelkich sił naukowych mogących pracować na wymienionych wydziałach,

2) zaproponowanie składu Katedr i profesorów, ew. zastępców profesorów,

3) zabezpieczenie na rzecz Wydziałów wolnych gmachów w Warszawie i okolicach, istniejących bibliotek i zbiorów pomocy naukowych,

4) opracowanie budżetu Wydziałów na czas od dnia dzisiejszego począwszy[14].

Grabski miał także ściśle współpracować z doc. Butkiewiczem, delegatem ds. organizacji wydziałów Lekarskiego, Farmaceutycznego i Weterynaryjnego[15]. Już w 2 dni później Raabe rozszerzył uprawnienia Grabskiego o pełnienie funkcji stałego delegata Departamentu Szkół Wyższych Ministerstwa Oświaty przy Inspektoracie Szkolnym do spraw opieki nad majątkiem wszystkich szkół wyższych w Warszawie[16].

Z dalszych instrukcji udzielonych Grabskiemu wynikało, że ministerstwo dążyło wówczas do szybkiego uruchomienia UW. Świadczyło o tym także wydane przez Raabego polecenie nawiązania współpracy z dziekanem Wydziału Lekarskiego doc. Butkiewiczem, którego określił jako przewidywanego na rektora Uniwersytetu[17].

Plany te nie zostały w pełni zrealizowane. Misja Grabskiego ograniczyła się bowiem jedynie do rejestracji pracowników UW i innych uczelni na terenie Warszawy oraz zabezpieczania majątku zakładów naukowych i bibliotek. Punkty rejestracyjne zostały zorganizowane w siedzibie Zarządu Miasta przy ul. Marszałkowskiej 8 i na Pradze przy ul. Otwockiej 3. W akcji rejestracji oprócz Grabskiego wziął udział jego syn, a następnie także dwóch pracowników pomocniczych, asystentów UW i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie[18]. W ramach akcji zabezpieczania majątku naukowego Grabski zorganizował przede wszystkim zabezpieczenie księgozbiorów, zarówno publicznych, jak i prywatnych. Kierowanie akcją powierzył przebywającej w Warszawie dr Ninie Assorodobraj, członkini PPR[19]. Oprócz tego udzielił on znacznego wsparcia finansowego przebywającym w Warszawie pracownikom naukowym różnych uczelni[20]. 1 II 1945 r. w prasie „lubelskiej” ukazał się komunikat, zawiadamiający, iż wśród wznawiających pracę szkół wyższych znajduje się również:

[...] Uniwersytet Warszawski (Praga, dawny gmach Wydziału Weterynaryjnego, delegat Ministerstwa, Dziekan prof. Butkiewicz) z wydziałami lekarskim, farmaceutycznym i przyrodniczym. Wydziały: Humanistyczny, filologiczny i prawno-gospodarczy (Dr Marian Grabski, adres P.W. Prez. Czerny, ul. Otwocka 5). [...]. Wzywa się wszystkich profesorów, asystentów i siły pomocnicze uczelni wyższych do natychmiastowego zgłoszenia się do objęcia stanowisk na wymienionych wyżej wydziałach ew. do natychmiastowego zarejestrowania się w Kuratoriach i Inspektoratach Szkolnych[21].

Działania Ministerstwa Oświaty i jego delegatów odbywały się równolegle z inicjatywą pracowników UW, którzy podjęli samorzutnie działania w celu ochrony jego majątku i wznowienia działalności uczelni. Jako pierwszy w Warszawie zjawił się prof. Wacław Borowy, z zamiarem zabezpieczenia zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej. Miało to miejsce prawdopodobnie 20 I 1945 r. Po przybyciu kolejnych pracowników UW i BUW stworzono zespół, który zajął się zabezpieczaniem budynków UW przed kradzieżą i pożarami. Prawdopodobnie 22 I 1945 r. do Warszawy przybył prof. Włodzimierz Antoniewicz, były rektor Uniwersytetu (w latach 1936–1939), który wobec nieobecności rektora-elekta prof. Jerzego Modrakowskiego i choroby prorektora prof. Stanisława Mazurkiewicza objął funkcję rektora i kierownictwo prac nad wznowieniem działalności uczelni[22].

Według sprawozdania rektora Antoniewicza nawiązał on kontakt z delegatami ministerstwa niezwłocznie po umożliwieniu mu przejścia przez Wisłę na Pragę i „poprosił ich albo o zalegalizowanie przez ob. Ministra Oświaty tego stanu rzeczy, albo wyjednanie powierzenia obowiązków Rektora innemu profesorowi zwyczajnemu U.W.”. Brak jest informacji, kiedy ta prośba prof. Antoniewicza została przekazana doc. Butkiewiczowi i dr. Grabskiemu i czy dotarła do ministerstwa. Nie ulega wątpliwości, że Antoniewicz spotkał się z dr. Grabskim i otrzymał od niego zapomogę finansową na rzecz UW. W sumie dotacje na rzecz UW przekazane przez dr. Grabskiego wyniosły 299 tys. zł, co stanowiło najpoważniejszą pozycję wśród wydatków delegata Ministerstwa Oświaty. Oprócz tego wydał on 30 450 zł na zapomogi dla pracowników UW i 4500 na BUW[23].

Relacjonując podjęte przez siebie i podległy mu personel działania, Antoniewicz pisał następująco:

Praca Rektora U.W., dzięki otrzymanym od ob. Delegata Ministra Oświaty dr Mariana Grabskiego zasiłkom szła w kilku kierunkach:

a) rejestracji profesorów, docentów, asystentów, urzędników i woźnych oraz udzielania im zaliczek na pobory, w zamian za co żądano pracy dla Uniwersytetu;

b) stałej opieki nad majątkiem ruchomym i nieruchomym, porządkowania niezwykle zaśmieconych i zaplugawionych przez Niemców wnętrz gmachów i dziedzińca Uniwersytetu;

c) podjęcia najnieodzowniejszych remontów dachów, drzwi i okien, ich oszklenie, magazynowanie rozrzuconych mebli, naprawy zamków, ratownictwa książek i prywatnych bibliotek zwożonych do Biblioteki Uniwersyteckiej;

d) porządkowania Biblioteki Uniwersyteckiej;

e) przejęcia i zabezpieczenia gmachów [...][24].

Wokół ekipy energicznie kierowanej przez Antoniewicza skupiło się szybko rosnące grono pracowników UW. Od 12 II rozpoczęła pracę Kwestura Uniwersytetu, a także Sekretariat Rektoratu (który prowadził także rejestrację zgłaszających się pracowników) i intendentura[25]. Do 15 III 1945 r. zgłosiło do władz UW 14 profesorów, 6 docentów, 3 adiunktów, 11 asystentów, 10 pracowników administracyjnych oraz 56 pracowników BUW[26].

Aktywność pracowników UW znalazła także odbicie w prasie. „Życie Warszawy” informowało 14 II, że UW wznawia działalność. Pisano m.in., że „wszelkie wysiłki ministerstwa oświaty i władz uniwersyteckich zmierzają do jak najszybszego uruchomienia wszystkich wydziałów. Dla wydziałów prawno-gospodarczego i humanistycznego spodziewane jest ono na początek marca”[27].

Aktywność profesury UW zaniepokoiła kierownictwo Ministerstwa Oświaty, którego obawy przed prostą restytucją Uniwersytetu zyskały sojusznika w Biurze Odbudowy Stolicy, kierowanym przez inż. Romana Piotrowskiego (PPR). W tym właśnie Biurze już wkrótce po rozpoczęciu działalności (14 II 1945 r.) pojawiła się koncepcja wybudowania nowego osiedla akademickiego pod Warszawą i umieszczenia tam wszystkich uczelni warszawskich. Ponieważ wymagało to czasu, zgadzano się na uruchomienie w Warszawie tylko kierunków przydatnych przy odbudowie miasta. Prawdopodobnie w związku z tymi planami władze podjęły koncepcję przeniesienia warszawskich wyższych uczelni do Łodzi[28].

Według relacji prof. Kazimierza Michałowskiego w końcu lutego 1945 r. odbyła się w siedzibie Rządu Tymczasowego na Pradze konferencja grupy profesorów UW (Antoniewicz, Kazimierz Bassalik, Stefan Banach, Zygmunt Zaleski) z przedstawicielami władz. Jak wspominał:

Przeciwko uruchamianiu Uniwersytetu padały ze strony przedstawicieli rządu różne argumenty natury technicznej, między innymi i ten, że domy w pobliżu Uniwersytetu będą wysadzane i że w tych warunkach trudno zagwarantować bezpieczeństwo i porządek, nie mówiąc o tumanach kurzu itd. Wreszcie ktoś rzucił pytanie pod adresem profesorów: „A czy możecie Panowie zagwarantować, że młodzież nie będzie strzelała?”[29]

Informacje o planach przeniesienia UW szybko przedostały się do organizującego się środowiska akademickiego Warszawy. 4 III 1945 r. w lokalu Zakładu Socjologii UW zebrało się 16 przedstawicieli najważniejszych instytucji naukowych stolicy. Na zebraniu tym, „po wyczerpującej dyskusji”, uchwalono jednogłośnie rezolucję, w której wyrażono pogląd, „iż zarówno ze względów państwowych, jak i ze względu na dobro nauki i młodzieży studiującej Akademickie Uczelnie Warszawskie winny zostać w Warszawie”. Wyłoniono także delegację, która miała przedstawić rządowi szczegółowe uzasadnienie rezolucji. W jej skład weszli: naczelny dyrektor Archiwów Państwowych Witold Suchodolski jako przewodniczący oraz prof. Andrzej Grodek (SGH), dyrektor Biblioteki Narodowej dr Józef Grycz, profesorowie Roman Kozłowski, Bohdan Suchodolski i Kazimierz Michałowski z UW, dyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego dr Ludwik Sawicki, rektor Politechniki Warszawskiej prof. Stefan Straszewicz[30].

Memoriał przedstawiony władzom składał się z 5 części. W pierwszej przedstawiono argumenty polityczne, naukowe i organizacyjne przemawiające za pozostawieniem Uniwersytetu w Warszawie:

W każdej stolicy musi być ośrodek naukowy: specjaliści powoływani do ekspertyz i informacji ekonomicznych, prawniczych, sanitarnych, bakteriologicznych, socjologicznych, historycznych, pedagogicznych, hydrologicznych, geologicznych, architektonicznych, artystycznych itp.; stała reprezentacja spraw nauki i organizacji naukowych; wpływ atmosfery naukowej na udoskonalenie metod prac państwowych; udział wyższych uczestników ogólnej administracji państwowej jako wykładowców w szkołach akademickich.

Dalej podkreślono, że UW nie może istnieć poza Warszawą bez niezbędnych pomocy naukowych w postaci archiwów, bibliotek i muzeów, których przeniesienie do Łodzi nie jest możliwe. Podniesiono dalej także nieodzowność UW dla funkcjonowania w Warszawie innych instytucji naukowych: muzeów i archiwów[31].

W punkcie drugim omówiono stan bazy materialnej UW, którą oceniono następująco:

Gmachy zachowały się w 80%, jeśli chodzi o Uniwersytet [...]. Urządzenia Zakładów i seminariów ocalały w 30% [...] Domy profesorskie (4) wszystkie spalone, ale już Kwaterunek Miejski zarezerwował 3 domy w pobliżu trzech ośrodków uniwersyteckich, co powinno wystarczyć na pewien czas. [...]. 3 domy studenckie (na 800 osób) ocalały. Resztę studentów możnaby umieścić np. w gmachu Funduszu Kwaterunku Wojskowego na Krak. Przedmieściu. [...] Dla oddzielenia młodzieży i profesorów od brudu, zamętu i prac nad usuwaniem ruin, a głównie od epidemii – należy wyraźnie oddzielić szczęśliwie ocalałe „wyspy kultury” od dzielnic burzonych i odnawianych[32].

Za takie wyspy uznano główny kampus UW na Krakowskim Przedmieściu wraz z Teatrem Polskim, Zachętą, Muzeum Narodowym, Pałacem Namiestnikowskim, hotelem Bristol i ich otoczeniem. Budynki te, jak stwierdzano, „połączyć można ogrodami: Saskim, Uniwersyteckim, Wizytek i Rady Ministrów, tworząc bardzo ważny kulturalnie ośrodek Warszawy, jednocześnie stosunkowo dobrze izolowany od dzielnic wyburzanych i porządkowanych”. Drugi ośrodek miałby powstać w okolicy ul. Rakowieckiej, wokół Biblioteki Narodowej, SGH, SGGW, budynków Wydziału Chemii, Akademii Nauk Politycznych, Szkoły Dziennikarskiej przy Polu Mokotowskim. Trzeci miał być „rejon medyczny” między ulicami Nowogrodzką i Koszykową. Podkreślając znaczną już ilość mieszkańców stolicy, zaznaczano, że stanowi ona już wielkość odpowiadającą innym miastom uniwersyteckim Polski. Kolejnym argumentem przemawiającym za proponowanym rozwiązaniem była możliwość izolacji młodzieży akademickiej od otoczenia i poddanie jej wpływowi wychowawczemu profesorów, a atmosfera odbudowy stolicy mogłaby stworzyć właściwe podniety do wzmożonego wysiłku twórczego i pracy w zdobywaniu wiadomości naukowych dla zastępów młodzieży. W zakończeniu memoriału uznawano możliwość przeniesienia niektórych działów studiów, zwłaszcza technicznych, wymagających laboratoriów, do innych miast, uznając jednak za bardziej celowe zainwestowanie potrzebnych na to pieniędzy w Warszawie[33].

10 IV kolejny memoriał w tej sprawie wystosowali do Ministerstwa Oświaty docenci Tadeusz Manteuffel i Witold Jabłoński. Stwierdzali w nim:

Projektowane przesiedlenie Uniwersytetu Warszawskiego w małym stopniu i raczej pozornie ułatwia odbudowę Stolicy, podkopując całkowicie przyszłość naukową wyżej wymienionej uczelni. Bo jakżeż owocnie ma pracować Uniwersytet Warszawski oddzielony od swojej biblioteki (800 000 tomów), jak również od Biblioteki Narodowej (300 000 tomów) i biblioteki Wyższej Szkoły Handlowej (150 000 tomów) oraz od Muzeum Narodowego i Archiwów Państwowych [34].

Uznając za najbardziej poszkodowany w takim wypadku Wydział Humanistyczny, obaj docenci proponowali pozostawienie go w Warszawie: albo w gmachach UW przy Krakowskim Przedmieściu, albo w budynku Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego na Bielanach. Argumentacja ich odnosiła się do całego Uniwersytetu, choć autorzy listu formalnie wnosili o jak najszybsze podjęcie decyzji jedynie w sprawie losów Wydziału Humanistycznego.

5 III 1945 r. uchwałę w sprawie wznowienia działalności UW podjęli profesorowie i docenci UW zebrani w Częstochowie. Stwierdzając fakt ocalenia BUW i innych budynków UW, podkreślali oni konieczność uruchomienia w Warszawie „oprócz medycyny i farmacji jeszcze wydziałów prawa, humanistycznego i matematyczno-przyrodniczego”. Deklarując gotowość podjęcia pracy w Warszawie („gdy będą mieli zapewnione dla siebie i swoich rodzin utrzymanie i choćby najskromniejsze mieszkania z wodą i światłem”), sygnatariusze uchwał dziękowali prof. Antoniewiczowi za „Jego pełną poświęcenia pracę nad zabezpieczeniem mienia Uniwersytetu oraz nad jego uruchomieniem, prosząc go zarazem, by zechciał wytrwać na swym trudnym stanowisku aż do wyboru nowych władz akademickich”. Zarazem wezwano znajdujących się w Warszawie profesorów, by przejęli funkcje tymczasowych dziekanów macierzystych wydziałów, tworząc wraz z rektorem Antoniewiczem prowizoryczny Senat uczelni. Było to zdecydowane wsparcie zarówno samego Antoniewicza, jak i koncepcji odbudowy Uniwersytetu w dawnej formie w Warszawie[35].

Kolejny memoriał profesorowie UW skierowali do ministra oświaty 26 III. Podpisało go 45 osób przebywających w Polsce, głównie w Warszawie, Częstochowie i Krakowie. Podkreślając, że Uniwersytet nie przerwał pracy w czasie okupacji niemieckiej, stwierdzano, że „wydaje się rzeczą słuszną, aby Uniwersytet jak najrychlej wznowił pracę, i to w znacznie rozszerzonym zakresie”. Podkreślano dalej, że takie są intencje zarówno kadry naukowej, jak i studentów Uniwersytetu, a także potrzeby rosnącej wciąż ludności Warszawy. Powołując się na opinie ekspertów, stwierdzano dalej, że odbudowa Warszawy nie powinna przeszkodzić „w uruchomieniu Uniwersytetu”, gdyż ocalały główne budynki. Dalej powtórzono pomysł skupienia UW w dwóch wyspach w Śródmieściu, wokół głównego kampusu na Krakowskim Przedmieściu i wokół budynków Wydziału Lekarskiego oraz w trzeciej na Mokotowie i Ochocie. Podkreślano także wagę UW nie tylko dla stolicy, ale także całego Mazowsza, podnosząc kwestię utrudnionego dostępu do uczelni w przypadku przeniesienia jej poza Warszawę. W przypadku problemów w funkcjonowaniu części gmachów uniwersyteckich, które mogłyby wystąpić przy odbudowie Warszawy, proponowano czasowe przeniesienie zakładów naukowych ze Śródmieścia do budynków przy ul. Rakowieckiej i gmachu Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego na Bielanach. Na zakończenie memoriału stwierdzano:

Projekty przeniesienia Uniwersytetu poza rejon Warszawy wydają się nam niesłuszne, a przy tym częściowo nawet niemożliwe do zrealizowania. Jasną bowiem jest rzeczą, że Uniwersytet nie może spełnić swoich zadań – badawczych, wychowawczych i kulturalno-społecznych – bez pomocy naukowych, jakie stanowią biblioteki, muzea i archiwa. Nie może też Uniwersytet spełnić swych zadań rozbity na drobne części, rozproszone po różnych miastach. [...]. Nie widzimy w Rzeczpospolitej żadnego innego miasta (poza ośrodkami istniejących już uniwersytetów) któreby w równej mierze mogło Uniwersytetowi Warszawskiemu ułatwić normalne funkcjonowanie[36].

Informacje o zamiarze władz przeniesienia UW poza Warszawę zaczęły się również pojawiać w prasie[37]. Prawdopodobnie to one właśnie skłoniły wiceministra Władysława Bieńkowskiego (PPR), odpowiedzialnego za naukę i szkolnictwo wyższe, do spotkania z profesorami UW. Odbyło się ono w południe 14 IV, w budynku Porektorskim UW przy Krakowskim Przedmieściu. Spotkaniu temu rektor Antoniewicz starał się nadać możliwie duży rozgłos, zapraszając nań przedstawicieli Agencji Polpress i przekazując jej tekst memoriału z 26 III[38]. O tym, że liczono się w tym czasie poważnie z koniecznością przeniesienia UW poza Warszawę, świadczy list skierowany 9 IV przez Antoniewicza do ministerstwa, w którym wnioskował on o pozostawienie w takim wypadku w budynkach UW części dotychczasowej ich „załogi” w celu ochrony mienia Uniwersytetu i prac nad planami odbudowy uczelni[39].

Zapis spotkania 57 pracowników naukowych UW z wiceministrem Bieńkowskim prawdopodobnie się nie zachował. Według informacji „Życia Warszawy”:

[Bieńkowski] podkreślił, że przyczyn faktu, że Ministerstwo dotychczas nie powzięło decyzji, należy doszukiwać się wyłącznie w trudnych warunkach okresu przejściowego. Zagadnienie wyższych uczelni należy rozpatrzyć pod trzema aspektami: 1) reformy uniwersytetów, 2) zagadnienia sieci przystosowanej do zmian terenowych, 3) losów Uniwersytetu Warszawskiego[40].

Bieńkowski zaznaczył dalej, że o ile w przypadku szkolnictwa powszechnego i średniego reforma musi być radykalna, o tyle zmiany w szkolnictwie wyższym będą przebiegać „ostrożnie i jedynie w ścisłej współpracy z profesorami”. Podkreślając dalej konieczność racjonalnej organizacji szkolnictwa wyższego na terytorium Polski w nowych granicach, Bieńkowski stwierdził:

Zagadnienie Uniwersytetu Warszawskiego jest niezmiernie ciężkie do rozwiązania. [...] Ministerstwo Oświaty zmuszone jest brać pod uwagę nie tylko pietyzm wobec zasłużonej uczelni, nie tylko ofiarne przywiązanie profesorów i zapał młodzieży, ale i konkretne możliwości utrzymania uniwersytetu w zburzonej i odbudowującej się Warszawie. Utrzymanie Uniwersytetu w formie sprzed 1939 r. jest niemożliwe. [...]. Najrozsądniejszym wyjściem wydaje się, aby ustalić, że Uniwersytet Warszawski znajduje się w odbudowie. Należy w Warszawie pozostawić wydział lekarski i niektóre zakłady oraz pracownie naukowe. Na czele Uniwersytetu stanęłaby Komisja Odbudowy Uniwersytetu, która będzie roztaczała opiekę nad pozostawionymi w Warszawie placówkami. Nie stać nas jednak na to, by zrezygnować z pełnego wykorzystania najcenniejszego kapitału, jakim jest wiedza naszych wybitnych uczonych i dlatego większość profesorów Uniwersytetu Warszawskiego kształcić będzie młodzież na innych uczelniach.

Według prof. Michałowskiego Bieńkowski, akcentując konieczność organizacji szkolnictwa wyższego na zachodzie Polski, miał powiedzieć: „Panowie profesorowie powinni nieść słowo boże na Zachód”[41]. Podkreślił także, że rząd będzie dbał o materialne warunki bytu pracowników nauki oraz stworzy atmosferę troski o naukę i tych wszystkich, którzy nad nią pracują[42].

Trudno określić, na ile przekaz dziennikarski treści wystąpienia wiceministra Bieńkowskiego jest ścisły. Antoniewicz w maju 1945 r. mówił, że Bieńkowski zarzucił m.in. UW, iż przed wojną studiowało na nim tylko 2% młodzieży chłopskiej[43]. Niewątpliwy jest jednak zamiar Bieńkowskiego zjednania sobie profesury przez obietnice stopniowych zmian w szkolnictwie wyższym, bez radykalnych posunięć godzących w jej dotychczasową pozycję, a także zadbanie o materialne warunki funkcjonowania uczelni i ich pracowników, przy podtrzymaniu decyzji o faktycznej likwidacji UW w dotychczasowej formie.

Nie znamy przebiegu dyskusji nad wystąpieniem Bieńkowskiego – z bardzo skrótowego opisu w „Życiu Warszawy” wynika, że musiała być ona burzliwa i krytyczna wobec planów rządu. Włodzimierz Antoniewicz zakwestionował np. podawane przez wiceministra liczby, dowodząc, że według jego obliczeń młodzieży chłopskiej i proletariackiej było przed wojną na UW 16%. Pod wpływem krytyki Bieńkowski wyraził zgodę na pozostawienie w Warszawie „zwężonych zespołów” poszczególnych wydziałów UW. Stwierdził również, że w okresie odbudowy UW „nie da się zachować jego normalnie funkcjonującej władzy wykonawczej (rektorat i senat uniw[ersytecki].)”, proponując utworzenie trzyosobowej komisji, która wypełniałaby „pilne zadania normalnego senatu uniw[ersyteckiego]”. W efekcie tej propozycji, niewątpliwie wcześniej przygotowanej, zebrani powołali Komisję Trzech – złożoną z profesorów: Tadeusza Kotarbińskiego, Bogdana Nawroczyńskiego i Stefana Pieńkowskiego. Skład planowanej Komisji był politycznym kompromisem. Nie było w niej źle widzianego przez władze pełniącego obowiązki rektora Antoniewicza, znalazł się natomiast bliższy im ideowo filozof Kotarbiński, a także związany z Delegaturą Rządu RP na kraj i posiadający znaczny autorytet w środowisku Pieńkowski[44].

Plany rozczłonkowania UW nadal jednak napotykały na opór środowisk naukowych. 24 IV pismo z postulatem pozostawienia UW w Warszawie skierował do ministra oświaty Oddział Grodzki Związku Nauczycielstwa Polskiego, oświadczając, iż brak tej uczelni „uniemożliwia nauczycielstwu i innym słuchaczom związanym z pracą na terenie m.st. Warszawy kontynuowanie i ukończenie studiów”. Petycja informowała także, że zebrani 22 IV 1945 r. „zainteresowani studiami wyższymi nauczyciele oraz pracownicy państwowi i komunalni” uchwalili prośbę do ministerstwa o pozostawienie UW w Warszawie, powołanie komisji egzaminacyjnych i doradczych dla słuchaczy wyższych uczelni w Warszawie, uznanie przedmiotów i egzaminów zaliczonych w czasie okupacji oraz jak najszybsze uruchomienie bibliotek warszawskich, w tym BUW[45]. Mimo to władze nadal planowały przeniesienie UW pod Warszawę. 26 IV ministerstwo wystąpiło do rektora Antoniewicza z prośbą o „przedłożenie wykazu zakładów Uniwersytetu, które mają pozostać w okresie przejściowym w Warszawie” oraz wykazu personelu, jaki miał w nich pozostać[46].

Szukając dróg ratowania Uniwersytetu, nawiązano kontakt z warszawską Wojewódzką Radą Narodową: Jej wiceprzewodniczący „Stefan Ajnenkiel-Kamiński oraz wicewojewoda Juliusz Goryński [...] ze zrozumieniem przyjęli propozycję patronowania inicjatywie powołania Uniwersytetu na razie przy linii EKD”[47]. 5 V 1945 r. odbyła się w siedzibie Wojewódzkiej Rady Narodowej w Pruszkowie narada w sprawie rozmieszczenia UW w osiedlach podstołecznych. Ze strony rządowej udział w niej wzięli p.o. wojewody i wicewojewoda warszawski, wiceprezes WRN, a ze strony UW m.in. rektor Antoniewicz, profesorowie Kazimierz Bassalik, Stefan Zaleski, Bohdan Suchodolski, Kazimierz Michałowski, dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie Stanisław Lorentz oraz przedstawiciele prasy. Podstawą dyskusji był kolejny memoriał władz UW, przedstawiony na początku maja ministerstwu. W porównaniu do wcześniejszych koncepcji w znacznie większym stopniu uwzględniał on zamierzenia władz. Odwołując się do argumentów geograficznych i społecznych, wskazywano, że w przypadku przeniesienia UW do innych ośrodków Mazowsze i Podlasie pozbawione zostaną swojego uniwersytetu. Wobec oświadczeń władz oświatowych podanych w prasie, że istnieją obecnie w Warszawie tak duże trudności gospodarcze i inne, że nie da się na czas odbudowy stolicy utrzymać tam szkół wyższych, proponowano przeniesienie Politechniki Warszawskiej do Łodzi bądź Gdańska, SGGW do Skierniewic i pozostawienie SGH w Warszawie. W odniesieniu do UW proponowano: przeniesienie Wydziału Lekarskiego do Tworek pod Warszawą, Wydziału Farmaceutycznego do Pruszkowa, Wydziału Humanistycznego do Karolina i Otrębus, Wydziału Prawnego do Podkowy Leśnej lub Milanówka, Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego do Pszczelina. Jak podkreślano, „rozmieszczenie w ten sposób Wydziałów Uniwersytetu Warszawskiego wzdłuż linii E.K.D. daje możliwość łatwego dojazdu do zakładów i sal wykładowych młodzieży i profesorom. Pobliże Warszawy ułatwi zaś profesorom ścisłą i konieczną współpracę z Biurem Odbudowy Stolicy”. Dalej podkreślono niezbędność zaplecza bibliotecznego, archiwalnego i muzealnego dla UW, które musiało pozostać w Warszawie, a w proponowanej lokalizacji zakładów naukowych uczelni byłoby stosunkowo łatwo dostępne. Podnosząc argumenty na rzecz pozostawienia UW na Mazowszu, podkreślano, że:

Czasy obecne wymagają od uniwersytetów służby społecznej, oprócz naukowej i pedagogicznej. Przed Uniwersytetem Warszawskim stoją zadania: a) urządzenia dla rzesz pracowników B.O.S. systematycznych kursów wieczorowych o charakterze prawdziwego uniwersytetu robotniczego na wysokim poziomie, b) wprzęgania do studiów akademickich i do prac regionalnych nauczycieli szkół powszechnych, c) urządzania stałych objazdowych, powszechnych wykładów uniwersyteckich, obsługiwanych [przez] profesorów, docentów i asystentów Uniwersytetu.

Odwołano się również do argumentów mających odpowiedzieć na obawy władz przed pozostawieniem w Warszawie skupiska wrogo nastawionej do nowego ustroju młodzieży:

Decentralizacja młodzieży akademickiej po pięciu ośrodkach [...] ma swoje dobre strony. Ułatwi ona odpowiednie pomieszczenie i aprowizację, umożliwi lepsze niż przed wojną wychowywanie młodzieży w duchu prawdziwej demokracji. Zespoli wreszcie silniej młodzież akademicką z ludnością robotniczą i chłopską, która w wielu wypadkach zatrudni tę młodzież za mieszkanie i utrzymanie.

Na koniec pozostawiono argumenty największego kalibru, choć raczej mniej przemawiające do decydentów Rządu Tymczasowego:

Pozostanie Uniwersytetu Warszawskiego w regionie Mazowsza i Podlasia jest prawdziwą koniecznością dla kultury całego tego obszaru. Nieprzezorne roztrwonienie naukowego, pedagogicznego i popularyzacyjnego potencjału Uniwersytetu Warszawskiego będzie się mściło na obszarze warszawskim przez długie lata. W trosce o naukę, kształcenie tak przetrzebionych i koniecznych dla Polski rzesz inteligencji pracującej, zwłaszcza nauczycieli szkół powszechnych i średnich, lekarzy, pracowników administracji państwowej i samorządowej, ekonomistów i skarbowców, żądamy zachowania w regionie warszawskim pełnego uniwersytetu. [...]. Zlikwidowanie Uniwersytetu stołecznego byłoby błędem historycznym. Przed tym błędem pragniemy uchronić Polskę demokratyczną projektując rozmieszczenie Uniwersytetu Warszawskiego w wymienionych miejscowościach przy EKD[48].

W trakcie dyskusji na zebraniu w WRN nie było mowy o przeniesieniu UW do innych ośrodków miejskich – taką deklarację złożył na samym początku wicewojewoda Goryński. Uznał on jednak, że propozycja UW rozproszenia poszczególnych wydziałów jest zbyt daleko idąca, że lepiej byłoby rozlokować Uniwersytet w mniejszej ilości miejscowości, nawet kosztem większych inwestycji. Wyraził także obawę co do przepustowości EKD. Dziękując za tę deklarację, rektor Antoniewicz stwierdził, że Ministerstwo Oświaty chciało rozproszyć UW po Polsce, „choć dziś może kwestia ta nie jest stawiana tak ostro”. Antoniewicz poinformował dalej o „cichej” rejestracji studentów prowadzonej przez UW, w efekcie której miało zgłosić się około 3 tys. studentów tajnego UW. Przekonywanie zebranych przez rektora co do konieczności pozostawienia UW w okolicach Warszawy okazało się niepotrzebne – z tezą tą zgodzili się wszyscy obecni na zebraniu. Na wniosek przedstawiciela Stronnictwa Demokratycznego Zygmunta Tomczaka zdecydowano o powołaniu komitetu, który miał się zająć przeprowadzeniem organizacji UW na linii EKD. W jego skład weszli, oprócz wojewody, rektora i uczestniczących w zebraniu dziekanów, także przedstawiciele WRN i partii politycznych oraz Stanisław Lorentz jako dyrektor Muzeum Narodowego i Czesław Wycech jako przedstawiciel Związku Nauczycielstwa Polskiego. W prezydium komitetu znaleźli się natomiast prof. Antoniewicz, p.o. wojewody Goryński, Lorentz i zastępca przewodniczącego WRN Ajnenkiel-Kamiński[49]. Jak wspomniał Stanisław Lorentz, pomyślne wyniki narady zostały uczczone wystawnym obiadem w restauracji w Podkowie Leśnej[50]. Nie wiadomo, czy Komisja podjęła jakiekolwiek działania do czasu podjęcia ostatecznych rozstrzygnięć przez władze centralne.

Wkrótce po tym spotkaniu, 22 V 1945 r., kierowanie Uniwersytetem przejęła z rąk rektora Antoniewicza powołana przez ministra oświaty Komisja Trzech[51]. Komisja ta pełniła odtąd obowiązki Senatu UW, a jej przewodniczący prof. Pieńkowski – funkcję p.o. rektora. Już w tej funkcji 4 VI wystąpił on do ministra pracy, opieki społecznej i zdrowia z prośbą o pomoc przy organizacji egzaminów końcowych dla osób pragnących skończyć studia, w tym o pomoc w uruchomieniu potrzebnych do tego laboratoriów[52]. List ten trzeba traktować jako próbę stworzenia okrężną drogą faktów dokonanych przy organizacji UW w Warszawie.

Elementem presji wywieranej na władze był także proces konstytuowania się rad poszczególnych wydziałów UW: Teologii Katolickiej (dziekan ks. prof. Wincenty Kwiatkowski), Teologii Ewangelickiej (ks. prof. Jan Szeruda), Prawa (prof. Stefan Zaleski), Humanistycznego (prof. Kazimierz Michałowski), Matematyczno-Przyrodniczego (prof. Kazimierz Bassalik), Farmacji (prof. Adam Koss) oraz Weterynarii (prof. Witold Stefański)[53].

10 VI 1945 r. przewodniczący Komisji Trzech prof. Pieńkowski udzielił wywiadu „Życiu Warszawy”, który ukazał się pod znamiennym tytułem: Uniwersytet musi żyć. Pieńkowski stwierdził w nim m.in.:

Uniwersytet Warszawski musi żyć, od tego bym zaczął, parafrazując słynne powiedzenie Katona o Kartaginie [...]. Niech to będzie bodaj w ciasnych ramach czy w zwężonych zespołach. Ale żyć musi [...]. Skoro tak, to musi zachować zdolność rozwoju i prężność żywego organizmu, a nie bezruch cmentarzyska. Rola strażników cmentarzyska zupełnie nie odpowiadałaby nam profesorom. Przyznaję, że mamy raczej ambicję by stać się budowniczymi świetniejszego jutra Uniwersytetu [...][54].

Pieńkowski wyraził dalej nadzieję, że takie rozumienie roli UW pokrywa się z zamierzeniami ministerstwa i da się pogodzić z planami BOS. Poinformował także, że władze UW przygotowały szczegółowy plan rozwoju uczelni na najbliższe 4–5 lat, który zamierzają przedstawić ministerstwu i prezydentowi Warszawy. Dalej zaznaczył presję studentów na wznowienie działalności UW: „Zapisy dla studentów kończących studia są w pełnym toku i· szerzą się jak płomień. [...] Wydaje się, że tego pędu do Uniwersytetu Warszawskiego nic powstrzymać nie zdoła”. Odnośnie do młodzieży chcącej rozpocząć studia prof. Pieńkowski stwierdził, że nie widzi możliwości przyjmowania nowych studentów na UW: „Ale ciśnienie życia jest zawsze wielkością nieznaną. I bardzo być może, że pod działaniem tego ciśnienia coś zmieni się jeszcze w stanowisku Ministerstwa Oświaty i naszym własnym”. Zaakcentował także swoją determinację pozostania w Warszawie oraz poświęcenie i zaangażowanie kadry profesorskiej UW, dopuszczając zarazem możliwość objęcia przez jej część stanowisk na innych uczelniach[55].

W tym samym numerze „Życia Warszawy” zamieszczono informację o uchwale Komisji Porozumiewawczej Organizacji Młodzieżowych (zrzeszającej komunistyczny Związek Walki Młodych, Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”, Organizację Młodzieżową Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych, Związek Harcerstwa Polskiego i Ruch Młodej Demokracji), wyrażającej

energiczny protest przeciw takiemu rozwiązaniu sprawy wyższej uczelni w Warszawie i żądającej otwarcia Uniwersytetu na terenie Województwa Warszawskiego z uwagi na to iż: 1) Warszawa i okolice stanowią gęste skupisko ludności. 2) Rozmieszczenie wyższych uczelni poza obszarem Województwa Warszawskiego uniemożliwiłoby wyższe studia młodzieży niezamożnej z której rekrutują się członkowie naszych organizacji. Korzystać z nauki wtedy mogliby jedynie i wyłącznie spekulanci żerujący na nędzy robotnika i chłopa[56].

Przełom nastąpił jednak dopiero po formalnym powołaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej 28 VI 1945 r. Ministrem oświaty został w nim działacz Stronnictwa Ludowego i były dyrektor Departamentu Oświaty Delegatury Rządu RP na Kraj Czesław Wycech. Objęcie stanowiska ministra przez osobę niezwiązaną z ruchem komunistycznym, byłego urzędnika Polskiego Państwa Podziemnego, zmieniało z pewnością sytuację UW i polskiej nauki w ogóle. Powstanie TRJN oznaczało też głębszą – choć przejściową – zmianę klimatu politycznego w Polsce, w praktyce zaś wiązało się z rezygnacją przez komunistów z prób radykalnego ograniczenia znaczenia przedwojennej profesury na rzecz działań stopniowych. Nominację Wycecha osłabiał fakt, że sprawa nauki pozostawała w gestii wiceministra Bieńkowskiego, a kierownictwo Departamentu Nauki i Szkół Wyższych objął Stanisław Arnold, także członek PPR. Jako historyk gospodarczy i profesor UW, na którym nadal wykładał, dawał on co prawda możliwość odwoływania się do jego związku z Uniwersytetem, jednak jego dobra znajomość stosunków uniwersyteckich ułatwiała komunistom wpływanie na politykę uczelni.

17 VII nowy minister oświaty na zwołanej w ministerstwie konferencji z przedstawicielami UW, prof. Pieńkowskim i Bogdanem Nawroczyńskim, uznał konieczność odbudowy UW i wznowienia normalnych zajęć „chociażby w zawężonym zakresie” od jesieni 1945 r.[57] 26 VII odbyło się prawdopodobnie pierwsze posiedzenie Komisji Trzech, działającej w roli Senatu UW. Ustalono na nim, że wybór rektora i prorektorów Uniwersytetu nastąpi 14 VIII. Rozstrzygnięto także najbardziej palące sprawy personalne: obsadę stanowiska kierownika Sekretariatu UW, obsadę Rady Fundacji Smoguleckiej, wybór kandydatów na członków komisji dyscyplinarnych oraz mianowania profesorskie i wnioski habilitacyjne[58]. 29 VII odbyła się uroczysta promocja doktorska osób, które tytuły uzyskały w czasie wojny na tajnym Uniwersytecie[59].

Zgodnie z powyższymi postanowieniami 14 VIII na rektora UW wybrano Stefana Pieńkowskiego, a na prorektora Włodzimierza Antoniewicza, który jednak jeszcze tego samego dnia złożył rezygnację, prawdopodobnie z obawy przed negatywną reakcją władz[60]. Jego następcą 17 VIII został członek Komisji Trzech, prof. Nawroczyński[61]. Referując kwestie działalności Uniwersytetu na forum Senatu 7 IX 1945 r., nowy rektor przedstawił ciężką sytuację budżetową uczelni, a ponadto stwierdził:

Uniwersytet ma podstawy prawne pełnej egzystencji i pracy na wszystkich swych wydziałach. Liczba przedwojenna katedr nie ulega zakwestionowaniu. Zrobione będzie wszystko co potrzeba, by uzyskać nowe katedry. W sprawie zredukowania niższych funkcjonariuszy, personelu administracyjnego i pomocniczych sił naukowych wniesiono odpowiednie reklamacje[62].

Ostatnie miesiące 1945 r. to sukcesywne wznawianie zajęć na Uniwersytecie. Od 10 IX 1945 r. rozpoczęto zapisy na pierwszy rok studiów, które spotkały się z dużym zainteresowaniem. Jak podało „Życie Warszawy”, pierwszego dnia zapisało się 451 kandydatów na studia na UW, a drugiego 326. Najwięcej chętnych było na Wydział Lekarski[63]. Ogółem zapisało się na UW 3911 osób, w tym 2464 na I rok, 1337 na lata wyższe i 110 na rok wstępny[64].

1. Inauguracja roku akademickiego 1945/1946 na UW

Tzw. Mały Senat, czyli kolegium rektorskie wraz z dziekanami, zdecydował 12 X o rozpoczynaniu wykładów w miarę „przydzielania odremontowanych sal”[65]. Uroczyste rozpoczęcie nowego roku akademickiego planowano początkowo na 1 XII, a następnie na 16 XII[66]. Ostatecznie odbyło się ono 15 XII, poprzedzone mszą św., po której nastąpiła uroczysta inauguracja w Sali Kolumnowej Gmachu Pomuzealnego. Wzięli w niej udział m.in. wiceprezydent KRN Wacław Barcikowski (który przemówił w imieniu władz), premier Edward Osóbka-Morawski oraz członkowie rządu i przedstawiciele innych uczelni warszawskich. Obszerny referat sprawozdawczy za lata 1938/1939–1945 przedstawił rektor Pieńkowski. Wykład inauguracyjny „Promienie kosmiczne” wygłosił fizyk prof. Czesław Białobrzeski[67].

2. Pedel Jan Dudzik podczas inauguracji roku akademickiego 1945/1946 na UW w Sali Kolumnowej Gmachu Pomuzealnego

Rektor Pieńkowski, oceniając ostatni rok przedwojennej działalności UW, podkreślił zarówno rozwój Uniwersytetu w tym okresie, jak i słabe jego finansowanie przez władze, nadmierną ilość studentów w stosunku do profesury, „brak zupełny nauczycieli stopnia pośredniego pomiędzy kierownikiem a asystentem, bezpłatność pracy docentów, niemożliwie niskie uposażenie asystentów, małe stypendia młodzieżowe, brak pozycji na badania naukowe specjalne”. W dramatycznym tonie opisał dzieje UW w czasie okupacji, podkreślając niszczenie przez Niemców Uniwersytetu „tak w jego postaci ludzkiej, jak inwentarzowej”. Po dość szczegółowym omówieniu akcji tajnego nauczania na UW i jego efektów, obszernie przedstawił akcję odbudowy UW, dość oględnie wspominając problemy ze wznowieniem przezeń działalności:

Był to okres trudny i pełen niepewności, gdzie kierunki rozwiązań były bardzo silnie uzależnione od ewolucji ogólnej sytuacji Warszawy, zawierającej wiele niewiadomych. Zrozumiałe też są ówczesne pewne wahania opinii. Nie chodziło bowiem tylko o wyraz przekonania wewnętrznego, lecz o opinię, o sąd prowadzący do odpowiedzialnych aktów woli[68].

Pieńkowski bardzo mocno zaakcentował także sens odbudowy UW w Warszawie, mówiąc zaś o polityce władz wobec UW, pozytywnie ocenił decyzję wiceministra Bieńkowskiego o powołaniu Komisji Trzech, bardzo ciepło mówił również o decyzji marszałka Michała Roli-Żymierskiego o oddaniu na potrzeby UW gmachu przy ul. Rakowieckiej 4, który, jak nie omieszkał nadmienić, BOS oddało wcześniej do dyspozycji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Bardzo mocno uwypuklił także zasługi rektora Antoniewicza dla odradzającego się Uniwersytetu. Odnosząc się do polityki władz wobec UW, rektor pozytywnie ocenił nie tylko stosunek doń ministra oświaty, ale także ministra zdrowia Franciszka Litwina i ministra odbudowy kraju Michała Kaczorowskiego, któremu podziękował bardzo osobiście.

3. Pierwsza po wojnie immatrykulacja na UW, na zdjęciu rektor Stefan Pieńkowski, październik 1945 r.

Na zakończenie rektor podsumował obraz UW po 10 miesiącach od wznowienia działalności: „Stan, w jakim wyszedł Uniwersytet z okupacji niemieckiej, charakteryzowałem słowami: groby, ruiny, pustka. W dwóch ciemnych, zimnych, wilgotnych piwnicach kilku kolegów: Borowy, Antoniewicz, Zaleski, Makowiecki, Lewak, Jabłoński, rozpoczyna pracę. Teraz drugi obraz – po 10 zaledwie miesiącach, a 7 po zakończeniu wojny w wolnej Polsce, a więc w pełni swych praw akademickich wolny Uniwersytet rozpoczyna swą działalność w 15 gmachach, z zespołem nauczającym zdziesiątkowanym przez wojnę, lecz w znacznej części skompletowanym do pełnego nauczania na 7 Wydziałach, z zespołem około 300 sił naukowych pomocniczych, z nowo zorganizowanym rokiem wstępnym, z zapisaną i przyjętą po egzaminach wstępnych młodzieżą akademicką w liczbie 4247 słuchaczy”. Według informacji podanych przez Pieńkowskiego UW uruchomił zajęcia w 10 punktach Warszawy: na Wydziale Teologii Katolickiej – wszystkie wykłady; na Wydziale Teologii Ewangelickiej – wszystkie wykłady; na Wydziale Prawa – 50% wykładów; na Wydziale Humanistycznym – 16 różnych dyscyplin i ćwiczeń; na Wydziale Lekarskim – 17 różnych wykładów i klinik; Wydział Matematyczno-Przyrodniczy uruchomił matematykę, część fizyki i chemii, nauki o Ziemi; na Wydziale Farmaceutycznym odbywało się około połowy zajęć[69].

* * *

Jednym z pierwszych posunięć władz komunistycznych było utworzenie (dekretem z 24 V 1945 r.) tzw. roku wstępnego na studia, którego celem było wyrównanie szans młodzieży robotniczej i chłopskiej w dostępie do oświaty wyższej. Okólnik ministra oświaty z 30 IX 1945 r. rezerwował miejsca na niektórych wydziałach szkół wyższych do dyspozycji ministra[70]. Na UW działania w celu powołania roku wstępnego podjęto w końcu listopada, kiedy to Senat postanowił „czynić starania o znalezienie sal w 1 gmachu”. 27 XI uchwalono rozpoczęcie zajęć na roku wstępnym 10 XII w 5 salach wykładowych[71]. Minister Wycech wprowadził także pierwszeństwo przyjęć na studia (w przypadku równego poziomu kwalifikacji) dla uczestników walki zbrojnej o niepodległość, więźniów politycznych i więźniów obozów koncentracyjnych[72].

W pierwszym roku działania Kursów Wstępnych UW uczestniczyły w nich 172 osoby, przede wszystkim na wydziałach: Lekarskim (72), Prawa (44), Humanistycznym (30), Farmaceutycznym (22). Wśród osób uczęszczających na te kursy przeważały dzieci urzędników, rzemieślników, lekarzy, inżynierów. Dzieci chłopskich i robotniczych było stosunkowo niewiele – odpowiednio 26 i 17 (15% i 9%)[73]. W następnych latach stan ten się zasadniczo nie zmienił[74].

Rozpoczęcie działalności przez Uniwersytet spowodowało także, oprócz restytucji przedwojennego stanu posiadania UW, presję wywieraną przez władze jednostek organizacyjnych UW w celu otwierania nowych katedr i awansów pracowników naukowych. Jednocześnie szybko dały się zauważyć naciski władz w sprawie nominacji na katedry osób dobrze przez nie widzianych. Już w październiku 1945 r. Ministerstwo Obrony Narodowej wystąpiło za pośrednictwem Ministerstwa Oświaty o powołanie na Wydziale Prawa UW katedry prawa wojskowego[75]. Zgodnie z wolą ministerstwa Rada Wydziału Prawa 16 XI 1945 r. uchwaliła wniosek o utworzenie takiej katedry[76]. W uzasadnieniu tej uchwały wyraźnie stwierdzono jednak, że decyzja Rady zapadała pod wpływem ministerstwa, dotąd na polskich uczelniach nie było takich katedr, a problematyka prawa wojskowego była poruszana w ramach wykładów prawa karnego powszechnego[77].

Elementem presji politycznej na Uniwersytet było powstanie akademickich organizacji młodzieżowych, w tym zwłaszcza Związku Walki Młodych – przybudówki PPR. Legalizacja Koła Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie” na UW natrafiła jednak na problemy. 15 V 1946 r. Senat UW odłożył legalizację Koła AZWM „Życie” na UW, tłumacząc to faktem, że jest to organizacja o zasięgu ogólnoakademickim i należy się w tej sprawie porozumieć z innymi uczelniami[78]. Mimo presji wywieranej przez władze i prasę PPR, władze Uniwersytetu podtrzymały swoją negatywną opinię co do możliwości legalizacji AZWM „Życie” na UW. W piśmie z 23 VII 1946 r. stwierdzały m.in., że ze statutu organizacji wynika, iż ma ona na celu działalność polityczną, co uznano za niezgodne z § 2 p. 2 rozporządzenia ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z 14 X 1937 r. o stowarzyszeniach akademickich. Podniesiono również niezgodność z tym rozporządzeniem postanowień statutu mówiących, że członkami AZWM „Życie” mogą być pracownicy naukowi uczelni, a także brak zapisów umożliwiających jego kontrolę przez władze akademickie. O negatywnym stosunku władz UW do przybudówki młodzieżowej PPR świadczy również stwierdzenie, że co prawda przepisy umożliwiają wyrażenie zgody na wniosek Senatu na innych zasadach niż to zostało określone w rozporządzeniu,

Senat jednak z takim wnioskiem nie występuje, całe bowiem dotychczasowe doświadczenie przemawia za tym, że działalność polityczna stowarzyszeń studenckich prowadzi na terenie Uniwersytetu do walk pomiędzy różnymi grupami młodzieży i zakłócenia spokoju. Senat uznał także, że w obecnych trudnych czasach należy zatwierdzać jedynie stowarzyszenia o charakterze samopomocowym, oświatowym i sportowym. Wszelkie zaś organizacje ideowo-wychowawcze, czyli ściślej mówiąc – polityczne mogą się rozwijać poza uczelnią, za zezwoleniem władz administracyjnych i pod kontrolą czynników politycznych.

Czyniąc zadość presji politycznej – wyrażonej m.in. w okólniku Ministerstwa Oświaty z 31 I 1946 r., uznano możliwość zbierania się stowarzyszeń o charakterze polityczno-wychowawczym na terenie Uniwersytetu z ich sztandarami i w ich umundurowaniu, ale za każdorazowym pozwoleniem rektora. Jest ciekawostką, że możliwość zebrań na terenie UW dopuszczono dopiero wtedy, gdy „stan odbudowy Uniwersytetu na to pozwoli[79]”.

W związku z powyższym odmówiono również legalizacji związanego z Polskim Stronnictwem Ludowym Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, podnosząc fakt, że nie ma on charakteru akademickiego[80]. Rejestracja AZWM „Życie” na UW miała miejsce dopiero jesienią 1947 r., w radykalnie już zmienionych warunkach politycznych. Natomiast władze Uniwersytetu zaakceptowały de facto działalność AZWM „Życie” (i innych organizacji politycznych młodzieży) na UW, dając im możliwość zbierania się na terenie Uniwersytetu „z ich sztandarami i w ich mundurach, pod warunkiem uzyskania za każdym razem pozwolenia rektora oraz przestrzegania spokoju i porządku”[81].

Wznowienie działalności przez wyższe uczelnie i ustabilizowanie się prawnych i organizacyjnych ram jego funkcjonowania spowodowało podjęcie przez środowisko naukowe działań w kierunku zgodnej z jego oczekiwaniami organizacji polskiej nauki i kierunków polityki naukowej państwa. Wiązało to się również z zaniepokojeniem środowisk naukowych polityką władz, w tym zwłaszcza dekretem z 16 XI 1945 r. O zmianie przepisów dotyczących szkół akademickich i stosunku służbowego profesorów i pomocniczych sił naukowych tych szkół, który dawał możliwość zwiększenia roli odgrywanej przez samodzielnych pracowników naukowych niebędących profesorami[82].

26 I 1946 r. odbyła się w Krakowie konferencja w sprawie potrzeb i organizacji nauki polskiej, której celem miało być porozumienie się „czynnika społecznego z reprezentantami nauki, wysłuchanie wzajemnych życzeń i znalezienia dróg współpracy opartych na zaufaniu”[83]. Współprzewodniczyli jej rektor UJ, prof. Tadeusz Lehr-Spławiński, i rektor UW Pieńkowski. Realnym efektem konferencji było powstanie koncepcji Rady Rektorów, mającej reprezentować interesy wyższych uczelni wobec władz. Pierwsze jej posiedzenie odbyło się w dniach 18–19 II 1946 r. na UW, podjęto na nim uchwałę o powołaniu „za zgodą ministra Oświaty instytucji Rady Rektorów” wraz ze stałym sekretariatem[84]. Na przewodniczącego Rady wybrano rektora UW, który w tym okresie odgrywał istotną rolę w reprezentowaniu środowiska akademickiego wobec władz państwowych[85]. Rada Rektorów przejęła – jak zauważył Hubner – w zasadzie rolę powołanej w lipcu 1945 r. Rady Naukowej przy ministrze oświaty, stanowiąc forum artykułowania interesów akademickich[86]. Otwierając pierwsze zebranie Rady, rektor UW bardzo krytycznie ocenił sytuację w szkolnictwie wyższym: „dotacje i fundusze ciągle maleją, w zakładach doświadczalnych nie ma ani urządzeń, ani instrumentów, nauczanie jest właściwie niemożliwe”. W dalszym ciągu obrad Pieńkowski poruszył także „katastrofalną sytuację personelu administracyjnego”[87]. Jego wypowiedź współbrzmiała z pismem, jakie pracownicy administracji UW skierowali do ministra aprowizacji 21 II 1946 r. Skarżyli się w nim na niskie uposażenia i pozbawienie ich przydziałów żywnościowych:

Nie ma chyba innej instytucji, której by pracownicy byli traktowani tak nierówno pod względem przydziałów żywnościowych jak w Uniwersytecie Warszawskim. Pracownicy i część personelu pobierająca dodatek naukowy prócz wyższego uposażenia otrzymuje t.zw. „przydziały żywnościowe dla pracowników nauki”.

Pismo dotyczyło głównie pracowników administracji UW, gdyż personel zatrudniony w klinikach Wydziału Lekarskiego UW otrzymywał przydziały takie, jak pracownicy Zarządu Miasta i miał wyższe uposażenia[88]. 20 II 1946 r. uchwałę w sprawie krytycznej sytuacji materialnej pracowników naukowych podjął także Senat UW, stwierdzając w niej:

Chociaż rok już minął od czasu uwolnienia naszego kraju od wroga, świat nauki polskiej znajduje się ciągle w nad wyraz ciężkiej sytuacji materialnej. Uposażenia pracowników naukowych wszystkich stopni [...] nie wystarczają na zapewnienie im nawet minimum egzystencji. [...]. Tak niskiego uposażenia pracowników naukowych jak w Polsce nie ma dzisiaj prawdopodobnie w żadnym kraju europejskim. [...]. Podkreślić należy ciężką, powiedzmy bez przesady katastrofalną sytuację większości pracowników naukowych szczególnie Warszawy. Utracili oni przeważnie całe swe mienie, żyją najczęściej w najprymitywniejszych warunkach, pozbawieni niezbędnych mebli, przedmiotów codziennego użytku, pościeli, odzieży. [...] Starsi profesorowie [...] stają się przedwcześnie inwalidami, zostaną w większej swej części straceni dla nauki naszej, o ile państwo nie przyjdzie im z rychłą pomocą. Co się zaś tyczy pracowników młodszych, to da się powszechnie obserwować groźne zjawisko ucieczki ich z pracowni naukowych do przemysłu i handlu[89].

Kolejna konferencja Rady Rektorów 23 III 1946 r. zaowocowała m.in. uchwałą w sprawie bibliotek akademickich, w której uznano, że powinny one pozostać zakładami wyższych uczelni i nie powinny zostać z nich wydzielone[90]. W ślad za tą uchwałą Rady prorektor UW prof. Nawroczyński wystosował pismo do Ministerstwa Oświaty, w którym przedstawił konieczność zaopatrzenia bibliotek polskich (nie tylko akademickich) „w wydawnictwa angielskie, amerykańskie lat ostatnich”[91].

Powstanie Rady Rektorów, która z racji swojego przewodniczącego i siedziby była blisko związana z UW, szybko natrafiło na kontrakcję ze strony władz, niezainteresowanych utrzymaniem autonomii akademickiej i dotychczasowego składu profesury. Katalizatorem polityki władz wobec uczelni stały się demonstracje studenckie 3 V 1946 r., brutalnie rozpędzone przez UB. W proteście przeciw temu zastrajkowali studenci Krakowa i innych miast. 20 V strajk rozpoczęli również studenci uczelni warszawskich. Na UW zastrajkowały początkowo wydziały: Lekarski (I i II rok), Farmacji (I i II rok), Matematyczno-Przyrodniczy i Humanistyczny. Później nieco zastrajkował wydział Prawa. W południe tego dnia odbyło się spotkanie studentów UW z rektorem Pieńkowskim. Protesty studentów, częściowo odbywające się również na ulicach Warszawy, spotkały się z energicznym przeciwdziałaniem Urzędu Bezpieczeństwa. Następnego dnia strajk objął już wszystkie wydziały UW, na części z nich protestujący studenci zakłócali odbywające się wykłady. Strajk wygasł po 3 dniach, w efekcie represji aparatu bezpieczeństwa. Według ustaleń Wojciecha Mazowieckiego w związku ze strajkiem na UW UB zatrzymało 47 osób – nie tylko studentów UW, ale także inne osoby, również niebędące studentami[92].

W ślad za nagonką prasową i uchwałami instancji PPR, PPS i związków zawodowych potępiającymi wystąpienia studentów poszły także działania mające na celu zmianę istniejącego systemu prawnego w odniesieniu do szkół wyższych i wzmocnienia kontroli nad nim przez administrację państwową. 8 V 1946 r. premier Osóbka-Morawski zgłosił na posiedzeniu rządu projekt dekretu o powołaniu Rady Szkół Akademickich, podległej premierowi i mającej uprawnienia nadzorcze nad władzami rektorskimi. Przeciwny temu projektowi minister Wycech ujawnił go niezwłocznie rektorom wyższych uczelni, licząc na wsparcie swojego sprzeciwu przez środowiska akademickie[93]. Zgodnie z jego oczekiwaniem projekt dekretu spotkał się ze zdecydowanym sprzeciwem środowisk akademickich, w tym zebranej 12 V Rady Rektorów[94]. Dekret ten został jednak – w nieco zmienionym i złagodzonym kształcie – uchwalony przez Radę Ministrów 17 V 1946 r.[95] Wobec oporu środowiska faktycznie nie został wprowadzony w życie – w jego miejsce 23 IX 1946 r. KRN uchwaliła ustawę o tworzeniu szkół wyższych, która w niemal w niezmienionym kształcie powielała rozwiązania dekretu majowego. W skład Rady Szkół Wyższych, która rozpoczęła działalność 26 IX, weszli m.in. polityk PPR Włodzimierz Sokorski jako przewodniczący, prof. UW Maurycy Jaroszyński (członek prokomunistycznego SL), a także prof. Stanisław Turski (Politechnika Gdańska, członek PPS) i prof. Stanisław Arnold (UW, PPR)[96].

Odpowiedzią środowisk akademickich na działania władz, których nieukrywany cel stanowiła reforma organizacji szkolnictwa wyższego, były działania podjęte przez Radę Rektorów w celu przedstawienia alternatywnego wobec koncepcji rządowych projektu reorganizacji studiów[97]. Na posiedzeniu Rady 16–17 X 1946 r. wezwano szkoły wyższe do opracowania projektów zmian w organizacji szkół wyższych[98]. Jednocześnie podjęto próbę przekonania władz do zmian w polityce wobec szkół wyższych[99].

Z inicjatywy rektora Pieńkowskiego Rada Naukowa działająca przy Ministerstwie Oświaty wystosowała pismo w tej sprawie do wszystkich szkół akademickich. Swoje projekty opracowały m.in. UMK w Toruniu, UMCS w Lublinie i UŁ. Autorski projekt zmian przedstawił m.in. profesor Wydziału Prawa UW Jan Wasilkowski. Opowiadał się on za wprowadzeniem asystentów do rad wydziałów, ograniczeniem czasu pracy na stanowisku starszego asystenta i okresu przewidzianego na uzyskanie habilitacji[100].

Już po rozesłaniu tego listu do uczelni upubliczniony został Przedprojekt Tez do ustawy o organizacji nauki i szkół wyższych, opracowany przez wiceprzewodniczącego Rady Szkół Wyższych prof. Maurycego Jaroszyńskiego (UW). Projekt ten zakładał drastyczne ograniczenie autonomii uczelni, m.in. przez oddanie „naczelnej władzy administracyjnej w zakresie nauki i szkolnictwa wyższego” ministrowi nauki i szkół wyższych oraz powołanej przez niego Radzie Głównej do spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego[101]. Siłą rzeczy część nadesłanych przez poszczególne uczelnie opinii odnośnie do przyszłości szkolnictwa wyższego skoncentrowało się na tezach Jaroszyńskiego.

Senat UW podjął sprawę Przedprojektu na dwóch posiedzeniach 19 i 26 II 1947 r. Na pierwszym z nich omawiano prawdopodobnie projekt Opinii Senatu akademickiego Uniwersytetu Warszawskiego o Tezach do Ustawy o organizacji nauki i szkół wyższych prof. dr. Maurycego Jaroszyńskiego, opracowany przez prof. Nawroczyńskiego. W Opinii wyrażono pragnienie, aby nowa ustawa lub nowe ustawy były owiane duchem prawdziwej demokracji i rzetelnego postępu, a tradycji tych nie da się utrzymać bez przestrzegania „zasady wolności nauki i nauczania”, sformułowanej w artykule 1 dotychczasowej ustawy z 15 III 1933 r. Opowiedziano się także zdecydowanie za pozostawieniem spraw szkolnictwa wyższego w gestii Ministerstwa Oświaty, a przeciw tworzeniu nowego ministerstwa, skrytykowano kompetencje Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego, a także oddanie RG i MNiSzW kwestii awansów naukowych. Kończąc, stwierdzano m.in.:

Senat nie sądzi, aby należało wchodzić w dalsze szczegóły projektowanej organizacji szkolnictwa, skoro musi stwierdzić, że całość jest zbudowana na błędnych założeniach. Gdyby szkoły wyższe otrzymały organizację, jaką projektuje prof. M. Jaroszyński, przestałyby one być ogniskami wolności myśli i niezależności poglądów. Cóż by się wówczas stało z twórczością naukową – zwłaszcza w dziedzinie nauk humanistycznych. [...]. Z tych wszystkich względów Senat akademicki Uniwersytetu Warszawskiego wypowiada się przeciwko «Tezom» prof. M. Jaroszyńskiego, a czyni to z tym większą przykrością, że autorem ich jest, niestety, profesor Uniwersytetu Warszawskiego[102].

Na kolejnym posiedzeniu 26 II 1947 r., na 2 tygodnie przed posiedzeniem Rady Rektorów, Senat UW ustosunkował się do nadesłanych przez inne uczelnie opinii, które znalazły wyraz w dyskutowanym na posiedzeniu opracowaniu pt. Uwagi i wnioski w sprawie zmiany ustroju szkół akademickich, autorstwa prof. Stefana Zaleskiego. Na początku Uwag całkowicie uznano „zasadnicze cele i wytyczne” sformułowane w memoriale prof. Uniwersytetu Poznańskiego Wiktora Schramma:

Nowa ustawa o szkołach akademickich powinna być tak sformułowana, aby zapewnić: 1) demokratyzację szkół, 2) wysoki poziom naukowy, 3) wolność nauki i nauczania, 4) koordynację działalności szkół akademickich z innymi dziedzinami życia społeczeństwa, 5) usprawnić administrację szkoły.

Odwołano się także do sformułowania dotyczącego konieczności zachowania autonomii akademickiej, zawartego w memoriale UMCS w Lublinie. Po zreferowaniu poglądów wyrażanych w opiniach nadesłanych przez uczelnie, które były zdecydowanie krytyczne wobec Przedprojektu Jaroszyńskiego, Senat UW stwierdzał:

Na zakończenie tych wniosków i rozważań należy zwrócić uwagę z całym naciskiem, że zmiana przepisów prawnych regulujących ustrój i działalność szkół akademickich jest tylko częścią wielkiej sprawy podniesienia poziomu nauczania i nauki, jak i wszelkich ulepszeń w naszych wyższych uczelniach. Również ważną, a nawet ważniejszą, jest sprawa warunków – rzeczowych, osobowych i ogólnych – realizacji zadań szkół akademickich. Bez tych warunków tworzą się fikcje, a poza tym – obarczanie szkół akademickich odpowiedzialnością za stan rzeczy od nich zupełnie niezależny. [...]. Potrzeba laboratoriów, pracowni i bibliotek, potrzeba także wydatnego zwiększenia ilości profesorów [...]. Niezbędne są również ogólne warunki pracy w szkołach akademickich: przede wszystkiem atmosfera wolności nauki, spokoju i zaufania. Potrzebne jest uznanie przez władze rządowe, że świat nauki z najlepszą wolą i zupełną bezstronnością wypełnia swe ciężkie zadania [...][103].

W protokole posiedzenia Senatu UW 26 II 1947 r., zapisano, że: „Przyjęto jednomyślnie tekst będący wyrazem opinii Senatu Akademickiego Uniwersytetu Warszawskiego i podający uwagi Senatu w stosunku do nadesłanych projektów oraz wnioski Senatu, tyczące się potrzebnych zmian w dotychczasowych przepisach ustawy”[104].

Dyskusja wokół projektu nowej organizacji szkolnictwa wyższego przebiegała w cieniu zmian politycznych. Po „wygraniu” przez komunistów sfałszowanych wyborów (19 I 1947 r.), nastąpiły daleko idące zmiany polityczne. Premierem powołanego w lutym 1947 r. nowego rządu – już bez udziału PSL – został Józef Cyrankiewicz, a stanowisko ministra oświaty objął ponownie Stanisław Skrzeszewski, co świadczyło o wadze, jaką PPR przywiązywała do polityki wobec nauki i szkolnictwa wyższego. Pełna już dominacja polityczna PPR oznaczała także radykalne zmniejszanie się wpływów środowisk naukowych na kształt organizacji szkolnictwa wyższego.

Przejawem zaostrzania polityki władz wobec szkolnictwa było wydane jeszcze przed wyborami rozporządzenie prezesa Rady Ministrów z 9 I 1947 r. „o specjalnych komisjach dyscyplinarnych do spraw studentów szkół wyższych i o postępowaniu przed tymi komisjami”, które ograniczało wpływ uczelni na postępowanie dyscyplinarne wobec studentów. W czerwcu 1947 r. ukazało się z kolei rozporządzenie ministra oświaty „o studenckich stowarzyszeniach młodzieżowych”, które wyłączyło stowarzyszenia studenckie spod ustawy o stowarzyszeniach, oddając nadzór nad nimi Ministerstwu Oświaty i władzom uczelni. Umożliwiło ono działalność na więcej niż jednej uczelni tylko stowarzyszeniom o charakterze ideowo-wychowawczym i sportowym, odbierając tę możliwość stowarzyszeniom samopomocowym (m.in. Bratniej Pomocy)[105]. Znakiem nowej epoki było także zakończenie działalności Rady Rektorów, która w zmienionej sytuacji politycznej straciła możliwość działania[106].

28 X 1947 r. został ostatecznie uchwalony dekret o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego, który w znacznym stopniu ograniczył autonomię uczelni. Dekret powoływał instytucję Rady Głównej do Spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego, która miała współdziałać z ministrem oświaty. Już jednak w lipcu 1947 r. Sekretariat KC PPR podjął uchwałę w sprawie rekrutacji na I rok studiów, w której celem była „demokratyzacja” składu społecznego młodzieży studenckiej[107]. W opracowanym wkrótce potem okólniku Wydziału Oświaty i Kultury KC PPR określono już bardziej precyzyjnie cele polityki partii. Były nimi: zwiększenie odsetka młodzieży robotniczej do 30%, młodzieży chłopskiej do 20% studiujących, skierowanie do szkół wyższych możliwie największej liczby członków PPR, ZWM i zwolenników polityki władz oraz zablokowanie dostępu do studiów „jawnym reakcjonistom”[108]. W ślad za tymi decyzjami poszły działania Ministerstwa Oświaty, które powołało komisje dla doboru kandydatów na studia wyższe z udziałem czynnika społecznego. Komisje te miały za zadanie przede wszystkim sprawdzanie kandydatów pod kątem politycznym, a nie posiadanej wiedzy. Komisje miały także prawo zwolnienia z egzaminu żołnierzy, uczestników II wojny światowej, więźniów politycznych, osób zasłużonych w pracy społecznej, mających utrudniony dostęp do kultury a także powtarzających I rok studiów, jeśli udokumentowali ważne przyczyny tego faktu[109].

Podjęto także działania w kierunku zmian kadry kierowniczej na uczelniach i wprowadzenia tam „marksistowskiej” profesury. Ofiarą tej polityki padł m.in. rektor UW prof. Pieńkowski, który pod presją władz nie został wybrany na kolejną kadencję. Jako osoba związana z Polskim Państwem Podziemnymi i byłym ministrem Wycechem, kierujący działalnością Rady Rektorów był dla władz PPR nie do przyjęcia na tym stanowisku.

Nowym rektorem (na lata 1947/48 i 1948/49) został prof. medycyny Franciszek Czubalski, członek PPS. Była to kandydatura kompromisowa, gdyż nowy rektor, mimo swojego formalnego poparcia dla polityki władz, był osobą mocno związaną z uczelnią i tradycjami akademickimi, a także tradycją niepodległościową. Jego zastępcą został wybitny archeolog prof. Kazimierz Michałowski[110].

Początek działania nowej ekipy rektorskiej zbiegł się z podjętą przez PPR „ofensywą ideologiczną” na wyższych uczelniach. Początkowo planowano utworzenie katedr współczesnych doktryn politycznych, na wzór powołanej w 1945 r. na UŁ. Taką decyzję podjął w 1946 r. Sekretariat KC PPR, przyjmując również listę członków partii mających objąć te katedry. Jednak w miarę zmiany sytuacji politycznej po wyborach w styczniu 1947 r. koncepcja ta zaczęła ulegać zmianom. Na naradzie kandydatów na wykładowców doktryn polityczno-społecznych, jaka odbyła się w KC PPR 14 V 1947 r., członek Sekretariatu KC PPR Stefan Jędrychowski stwierdził, że koncepcja ta jest już przestarzała, podobnie jak lista potencjalnych wykładowców tego przedmiotu sporządzona przez Wydział Kadr KC PPR. Jędrychowski sprzeciwił się także tworzeniu „ghetta marksistowskiego” na wyższych uczelniach, opowiadając się za szerokim, w miarę możliwości kadrowych, obejmowaniem przez członków partii katedr na uczelniach. W rezultacie tej narady uznano, że podstawą „ofensywy ideologicznej” na wyższych uczelniach musi być obsadzanie członkami PPR katedr historycznych, doktryn polityczno-społecznych i historii literatury. Uznano również konieczność przestrzegania „formalnych warunków” przy obsadzie tych katedr: „Na uniwersytety musimy iść z pewną pozycją. W przeciwnym bowiem razie możemy wywołać demoralizację w szeregach Partii”. Zdecydowano również o konieczności powołania katedr nauki o Polsce i świecie współczesnym, licząc się z ich początkowo niskim poziomem nauczania[111].

Wkrótce po tej naradzie Celina Bobińska skierowała do KC PPR wykaz historyków partyjnych, którzy powinni obsadzić katedry na uniwersytetach. Do pracy naukowej na UW proponowała Żannę Kormanową, Celiną Bobińską („Chce wykładać na U. Warszawskim Historię ruchów i idei społecznych w Polsce w okresie nowożytnym (od rew. fr. do k[ońca] XIX w. Wykłady zlecone, albo zastępca profesora. W ciągu roku zobowiązuje się zrobić pracę habilitacyjną”), Marię Turlejską („Pisze pracę doktorską. Zamierza od jesieni podjąć się asystentury na Uniwersytecie Warszawskim. Niezbędne jest odciążenie jej na 50% od pracy w [Wydziale] Hist[orii] Partii i to od zaraz”). Bobińska podkreślała również konieczność odciążenia tych osób od pracy politycznej, stwierdzając, że „wokół naukowca pepeerowca należy stworzyć taką samą atmosferę szacunku i ułatwień w pracy, jaka już od lat istnieje w ZSRR wokół komunisty naukowca”[112]. W aktach Wydziału Oświaty i Kultury KC PPR znajduje się także niedatowana lista członków PPR, których rozpatrywano jako kandydatów do pracy naukowej[113]. W ślad za tą naradą 5 VI odbyła się następna – na którą zaproszono partyjnych (z PPR i PPS) pracowników naukowych wyższych uczelni, w sumie ponad 100 osób[114]. Zagajający dyskusję Stefan Jędrychowski zdecydowanie skrytykował sytuację ideologiczną na uniwersytetach, wymieniając zwłaszcza w tym kontekście Uniwersytet Jagielloński. Przy omawianiu konkretnych przykładów dostało się także UW:

W rezultacie na naszych uniwersytetach marksizm jest na szarym końcu zarówno w dziedzinie filozofii, jak ekonomii politycznej i historii. Panujące teorie socjologiczne negują walkę klas jako czynnik rozwoju historycznego (Bystroń – Antropologiczna teoria socjologii, która zastępuje walkę klas przez walkę ras); wpływ hitleryzmu na naszą naukę jest duży: przykład praca habilitacyjna prof. Lotha [...].

Występujący po Jędrychowskim minister Skrzeszewski skrytykował działalność Rady Rektorów, zarzucając jej, iż:

[Doprowadziła] do rozpanoszenia się na uniwersytetach elementów reakcyjnych, elementy postępowe muszą się po prostu ukrywać, nawet nasi towarzysze na oficjalnych konferencjach ulegają tej presji, podpisują pewne akty, z których później muszą się wycofywać. Zaszedł niebywały w dziejach wyższych uczelni fakt, że ich rektorowie odbyli w Warszawie konspiracyjne zebranie i z przygotowanymi tam uchwałami zgłosili się do Ministerstwa[115].

W związku z tą sytuacją zapowiedział zdecydowane zmiany w ustroju szkolnictwa wyższego, w tym faktyczną likwidację autonomii i znaczne zmiany kadrowe[116].

Nauczanie przedmiotu „nauka o Polsce i świecie współczesnym” wprowadzono na UW (jako jednej z 4 uczelni w Polsce) już od roku akademickiego 1947/1948[117]. W tym celu rozporządzeniem ministra oświaty z 13 IX 1947 r. utworzono na UW Studium Nauki o Polsce i Świecie Współczesnym[118].

Równolegle do powyższych działań zaczęto powoływać organizacje popierających władze pracowników naukowych mających stanowić narzędzie polityki władz wobec uczelni i zarazem źródło informacji o sytuacji dla władz PPR. Od jesieni 1946 r. zaczęły powstawać na uczelniach Kluby Demokratycznej Profesury[119]. Konferencja aktywu profesorskiego PPR i PPS zwołana 15 IX 1946 r. zdecydowała:

Celem utworzenia bazy wypadowej na wyższe uczelnie [...] stworzyć centralny komitet demokratycznej profesury, postawić na jej czele kilku towarzyszy, którzy by uchwycili ster, a następnie zorganizować opiekę nad kursem zerowym i dopływem młodzieży na wyższe studia[120].

Sprawę koordynacji działań wobec uczelni podjęła następnie krajowa narada delegatów kół partyjnych PPR i PPS, która odbyła się 26 XI 1947 r. Na konferencji tej prof. Adam Schaff (UŁ) zreferował koncepcję powołania komitetów koordynacyjnych „demokratycznej profesury” w postaci „szóstek” profesorskich (3 osoby z PPR i 3 z PPS) w poszczególnych uczelniach lub ośrodkach akademickich oraz takiej „szóstki” na szczeblu centralnym. Poszerzeniu wpływów na profesurę miało służyć powołanie Komitetów Koordynacyjnych, które miały objąć „wszystkich profesorów demokratów” i oddziaływać na władze uniwersyteckie i pracowników naukowych oraz na młodzież akademicką. W uchwalonej rezolucji uczestnicy narady stwierdzili, że zadaniem tych komitetów będzie reprezentowanie wobec władz uczelni i realizowanie „linii politycznej Polski Ludowej”. Stwierdzono również konieczność powołania ogólnopolskiego Komitetu Koordynacyjnego, który nadzorowałby kluby terenowe, a te z kolei powinny tworzyć, jako „masową organizację dołową”, Kluby Pracowników Naukowych[121]. Powołana w końcu stycznia struktura centralna komitetów – ostatecznie „dziesiątka” – zebrała się na pierwszym posiedzeniu 30 I 1948 r. Wchodzili w jej skład m.in. 2 profesorowie UW: Stanisław Arnold i Czesław Nowiński (obaj z PPR)[122].

23 IV został powołany formalnie Centralny Komitet Koordynacyjny dla spraw uczelni wyższych i nauki, w którego skład weszli także profesorowie UW: Stanisław Leszczycki (PPS), Maurycy Jaroszyński (SL) i Arnold (PPR)[123]. Komitet ten przybrał wkrótce nazwę Centralnego Komitetu Koordynacyjnego Profesury Demokratycznej. W końcu 1948 r. zastępcą członka Komitetu została z ramienia PPR Żanna Kormanowa[124].

Natomiast nie powstała właściwie „szóstka” w Warszawie – ponieważ PPS nie delegowała do niej swoich przedstawicieli, nie działał tam także Klub Demokratycznej Profesury, komórki PPR i PPS powstały tylko na UW[125]. Jak referował w czerwcu 1948 r. prof. Arnold:

W Warszawie w zakresie organizacji 6-tki jest źle. Szóstka nie została jeszcze zorganizowana dlatego, że jeśli chodzi o towarzyszy z PPS to przyszli ci sami, którzy wchodzą w skład 10-tki i nie mogli tego przyjąć, bo byli zbyt obarczeni pracą. [...]. Niedawno dopiero powstało koło uniwersyteckie, 15 członków i koło międzyuczelniane. [...]. Jeżeli chodzi o koło PPS, żadne nie powstało poza Uniwersytetem Warszawskim.

Arnold krytycznie także ocenił aktywność środowiska warszawskiego: „Jeżeli chodzi o bardzo bojowe wystąpienia, to w Warszawie ich nie dostrzegamy. Są takie posunięcia, czasem i grupy, i mają charakter posunięć taktycznych, które nie mają na zewnątrz dużego znaczenia [...]”[126].

Po wyborach nowych władz UW w październiku 1947 r. Akademicki Związek Walki Młodych „Życie” wystąpił ponownie z wnioskiem o zatwierdzenie statutu i zarazem zgodę na działalność na terenie UW[127]. Senat rozpatrzył ten wniosek dopiero w grudniu 1947 r. Co charakterystyczne, nie uczyniono tego jednak mechanicznie, tylko powołano komisję, która miała „dokładnie rozpatrzeć” statut[128]. Po rozpatrzeniu wniosku AZWM „Życie” Komisja stwierdziła, że statut stowarzyszenia nie jest zgodny z dekretem z 28 X 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego ani z rozporządzeniem prezydenta RP z 14 X 1937 r.[129] Ponieważ to drugie dawało możliwość stworzenia wyjątku od jego postanowień na mocy decyzji ministra (na wniosek Senatu), o takie właśnie rozwiązanie wystąpili działacze organizacji[130]. Komisja negatywnie oceniła jednak przyjęcie takiego rozwiązania sprawy:

Komisja nie sądzi, aby wskazanym było taki wniosek uchwalić. Gdyby bowiem Senat to uczynił, to wziąłby na siebie odpowiedzialność za stowarzyszenie, za które odpowiadać nie może. Jakaż bowiem byłaby rola kuratora A.Z.W.M. „Życie”, skoro tego stowarzyszenia nie mógłby objąć swoim nadzorem i opieką?[131]

Stwierdzono zatem, że ponieważ stowarzyszenie ma charakter pozaszkolny, powinno działać na podstawie ogólnych państwowych przepisów o stowarzyszeniach pod kontrolą administracji państwowej i czynników politycznych. W związku z tym komisja zaproponowała, żeby nie występować do ministra o rejestrację AZWM „Zycie”, tylko pozostawić sprawę bez rozstrzygnięcia na dotychczasowych zasadach – czyli faktycznej zgody na działalność organizacji na UW, w tym udzielania pozwoleń na zbiórki i udostępniania sal na odczyty z warunkiem zachowania spokoju i zwyczajów akademickich[132]. Stanowisko Komisji zostało zaakceptowane przez Senat UW 17 III 1948 r.[133] Należy zauważyć, że obstrukcja Senatu wobec AZWM „Zycie”, będąca wyrazem odwagi cywilnej, dystansowała Uniwersytet od firmowania działalności młodzieżowej przybudówki partii rządzącej, ograniczając – z biegiem czasu w coraz mniejszym zakresie – jej możliwości działania na terenie UW.

Rok 1947 był także początkiem napływu na uczelnię nowych kadr naukowych dobieranych przede wszystkim według klucza politycznego. W 1947 r. habilitowała się tu dr Zanna Kormanowa, dyrektor Departamentu Reformy Szkolnictwa i Wychowania Ministerstwa Oświaty. Po habilitacji „za całokształt dorobku” została zatrudniona na UW w listopadzie 1947 r., jako docent, by w roku następnym objąć stanowisko profesora nadzwyczajnego historii ruchów społecznych. Ministerstwo czyniło także starania, by zatrudnić na UW innego historyka – działaczkę PPR Celinę Bobińską, ale w tym wypadku napotkało to na silny – i skuteczny – opór środowiska[134].

Jeszcze w 1947 r. został zatrudniony na Wydziale Prawa jako profesor wyznaniowego prawa państwowego Henryk Świątkowski, adwokat związany z lewicą PPS, w latach 1945–1956 minister sprawiedliwości, poseł do KRN i na Sejm Ustawodawczy[135]. W tym samym roku stanowisko profesora nadzwyczajnego na Wydziale Prawa i kierownika Katedry Prawa Państwowego objął adwokat, dr Stefan Rozmaryn (PPR), naczelnik wydziału w Ministerstwie Sprawiedliwości[136]. W 1948 r. na tym samym Wydziale w Katedrze Ustroju i Prawa Związku Radzieckiego został zatrudniony doc. Stanisław Ehrlich, który w roku następnym objął także kierownictwo Katedry Teorii Państwa i Prawa[137]. W 1948 r. na Wydziale Humanistycznym UW został zatrudniony dotychczasowy prof. ANP, historyk dr Henryk Jabłoński (członek CKW PPS), na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym – przeniesiony z Łodzi prof. Stanisław Mazur (PPR), na Wydziale Prawa jako zastępca profesora – ekonomista, dyrektor w Centralnym Urzędzie Planowania, doc. dr Kazimierz Secomski[138], na Wydziale Humanistycznym – doc. Witold Kula, bezpartyjny historyk związany z obozem władzy, a także muzykolog, wicedyrektorka Departamentu Muzyki MKiS, doc. dr Zofia Lissa (PPR). Także w 1948 r. na Wydział Geografii został przeniesiony z UJ prof. Stanisław Leszczycki (PPS), wiceminister spraw zagranicznych i poseł na sejm[139]. Polityczny charakter nosiły również w coraz większym stopniu nominacje pomocniczych pracowników nauki. Wśród partyjnych działaczy związanych z nauką coraz liczniej podnosiły się głosy domagające się wzmocnienia już nie tylko pozycji kadrowej PPR na uczelniach, ale także stworzenia na uniwersytetach ośrodków nauczania marksizmu. W czerwcu 1948 r. kierownik Wydziału Oświaty i Kultury KC PPR Stefan Żółkiewski sformułował i przekazał do ministerstwa propozycje w sprawie przygotowania marksistowskich kadr naukowych w zakresie nauk humanistycznych. Proponował w nich:

1. Z uwagi na: a) szczupłość naszych sił, b) konieczność łączenia przez wielu pracy administracyjnej w centralnych władzach państwowych z naukową, c) konieczność stworzenia przynajmniej jednego dużego promieniującego środowiska. Należy przede wszystkim zorganizować poważny ośrodek postępowy na jednym z uniwersytetów.

2. Do tego celu nadaje się przede wszystkim Uniwersytet Warszawski.

3. Należy tu: a) stworzyć szereg odpowiednich instytucyj organizujących pracę zbiorową, b) wprowadzić naszych ludzi jako profesorów, prowadzących zlecone wykłady, asystentów, c) skupić znaczną część stypendystów.

4. W razie potrzeby nie wahać się tworzyć nowe katedry i nowe etaty wykładowców i asystentów.

5. Na pierwszym etapie kłaść nacisk na dobór ludzi postępowych, zbliżających się do marksizmu, nie tylko na ukształtowanych marksistów sensu stricto[140].

Na UW Żółkiewski przewidywał podjęcie tego typu działań przede wszystkim na historii, socjologii, archeologii, etnografii i prawie. Jako kandydatów na katedry na UW Żółkiewski wymienił: Żannę Kormanową (PPR, historia XIX w., ruchy społeczne), Ninę Assorodobraj (PPR, socjologia i historia kultury), Witolda Kulę (bezpartyjny, sympatyk PPR, historia gospodarcza XIX w.), Henryka Jabłońskiego (PPS, historia najnowsza), Kazimierza Budzyka (bezpartyjny, sympatyk PPR, literatura polska), Zygmunta Mysłakowskiego (pedagogika), Adama Schaffa (filozofia). Jako zastępców profesora na UW proponował: Juliana Hochfelda (PPS, historia ruchów społecznych, socjologia), Celinę Bobińską (PPR, historia nowożytna), Jana Kotta (PPR, literatura polska, francuska, teoria literatury), Stefana Żółkiewskiego (PPR, literatura polska), Macieja Żurowskiego (bezpartyjny, sympatyk PPR, literatura francuska), Michała Szulkina (PPR, historia szkolnictwa). Wśród kandydatów na asystenturę wymienił m.in. Marię Turlejską (kierownika Wydziału Historii Partii KC PPR, historia najnowsza), Janusza Durkę (PPS, Instytut Pamięci Narodowej, historia najnowsza), Renatę Szwarc (PPR, socjologia), Zygmunta Pióro (socjologia), Marię Janion (ZWM, literatura polska), Tadeusz Drewnowskiego (ZWM, literatura polska), Marię Żmigrodzką (ZWM, literatura polska), Jana Strzeleckiego (ZNMS, pedagogika)[141].

W ciągu pierwszych 4 lat funkcjonowania Uniwersytetu Warszawskiego po II wojnie światowej odbudowane zostały podstawowe struktury uczelni, zarówno w sensie materialnym, jak i kadrowym. Negatywny stosunek władz do Uniwersytetu jako całości znalazł swoje odzwierciedlenie już w pierwszych dniach po zajęciu przez Armię Czerwoną Warszawy. Lęk kierownictwa PKWN przed wznowieniem działalności UW wynikał nie tylko z krytycznej oceny politycznego oblicza jego profesury, ale przede wszystkim z obawy przed skupieniem w stolicy wielotysięcznej grupy antykomunistycznej, w większości młodzieży, z przeszłością konspiracyjną bądź wojskową. Jedynie silnemu oporowi rozproszonej kadry naukowej UW, a także zmianie sytuacji politycznej po utworzeniu TRJN Uniwersytet zawdzięczał fakt, że nie doszło do jego rozproszenia, przeniesienia do Łodzi lub pod Warszawę.

O ile obawy władz co do postawy młodzieży akademickiej spełniły się tylko w pewnym stopniu, o tyle ocena polityczna UW jako ośrodka sprzeciwu wobec nowej władzy okazała się słuszna. Pod kierownictwem Stefana Pieńkowskiego, współpracującego z ministrem oświaty Czesławem Wycechem, Uniwersytet stał się głównym ośrodkiem i inicjatorem oporu środowisk akademickich w obronie autonomii nauki.

Celem władz w tym okresie, po podjęciu decyzji o wznowieniu działalności UW w przedwojennym kształcie organizacyjnym, było początkowo uzyskanie kontroli nad uczelnią i wpływu na jego działalność i politykę kadrową. Temu służyło powołanie Rady Szkół Wyższych, a następnie uchwalenie dekretu o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego z 28 X 1947 r. Działaniom tym towarzyszyła presja wywierana zarówno na władze UW, jak i poszczególnych uczonych. Dotyczyła ona także spraw kadrowych. Presja kadrowa objęła w tym okresie głównie Wydział Prawa, jako najistotniejszy z punktu widzenia funkcjonowania aparatu władzy. Wydział ten przodował również w inicjatywach zgodnych z polityką władz, a wielu jego członków weszło w skład administracji rządowej, struktur sądowniczych i doradczych. Ze względu na politykę władz UW, a także słabość kadrową PPR i PPS w środowiskach nauki, nie było znacznych zmian w obsadzie kadrowej Wydziału Humanistycznego, istotnego z powodów ideologicznych.

Sytuacja ta zaczęła ulegać zmianie na przełomie roku 1947/1948, kiedy to po sfałszowanych wyborach i umocnieniu władzy komunistycznej przyszedł czas na zacieśnianie kontroli nie tylko politycznej, ale i ideologicznej nad szkolnictwem wyższym. Nastąpiła wówczas zmiana rektora, a na wydziały ważne z ideologicznego punktu widzenia skierowano członków PPR i PPS, przyśpieszając im drogę kariery naukowej. Intensyfikacja tych działań przypadła na okres następny.

II. Wobec stalinizacji szkolnictwa i państwa

Połowa 1948 r. to również coraz wyraźniejsze wciąganie uniwersytetów, w tym UW, do akcji politycznych. 21 V 1948 r. Rada Wydziału Prawa podjęła na wniosek prof. Romana Piotrowskiego uchwałę z protestem przeciwko działaniom władz Grecji, zwalczających irredentę komunistyczną:

Rada Wydziału Prawa solidaryzuje się całkowicie z odezwą Towarzystwa Przyjaciół Demokratycznej Grecji potępiającej przeprowadzane przez rząd grecki masowe mordy najlepszych synów Grecji [...] za to tylko, że po tragicznych dla całej Europy doświadczeniach dwu wojen światowych, stracili wiarę w wartość demokracji kapitalistycznej i widzą swoje zbawienie w systemie demokracji socjalistycznej[142].

Uchwała ta zawierająca wniosek o podjęcie tej kwestii także przez Senat UW została mu przekazana przez Radę Wydziału Prawa. Senat jednak, „potępiając wszelkie metody terroru”, uznał, że ponieważ sprawa ta dotyczy polityki innego państwa, wniosek ten przekracza jego kompetencje. Na tym samym posiedzeniu Senat ustosunkował się do sprawy listu papieża Piusa XII do biskupów niemieckich, w którym papież wyraził współczucie dla Niemców wysiedlonych z ziem przyłączonych do Polski i ZSRR. Wokół tej sprawy władze Polski Ludowej zorganizowały akcję propagandową na dużą skalę, zmuszając do protestów organizacje społeczne i polityczne, a także instytucje naukowe i oświatowe. Na posiedzeniu Senatu 2 VI 1948 r. na wniosek Rady Wydziału Prawa powołano komisję w celu opracowania tekstu uchwały. Przygotowany przez komisję tekst został uchwalony 9 VI wraz z warunkiem „uzupełnienia kilku konkretnych przykładów z historii”[143]. Obszerny memoriał zawierał historyczne uzasadnienie praw Polski do ziem zachodnich: podkreślono w nim utratę przez Polskę decyzją mocarstw ziem, „które od końca XV w. wchodziły w skład Państwa Polskiego”. W związku z tym włączenie ziem zachodnich do Polski uznano za sprawiedliwość dziejową, w tym zarówno decyzje podjęte na konferencji w Jałcie o oddaniu tych terytoriów Polsce, jak i wysiedlenie z nich ludności niemieckiej. Polemizując ze stwierdzeniem papieża o „bezprzykładnym w historii Europy postępowaniu” w odniesieniu do wysiedlenia Niemców, przywołano nie tylko postępowanie Niemców w czasie okupacji Polski, ale także metody chrystianizacji zachodniej Słowiańszczyzny przez Zakon Krzyżacki. W zakończeniu memoriału stwierdzono:

W obronie Narodu Polskiego przed krzywdzącą i niesprawiedliwą opinią, w obronie przed próbami rewizji istniejącego stanu rzeczy stworzonego mocą uchwał międzynarodowych – zabierają głos profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego. Wierzymy, że stanowisko nasze, które jest stanowiskiem całego Narodu Polskiego, podzielą przedstawiciele nauki innych krajów w imię dziejowej sprawiedliwości, w imię pokoju, któremu służyć mają wyzwolone z pod jarzma niemieckiego militaryzmu polskie ziemie zachodnie[144].

Podobne uchwały podjęły także senaty innych uczelni polskich[145].

Stopniowa sowietyzacja Polski znalazła również wyraz na UW. 8 XI 1948 r. w ramach obchodów „Miesiąca pogłębienia przyjaźni Polsko-Radzieckiej” i 31. rocznicy Rewolucji Październikowej odbyło się w Sali Kolumnowej UW „zebranie profesorów, docentów i pomocniczych sił naukowych wraz z udziałem młodzieży akademickiej i pracowników administracyjnych U.W.”. Po zagajeniu rektora prof. Arnold wygłosił odczyt o rozwoju nauki w Związku Radzieckim, a następnie prof. Stefan Rozmaryn mówił o nauce prawa w ZSRR[146]. W tym samym okresie powstało przy UW koło Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej – z inicjatywą jego powołania wystąpiła Rada Wydziału Prawa UW, który jawi się w tym okresie jako inicjator politycznego zaangażowania UW zgodnie z intencjami władz[147]. W marcu 1949 r. Senat UW przyłączył się do apelu Międzynarodowego Komitetu Łączności Intelektualistów w obronie pokoju, który został ogłoszony w Paryżu przez proradzieckich intelektualistów i organizacje[148]. Wiosną 1950 r. na UW powstał Uniwersytecki Komitet Obrońców Pokoju, którego działania organizował prof. Witold Doroszewski[149]. Senat zalecił także młodzieży akademickiej UW i jego pracownikom podpisywanie apelu Światowego Komitetu Obrońców Pokoju.

Począwszy od 1948 r. problemem, z jakim musiały się zmierzyć władze UW, były aresztowania już nie tylko studentów, ale także pracowników Uniwersytetu. W styczniu 1949 r. został aresztowany historyk sztuki prof. Michał Walicki. W jego sprawie władze UW zachowały się tak wstrzemięźliwie, jak tylko mogły – nie został on początkowo (do chwili skazania przez sąd) zwolniony z pracy, a Senat UW odmówił obniżenia poborów więzionemu koledze, motywując to brakiem informacji o stawianych mu zarzutach[150]. W przypadku aresztowanego w tym samym czasie mineraloga, prof. Wydziału Chemii UW Antoniego Łaszkiewicza, wszczęto postępowanie dyscyplinarne[151]. Nie doprowadziło ono jednak do konkretnych efektów[152].

26 XI 1949 r. został zatrzymany profesor Wydziału Lekarskiego UW dermatolog Marian Grzybowski. Zmarł on w niewyjaśnionych dotąd okolicznościach w więzieniu 11 XII 1949 r.[153] Jego śmierć odbiła się szerokim echem w środowisku akademickim.

Począwszy od 1949 r. nastąpiły znaczne zmiany w funkcjonowaniu UW, podobnie zresztą jak i pozostałych uniwersytetów w Polsce. Powołana w 1947 r., zgodnie z dekretem z 28 X 1947 r., Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego od początku 1948 r. rozpoczęła prace nad nową organizacją szkolnictwa. Sekcji Organizacji Szkolnictwa Wyższego przewodniczył prof. Stanisław Leszczycki z UW, w jej skład weszli również prof. Maurycy Jaroszyński i Stanisław Turski (rektor Politechniki Gdańskiej, od 1951 r. również profesor UW)[154].

W 1948 r. w Ministerstwie Oświaty przygotowano projekt Statutu częściowego tymczasowego państwowych szkół wyższych, który, zaakceptowany przez RGNiSzW, został 30 IX 1948 r. podpisany przez ministrów oświaty i zdrowia i przekazany uczelniom jako obowiązujący. Jak zauważył Piotr Hübner, statut ten obchodził istniejące prawo, stanowiąc swoiste przepisy przejściowe pomiędzy dekretem z 28 X 1947 r. a planowaną nową ustawą o szkolnictwie[155]. Według nowego statutu rektor, prorektorzy, dziekani, prodziekani, dyrektor administracyjny oraz po 2 przedstawicieli docentów i pomocniczych pracowników nauki wraz z 3 osobami dokooptowanymi przez Senat tworzyli „najwyższy organ” szkoły akademickiej. Statut przewidywał również instytucję zebrania ogólnego szkoły, w skład którego wchodzili także przedstawiciele pomocniczych pracowników nauki, pracowników administracyjnych szkoły oraz 6 delegatów młodzieży (2 z Bratniaka i 4 ze Związku Akademickiej Młodzieży Polskiej)[156].

Stanowisko dyrektora administracyjnego UW objął 1 VI 1949 r. Mieczysław Skrzetuski, działacz PPS przed I wojną światową, w II RP urzędnik Ministerstwa Skarbu, Izby Skarbowej i Zarządu Miasta Warszawy, od 1944 r. urzędnik w resorcie Skarbu PKWN, następnie ministerstw: Skarbu, Przemysłu i Handlu Wewnętrznego, członek PPS, następnie PZPR[157].

Obsada stanowisk kierowniczych na uczelniach wyższych, w tym na UW, która zgodnie z dekretem z 28 X 1947 r. należała do ministra oświaty, począwszy od 1948 r. podlegała ścisłemu nadzorowi ze strony kierownictwa PPR. Zgodnie z poleceniem kierownika Wydziału Oświaty i Kultury KC PPR Stefana Żółkiewskiego z 7 V 1948 r. Komitety Wojewódzkie PPR otrzymały polecenie przygotowania propozycji kandydatur rektorów i prorektorów, a następnie także dziekanów i prodziekanów wyższych uczelni działających na ich terenie. Jednocześnie PPR podjęła działania w kierunku wzmocnienia napływu nowej, związanej z nią kadry naukowej na uczelnie, a także wzmocnienia pozycji już zatrudnionych pracowników naukowych. Narzędziem tych działań były „szóstki” międzypartyjne, działające w poszczególnych ośrodkach akademickich. 14 IX 1948 r. Czesław Nowiński skierował do władz PPR notatkę, w której proponował wzmocnienie ośrodków myśli marksistowskiej na uczelniach i pozycji uczonych-marksistów. Wśród wymienionych przez niego osób, które powinny otrzymać katedry na uniwersytetach, znajdowali się: Zofia Lissa, Nina Assorodobraj i Julian Hochfeld[158]. Podobny w treści memoriał wystosował do władz PPR 19 X 1948 r. także Jan Kott. Proponował on m.in. stworzenie – w celu wzmocnienia pozycji naukowej marksistów – „poważnego ośrodka naukowego marksistowskiego na Uniw. Warszawskim, na przeciąg trzech lat, z zadaniem wychowania kadry młodych pracowników naukowych i podstaw programowych wykładu humanistyki marksistowskiej”[159]. Sprawa działań w kierunku zmiany ideologicznego oblicza szkół wyższych została podjęta także przez ministra Skrzeszewskiego na Krajowej Naradzie Aktywu Oświatowego PPR 30 X 1948 r. Skrzeszewski, krytykując „fetyszyzm fachowości”, stwierdził, że „Niepotrzebni nam są tacy pseudofachowcy, którzy są specjalistami od fałszywych, wrogich, szkodliwych teorii. Takich musimy wykrywać i usuwać”[160]. Przejawem realizacji tych założeń było m.in. emerytowanie 1 X 1948 r. prof. Nawroczyńskiego, kierownika katedry pedagogiki UW, zaatakowanego personalnie przez Skrzeszewskiego[161].

Działania te wiązały się z zaostrzeniem polityki władz komunistycznych i coraz wyraźniejszą sowietyzacją Polski, czego przejawem było podjęcie procesu jednoczenia partii i organizacji społeczno-politycznych oraz zdiagnozowanie i potępienie tzw. odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego w PPR, co nastąpiło na plenum KC PPR na przełomie sierpnia i września 1948 r. 15 XII tego roku nastąpiło połączenie PPR i PPS w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Wcześniej, latem 1948 r. nastąpiło zjednoczenie organizacji młodzieżowych w Związek Młodzieży Polskiej, w ramach którego działał, jako jego autonomiczna część, Związek Akademickiej Młodzieży Polskiej (ZAMP). W związku z powyższym na UW powstał Komitet Uczelniany PZPR, kierujący działalnością organizacji partyjnych poszczególnych jednostek organizacyjnych uczelni. Początkowo jednak działalność partii na UW nie była skoncentrowana – działały 3 niezależne od siebie organizacje: pracowników naukowych, pracowników administracyjnych i studentów. Jak stwierdzono w opracowanym w 1950 r. projekcie uchwały Komitetu Warszawskiego PZPR w tej sprawie:

W wyniku tego stanu rzeczy brak było na uczelni jednolitego kierownictwa partyjnego oraz brak było koordynacji pracy poszczególnych organizacji. Szczególnie słaba była organizacja partyjna na odcinku studenckim, co prowadziło w konsekwencji do fatalnych nieporozumień organizacyjnych między organizacją partyjną a ZAMPem, dochodzących nawet do konkurencji między tymi organizacjami[162].

Wiosną 1949 r. na UW było 215 członków i 60 kandydatów PZPR, w tym 194 studentów (niecałe 2,5% słuchaczy uczelni)[163].

W maju 1949 r. nastąpiło połączenie wszystkich 3 organizacji w jedną Podstawową Organizację Partyjną UW, na czele której stanął jedenastoosobowy Komitet Uczelniany[164]. Na I sekretarza POP został wybrany, po długich poszukiwaniach odpowiedniego kandydata, prof. Adam Schaff[165]. Od tego momentu działalność PZPR na UW uległa intensyfikacji, czego efektem był wzrost liczby członków (do 360 w końcu roku), a także uzyskanie własnego lokalu i organizacja zebrań otwartych dla pracowników UW[166]. Licząca ok. 45 członków organizacja pracowników naukowych zaczęła być także wykorzystywana do działalności odczytowej i propagandowej (np. z okazji 70. urodzin Józefa Stalina i rocznicy Rewolucji Październikowej pracownicy naukowi UW będący członkami PZPR wygłosili 8 odczytów). Zadania, jakie władze partyjne stawiały przed POP PZPR UW, były następujące:

[Walka] o demokratyzację uczelni, zarówno na odcinku profesorskim, jak i studenckim [...]. Obejmuje ono walkę o obsadę stanowisk pedagogicznych przez element prawdziwie demokratyczny i postępowy. [...] program pracy politycznej i ideologicznej wśród starej profesury [...] wreszcie zadanie bojowego wychowania ideologicznego klasowo odnowionej młodzieży akademickiej przez właściwe wykłady oraz w obecnej sytuacji głównie przez wzmożoną pracę kół naukowych. A także walka o właściwą realizację reformy studiów wyższych, o przebudowę programu nauczania w duchu postępowej marksistowskiej nauki [...] i walka o wzrost liczebny organizacji partyjnej [...] o podniesienie poziomu ideologicznego członków Partii[167].

W 1950 r. na sekretarza POP został wybrany prof. Stanisław Ehrlich. W trakcie dyskusji na konferencji sprawozdawczo-wyborczej wystąpił rektor Wasilkowski (członek KU), który mocno skrytykował sytuację w uczelnianej organizacji partyjnej: „poziom ideologiczny pomocniczych kadr naukowych na UW jest b. niski. [...]. Na ogólną liczbę 370 asystentów do partii należy ok. 20. Napływ pomocniczych sił naukowych z szeregu partii jest prawie żaden”[168]. W trakcie dyskusji stwierdzono m.in. fakt trwania „walki klasowej” na UW, która na Wydziale Biologii miała przejawiać się w zrywaniu plakatów i wrogim stosunku do partyjnych profesorów. Prof. Stanisław Arnold z Wydziału Historycznego podkreślił wagę problemu profesury, „w której znajdują się profesorowie wrogo nastawieni do Polski Ludowej. [...]. Środkiem, który może wykrywać wrogów spośród profesury, paraliżować ich posunięcia winny być wspólne konferencje part.[yjnej] profesury danego wydziału z part.[yjnymi] studentami”. Ze strony członków partii-studentów głos zabrał Henryk Holland, który, krytykując dotychczasową politykę POP wobec studentów, podkreślał konieczność zwiększenia kontroli partii nad młodzieżą, zwłaszcza robotniczą i chłopską. „Głównym zadaniem przyszłego Komitetu jest stać [się] gospodarzem uczelni nie tylko w sensie gospodarczym, ale i ideologicznym”[169].

Intensyfikacja presji ideologicznej oraz postępująca centralizacja państwa spowodowały przyśpieszenie zmian także w odniesieniu do szkolnictwa wyższego. W lipcu 1949 r. w ramach Ministerstwa Oświaty został wyodrębniony Podsekretariat Stanu ds. Nauki Szkolnictwa Wyższego[170]. W niecały rok później, 26 IV 1950 r., została uchwalona ustawa o utworzeniu Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki[171], na czele którego stanął Adam Rapacki. W ślad za wyodrębnieniem tego Podsekretariatu i wzmocnieniem pozycji administracji wobec szkół wyższych szły także działania w kierunku zmian charakteru uczelni i zwiększenia kontroli nad ich działalnością.

28 VII 1949 r., w obliczu przygotowań do wprowadzenia planu sześcioletniego, Komitet Ministrów ds. Kultury zdecydował o wprowadzeniu dwustopniowego systemu studiów. Zostały one podzielone na studia zawodowe i magisterskie. W październiku 1949 r. Rada Ministrów zdecydowała o wydzieleniu z uniwersytetów wydziałów lekarskich i stworzeniu z nich samodzielnych akademii[172]. W przypadku UW oznaczało to również zmianę rektora, ponieważ dotychczasowy rektor Franciszek Czubalski był profesorem Wydziału Lekarskiego. W związku z tym 9 I 1950 r. prezydent Bolesław Bierut mianował rektorem UW dotychczasowego dziekana Wydziału Prawa, prof. Jana Wasilkowskiego, członka PZPR[173]. W październiku 1950 r. nastąpiła zmiana na stanowisku dyrektora administracyjnego UW – miejsce Mieczysława Skrzetuskiego, który odszedł do MNiSzW, objął skierowany przez ministerstwo mgr Wacław Białkowski, doświadczony urzędnik, ze stażem przedwojennym, członek SD[174].

W końcu 1950 r. MNiSzW poinformowało władze UW o zamiarze podziału Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego na Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii oraz Wydział Biologii i Nauki o Ziemi, Wydziału Humanistycznego zaś na Wydziały: Filozoficzno-Społeczny, Historyczny i Filologii[175]. Rozporządzenie ministra w tej sprawie zostało wydane dopiero w lipcu 1951 r.[176] Kilka miesięcy później został wyłączony z UW Wydział Weterynaryjny, który przeniesiono do SGGW[177]. Jest prawdopodobne, że do takiej decyzji władz przyczyniła się bardzo krytyczna ocena sytuacji na Wydziale Weterynarii, przedstawiona przez tamtejszą organizację partyjną w kwietniu 1950 r.:

Sytuację polityczną na Wydziale Wet. należy uznać za bardzo ciężką. [...] Stosunki klasowe na starszych latach (obecnie) zmieniają się na naszą niekorzyść [...]. Profesura jest skrycie wroga, poza drobnymi wyjątkami tych, którzy chcą z nami współpracować, ale współpraca ta płynie raczej z korzyści osobistych [...]. Stosunki wśród asystentów są niewiele lepsze, gdyż do tej pory profesorowie dobierali sobie asystentów. Pracownicy administracyjni i fizyczni przesiąkli również atmosferą wrogości i u woźnych brak często poczucia klasowego [...][178].

Powyższe zmiany oznaczały osłabienie potencjału naukowego i liczbowego UW, a także zwiększenie kontroli władz nad szkolnictwem wyższym – łatwiejsze w przypadku mniejszych uczelni.

Zmiany w strukturach uczelni nie oznaczały stabilizacji sytuacji w szkolnictwie wyższym. Na naradzie rektorów szkół wyższych w lutym 1950 r. postulowano konieczność dalszych zmian w systemie i praktyce nauczania, w związku z przygotowywanym sześcioletnim planem rozwoju gospodarczego. Zobowiązano rektorów do podniesienia wydajności pracy uczelni, przez co rozumiano zwiększenie liczby osób kończących studia, potrzebnych dla rozbudowywanego przemysłu. W związku z tym naciskano również na kadry naukowe, by dostosowały się do dwustopniowego systemu studiów; położono nacisk na rzetelne kształcenie zawodowe, pozostawiając kształcenie przyszłych uczonych na dalszym planie. W tym celu, jak referował na posiedzeniu Senatu UW, nowy rektor: „Konieczne jest przeto podniesienie dyscypliny pracy personelu nauczającego i studentów”. Jako formy tej kontroli rektor widział m.in. wprowadzenie obowiązku informowania przez pracowników o wykonaniu pracy dydaktycznej, półroczne bądź roczne sprawozdania z pracy naukowej, opiekę nad młodszą kadrą naukową. Prof. Wasilkowski podkreślił konieczność zapewnienia „postępowej treści nauczania”, które to zadanie spoczywać miało przede wszystkim na radach wydziałów. Ministerstwo nakazywało również zwrócenie „specjalnej uwagi” na sprawę nowej kadry naukowej, podkreślając, że dobór asystentów „nie zawsze jest właściwy i to zarówno z ideologicznego punktu widzenia, jak i z punktu widzenia realnych możliwości pracy naukowej”[179].

Inicjatywa wprowadzenia planowania na UW wyszła od zaczynającej odgrywać coraz większą rolę w wewnętrznych stosunkach organizacji PZPR. Jej sekretarz, prof. Bogusław Leśnodorski (Wydział Prawa), przedstawił na posiedzeniu Senatu 13 XII 1950 r. projekt ułożenia planu prac naukowo-badawczych i magisterskich Uniwersytetu Warszawskiego na rok kalendarzowy 1951. Stwierdzając, że „istniejący obecnie na Uniwersytecie Warszawskim [...] stan rzeczy równoznaczny jest z nieistnieniem nie tylko planowania, ale nawet jakiejkolwiek ewidencji prac naukowo-badawczych”, Leśnodorski postulował, by w drodze zarządzenia wprowadzić od 1 I 1951 r. system planowania, który powinien obejmować zarówno prace doktorskie i habilitacyjne, jak i prace magisterskie. Wykonanie planu powinno podlegać ścisłej kontroli władz wydziałów i rektora UW. Po wysłuchaniu referatu Leśnodorskiego „Senat postanowił: planować prace naukowe w okresach kalendarzowych oraz apelować do Rad Wydziałowych, aby wyłoniły współpracowników dla organizacji i realizacji planu badań[180]. We wrześniu 1951 r. powołano komisję „dla szczegółowego opracowania dostarczonych przez dziekanaty materiałów”. Jej przewodniczącym został Alojzy Chlebowczyk[181].

W ślad za zaostrzeniem polityki w sferze ideologii rozpoczęto szersze wprowadzanie na uczelniach, w tym UW, zajęć z materializmu dialektycznego i historycznego – począwszy od 1 X 1950 r. miało ono objąć wszystkie wydziały Uniwersytetu. Od roku 1949 nastąpiło także drastyczne ograniczenie przez UW kontaktów międzynarodowych. Omawiane na posiedzeniach Senatu zaproszenia zagranicznych uczelni i ośrodków naukowych z Zachodu Europy były kierowane do MSzWiN, które albo nie wyrażało zgody, albo nie udzielało odpowiedzi. Kontakty, raczej oficjalnego niż naukowego charakteru, nawiązano natomiast z ZSRR i krajami bloku radzieckiego. Prawdopodobnie jedyny wyjątek stanowili fizycy, którym wciąż pozwalano wyjeżdżać na Zachód, zapewne dzięki pozycji prof. Pieńkowskiego.

Począwszy od powstania PZPR w grudniu 1948 r. stopniowo narastała bezpośrednia ingerencja partii w działalność wyższych uczelni, w tym także Uniwersytetu Warszawskiego. Intensyfikacji uległa także działalność organizacji partyjnej na UW, która po zjednoczeniu obejmowała również członków PPS, a także – zgodnie ze specyfiką wyższych uczelni – pracowników naukowych, administracyjnych i studentów. W strukturze PZPR bezpośredni nadzór nad działalnością Komitetu Uczelnianego PZPR sprawował Wydział Propagandy, Oświaty i Kultury Komitetu Warszawskiego partii. W zakresie polityki wobec nauki i szkolnictwa wyższego podlegał on Wydziałowi Nauki KC PZPR, którym w tym czasie (1948–1952) kierował Kazimierz Petrusewicz, biolog, działacz komunistyczny przed i w czasie wojny, od 1949 r. profesor UW. W skład władz KU wchodzili głównie pracownicy zatrudnieni po 1948 r. W 1950 r. I sekretarzem KU PZPR UW był prof. Stanisław Ehrlich; do KU należeli także Halina Lewicka[182] i rektor Wasilkowski. Działalność władz warszawskich i uniwersyteckich PZPR wzbudziła szybko krytykę Wydziału Nauki KC. W skierowanym do KW PZPR piśmie z 14 XII 1950 r. stwierdzał on, że referat szkolnictwa wyższego KW PZPR pracuje źle, a uwagi zwracane jego kierownikowi nie przynoszą rezultatu, w efekcie czego Wydział Nauki KC jest gorzej poinformowany o sytuacji na uczelniach warszawskich niż w innych odległych ośrodkach. Jako przykład podano m.in. nieobsadzenie funkcji prodziekana Wydziału Humanistycznego UW, a także niepodjęcie de facto przez warszawskie uczelnie, w tym UW, akcji wysyłania przez profesorów listów do swoich kolegów na Zachodzie w sprawie II Światowego Kongresu Pokoju. W liście stwierdzono również, że Wydział Nauki KC nie otrzymał z KW m.in. listy profesorów-przyrodników ani wykazów członków partii wśród profesury w Warszawie[183]. Słaby stan organizacji uczelnianych skłonił KW PZPR do powołania Międzyuczelnianego Kolegium Partyjnego, w skład którego miał wchodzić aktyw uczelniany i sekretarze POP poszczególnych uczelni. Uznano również konieczność likwidacji odrębności organizacji partyjnej dla profesury i stworzenia wspólnych organizacji dla pracowników naukowych, administracji i studentów, z wydzieleniem „partyjnych zespołów profesorskich dla omawiania, organizowania i kontrolowania pracy tow. tow. profesorów w Senacie uczeni, Radach Wydziałowych, Komisjach Naukowych itp.”. W sprawach organizacyjnych podporządkowano organizacje uczelniane Komitetom Dzielnicowym, w sprawach ideologicznych podlegały one Komitetowi Warszawskiemu Partii[184].

W 1950 r. zaczęto również odsuwać od nauczania tych profesorów, których oblicze ideologiczne nie mieściło się w ramach określonych przez władze. Dotyczyło to w pierwszym rzędzie filozofów i socjologów, którzy wzbraniali się przyjąć bezrefleksyjnie filozofię marksistowską. Po posiedzeniu Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego 14 VII 1950 r. zdecydowano o reorganizacji filozofii uniwersyteckiej przez powołanie 3 rodzajów katedr zespołowych: historii filozofii, logiki i materializmu dialektycznego. Wobec zawieszenia działalności dotychczasowych katedr Filozofii i Socjologii na UW w roku akademickim 1950/1951 zostali urlopowani prof. Władysław Tatarkiewicz, kierownik Katedry Filozofii, i Jan Stanisław Bystroń, kierownik Katedry Socjologii[185].

Urlopowanie prof. Tatarkiewicza poprzedził atak na jego osobę ze strony grona uczestników jego seminarium. W piśmie wystosowanym 27 III 1950 r. stwierdzili oni m.in.:

Od dłuższego czasu toczy się na Seminarium, kierowanym przez Pana Profesora, ostra walka ideologiczna między marksistowską etyką proletariacką a burżuazyjnymi stanowiskami etycznymi. Konkretnie – walka toczy się między materialistyczną etyką marksizmu-leninizmu a idealistyczną etyką t.zw. obiektywizmu.

W dalszej części listu personalnie zaatakowano troje uczestników seminarium za ich wypowiedzi w trakcie dyskusji. List podpisali: Bronisław Baczko, Henryk Holland, Leszek Kołakowski, Norbert Krasnosielski, Irena Rybczyńska, Arnold Słucki, Anna Śladkowska i Henryk Jarosz[186].

List ten Tatarkiewicz przekazał dziekanowi Wydziału Humanistycznego wraz z pismem przewodnim, w którym odrzucił stawiane mu zarzuty, stwierdzając m.in.:

W seminarium nie mogła się toczyć «walka ideologiczna między marksistowską etyką proletariacką a burżuazyjnymi stanowiskami etycznymi», ponieważ a) zabierali w nim głos wyłącznie prawie przedstawiciele marksizmu, a inni uczestnicy niezmiernie rzadko zgłaszali się do głosu; b) moim zaś zamierzeniem jako kierownika było tylko doprowadzenie do wyjaśnienia podstawowych pojęć, sformułowania tez i zostawienia argumentów każdego stanowiska, nie zaś przeforsowanie któregokolwiek ze stanowisk[187].

Argumenty te nie miały jednak większego znaczenia ze względu na polityczny charakter nagonki.

W tym samym okresie na UŁ urlopowany został były rektor tej uczelni, prof. Tadeusz Kotarbiński, który w następnym roku został przeniesiony na UW, gdzie objął kierownictwo katedry logiki. Jednocześnie został on zwolniony z prowadzenia wykładów na UW w roku akademickim 1951/1952[188]. Było to spowodowane oporem Kotarbińskiego wobec polityki władz, wyrażającym się zarówno w jego wystąpieniach na forum Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych I Kongresu Nauki Polskiej jesienią 1950 r., jak i w 1951 r., w krytycznej recenzji dorobku naukowego ówczesnego koryfeusza filozofii marksistowskiej i polityki naukowej władz Adama Schaffa, sporządzonej na potrzeby jego nominacji na profesora zwyczajnego[189].

Przejawem postępującej w tym okresie ideologizacji UW było powołanie w końcu 1950 r. Sekcji Dziennikarstwa na Wydziale Humanistycznym (następnie Filozoficzno-Społecznym). Jej powstanie związane było z przekształceniem Akademii Nauk Politycznych (ANP) w Główną Szkołę Służby Zagranicznej i likwidacją tam studiów dziennikarskich. Obsada nowo powstałej Sekcji na UW była w znacznym stopniu dobrana według kryteriów politycznych. Skrajnie upolityczniony był również program jej nauczania. Ze względu na swój polityczny charakter miała ona znaczną autonomię w ramach Wydziału[190].

Wprowadzone na początku lat 50. obowiązkowe zajęcia z podstaw marksizmu-leninizmu natrafiły na znaczne problemy organizacyjne. Mimo wysiłków władz Uniwersytetu i KW PZPR nie udało się zorganizować – z powodu problemów kadrowych – zespołowej katedry marksizmu-leninizmu w roku akademickim 1951/1952. Powstała ona – z oporami – dopiero w roku następnym. I tu jednak obsada zajęć miała charakter prowizoryczny. Jak informował władze rektor Wasilkowski we wrześniu 1952 r.: „Uniwersytet Warszawski nie ma dotychczas kandydata na kierownika zespołowej katedry marksizmu-leninizmu. Przed zorganizowaniem tej katedry kwestia wykładów marksizmu-leninizmu może być rozwiązana tylko prowizorycznie”. W związku z tym zdecydowano o tymczasowym zleceniu tych zajęć pracownikom naukowym, „których specjalność ma charakter zbliżony i których poziom ideologiczny jest odpowiednio wysoki”. W tym celu odbyła się narada u rektora z udziałem profesorów Zanny Kormanowej (Instytut Historyczny UW, Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR), Emila Adlera (Wydział Filozoficzno-Społeczny UW, IKKN), Stanisława Arnolda (Instytut Historyczny UW, IKKN) i zastępcy prof. Stefana Strelcyna (Instytut Orientalistyki UW), na której wyłoniono kandydatów do wykładania tego przedmiotu. Byli to: Vohl[191], Ludwik Bazylow (Instytut Historyczny), Maria Bielińska (Wydział Filozoficzno-Społeczny), Zygmunt Poniatowski (Wydział Filozoficzno-Społeczny), Stefan Zielicz (Wydział Prawa). Władze UW wystąpiły także o skierowanie do katedry 2 absolwentów IKKN przy KC PZPR: Jerzego Ładyki i Nurowskiego[192]. Katedra rozpoczęła działalność od października 1952 r., jednak nie bez problemów. Jak informował w styczniu 1953 r. na zebraniu Partyjnego Kolegium Międzyuczelnianego prof. Wasilkowski:

Katedra nie posiada dotychczas odpowiedniego lokalu. Poza tym cierpi na brak obsady wykładowców. Na 6-ciu wykładowców posiada tylko 1-go etatowego, na którego spada cały ciężar pracy katedry. Asystenci zostali dobrani właściwie i uzgodnieni z Min. Szkół Wyższych oraz KW [PZPR]. [...]. Wspólnie z KU [PZPR] opracowano siatkę zajęć i program wykładów. [...] Młodzież nie przyjęła chętnie wykładów marksizmu-leninizmu. Uważa je raczej jako konieczne „zło”, początkowo była niska frekwencja na wykładach oraz próby lekceważenia wyrażające się tym, że niektórzy studenci w czasie wykładów czytali książki, pisali listy lub robili na drutach. Obecnie sytuacja poprawia się z każdym dniem[193].

W 1955 r. Zespołowa Katedra Podstaw Marksizmu-Leninizmu na Wydziale Historycznym została przekształcona w specjalne Studium Podstaw Marksizmu-Leninizmu na tym Wydziale[194].

Pod koniec 1951 r. zaszły dalsze, duże zmiany organizacyjne w polskiej nauce i szkolnictwie wyższym. 30 X 1951 r. została powołana Polska Akademia Nauk, jako główny ośrodek uprawiania nauki w Polsce. Utworzenie PAN ograniczyło w sposób znaczący rolę uniwersytetów jako ośrodków naukowych, a zarazem spowodowało odpływ kadry naukowej, która w nowo powoływanych placówkach PAN znajdowała najczęściej drugie miejsce zatrudnienia. Prezesem PAN został biolog, prof. Jan Dembowski, który w 1952 r. został również profesorem UW. Sekretarzem naukowym PAN został również prof. UW (od 1948 r.), matematyk Stanisław Mazur. Rektor UW Jan Wasilkowski został w 1952 r. kierownikiem Zakładu Nauk Prawnych PAN, a w roku 1955 sekretarzem Wydziału I (nauk społecznych) PAN. Profesor Henryk Jabłoński z Instytutu Historycznego UW, wiceminister oświaty (1947–1953), został sekretarzem Wydziału I PAN (1953–1954), a następnie sekretarzem naukowym całej Akademii (1955–1965). W skład Prezydium PAN weszli m.in. profesorowie UW: Wacław Sierpiński, Leopold Infeld, Kazimierz Kuratowski, Tadeusz Manteuffel, Kazimierz Michałowski, Stefan Pieńkowski, Stanisław Leszczycki. Jednym z najbardziej prominentnych przedstawicieli PZPR w Prezydium PAN i jego Zespole Partyjnym był działacz KPP i PZPR Franciszek Fiedler. By mógł on zasiadać w Akademii, nie posiadając tytułów naukowych, otrzymał on w grudniu 1951 r. tytuł doktora honoris causa UW. Wielu uczonych zatrudnionych na UW zostało także członkami PAN, co wiązało się z utrwaleniem ich pozycji zawodowej, materialnej, a w przypadku niektórych także formalnym uznaniem ich przez władze za wybitnych uczonych, co w ówczesnej sytuacji politycznej miało dla nich duże znaczenie. Członkiem rzeczywistym PAN został m.in.: Tadeusz Kotarbiński, członkami tytularnymi PAN (niemającymi pełnych uprawnień) Włodzimierz Antoniewicz i Jan S. Bystroń[195].

Z kolei uchwalona 15 XII 1951 r. ustawa o szkolnictwie wyższym zmieniała w sposób radykalny dotychczas obowiązujący system funkcjonowania uczelni. Zlikwidowała ona odrębność uniwersytetów, utrwalała dwustopniowy system studiów (choć dała zarazem możliwość odchodzenia od niego), wprowadziła nowy, wzorowany na radzieckim system stopni naukowych (kandydata nauk zamiast doktora i doktora nauk zamiast habilitacji), Centralną Komisję Kwalifikacyjną, która te tytuły miała przyznawać oraz instytucję aspirantury naukowej, mającej przygotowywać kadry młodych pracowników naukowych. Główną rolę w zarządzaniu szkołami wyższymi odgrywał minister szkolnictwa wyższego, który miał decydujący głos zarówno w kwestii organizacji danej uczelni, jak i obsady w zakresie kadry naukowej i kierowniczej[196]. Ustawa wprowadziła także funkcję zastępcy rektora ds. administracyjnych – na UW w dalszym ciągu pełnił ją Wacław Białkowski.

W ślad za wprowadzeniem w życie nowej ustawy poszły dalsze działania mające na celu zwiększenie kontroli politycznej nad UW. Na początku 1952 r. pod wpływem presji władz ministerialnych Senat UW podjął uchwałę o konieczności podniesienia „ogólnego poziomu pracy dydaktycznej uczelni”. W uchwale podkreślono m.in. konieczność zrozumienia przez „ogół profesorów i pomocniczych sił naukowych doniosłości zadań uczelni w zakresie kształcenia specjalistów dla życia praktycznego”, konieczność działań na rzecz zapewnienia pomocy naukowych dla studentów oraz podniesienia poziomu ideologicznego nauczania i „stałej troski o przestrzeganie socjalistycznej dyscypliny pracy personelu nauczającego”[197]. W ślad za tym zwiększono uprawnienia Komisji Dyscyplinarnej UW.

W 1952 r. nastąpiła zmiana na stanowisku rektora UW. Na miejsce prof. Wasilkowskiego minister szkolnictwa wyższego mianował na tę funkcję matematyka, prof. Stanisława Turskiego, wcześniej m.in. rektora Politechniki Gdańskiej i dyrektora Departamentu Studiów Technicznych i Gospodarczych w Ministerstwie Oświaty. Nowy rektor, członek PPS w latach 1945–1948 (z jej ramienia zasiadał też w Sejmie Ustawodawczym), a następnie PZPR, był całkowicie uległy wobec władz[198]. W maju 1954 r. prorektorem UW został mianowany przez MSzW prof. Rafał Gerber, także członek PZPR, nieposiadający wówczas większego dorobku naukowego[199]. Gerber nie pełnił jednak swojej funkcji długo – został odwołany w grudniu 1954 r. Oprócz Gerbera funkcję prorektorów pełnili wówczas: geofizyk, prof. Teodor Kopcewicz (1910–1976), prawnik, prof. Leon Kurowski (1952–1955) i chemik, prof. Jan Świderski (1953–1956)[200].

Wprowadzenie nowej ustawy ograniczyło i tak już w praktyce niewielkie uprawnienia Senatu UW, który począwszy od 1952 r., zajmował się głównie sprawami wniosków o nominacje na kolejne stopnie naukowe pracowników Uniwersytetu, a także przebiegiem rekrutacji i sesji egzaminacyjnych.

W ślad za nowym prawem poszły także dalsze zmiany organizacyjne UW. Po przeniesieniu w 1951 r. Wydziału Weterynaryjnego do SGGW, w 1953 r. Wydział Filozoficzno-Społeczny został podzielony na 3 wydziały: Filozoficzny, Pedagogiczny i Dziennikarski. Z Wydziału Prawa wydzielono Wydział Ekonomii Politycznej. W następnym roku na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 2 VIII 1954 r. na Uniwersytecie został zlikwidowany Wydział Teologii Katolickiej, na bazie którego została stworzona odrębna Akademia Teologii Katolickiej. Z początkiem roku akademickiego 1953/1954 zlikwidowano także Wydział Teologii Ewangelickiej UW, powołując na jego podstawie Chrześcijańską Akademię Teologiczną w Warszawie. Decyzje te zapadły nagle, bez wcześniejszego uprzedzenia zainteresowanych środowisk i przygotowania organizacyjnego[201]. Oznaczało to dalsze osłabienie Uniwersytetu i zwiększenie dominacji kadry naukowej wywodzącej się z nominacji politycznej. W 1955 r. Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii został podzielony na osobne wydziały: Matematyki i Fizyki oraz Chemii[202].

Zmieniającemu się klimatowi politycznemu, związanemu z dekompozycją władzy w ZSRR po śmierci Józefa Stalina i stopniowymi zmianami w polityce PZPR, których wyrazem było rozwiązanie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w grudniu 1954 r. i krytyka polityki aparatu bezpieczeństwa podjęta na III Plenum KC PZPR (21–24 I 1955 r.), towarzyszyły niewielkie początkowo zmiany w polityce wobec nauki i szkolnictwa wyższego. Politykę PZPR wobec nauki w świetle uchwał III Plenum wyłożyła w „Życiu Szkoły Wyższej” p.o. kierownika Wydziału Nauki KC Zofia Zemankowa. Podkreślając wzmożoną falę krytyki istniejącego stanu rzeczy, jaka wystąpiła w poprzedzającym okresie na uczelniach, uznała jej twórczą, pożyteczną rolę, krytykując urzędowy optymizm i „szablonowe spojrzenie na człowieka”. Skrytykowała także schematyzm i dogmatyzm pracy naukowej, zwłaszcza w naukach biologicznych, oraz stosowanie wyłącznie politycznych kryteriów przy ocenie uczonych, stwierdzając m.in.: „Trzeba, by uczelniane ogniwa partyjne uznały, że głównym obowiązkiem partyjnym profesora czy asystenta jest jego rzetelna praca naukowa”[203].

Ograniczonej krytyce poddana została także działalność Katedr Podstaw Marksizmu-Leninizmu, którą zapoczątkował artykuł Janusza Kuczyńskiego, Janusza Reykowskiego i Ryszarda Turskiego zamieszczony w tygodniku ZMP „Po Prostu” w październiku 1954 r.[204] W marcu 1955 r. wiceminister szkolnictwa wyższego Eugenia Krassowska w artykule zamieszczonym w „Życiu Szkoły Wyższej” stwierdziła konieczność szerokiej dyskusji nad programami nauczania. Dyskusja ta miała:

[Przyczynić się do] znacznego pogłębienia zespołowych form pracy na poszczególnych wydziałach i kierunkach studiów [...]. Dyskusja nad treścią nauczania powinna dopomóc szkołom w wypracowaniu nowego stylu pracy, polegającego na tym, aby zespołowe metody kształtowania treści stały się normalną, codzienną formą pracy szkoły, aby stały się nieodzowną potrzebą w pracy pracowników nauki[205].

Zmiany w sytuacji nauki i szkolnictwa wyższego następowały wolniej niż w innych dziedzinach, już jednak od przełomu lat 1954/1955, mimo ciągle trwającego ubezwłasnowolnienia Uniwersytetu i całkowitej zależności od decyzji ministerstwa, stopniowo następowało wznowienie dyskusji nad żywotnymi dla UW kwestiami na posiedzeniach Senatu i na radach wydziałów. Do głównych problemów nękających wówczas uczelnię należały kwestie terminowości kończenia sesji egzaminacyjnej przez studentów, a także przewlekające się i źle zorganizowane zajęcia z przedmiotów ideologicznych (filozofii i ekonomii politycznej)[206]. Krytyce poddano również funkcjonowanie systemu aspirantury na uczelni. Na posiedzeniu Senatu 9 III 1955 r. prorektor prof. Jan Świderski stwierdzał:

Wydaje się, że u nas na studiach eksperymentalnych trzyletni okres aspirantury jest za krótki. Są niekiedy stawiane bardzo ciężkie tematy prac aspiranckich. Dlatego też dość znaczny odsetek aspirantów nie spełnia swych zadań w terminie. Są przyczyny, które w dużej mierze utrudniają pracę pomocniczych pracowników nauki: a) warunki materialne, b) zbyt duża ilość czasu, jaką asystenci muszą poświęcać pracy ze studentami[207].

Dużo problemów stwarzały także złe warunki panujące w domach akademickich, które od roku akademickiego 1954/1955 przeszły pod bezpośredni zarząd Uniwersytetu[208]. Przejawem wzrastającego poczucia podmiotowości władz UW było również odrzucenie przez Senat wniosku o nominację na stanowisko zastępcy profesora pracownika Wydziału Dziennikarskiego mgr. Mieczysława Kwietnia[209].

4. Dekoracje w Warszawie z okazji V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów: Nowy Świat od strony Alej Jerozolimskich w kierunku ulicy Świętokrzyskiej, 1955 r.

Pewne objawy krytyki funkcjonującego systemu studiów przyniosła konferencja rektorów, która odbyła się w marcu 1955 r. w Sopocie, połączona z obradami Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego[210]. Ważnym impulsem destalinizacyjnym w życiu UW był również V Światowy Festiwal Młodzieży, który miał miejsce w Warszawie w pierwszej połowie sierpnia 1955 r. Apel w sprawie włączenia się uczelni wyższych i studentów do organizacji Festiwalu wystosowały m.in. Rada Główna Szkolnictwa Wyższego, uczestnicy narady rektorów oraz Zarząd Dzielnicowy ZMP i KU ZSP UW[211]. Komitet Festiwalowy przy UW zaapelował o włączenie się studentów, stwierdzając, że „do pracy przedfestiwalowej powinno włączyć się każde koło ZMP-owskie. Szczególnie wielkie znaczenie ma nasza pomoc w pracy przy budowie Stadionu Festiwalowego nad Wisłą. [...]. W przygotowaniach do Festiwalu powinny zwiększyć aktywność nasze zespoły artystyczne, komisje podarkowe i inne”. UW objął opiekę nad ponaddwutysięczną delegacją młodzieży francuskiej. Przed rozpoczęciem Festiwalu, w maju odbył się na Uniwersytecie wieczór przyjaźni z młodzieżą francuską, a także wieczór poezji francuskiej zorganizowany przez sekcję romanistyki. W ramach przygotowań do Festiwalu wyświetlano filmy dokumentalne z poprzednich festiwali[212]. Zaplanowano 3 spotkania studentów na UW (na wydziałach: Prawa, Historycznym oraz Matematyki, Fizyki i Chemii), a także zdecydowano o takim rozłożeniu urlopów pracowników, by w tym czasie były otwarte zakłady naukowe uczelni[213]. Seminarium prawników odbyło się 6 VIII, wygłoszono na nim referaty i odbyła się dyskusja na temat „Rola prawnika i prawa w dziele utrzymania pokoju i bezpieczeństwa narodów”[214]. Jak relacjonował Adam Kruczkowski z ZG ZMP, „dyskusje przebiegały w atmosferze przyjaźni, szczerości i swobody. Nie było problemów «tabu». Mówiono o wszystkich sprawach nurtujących studentów różnych krajów, delegaci zagraniczni krytykowali niektóre zjawiska naszego życia, na przykład z dziedziny komunikacji, architektury i inne”[215]. Z okazji Festiwalu pismo UW „Trybuna Uniwersytecka” ukazało się w języku rosyjskim. Zawierało ono m.in. przywitanie uczestników Festiwalu przez rektora Turskiego[216]. Festiwal dał młodzieży studenckiej możliwość kontaktu z rówieśnikami z innych krajów i kultur, w znacznym stopniu przełamując sztywne obyczaje stalinowskie i wzmacniając kontestację istniejącego stanu rzeczy w środowisku akademickim.

W roku 1955 r., w ramach obchodów dziesięciolecia PRL nastąpiło również podsumowanie pełnej dekady działalności UW w Polsce Ludowej. Z okazji tej rocznicy 37 pracowników UW zostało odznaczonych medalem 10-lecia Polski Ludowej[217]. W dniach 9–10 XI odbyła się uroczysta Sesja Naukowa poświęcona 10-leciu UW w Polsce Ludowej[218]. Referaty wygłosili: prorektor Świderski (o działalności UW) i prof. Stefan Kieniewicz z Wydziału Historycznego („Z postępowych tradycji Uniwersytetu Warszawskiego”)[219]. Na sesjach naukowych poszczególnych wydziałów podsumowywano ich dorobek [220].

5. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie – delegat z Afryki na placu Zamkowym podczas rozdawania autografów, 1955 r.

Krytyka sytuacji w nauce i na uniwersytetach narastająca od końca 1955 r. znalazła swój wyraz zwłaszcza w tygodniku ZMP „Po Prostu”, który w tym czasie zmienił podtytuł na „Czasopismo studentów i młodej inteligencji” i stał się trybuną krytyki istniejącego systemu z pozycji radykalnie lewicowych[221]. Na jego łamach pisali m.in. młodzi pracownicy naukowi Wydziału Filozoficznego UW: Bronisław Baczko, Marek Fritzhand, Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, z Wydziału Prawa Stanisław Ehrlich, z Biologii zaś Krystyna Rybicka[222].

Początek roku 1956 r. zdominowała dyskusja nad planem pięcioletnim w zakresie rozwoju szkolnictwa wyższego. Zakładał on znaczne zmiany w dotychczasowych priorytetach władz, zwłaszcza w odniesieniu do uniwersytetów. W wywiadzie dla „Życia Szkoły Wyższej” wiceminister Krassowska stwierdziła:

[W nadchodzącej pięciolatce] większą troską i uwagą zostanie otoczony rozwój uniwersytetów, zaniedbanych w okresie 6-lecia. Zaniedbanie to było wynikiem jednostronnego, wąsko praktycystycznego nastawienia na ilość specjalistów, zwłaszcza dla przemysłu. Doprowadziło ono do niedoceniania roli uniwersytetów jako uczelni przygotowujących kadry i rozwijających badania naukowe w dyscyplinach podstawowych dla rozwoju nauki i naukowego światopoglądu [...]. Trudności w rozwoju uniwersytetów potęgował brak precyzji w podziale zadań między nimi a wyższym szkołami pedagogicznymi. [...]. Wzmocnienie uniwersytetów, szczególnie ich bazy naukowej, zapewnienie w programach studiów należytych proporcji między wykształceniem ogólnym i przygotowaniem pedagogicznym, wytworzenie poprzez całą pracę dydaktyczno-wychowawczą właściwej postawy wobec zawodu nauczycielskiego – oto jedno z istotnych zadań planu 5-letniego[223].

W styczniu 1956 r. odbyło się posiedzenie Senatu UW z udziałem wiceminister Krassowskiej, poświęcone podsumowaniu stanu UW i planów rozwoju w ramach planu pięcioletniego. Zgodnie z informacjami przedstawionymi na tym posiedzeniu przez rektora Turskiego liczba studentów dziennych wzrosła w 1955 r. w porównaniu z rokiem 1949 stosunkowo nieznacznie, bo z 5136 do 5638 (o 9,8%). W okresie tym liczba studentów pochodzenia robotniczego wzrosła o 5% (z 27 do 32%), pochodzenia chłopskiego pozostała bez zmian (15%), a inteligenckiego zmniejszyła się o 6% (z 58 na 52%). Liczba absolwentów UW w 1949 r. wynosiła 584 osoby, a w 1955 r. – 1522 osoby. Stosunkowo znaczny był wzrost liczby uczestników aspirantury z 53 osób w 1953 r. do 134 w 1955 r. Najwięcej aspirantów było na prawie, filozofii, ekonomii politycznej, filologii polskiej (powyżej 10), a najmniej na geologii (3), filologii słowiańskiej (2) oraz filologii rosyjskiej i romańskiej (po 1). Znaczny rozrost nastąpił w zakresie kadry naukowej – w porównaniu z 1939 r., kiedy to bez wydziałów Lekarskiego i Weterynaryjnego było 187 samodzielnych pracowników naukowych, w 1955 r. liczba ich wynosiła już 288 osób (wobec 92 w 1949 r.). Znacznie większa zmiana nastąpiła w przypadku kadry pomocniczej: z 94 osób w 1939 r. rozrosła się ona do 542 osób w 1955 r. Wzrost ten wiązał się z powstaniem i rozwojem kierunków studiów mających znaczenie polityczne, to one bowiem skupiały najwięcej kadry pomocniczej, ale także i samodzielnej w postaci zastępców profesorów. Ciągle trudna była sytuacja lokalowa UW, która nie przekroczyła stanu z roku 1939. Rektor podkreślił zahamowanie budowy kampusu UW na Polu Mokotowskim, stwierdzając, że powinny tam znaleźć swoje miejsce borykające się z problemami lokalowymi wydziały Biologii i Fizyki oraz Studium Wojskowe. Znaczne problemy występowały również z funkcjonowaniem domów akademickich, których UW posiadał w tym czasie 4: przy ul. Kickiego, Karolkowej, Radomskiej i na Jelonkach. Mieszkało w nich w 1955 r. ok. 40% studentów (2257 osób)[224].

Podsumowując swoje wywody, rektor Turski poddał zawoalowanej krytyce politykę naukową władz: „Czy w ubiegłym 6-leciu był dostateczny nurt naukowy u nas. Możemy się pochwalić szeregiem osiągnięć w tej dziedzinie, ale w całości wymaga ona pogłębienia. Nie można było prowadzić szerokiej pracy badawczej ze względu na brak aparatur i słaby dopływ literatury. Jeżeli chcemy obecnie zapewnić jak najlepsze warunki dla tych badań, musimy ulepszyć zagadnienie wyboru tematyki prac naukowych”.

Jako przykłady kierunków, które powinny być rozwijane na UW, wymienił fizykę jądrową, filologię orientalną, a także uruchomienie studiów germanistycznych. Podkreślił następnie bliską współpracę UW z PAN i konieczność rozgraniczenia kierunków badań obu instytucji. Postulował także przekształcenie rad wydziałów w rady naukowe, krytykując zarazem wydziały za nierealistyczne plany rozwoju badań. Założenia rozwoju Uniwersytetu w planie pięcioletnim (1956–1960) przedstawione przez rektora, zakładały wzrost liczby studentów do 6 tys., a pracowników naukowych o ok. 120 osób (do 870). Turski postulował rozpoczęcie nowych inwestycji oraz konieczność zapewnienia studentom miejsc w domach akademickich, mieszkań dla młodej kadry oraz stypendiów dla najlepiej pracujących młodych naukowców. Zaznaczył też, że wydziały zgłosiły zapotrzebowanie na ok. 500 nowych pracowników naukowych. Stwierdzał konieczność przekazania UW budynków zajmowanych przez Akademię Medyczną, a także zapewnienia dopływu literatury, chociaż nie leży to w gestii samego Uniwersytetu[225].

Występująca po rektorze UW wiceminister Krassowska nie podjęła dyskusji z jego tezami, stwierdzając jedynie, że „Ministerstwo weźmie udział w dalszej dyskusji, gdzie zostanie wypracowane wspólne z Uczelnią stanowisko”. Do tematów poruszonych przez rektora dodała natomiast:

1. zainicjowanie dyskusji rad wydziałowych nad zagadnieniem poziomu absolwentów i środków, jakie pozwolą ten poziom podnieść;

2. organizację dnia studenta;

3. zagadnienie wzmocnienia więzi między komórkami naukowymi na UW;

4. zagadnienie roli, miejsca i pracy podstawowych katedr nauk społecznych;

5. zbadanie, co w stylu pracy Ministerstwa utrudnia i hamuje prace Uniwersytetu;

6. zbadanie, co w metodach pracy samej uczelni utrudnia i hamuje jej rozwój.

Krassowska uznała również za konieczne zajęcie się wydziałami Dziennikarskim i Pedagogicznym, które według niej miały „trudności w ustaleniu koncepcji naukowej” (pod tym eufemizmem kryła się słabość kadrowa i merytoryczna obu wydziałów). Stwierdziła także, że „należałoby wysondować opinie i sugestie na temat takich kierunków jak orientalistyka i historia kultury materialnej, zwiększyć dyskusję i zainteresowanie filozofią”. Wiceminister zasygnalizowała także brak możliwości spełnienia oczekiwań inwestycyjnych UW, podkreślając, że partycypuje on w znacznym stopniu w wydatkach państwa na uniwersytety, a sytuacja mniejszych uczelni jest jeszcze gorsza[226]. Biorący udział w dyskusji nad wystąpieniem rektora członkowie Senatu w całości poparli postulaty rozwoju i zmian na UW przedstawione w jego referacie. Na posiedzeniu Senatu 26 I ustalono, że rady wydziałów przedyskutują sprawy związane z planem pięcioletnim 7–13 II z udziałem przedstawicieli POP PZPR, Zakładowych Organizacji Związkowych i organizacji młodzieżowych[227].

W efekcie tej dyskusji Senat UW podjął 27 III uchwałę w sprawie planu pięcioletniego. Stwierdzała ona m.in., że rolą Uniwersytetu powinno być twórcze uprawianie nauki w fundamentalnym ujęciu oraz przygotowanie wysoko kwalifikowanych kadr specjalistów. Zadania kształceniowe Uniwersytetu nie mogą być należycie wykonywane bez nurtu naukowo-badawczego. Dla realizacji tych zadań, będących wyraźną polemiką z dotychczasową polityką władz, autorzy uchwały uznawali za konieczne wydatne poprawienie w okresie najbliższego pięciolecia warunków twórczego uprawiania nauki. Podtrzymując podniesiony przez rektora postulat rozdzielenia zagadnień badawczych pomiędzy PAN a uniwersytety, podniesiono zdecydowanie rolę rad wydziałów, instytutów i posiedzeń katedr, w tym także konieczność skupienia w nich zbliżonych do siebie kierunków naukowych oraz umocnienia roli katedr jako podstawowych ogniw pracy naukowej uczelni. Idąc za ciosem, proponowano zatrudnienie nowych pracowników wyłącznie na etatach naukowych, w celu pełnego wykorzystania potencjału Uniwersytetu. Zaznaczono dalej, że „musi być zapewniona możliwość wymiany poglądów naukowych i doświadczeń nie tylko w obrębie Uniwersytetu, ale z całym światem naukowym, przez publikacje własne i szeroki dopływ literatury oraz kultywowanie rozpoczętych już kontaktów pomiędzy pracownikami nauki”. Podkreślono także konieczność reformy kierunków nauczycielskich, w celu kształcenia absolwentów o szerokiej znajomości podstaw naukowych wybranej dyscypliny, a nie nastawionych na wąski praktycyzm. Podniesienie poziomu zainteresowań naukowych studentów uznano za jedno z najważniejszych zadań UW w nadchodzącym pięcioleciu, widząc rozwiązanie tego problemu w rozwoju kół naukowych i pełniejszym dostępie młodzieży do bibliotek, a także pogłębieniu znajomości języków obcych. Postulowano dalej rozwój studiów biologicznych, rozwinięcie kierunków biochemiczno-mikrobiologicznych, a także wzmocnienie systemu nauczania na studiach dziennikarskich i likwidację studiów eksternistycznych na rzecz rozwoju studiów zaocznych. Wyrażając uznanie dla zaangażowania MSzW w subsydiowanie inwestycji UW (które określono na 25% budżetu inwestycyjnego ministerstwa), podniesiono dalej konieczność zapewnienia środków na inwestycje dotyczące pomieszczeń dla Wydziału Biologii, rozbudowy budynku Wydziału Fizyki na ul. Hożej, budowy siedziby Studium Wojskowego. W uchwale upomniano się również o poprawę warunków pracy kadry naukowej, zwłaszcza w sferze mieszkaniowej, budowę nowych domów akademickich w pobliżu Uniwersytetu, podwyższenie wysokości stypendiów studenckich, poprawę jakości wyżywienia w stołówkach studenckich. Zawarto także podjęty w referacie rektora postulat zwiększenia ilości pracowników naukowych o 120 osób, reformy aspirantury, zwiększenia płac i reorganizacji pracy pracowników administracyjnych[228].

Działalność aspirantury na UW była także przedmiotem prac specjalnej komisji powołanej przez KU PZPR UW. Jak ustaliła komisja, z 34 aspirantów, którzy rozpoczęli studia w latach 1951 i 1952, stopień kandydata nauk otrzymało jedynie 6 (20%), a spośród 109 aspirantów, którzy rozpoczęli studia w latach 1952–1954, egzaminy złożyło ok. 20 osób. Zwrócono także uwagę na słabą znajomość przez aspirantów filozofii i metodologii marksistowskiej, zbyt duży nacisk na egzaminy kandydackie i za krótki czas na przygotowanie dysertacji kandydackiej (I rok)[229]. Powszechna krytyka systemu aspirantury spowodowała podjęcie przez MSzW prac nad zmianą jej charakteru, co nastąpiło już jednak po przełomie październikowym 1956 r.[230]

Na początku 1956 r. podjęto także na UW analizę sytuacji młodej kadry naukowej. Wyniki analiz przeprowadzonych na poszczególnych wydziałach Uniwersytetu w okresie styczeń-marzec 1956 r. zostały podsumowane przez Komisję do Spraw Kształcenia i Rozwoju Młodej Kadry przy Zakładowej Organizacji Związkowej ZZNP UW. Stwierdzono niskie zainteresowanie pracą naukową asystentów (zwłaszcza tych zatrudnionych po 1952 r.), zbyt duże obciążenie ich pracą zarobkową, brak satysfakcji z wykonywanej pracy i powszechne zniechęcenie. Podkreślano złe warunki płacowe, fatalną sytuację mieszkaniową, brak literatury naukowej, brak właściwego kierownictwa naukowego ze strony kierowników katedr. Krytycznie oceniając system aspirantury, stwierdzano, że „Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego nie tylko nie podjęło w tym okresie żadnych kroków zmierzających do zmiany istniejącego stanu rzeczy, ale nawet nie uważało za stosowane zająć stanowiska wobec licznych dyskutantów”[231].

Począwszy od połowy 1955 r. zaczęła narastać krytyka działalności ZMP w całej Polsce, także na UW. Znalazła ona wyraz nie tylko w dyskusjach wewnątrzorganizacyjnych, ale także w ówczesnej prasie: tygodniku „Po Prostu” i „Trybunie Uniwersyteckiej”. Pierwsze oznaki krytyki działalności ZMP na wyższych uczelniach miały miejsce jeszcze na początku 1955 r. w związku z II Zjazdem tej organizacji[232]. W grudniu 1955 r. „Trybuna Uniwersytecka” zamieściła artykuł Ewy Kaltenberg z Wydziału Filozoficznego, pod wymownym tytułem Koniec ZMP? Przytoczyła ona głosy padające w trakcie konferencji sprawozdawczo-wyborczej ZMP Wydziału Filozoficznego:

Zajrzyjmy do uwag sprawozdawczych tow. Krzyżanowskiego, byłego przewodniczącego III roku. Oto co mówi on o pracy swego koła: „Były próby ożywienia działalności organizacji, jednak nie przyniosły one prawie żadnych pozytywnych rezultatów”. Rozbijały się te próby „o martwotę i mur obojętności ze strony członków”. I dalej: „osobiście nie przypuszczam, aby cokolwiek mogło się zmienić na lepsze, jeśli stosunek do organizacji nie ulegnie zmianie”. A na II roku – centralny problem referatu sprawozdawczego kol. Gromca to: „Kwestia marazmu naszej pracy w organizacji – więcej, nieomal rozkładu ideologicznego”.

W dalszym ciągu artykułu jego autorka sformułowała założenia programu pozytywnego działania ZMP, który jednak – jak można sądzić – pozostał jedynie na papierze[233]. Krytyka działalności ZMP, w tym organizacji uniwersyteckiej, nabrała mocy po XX Zjeździe KPZR (14–26 II 1956 r.). Dyskusję na temat ZMP rozpoczęła nawet „Trybuna Uniwersytecka”, unikająca dotąd tekstów rozliczeniowych. W marcowym numerze pisma o sytuacji w uniwersyteckim ZMP pisano następująco:

Marazm – to słowo tak często dzisiaj powtarzane, jest niestety właściwym określeniem obecnej sytuacji ZMP na wyższych uczelniach. [...]. Mam przed sobą kilka kartek papieru z wynotowanymi fragmentami z referatów odczytywanych podczas ostatniej kampanii sprawozdawczo-wyborczej ZMP. Roi się tu od biadolenia na jedną nutę – marazm, marazm, marazm.[234].

Temperaturę dyskusji podniósł głośny artykuł w „Po Prostu” Co robić, opublikowany przez redakcję 8 IV. Zawarto w nim ostrą krytykę dorobku ZMP, proponując metody jego uzdrowienia i przekształcenia „z organizacji interpretującej świat, jedynie wyjaśniającej założenia polityki partii w organizację przeobrażającą, zmieniającą świat, walczącą o realizację założeń polityki partii”[235]. W kolejnym numerze „Trybuny Uniwersyteckiej” zamieszczono zatem wypowiedzi działaczy ZMP UW odnoszące się do tez „Po prostu”, które nie wychodziły jednak poza krytykę dotychczasowej działalności organizacji[236]. Głos zabrał tam także wiceprzewodniczący ZU ZMP, Bonawentura Chojnacki.

Uważam, że program wysunięty przez redakcję „Po Prostu” sformułowany jest bardzo ostro i dyskusyjnie i nie można przejść nad nim do porządku dziennego. [...]. Nie mogę jednak zaaprobować istniejącej w podtekście artykułu sugestii, żeby dyskusja toczyła się poza organizacją. [...]. Dlatego apel „Po Prostu” – o łączenie się w grupy „wszystkich, którzy potrafią myśleć rewolucyjnie, którzy chcą rewolucyjnie działać” chcę rozumieć jako wezwanie do wszystkich, którym leży na sercu dobro naszej organizacji, by wzięli udział w dyskusji nad programem pracy ZMP i realizowaniu pracy tego programu. Chodzi o to, by związek nasz nie stał się młodzieżową partią, odcinającą się od większości młodzieży, ale by był bojową, polityczną, wychowawczą organizacją młodego pokolenia[237].

W opałach znalazł się także Wydział Dziennikarski, którego poziom kadry naukowej, program nauczania i ideologiczny charakter stały się w zmienionych warunkach politycznych przedmiotem coraz szerszej krytyki. W maju 1956 r. sprawa przyszłości Wydziału stanęła na forum Senatu UW. Na posiedzenie zaproszono 8 pracowników Wydziału, a także 10 przedstawicieli wydziałów humanistycznych. Przedstawiając sytuację Wydziału, jego dziekan doc. Mieczysław Kafel podkreślił fakt istnienia kierunków dziennikarskich na uniwersytetach w ZSRR, USA i Niemczech, zaznaczył konieczność zmniejszenia liczby przedmiotów ogólnych w programie studiów, zmniejszenia liczby słuchaczy i ewentualnego stworzenia studium zaocznego dla absolwentów innych wydziałów. Odnosząc się do badań naukowych Wydziału, Kafel podkreślił konieczność prowadzenia badań nad prasą, zaznaczając zarazem:

Publikacje pracowników Wydziału Dziennikarskiego służyły dotąd przeważnie celom dydaktycznym. Od około 2 lat Wydział prowadzi planową pracę naukową. Są to oczywiście początki, ale skromna „wydajność” pracy naukowej spowodowana była m.in. ogromem pracy dydaktyczno-organizacyjnej.

Otwierający dyskusję rektor Turski stwierdził, że „w łonie Senatu nie były wypowiedziane żadne tendencje zmierzające do likwidacji Wydziału”, a celem tego posiedzenia jest zapoznanie się z jego pracą. Jednak dyskusja wykazała krytyczny stosunek większości jej uczestników do działania Wydziału w obecnej formie: w tym duchu utrzymane były głosy profesorów Witolda Doroszewskiego, Aleksandra Gieysztora, Zdzisława Libery i Janiny Kulczyckiej-Saloni[238]. W obronie istnienia Wydziału wystąpili jego pracownicy. Posiedzenie to nie rozstrzygnęło losu Wydziału Dziennikarskiego, w którego istnieniu zainteresowane były niewątpliwie władze ministerialne. Ostatecznie Wydział utrzymano, także po przełomie październikowym 1956 r. – został jednak zlikwidowany w roku 1960.

Protest społeczności UW, zarówno pracowników naukowych, jak i studentów wobec sytuacji nie tylko na uczelni, ale i w kraju zaczął narastać od początku 1956 r., zwłaszcza po XX Zjeździe KPZR. Faktyczne ujawnienie wobec organizacji partyjnych i społeczeństwa treści tajnego referatu I sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa wywołało lawinę krytyki, której przeciwdziałanie władz PZPR, pogrążonych w walce frakcyjnej, nie było w stanie powstrzymać. Zmiany w polityce władz przyśpieszyła śmierć I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta (12 III). W kwietniu 1956 r. aresztowani zostali: były wiceminister Bezpieczeństwa Publicznego Roman Romkowski i były dyrektor X Departamentu MBP Anatol Fejgin, ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych (27 IV), ograniczono cenzurę prasy. Tajny referat wywołał szok zwłaszcza wśród studentów i młodszych pracowników naukowych, którzy najostrzej zareagowali na ujawnienie faktów dla większości profesury niebędących zaskoczeniem. Ówczesny asystent w Instytucie Historycznym UW Antoni Mączak wspominał:

Asystentka na historii sztuki, Hanka Morawska (dzięki mężowi Jerzemu, wówczas sekretarzowi KC), przyniosła mi numerowany egzemplarz przekładu referatu Chruszczowa. Czytaliśmy to na zebraniu partyjnym i pamiętam moje zaskoczenie, kiedy Natalia Gąsiorowska powiedziała, że dla niej to nic nowego. Dla mnie jednak było, w jakiejś mierze jako informacja, w jakiejś zaś jako zapowiedź nowych czasów[239].

Referat Chruszczowa został również odczytany na naradzie aktywu ZMP UW w końcu marca 1956 r. Jak zapisał w swoim dzienniku Andrzej Krzysztof Wróblewski:

Wiceprzewodniczący [Bonawentura] Chojnacki streszczał przez półtorej godziny siedemdziesięciostronicową broszurkę. Na sali kompletna cisza. Po zakończeniu Borys Woszczyński, przewodniczący ZMP na Uniwerku, mówi: – Towarzysze, teraz już wiecie, jak i o czym informować młodzież... Trudno o bardziej niezręczne podsumowanie. Wszyscy w krzyk, a jeden z pierwszych Galar [Andrzej Garlicki].

Efektem protestu sali przeciw ograniczeniu dostępu do tajnego referatu było wybranie delegacji, która postulat jego szerszego upublicznienia przedstawiła na początku I sekretarzowi KU PZPR UW, Zdzisławowi Żandarowskiemu, a następnie sekretarzowi KC Władysławowi Matwinowi[240].

Efekty ujawnienia referatu Chruszczowa Karol Modzelewski, wówczas student historii na UW, wspomina następująco:

Rewelacje Chruszczowa wywoływały u słuchaczy głęboki szok. Pod wpływem tego szoku moi rówieśnicy – żarliwi zetempowcy wychowani w duchu komunizmu i marksistowskiej ortodoksji – przeżywali kryzys wiary [...]. Informacje o zbrodniach popełnionych w masowej skali pod sztandarem komunizmu pochodziły tym razem z najbardziej autorytatywnego źródła – od samego sekretarza generalnego KPZR. [...]. Chruszczow obarczał wprawdzie winą za dziesięciolecia krwawego terroru wyłącznie zmarłego dyktatora – nie dyktaturę – nas jednak, młodych ludzi kształconych w marksizmie, takie wyjaśnienie nie mogło zadowolić[241].

12 IV odbyło się na UW spotkanie aktywu ZMP z sekretarzem KC, Matwinem, na którym zebrani wystąpili z krytyką polityki władz PZPR, domagając się m.in. ukarania winnych nadużyć funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i sprawiedliwości, a także wolności słowa i dyskusji. Głos zabierali m.in. Andrzej Garlicki, Andrzej Krzysztof Wróblewski i Adam Uziembło. Wyjaśnienia Matwina nie zadowoliły zebranych – dyskusja przeciągnęła się aż do północy[242].

22 IV 1956 r. „Po Prostu” opublikowało List otwarty do posłów – pracowników nauki, w którym domagano się zasadniczych zmian w programach studiów, ograniczenia formalnej dyscypliny uczestnictwa w wykładach i zmiany programu nauczania marksizmu-leninizmu[243]. W 2 dni po opublikowaniu tego listu poseł na Sejm PRL, a zarazem profesor Wydziału Filozofii UW, Julian Hochfeld wystąpił w sejmie z krytyką sytuacji w szkolnictwie wyższym, w tym także na UW[244]. 27 IV 1956 r. został mianowany nowy minister szkolnictwa wyższego – został nim dotychczasowy kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR Stefan Żółkiewski, od 1950 r. profesor UW. W tym samym czasie Prezydium Rządu przyjęło uchwałę „w sprawie zapewnienia warunków podniesienia jakości pracy szkół wyższych”, w której deklarowano wolę przywrócenia obieralności rektorów i dziekanów, rozszerzenie kompetencji senatów i rad wydziałów, likwidację nadmiaru przepisów, a także zmiany w zasadach finansowania nauki i szkolnictwa wyższego. Zdecydowano również o zwiększeniu roli uniwersytetów w ramach planu pięcioletniego, a także wzmocnieniu pozycji asystentów i reformie aspirantury[245].

Efektem tej uchwały było powołanie w MSzW zespołu opracowującego nowelizację ustawy o szkolnictwie wyższym. Działania te nie spowodowały jednak wyciszenia nastrojów w środowiskach naukowych i uniwersyteckich. Dzień po nominacji Żółkiewskiego, 28 IV 1956 r., prawdopodobnie z inspiracji Hanny Morawskiej (związanej z frakcją puławską w PZPR) Oddziałowa Organizacja Partyjna przy Wydziale Historycznym UW skierowała list do Komitetu Centralnego PZPR. Stwierdzano w nim m.in. brak „analizy dotychczasowej pracy partyjnej, która jest konieczna ze względu na ujawnienie faktów dotyczących rażącego nieprzestrzegania leninowskich norm życia partyjnego, łamania praworządności i nieprzestrzegania demokratyzmu we władzach państwowych” oraz informacji o działalności i postawie struktur PZPR. Domagano się jak najszybszego zwołania VII Plenum KC PZPR i przeprowadzenia na nim zdecydowanej analizy pracy kierownictwa PZPR, wyciągnięcia konsekwencji personalnych i ustalenia terminu III Zjazdu PZPR, który proponowano zorganizować jesienią tego roku. Autorzy listu skrytykowali karuzelę personalną w rządzie (w tym przesunięcie ministra szkolnictwa Adama Rapackiego do MSZ, a kierownika Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR Stefana Żółkiewskiego na stanowisko ministra szkolnictwa wyższego, a także mianowanie ministra kultury i sztuki Włodzimierza Sokorskiego przewodniczącym Komitetu ds. Radiofonii „Polskie Radio”). Przeciwstawiono się także antyinteligenckim wystąpieniom przedstawicieli frakcji natolińskiej w PZPR. W odniesieniu do sytuacji w szkolnictwie wyższym autorzy listu stwierdzali:

Uważamy za niezbędne przeanalizowanie z udziałem organizacji partyjnych i wszystkich pracowników sytuacji panujących w naszym resorcie i wyciągnięcie odpowiednich wniosków organizacyjnych (sprawy zmiany systemu nauczania, zatrudnienia absolwentów, odbiurokratyzowania aparatu, większej samodzielności uczelni, zmiany rzeczywistego stosunku Ministerstwa do pracy naukowo-badawczej, wykorzystania zaoszczędzonych sum na poprawę warunków materialnych studentów i pomocniczych pracowników naukowych)[246].

W dniach 11–12 V 1956 r. odbyła się IV Krajowa Narada Aktywu Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego, na której również poddano zdecydowanej krytyce sytuację w nauce i szkolnictwie wyższym. Na konferencję tę osobny, niezwykle krytyczny memoriał w sprawie sytuacji uniwersytetów przygotował ZOZ ZZNP UW. Stwierdzano w nim m.in.:

[...] Od paru lat obserwujemy i stwierdzamy codziennie narastanie wielu czynników hamujących tempo rozwoju badań i wzrostu młodej kadry naukowej. Jesteśmy zdania, że w chwili obecnej czynniki te osiągnęły swój maksymalny poziom, a zaniedbania w ich likwidacji wyrządziły już niepowetowane szkody dla rozwoju nauki polskiej [...]. Nasze zacofanie i zapóźnienie w stosunku do osiągnięć nauki światowej wyrównywane jest zbyt powoli, a w wielu dziedzinach, wskutek nieodpowiednich warunków pracy naukowej, nauka skazana jest na mierną wegetację, na kilkudziesięcioletnie opóźnienie w stosunku do innych krajów.

Ostrej krytyce poddano także politykę władz, które obwiniono o niedocenianie znaczenia nauki dla rozwoju gospodarki narodowej. Podkreślano „wadliwy system planowania i decydowania o rozwoju nauki, który doprowadził w wielu wypadkach do kolosalnych strat, które muszą być teraz dużym wysiłkiem wyrównywane, a których można było uniknąć”. Za główne problemy, wymagające natychmiastowego uregulowania, uznano: sprawy bytowe pracowników naukowych, sprawy finansowania i zaopatrzenia nauki, kształcenie młodej kadry i wpływu kadry naukowej na politykę państwa. Na naradzie referat wprowadzający do dyskusji wygłosił prof. Jan Zygmunt Jakubowski (UW), głos zabrali także minister Stefan Żółkiewski i wiceministrowie Henryk Golański i Eugenia Krassowska[247].

Na naradzie uchwalono postulaty dotyczące organizacji nauki i szkolnictwa wyższego, w tym konieczność decentralizacji zarządzania nauką, ponownej analizy rozdziału środków budżetowych, poprawy zaopatrzenia placówek w aparaturę i literaturę naukową, usprawnienia administracji uczelni, ułatwienia startu młodym pracownikom nauki, poddania dyskusji sprawy zniesienia aspirantury, zwiększenia funduszy dewizowych na wymianę naukową z zagranicą, stabilizacji kadry naukowej[248].

Przyspieszenie zmian w szkolnictwie wyższym nastąpiło jesienią 1956 r. 10 IX 1956 r. sejm PRL uchwalił ustawę zmieniającą przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym i pracownikach nauki z 15 XII 1951 r. Zwiększała ona uprawnienia Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, wprowadzała obieralność władz uczelni, zwiększała rolę Senatu i rad wydziałów. Przywracała ona również szkołom wyższym rolę ośrodków naukowych, a także stanowiła, że statuty uczelni zostaną przez nie opracowane i jedynie zatwierdzone przez ministra[249]. W dyskusji nad ustawą zabrał głos prof. Henryk Jabłoński (UW), krytykując m.in. dotychczasową organizację działania szkół wyższych[250].

Zmiany w ustawie zostały przedstawione na konferencji rektorów szkół wyższych 24 IX, na której minister zalecił zgromadzonym:

– przeprowadzenie do 31 X wyborów rektorów, prorektorów, dziekanów i prodziekanów, tak aby nowo wybrany rektor (jeśli minister nie skorzysta z prawa do sprzeciwu) mógł objąć urząd 1 XII,

– aby wybory rektorów i dziekanów odbyły się na posiedzeniu Senatu i rad wydziału w składzie określonym przez znowelizowaną ustawę o szkolnictwie wyższym,

– aby dotychczasowi rektorzy i prorektorzy brali czynny udział w wyborczym posiedzeniu Senatu[251].

Na posiedzeniu Senatu UW 29 IX 1956 r. uchwalono przeprowadzenie wyborów dziekanów i prodziekanów oraz delegatów rad wydziałowych do Senatu w terminie do 20 X, a wyborów rektora i prorektorów pomiędzy 20 a 31 X[252]. Wybory dziekanów przyniosły spore zmiany na tych stanowiskach (a co za tym idzie w składzie Senatu). Wśród 11 nowych dziekanów tylko 3 było członkami PZPR, 3 pełniło swe funkcje w poprzedniej kadencji, a 2 było wówczas prorektorami.

Wybory rektora odbyły w najszybszym możliwie terminie, czyli 20 X, i zbiegły się ze szczytem napięcia związanego z przesileniem październikowym 1956 r., czyli VIII Plenum KC PZPR (19–21 X). Do wyborów zgłoszono (w trybie tajnym) 3 kandydatów: profesorów Tadeusza Kotarbińskiego, Oskara Langego i Stanisława Turskiego. W głosowaniu (także tajnym) zdecydowaną większość głosów (14/20) uzyskał Kotarbiński, który jednak wyboru nie przyjął. Do następnego głosowania zgłoszono 5 kandydatur: Witolda Doroszewskiego, Romana Kozłowskiego, Mieczysława Kreutza, Jana Świderskiego i Stanisława Turskiego. Z udziału w wyborach zrezygnowali świderski i Kreutz. W ponownym głosowaniu wygrał prof. Stanisław Turski, uzyskując 13 głosów; drugi w kolejności prof. Doroszewski otrzymał 5 głosów. Wybór Turskiego był niewątpliwie korzystny dla władz, jego wcześniejsza uległość wobec nich dawała znaczną gwarancję utrzymania kontroli nad działalnością władz UW. Prorektorami zostali profesorowie: Aleksander Gieysztor (17 głosów), Zygmunt Kraczkiewicz (17 głosów) i Wiktor Kemula (13)[253]. Gieysztor objął nadzór nad sprawami ogólnymi i wydawniczymi, Kemula – sprawami naukowymi, a Kraczkiewicz nad dydaktyką[254].

Skala zaangażowania studentów i pracowników UW w protest społeczny polskiego października 1956 r. jest w obecnym stanie badań trudna do ustalenia. Na wiosnę 1956 r. na UW powstało kilka grup radykalnej młodzieży, której kierownictwo objęli działacze ZMP: Krzysztof Pomian, Jacek Kuroń, Andrzej Garlicki, Karol Modzelewski, Jacques Birnberg, Andrzej Krzysztof Wróblewski i Stanisław Gebethner. Środowisko to rozpoczęło bardziej aktywną działalność jesienią 1956 r., nawiązując m.in. kontakty z robotnikami Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu, kierowanymi przez Lechosława Goździka[255]. Jak wspomina Modzelewski:

W buntowniczym gronie młodzieży uniwersyteckiej, które po wyborach delegatów na krajową naradę aktywu studenckiego występowało pod firmą Zarządu Uczelnianego ZMP, dostrzegliśmy w lansowanym na Żeraniu haśle przejęcia fabryk przez rady robotnicze oczekiwany znak, sztandar i program rewolucji, która położy kres dyktaturze. Jacek Kuroń, Krzysztof Pomian, Andrzej Garlicki i Bogdan Jankowski spotkali się we wrześniu z Goździkiem i uzgodnili, że nawiązana zostanie współpraca między organizacjami ZMP na Uniwersytecie i w FSO[256].

Grupa skupiona w uniwersyteckim ZMP zyskała oparcie zarówno w części kierownictwa PZPR (tzw. grupie puławskiej), jak i w ZG ZMP, kierowanym przez sympatyzującą z puławianami Helenę Jaworską[257]. 9 X 1956 r. z inicjatywy KU ZMP UW zwołano wiec studencki, z udziałem przedstawicieli ok. 20 fabryk. Jak zapisał w dzienniku Andrzej Krzysztof Wróblewski:

Porządek wiecu wyglądał mniej więcej tak: odczytanie zatrzymanej przez cenzurę uchwały narady stołecznego aktywu ZMP [...] odczytanie przemówienia [Wiktora] Woroszylskiego na Plenum ZG ZMP, również zatrzymanego przez cenzurę, następnie relacja z przebiegu Plenum ZG ZMP przez [Henryka] Gawlika ze „Sztandaru [Młodych]”, dyskusja, uchwalenie rezolucji[258].

Dyskusja, o której wspomniał Wróblewski, znacznie przekroczyła ramy sytuacji w ZMP, obejmując krytyką całokształt sytuacji w kraju[259]. Uchwalona na zakończenie wiecu rezolucja zatytułowana List otwarty do wszystkich studentów w Polsce także wykraczała zakresem poza sprawy młodzieży studenckiej. Domagano się w Liście utworzenia nowej, rewolucyjnej organizacji młodzieżowej, rozliczenia osób z kierownictwa PZPR odpowiedzialnych za błędy okresu stalinowskiego, określenia zakresu działania cenzury, wysunięto postulat przejęcia środków produkcji przez klasę robotniczą, zapowiadano wydawanie pisma studentów Warszawy oraz zorganizowanie Uniwersytetu Robotniczego[260]. Wiec na UW i podjęte na nim postulaty zapoczątkowały nowy etap w sytuacji politycznej w Polsce, która zaczęła się wyraźnie wymykać spod kontroli władz. Sformułowany tam radykalnie lewicowy program działania oznaczał stopniowe przejście do fazy tworzenia alternatywnego systemu ustrojowego[261].

W odpowiedzi na narastanie nastrojów rewolucyjnych wśród robotników i młodzieży władze partii podjęły decyzję o zmianach w kierownictwie PZPR, w tym o przejęciu funkcji I sekretarza KC PZPR przez Władysława Gomułkę[262]. Frakcja puławska w PZPR zadbała, by informacje o tych zmianach dotarły do środowisk zrewoltowanych studentów, m.in. na UW. Jak wspominał Jacek Kuroń, 17 X (5 dni po decyzjach podjętych przez Biuro Polityczne KC PZPR) dziennikarz „Trybuny Ludu” Krzysztof Wolicki i Roman Zimand z „Po Prostu” przekazali mu listę kandydatów do nowych władz, z zaleceniem rozpowszechniania jej na uczelniach i w fabrykach[263]. Została m.in. wywieszona w gablocie na dziedzińcu UW. W ten sposób frakcja puławska w PZPR starała się wpłynąć na członków KC, by doprowadzić do pomyślnego wyboru nowego kierownictwa. Okres przesilenia politycznego przypadł na obrady VIII Plenum KC PZPR w dniach 19–21 X. Wiece i manifestacje poparcia dla zmian koncentrowały się wówczas w FSO na Żeraniu i na Politechnice, Uniwersytet pozostawał nieco na uboczu, choć zarówno jego studenci, jak i pracownicy naukowi brali w nich udział. Na wiecu na Politechnice 19 X, który odbywał się w trakcie wizyty delegacji kierownictwa ZSRR z Nikitą Chruszczowem na czele, w cieniu zagrożenia interwencją radziecką, uchwalono rezolucję wyrażającą poparcie dla zmian w kierownictwie partii i dla reformatorskiej części władz, a także postulującą przywrócenie równorzędności w stosunkach z ZSRR. Rezolucję miała przekazać VIII Plenum delegacja, w skład której wszedł również Krzysztof Pomian z UW. Wiece trwały przez cały okres VIII Plenum. Stopniowo zaczęły na nich ujawniać się poglądy i postulaty sprzeczne z dążeniami grupy puławskiej i współpracujących z nimi młodych rewolucjonistów z warszawskich uczelni i fabryk – m.in. uwolnienia prymasa Stefana Wyszyńskiego, przywrócenia tradycyjnych godeł narodowych i zerwania zależności od ZSRR[264].

Objęcie władzy przez Gomułkę, a wkrótce potem krwawe stłumienie rewolucji węgierskiej przez Armię Radziecką, wyhamowały nieco radykalne nastroje wśród młodzieży. Początkowo jednak nic nie wskazywało na szybkie zakończenie przemian październikowych. Przedstawiciele organizacji studenckich wzięli udział w przywitaniu prymasa, które odbyło się w Pałacu Borchów na ul. Miodowej 5 XI 1956 r.[265] Na naradzie w Warszawie 11 XII 1956 r. rektorzy szkół wyższych uchwalili rezolucję, solidaryzując się z oświadczeniem polskich pisarzy z 8 XI 1956 r. w sprawie sytuacji na Węgrzech, stwierdzając m.in.: „Przesyłamy pozdrowienia wszystkim węgierskim pracownikom nauki walczącym o socjalizm, demokrację i wolność nauki i ofiarujemy pomoc wyższych uczelni polskich w odbudowie i rozwoju szkolnictwa wyższego i nauki węgierskiej”[266]. Rezolucję podpisał także rektor UW Stanisław Turski. Warto wspomnieć, że w czasie interwencji radzieckiej na Węgrzech przebywała tam delegacja polskich studentów, w znacznym stopniu z UW, którzy byli świadkami walk w Budapeszcie 23–24 X[267].

W atmosferze październikowego buntu przebiegały także wybory do Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego. W jej skład weszli z UW: Kazimierz Ajdukiewicz, Aleksander Gieysztor, Kazimierz Kumaniecki, Julian Krzyżanowski, Bogdan Suchodolski (kierunek humanistyczny) oraz Wiktor Kemula, Mikołaj Kostyniuk, Zygmunt Kraczkiewicz, Andrzej Mostowski (kierunek matematyczno-przyrodniczy)[268].

Stłumienie przez wojska radzieckie rewolucji węgierskiej nie zahamowało jednak początkowo rewolucyjnego rozpędu Zarządu Uczelnianego ZMP UW. 8 XI 1956 r. opracował on projekt działania w ówczesnej sytuacji, zatytułowany Kierunki naszego działania. Projekt ten zakładał prowadzenie szerokiej działalności ideowej przez animowanie dyskusji w celu stworzenia „jednolitego frontu studentów młodzieży i robotników oraz pomoc młodzieży robotniczej w zorganizowaniu jej własnej rewolucyjnej organizacji”. Planowano także rozwinięcie działalności w szkołach (przez Dyskusyjne Kluby Uczniów) i na wsi, a także wydawanie własnego pisma. Deklarowane cele polityczne zakładały walkę ze stalinizmem o „demokratyczną dyktaturę proletariatu”, którą rozumiano jako „władzę mas prowadzonych przez partię, władzę sprawowaną przez samorządy robotnicze, rady narodowe, sejm”. 27 XI Zarząd Uczelniany ZMP UW podjął uchwałę, w której stwierdził, że ZMP na UW faktycznie nie istnieje już od kilku miesięcy, a działająca w jego ramach grupa aktywu rozpoczęła wiecem 8 X tworzenie nowej organizacji. W tej sytuacji deklarowano rozwiązanie ZU ZMP UW i powołanie nowej organizacji pod nazwą Związek Młodzieży Socjalistycznej. Kierownictwo nowej organizacji objął Stanisław Gebethner (od 11 XII Stanisław Trybusiewicz), a w skład Zarządu Uczelnianego weszli m.in. Wiesław Klimczak (wiceprzewodniczący) oraz Andrzej Garlicki, Teresa Monasterska, Bogdan Jankowski i Stefan Marody. Przedstawiciele ZMS UW wzięli udział w naradzie młodzieży robotniczej i studenckiej 6–7 XII, na której powołano Rewolucyjny Związek Młodzieży. Spotkało się to ze zdecydowanym przeciwdziałaniem władz, z inicjatywy których powołano konkurencyjny Związek Młodzieży Robotniczej, a następnie wymuszono połączenie się obu organizacji w Związek Młodzieży Socjalistycznej, który zastąpił rozwiązany wcześniej ZMP. Działania te, wraz z ograniczeniem swobody działania prasy studenckiej, oznaczały początek przywracania kontroli nad środowiskiem studenckim i dezintegracji środowisk rewolucyjnej lewicy[269].

Okres stalinowski w dziejach UW oznaczał daleko idące zmiany we wszystkich sferach funkcjonowania Uniwersytetu. Jego działalność została podporządkowana w pełni władzom państwowym, wzrosła ogromnie rola administracji uniwersyteckiej, która zgodnie z postanowieniami nowej ustawy o szkolnictwie wyższym uzyskała samodzielną pozycję na UW. Zlikwidowano zupełnie autonomię i samorządność Uniwersytetu. Władze rektorskie i dziekańskie UW pochodziły całkowicie z nominacji, a rektorzy Wasilkowski i Turski byli powolni wobec władz PRL. Nominacja S. Turskiego, który nie był związany z UW, świadczy także o braku zaufania do profesury UW i chęci zerwania związków personalnych kadry kierowniczej ze środowiskiem uniwersyteckim.

Lata 1949–1955 to okres silnej presji ideologicznej na UW, która znalazła swój wyraz zarówno we wprowadzeniu do nauczania filozofii marksistowskiej jako jedynie obowiązującej, jak i we wzmocnieniu roli odgrywanej w życiu uczelni przez struktury PZPR i ZMP. Przekształceniu oblicza ideologicznego UW służyły również zmiany organizacyjne – odłączenie wydziałów Lekarskiego, Farmaceutycznego i Weterynaryjnego, a następnie także Teologii Katolickiej i Ewangelickiej. Podobny efekt przyniosło rozbicie Wydziału Humanistycznego na trzy wydziały. W ślad za tym poszły zmiany w składzie personalnym kadry naukowej UW. Dotyczyło to przede wszystkim wydziałów ważnych z punktu widzenia ideologicznego: Filozoficznego, Historycznego, Prawa, Ekonomii Politycznej oraz utworzonego pod koniec omawianego okresu Wydziału Dziennikarskiego. Napłynęła do nich wówczas kadra naukowa z przyśpieszonego, „partyjnego” awansu (m.in. Juliusz Bardach, Rafał Gerber, Stanisław Ehrlich, Julian Hochfeld), a także uczeni – członkowie PZPR, którzy z racji roli odgrywanej w polskiej nauce zostali ściągnięci przez władze na UW (jak m.in. Adam Schaff, Natalia Gąsiorowska). Z kadry UW, zwłaszcza spośród doktorów i docentów wydziałów „ideologicznych”, wyeliminowano osoby o niewłaściwym zdaniem władz światopoglądzie, popierając awans naukowy kadry partyjnej, często kształconej na IKKN/INS. Odsunięto od nauczania uczonych o uznanym dorobku, ale niepewnych ideologicznie. Na dużą skalę stosowano wówczas – zwłaszcza w naukach społecznych i humanistycznych – zasadę nominacji osób bez kwalifikacji naukowych na stanowiska „zastępców profesorów”. Szkolenie młodej kadry odbywało się głównie w ramach aspirantury.

Spadek znaczenia UW jako instytucji naukowej przyniosło powstanie Polskiej Akademii Nauk, która przejęła rolę głównej instytucji naukowej Polski. Uniwersytetom, w tym UW, przypadła zgodnie z zamiarami władz tylko rola pedagogiczna, z naciskiem na kształcenie zawodowe. Znaczna część uczonych-pracowników UW rozpoczęła równoległą pracę w PAN, co siłą rzeczy osłabiło ich udział w życiu UW. Jednocześnie jednak powstanie PAN i przyznanie tytułów członków PAN wielu uczonym z UW stabilizowało sytuację „starej” kadry naukowej, utrudniając władzom radykalne posunięcia w tym zakresie.

Polityka władz PRL wobec uczelni, a w związku z tym i sytuacja UW, zaczęła ulegać zmianie wraz z dekompozycją systemu stalinowskiego w Polsce. Od 1954 r. zaczęto stopniowo odchodzić od dwustopniowego systemu studiów, od 1955 r. zaczął wyraźnie narastać ferment wśród młodzieży studenckiej, zwłaszcza tej najmocniej zaangażowanej w poparcie polityki władz, w związku z dopuszczeniem krytyki istniejącego porządku rzeczy. Wybuch tych nastrojów nastąpił w 1956 r. Uniwersytet stał się miejscem kontestacji dotychczasowego systemu politycznego, jednym z głównych ośrodków polskiego Października 1956 r.

Zmiany wywołane odwilżą nie mogły cofnąć wszystkich zmian, jakie zaszły na UW w latach 1948–1955. Dotyczyło to zwłaszcza efektów polityki kadrowej, a także postaw środowiska naukowego. Dla UW Październik ’56 oznaczał przede wszystkim przywrócenie częściowej autonomii uczelni, (ograniczonej) wybieralności władz, organów kolegialnych i częściowo swobody badań naukowych (poza kierunkami takimi jak filozofia czy ekonomia), a także likwidację nauczania materializmu dialektycznego i ograniczenie ideologii w procesie nauczania i wznowienie kontaktów naukowych z krajami Europy zachodniej.

Przerwanie procesu stalinizacji UW nastąpiło w okresie, kiedy nie był on jeszcze zakończony. Efektem tego, jak również fermentu wśród młodej kadry naukowej i studentów, było przywrócenie części tradycyjnych funkcji uniwersytetu, wzrost znaczenia „starej” profesury i znaczne osłabienie kontroli politycznej władz nad społecznością uniwersytecką. Po stabilizacji systemu władze podjęły stopniowo działania w celu zmiany tego stanu rzeczy, napotykając – co oczywiste – na opór środowiska.

III. Okres nadziei i rozczarowań (1956–1970)

Dla Uniwersytetu Warszawskiego przełom październikowy oznaczał duże zmiany zarówno w formach, jak i praktyce działania. Zmiany objęły w pierwszej kolejności wszystkie aspekty funkcjonowania uczelni, zanikła sztywna dyscyplina studiów, w znacznym stopniu także presja ideologiczna w pracach naukowych i dydaktyce (poza niektórymi dziedzinami), przywrócono część tradycji uniwersyteckich. Istotne zmiany objęły także kadry uniwersyteckie. Likwidacji uległo Studium Podstaw Marksizmu-Leninizmu, a ci jego pracownicy, którzy nie spełniali minimalnych choćby wymogów pracy naukowej, zostali zwolnieni – pozostałych przeniesiono do odpowiednich dla ich specjalności wydziałów[270]. Do pracy na UW wrócili także niektórzy uczeni pozbawieni jej w okresie wcześniejszym, w tym prof. Michał Walicki, który objął katedrę historii sztuki na Wydziale Historycznym. Ci spośród przedwojennej profesury, którzy byli izolowani od zajęć ze studentami bądź nie mogli w pełni wykorzystać swojej wiedzy i doświadczenia w życiu akademickim, zostali przywróceni do pełni uprawnień dydaktycznych. 23 I 1957 r. Senat UW „przyjął do wiadomości komunikat Rady Wydziału Filozoficznego o wznowieniu działalności dydaktycznej przez prof. dra Władysława Tatarkiewicza oraz prof. dra Romana Ingardena”[271].

Październik 1956 r. przyniósł również zmiany w ideologicznym nadzorze nad polską nauką. Na miejsce Wydziału Nauki KC PZPR powołano w styczniu 1957 r. Komisję ds. Oświaty, Nauki i Kultury KC PZPR, która w lipcu 1957 r. została przekształcona w Komisję Oświaty i Nauki KC PZPR [272]. W jej skład weszło 34 członków, w tym 5 członków KC PZPR. Zadaniem Komisji było „informowanie kierownictwa partii o sytuacji ideowo-politycznej w dziedzinie oświaty i nauki oraz współudział w kształtowaniu polityki partii w tym zakresie”[273]. Komisja miała kolektywnie wypracowywać założenia polityki partii w stosunku do nauki. Przewodniczącym Prezydium Komisji został sekretarz KC Jerzy Morawski, a jego zastępcami wiceministrowie: oświaty – Bieńkowski i szkolnictwa wyższego – Żółkiewski[274]. Po dymisji Morawskiego ze stanowiska sekretarza KC (30 X 1959 r.) nadzór nad komisją przejął sekretarz KC i członek BP KC PZPR Edward Ochab. Organem wykonawczym Komisji był jej sekretariat, którym kierowała Zofia Zemankowa (była kierownik Wydziału Nauki KC), a następnie (od kwietnia do listopada 1959 r.) Henryk Garbowski[275].

W końcu roku 1956 przez Uniwersytet przetoczyła się dyskusja na temat zmian w systemie stopni i tytułów naukowych. Przesłane jesienią 1956 r. przez Ministerstwo Szkół Wyższych projekty zmian w ustawie o szkolnictwie wyższym dotyczące tych zagadnień stały się przedmiotem ożywionej dyskusji na forum rad wydziałów, a następnie Senatu UW[276]. Jak relacjonował rektor Turski na posiedzeniu Senatu UW 9 I 1957 r.:

Większość Wydziałów opowiedziała się na posiedzeniach Rad Wydziałowych za traktowaniem asystentury jako podstawowej i jedynej formy kształcenia nowych kadr naukowych. Za utrzymaniem aspirantury zreformowanej wypowiedziała się jedynie Rada Wydziału Matematyki i Fizyki oraz niektórzy profesorowie z Wydziału Filozoficznego i Filologicznego. W związku ze zrezygnowaniem z aspirantury jako formy kształcenia kadr naukowych należałoby odciążyć asystentów od zajęć dydaktycznych [....] uznaje się powszechnie konieczność wprowadzenia górnej granicy stażu dla pomocniczych pracowników nauki. Pełna jednomyślność istnieje przy nazwach stopni naukowych. Wszyscy wypowiadają się za doktoratem i habilitacją. Doktorat i habilitację powinny przeprowadzać szkoły akademickie, natomiast większość uważa za konieczne zatwierdzenie docentury etatowej przez jakiś organ centralny [...][277].

Zdecydowanie również wypowiedziano się przeciw utrzymaniu instytucji zastępców profesorów. Po burzliwej dyskusji Senat opowiedział się za zniesieniem aspirantury i zachowaniem asystentury jako podstawowej i jedynej formy kształcenia. Uchwalono również, że nie należy powoływać nowych zastępców profesorów, osoby dotychczas posiadające ten tytuł nie powinny stracić materialnie na jego likwidacji, a samo stanowisko zastępcy profesora powinno wygasnąć. Uchwałę w sprawie formy jego likwidacji miała opracować specjalna komisja z udziałem prorektorów UW – prof. Romana Piotrowskiego i magistra Zygmunta Rybickiego[278].

Przełom lat 1956/1957 to również okres dużych zmian organizacyjnych w całym Uniwersytecie. Odrodziła się na Wydziale Filozoficznym socjologia, powstały nowe katedry na wydziałach Ekonomii Politycznej, Historycznym i Filologicznym. Wydział Filozoficzny został podzielony na dwie sekcje: filozoficzną i socjologiczną. Na Wydziale Filologicznym wznowiono Katedrę Filologii Germańskiej. Na Wydziale Ekonomii powołano dwie nowe katedry: Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych (prof. Tadeusz Łychowski), Ekonometryki (doc. Henryk Greniewski), a także zdecydowano o obsadzeniu istniejącej już Katedry Gospodarki Narodowej przez prof. Czesława Bobrowskiego, działacza socjalistycznego, byłego prezesa Centralnego Urzędu Planowania (1945–1948) i wiceprezesa Rady Ekonomicznej przy Prezesie Rady Ministrów. Rozluźnienie zależności od Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego dało także możliwość swobodniejszego kształtowania struktury poszczególnych wydziałów i zakładów, w tym erygowanie nowych jednostek, jak np. Instytut Muzykologii. Przejawem tej swobody było także wydłużenie toku studiów geologicznych do 5,5 roku[279].

Odblokowana została także sprawa awansów naukowych pracowników, którym wstrzymywano go z powodów politycznych. Tytuły profesorów zwyczajnych otrzymali w tym czasie m.in. prof. Maria Ossowska, Stanisław Batawia, Stefan Kieniewicz, Władysław Tomkiewicz, Michał Walicki, Janusz Woliński. Ożywienie nastąpiło również w sferze współpracy z zagranicą. Nawiązano kontakty z amerykańską Fundacją Forda, a także uniwersytetami we Francji i Wielkiej Brytanii. Przejawem tego była m.in. wizyta delegacji rektorów brytyjskich w Polsce[280].

6. Uroczystości jubileuszowe 140-lecia UW, 14 V 1958 r.

Ożywienie życia naukowego i poszerzenie się ram swobody życia społecznego zaowocowało także aktywnością UW wobec władz PRL, zarówno w odniesieniu do spraw szkolnictwa wyższego, jak wykraczającą poza nie. W maju 1957 r. Senat UW na wniosek Wydziału Filologicznego uchwalił zwrócenie się do premiera, ministra kultury i sztuki oraz ministra szkolnictwa wyższego z wyrazami niepokoju „z powodu zwiększenia się w ostatnim czasie niedomagań towarzyszących ogłaszaniu drukiem prac naukowych oraz ich rozpowszechnianiu”. Powodem tej uchwały były nieprawidłowości w ustalaniu nakładów książek naukowych przez przedsiębiorstwo „Dom Książki”, które stosowało do nich zasady obowiązujące wobec beletrystyki[281].

7. Uroczystości jubileuszowe 140-lecia UW. Przedstawiciele uniwersytetów europejskich przed Pałacem Kazimierzowskim: prof. Edwin Linkomies, rektor Uniwersytetu w Helsinkach (z lewej) oraz prof. Friedrich Resnitzek, rektor Uniwersytetu w Halle (z prawej)

W celu podniesienia prestiżu Uniwersytetu, a także przypomnienia jego tradycji, władze rektorskie zainicjowały obchody 140. rocznicy powstania UW i 150. rocznicy powstania Wydziału Prawa. (Z powodów politycznych nie można było obchodzić tej rocznicy w roku 1956, za datę formalnego powstania UW przyjęto więc rok 1818, czyli inaugurację Uniwersytetu oraz 150. rocznicę powołania Szkoły Prawa)[282]. Projekt tych obchodów przedstawił na posiedzeniu Senatu 25 IX 1957 r. prorektor Aleksander Gieysztor. Dla organizacji obchodów powołano komisję na czele z rektorem, w skład której weszli prorektorzy: Gieysztor, Kemula i Kraczkiewicz, dziekani – Wydziału Prawa: Leon Kurowski, Historycznego: Władysław Tomkiewicz oraz prof. Ananiasz Zajączkowski i dyrektor BUW Jan Baculewski. Przygotowania do obchodów prowadzono ze znacznym rozmachem. Komitet Organizacyjny pod faktycznym przewodnictwem prof. Gieysztora opracowywał zarówno szeroko zakrojony plan uroczystości, jak i wystawę mającą dokumentować tradycje UW[283]. Obchody zaplanowano jako uroczystość o charakterze międzynarodowym, rozsyłając zaproszenia do 65 uniwersytetów na całym świecie (przybyło 35 delegatów z 13 krajów). Odbyły się one 14 V 1958 r. Obchody otworzył uroczysty pochód złożony z przedstawicieli 31 uczelni z 13 krajów, który przeszedł z Pałacu Kazimierzowskiego do Auditorium Maximum, gdzie wygłoszono oficjalne przemówienia rektora UW i zaproszonych gości, w tym ministra szkolnictwa wyższego, Stefana Żółkiewskiego. Podkreślając dokonania Uniwersytetu w okresie powojennym, zwrócił on także uwagę na:

[osiągnięcia] w zakresie materialistycznej, marksistowskiej przebudowy nauk społecznych. Uniwersytet Warszawski czyni wiele w tej dziedzinie. Grono Jego profesorów może chlubić się szczególnie doniosłym wkładem do pracy nad nową syntezą dziejów Polski, do pracy nad twórczą rewizją tradycyjnych poglądów na historię wieku XIX [...] do pracy nad tworzeniem zrębów wiedzy o historii najnowszej, a zwłaszcza historii ruchu robotniczego. Uniwersytet Warszawski stał się bezspornie głównym ośrodkiem rozwoju filozofii i pedagogiki marksistowskiej, stał się wybijającym centrum marksistowskiej myśli ekonomicznej.

8. Uroczystości jubileuszowe 140-lecia istnienia UW, 1958 r. Prezydium uroczystego zebrania Senatu, przemawia rektor Stanisław Turski. Na sali widoczni zaproszeni goście. Z prawej studenci w poczcie sztandarowym

Następnie wręczono pierwsze od kilku lat doktoraty honoris causa. Otrzymali je profesorowie: historyk Holvdan Koth (Norwegia), matematyk Aleksander Kołmogorow (ZSRR), slawista Giovanni Maver (Włochy), historyk prawa Pierre Petot (Francja), psycholog Jean Piaget (Szwajcaria), iranista Jan Rypka (Czechosłowacja), prawnik Anatol Wenediktow (ZSRR), fizyk Cecil F. Powell (Wielka Brytania). Wykład okolicznościowy wygłosił następnie prof. Bogdan Suchodolski[284]. Tego samego dnia została otwarta wystawa jubileuszowa „Uniwersytet Warszawski wczoraj – dziś – jutro” w Pałacu Tyszkiewiczów-Potockich. Obejmowała ona całość dziejów UW, w tym również lata Polski Ludowej i plany rozwoju Uniwersytetu. Gości i władze UW przyjął następnie przewodniczący Rady Państwa, Aleksander Zawadzki. Uroczystości zakończyło przyjęcie wydane w Pałacu Kazimierzowskim dla ponad 600 osób. Obchody rocznicowe trwały jeszcze przez tydzień, w trakcie którego odbyły się: koncert, przedstawienie w Teatrze Dramatycznym, zawody sportowe, a także sesje naukowe Wydziału Prawa (z okazji 150-lecia Wydziału) i Matematyki i Fizyki[285].

9. Powitanie gości przybywających do Pałacu Kazimierzowskiego przez rektora Stanisława Turskiego, 14 V 1958 r.

10. Spotkanie w Pałacu Kazimierzowskim, 14 V 1958 r.

Obchody 140-lecia UW, mimo stosunkowo niewielkiej rangi nadanej im przez władze państwowe (na uroczystościach najwyższym rangą urzędnikiem był minister Żółkiewski), odegrały znaczną rolę jako demonstracja przywiązania do tradycji i manifestacja niekomunistycznego dorobku Uniwersytetu. Symbolem tego były m.in. godło UW zdobiące salę Auditorium Maximum oraz tradycyjne, wykonane z ogromnym trudem i zaangażowaniem stroje przedstawicieli władz Uniwersytetu[286]. Upamiętniono także pracowników i studentów UW, którzy zginęli w czasie wojny, wmurowując tablicę ku ich pamięci na ścianie gmachu Pomuzealnego. Duży nacisk położono na wydawnictwa okolicznościowe i historyczne dotyczące UW. Ukazał się poświęcony jubileuszowi numer „Roczników UW” oraz Księga protokołów Rady Ogólnej Uniwersytetu Warszawskiego 1817–1819. Z opóźnieniem, jesienią 1958 r., ukazała się również książka Universitas Varsoviensis 1808–1918–1958 pod redakcją Aleksandra Gieysztora. Nawiązaniem do tych obchodów były uroczystości związane ze 100-leciem inauguracji Szkoły Głównej we wrześniu 1962 r. Uniwersytet Warszawski obchodził je wspólnie z Akademią Medyczną, jako spadkobierczynią tradycji wydziałów Lekarskiego i Farmaceutycznego, także z udziałem przedstawicieli władz państwowych: ministra i wiceministrów szkolnictwa wyższego[287].

Rozluźnienie ram ideologicznych funkcjonowania UW nie oznaczało jednak całkowitej deideologizacji działalności zarówno samego Uniwersytetu, jak i całej nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce. 9 VII 1957 r. kolegium MSzW, Prezydium Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego i Prezydium PAN przyjęło zasady obchodów 40. rocznicy Rewolucji Październikowej w środowiskach naukowych, powołując w tym celu specjalną komisję przygotowawczą[288]. Stwierdzono:

Obchodowi tej rocznicy powinien być nadany w środowiskach naukowych i szkół wyższych rzeczowy charakter naukowy, a organizowane w ramach Obchodu akcje zmierzać powinny do rozszerzenia w Polsce wiedzy o nauce w ZSRR i zbliżenia między polskimi i radzieckimi pracownikami nauki w drodze jak najszerszej bezpośredniej wymiany doświadczeń i dyskusji naukowych. [...] jest wskazane oparcie wszystkich akcji, organizowanych w ramach Obchodu o szeroką inicjatywę uczelni i instytutów naukowych oraz pracowników nauki w nawiązywaniu bezpośrednich kontaktów z radzieckimi środowiskami naukowymi.

W tym celu zamierzano zorganizować jedną centralną sesję 7 XI oraz szereg konferencji naukowych organizowanych przez uczelnie dla swoich środowisk. Organizowane konferencje miały obejmować m.in. slawistykę, orientalistykę, archeologię, historię sztuki, filozofię, językoznawstwo, prawo, chemię, fizykę, matematykę, geografię, geologię, astronomię i odbywać się zarówno w roku 1957, jak i w roku następnym. Dla zorganizowania obchodów rocznicy rewolucji na UW Senat powołał komisję, w skład której weszli prorektor Gieysztor oraz profesorowie Leon Kurowski, Stefan Piotrowski i Zygmunt Młynarski. Zorganizowanie obchodów dla młodzieży studenckiej powierzono Zrzeszeniu Studentów Polskich[289]. Centralna sesja, zorganizowana wspólnie przez PAN i uniwersytety, odbyła się 5 listopada[290]. Referaty na niej wygłosili profesorowie Henryk Jabłoński i Kazimierz Piwarski (UJ). Na UW odbyły się konferencje dotyczące polsko-radzieckich badań archeologicznych na Krymie, a także sesja prawników poświęcona roli rad jako organów władzy, zorganizowana wspólnie z Komitetem Nauk Prawnych PAN przez Wydział Prawa UW[291].

Ostatnim akcentem zmian popaździernikowych w polskim szkolnictwie wyższym, a zatem także i na UW, były prace nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym, która ostatecznie została uchwalona 15 XI 1958 r. Opinie co do kształtu nowej ustawy były wyrażane przez poszczególne wydziały Uniwersytetu począwszy od 1956 r. Dyskusja nad kształtem nowej ustawy przybrała na sile w 1958 r., kiedy to MSzW rozesłało projekt nowej ustawy do konsultacji. Uwagi co do poszczególnych artykułów projektu zostały sformułowane przez poszczególne rady wydziałów, a następnie zostały przekazane przez Senat do ministerstwa. Propozycje zmian uchwalone przez poszczególne rady dotyczyły m.in.: większego podkreślenia zadań szkół wyższych w zakresie prowadzenia badań naukowych (Wydział Prawa), podziału szkół wyższych na akademickie i wyższe zawodowe (Wydział Prawa), podejmowania decyzji o powołaniu szkoły wyższej przez Sejm (Wydział Matematyki i Fizyki), przyznawania prawa do nadawania stopni naukowych przez Radę Ministrów (Wydział Matematyki i Fizyki), ograniczenia wpływu ministerstwa na współpracę uczelni z zagranicą (Wydział Matematyki i Fizyki), określenia procedury odwoławczej od decyzji ministerstwa w zakresie uchylania i zawieszania uchwał organów kolegialnych szkół wyższych (Wydział Prawa), wybierania członków Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego (Wydział Filologiczny, Wydział Geologiczny), możliwości tworzenia zarówno katedr zespołowych, jak i jednoosobowych (Wydział Prawa), możliwości posiadania księgozbiorów przez poszczególne wydziały (Wydział Ekonomii Politycznej), wybierania rektora przez kolegium złożone z dziekanów i elektorów wybranych przez rady wydziałów (Wydział Geologii), ograniczenia kadencji rektora do 2 lat (Wydział Matematyki i Fizyki), przyznania rektorowi tytułu „magnificencja” (Wydział Prawa), możliwości odwołania rektora przez ministra na wniosek Senatu (Wydział Biologii i Nauk o Ziemi)[292].

Uchwalona ostatecznie ustawa stanowiła kompromis pomiędzy oczekiwaniami środowisk naukowych a celem władz, jakim było utrzymanie kontroli politycznej nad uczelniami. Podstawowe zmiany wprowadzone 15 XI 1958 r. w stosunku do ustawy z 15 XII 1951 r. dotyczyły przede wszystkim przywrócenia uczelniom rangi ośrodków naukowych, podstaw autonomii (wybieralność władz uczelni, ograniczenie możliwości ingerencji władz) oraz przywrócenia tradycyjnego systemu stopni naukowych (doktoratu, habilitacji i docentury)[293]. O stabilizacji sytuacji na Uniwersytecie świadczyły również wybory władz uczelni: rektorem pozostał Stanisław Turski, funkcje prorektorów sprawowali nadal Gieysztor, Kemula i Kraczkiewicz[294].

Dyskusja nad nową ustawą przebiegała w cieniu procesu odchodzenia przez ekipę Władysława Gomułki od liberalnej polityki zapoczątkowanej w październiku 1956 r. Jego symbolicznym przejawem była wspomniana wcześniej likwidacja pisma „Po Prostu” i rozpędzenie manifestacji studenckich w jego obronie na początku października 1957 r. W sferze nauki zacieśnianie ram działalności naukowej było początkowo mniej widoczne, choć już na 1957 r. w kręgach władzy zaczęły pojawiać się głosy o konieczności zaostrzenia polityki ideologicznej wobec nauki[295].

Symboliczne znaczenie w polityce PZPR wobec środowisk naukowych miała narada partyjnych pracowników naukowych 8 V 1958 r., na której stwierdzono konieczność wznowienia walki na froncie ideologicznym[296]. W referacie będącym podstawą dyskusji na tej naradzie minister szkolnictwa wyższego (i profesor UW) Stefan Żółkiewski stwierdził m.in.:

Doświadczenia ostatniego roku wskazują jednakże na niedostateczną aktywność marksistów, która zapewniałaby przewagę ideową. Mamy natomiast dość dużą aktywność myśli burżuazyjnej. Przedłużanie takiego stanu rzeczy przekreślałoby naszą politykę swobody dyskusji i poszukiwań naukowych, co w konsekwencji prowadziłoby do niebezpieczeństwa nawrotu metod administracyjnych jako środków hamujących realną przewagę przeciwnika. Uniknąć tego można jedynie przez zwiększoną aktywność marksistów, rozwijanie ofensywy naukowej, polemiki i kampanii publicystycznych.

W trakcie dyskusji padły także głosy kwestionujące te tezy – polemizował z nimi m.in. Julian Hochfeld (UW). W obronie tez Żółkiewskiego wystąpili natomiast Adam Schaff i Jan Wasilkowski. Podsumowując obrady, pracownik Komitetu Oświaty i Nauki KC stwierdził m.in.:

[...] Narada wykazała, że w partyjnym środowisku naukowym zachodzą w ostatnich miesiącach pozytywne przemiany. Zdecydowana większość partyjnych pracowników nauki uświadomiła sobie niebezpieczeństwo rewizjonizmu i ostro je potępiła [...]. W uczelniach, instytutach i placówkach naukowych następuje konsolidacja członków partii i krystalizują się zasady jednolitej taktyki i strategii partyjnej w walce z przeciwnikami ideowymi oraz w dążeniu do umocnienia pozycji politycznych partii w środowisku naukowym[297].

Zadania stawiane przez władze partii organizacjom partyjnym i pracownikom nauki przedstawił członkom partii na naradzie sekretarz KC Jerzy Morawski[298].

Efektem zmiany atmosfery politycznej, widocznej nie tylko w nauce, ale także w ściśle z nią związanej sferze kultury, były m.in. represje, jakie spotkały uczonych, którzy nie zorientowali się w porę w sytuacji lub nie chcieli się z nią pogodzić. Prof. Tadeusz Manteuffel, zdecydowanie krytykujący na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Krakowie, we wrześniu 1958 r., politykę naukową PZPR w stosunku do nauk historycznych w okresie stalinowskim, został skarcony publicznie, i tylko dzięki poparciu środowiska nie stracił swojego stanowiska[299].

W 1958 r. władze PRL zapoczątkowały także walkę z Kościołem katolickim, co znalazło wyraz m.in. w akcji dekrucyfikacyjnej w szkołach, ograniczaniu nauczania religii i kampanii propagandowej. Jednym z elementów tej polityki stały się także obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, zainicjowane przez władze w 1958 r. Ich celem było m.in. przeciwstawienie się kościelnym uroczystościom Milenium Chrztu Polski, zainicjowanym przez kardynała Stefana Wyszyńskiego. Inicjatywa naukowych obchodów tysiąclecia powstała w środowiskach historyków i archeologów w 1957 r. Została ona podjęta przez władze państwowe i włączona do oficjalnego programu obchodów[300]. 25 II 1958 r. na plenarnym posiedzeniu Sejmu przyjęto uchwałę o ogłoszeniu lat 1960–1966 okresem obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. W wyniku tej uchwały Rada Państwa powołała komitet, w którego skład weszli m.in. profesorowie UW: Tadeusz Kotarbiński (jako przewodniczący), Henryk Jabłoński, Tadeusz Manteuffel i Witold Hensel (jako członkowie Prezydium), a także Natalia Gąsiorowska, Aleksander Gieysztor, Stanisław Herbst, Stanisław Leszczycki, Stanisław Lorentz, Juliusz Starzyński, Stefan Żółkiewski[301]. Komitet ten wyłonił w kwietniu 1958 r. 8 komisji odpowiadających za poszczególne aspekty swych prac, w tym: archeologiczną, historyczną (z podkomisjami językoznawstwa i historii sztuki), koordynacji inicjatywy lokalnej, muzealnictwa, popularyzacji, współpracy naukowej z zagranicą i finansową[302]. Naukowe obchody 1000-lecia Państwa Polskiego z jednej strony umożliwiły pozyskanie środków na badania naukowe i publikacje, z drugiej zaś wprzęgły uczonych i instytucje naukowe do działań propagandowych państwa.

Zachodzące w omawianym okresie zmiany polityki władz wobec uczelni wiązały się również ze stopniowym dyscyplinowaniem członków PZPR i uczelnianych organizacji partyjnych, a także ZMS. Ich zadaniem miała być ponownie ideologiczna kontrola środowisk naukowych i kierownictwa uczelni. Działania władz wywołały opór wśród części członków PZPR, zwłaszcza tych biorących udział w protestach październikowych 1956 r. Dotyczyło to w znacznym stopniu także UW, którego pracownicy i studenci byli w nie mocno zaangażowani. Oczekiwania władz wobec organizacji partyjnych UW przedstawił następująco Zygmunt Rybicki, pracownik naukowy Wydziału Prawa UW:

Uważamy, że można domagać się od wszystkich członków partii – samodzielnych pracowników nauki wykonywania następujących podstawowych zadań:

1) stosowania w swojej dyscyplinie metodologii marksistowskiej;

2) przysposabiania studentów na wykładach i seminariach do samodzielnego myślenia i umiejętności podejmowania oceny zjawisk z pozycji marksistowskich;

3) wychowywania młodej kadry naukowej, dbania o jej poziom naukowy i ideowy;

4) brania udziału w kolegialnych organach szkoły i reprezentowania w nich stanowiska zgodnego z linią partii[303].

Oprócz dyscyplinowania i aktywizowania członków PZPR nasilono działania w celu zwiększenia wpływu wychowawczego na młodzież. Temu zagadnieniu była poświęcona narada rektorów szkół wyższych, która odbyła się 17–19 XII na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu[304]. W ślad za nią podjęte zostały działania w tej kwestii przez Komisję Nauki KC i KW PZPR. Na UW zwołano naradę w Komitecie Uczelnianym PZPR, z udziałem dziekanów i prodziekanów. Jak relacjonował Rybicki:

Przedstawiając na tej naradzie uzgodnione w Komitecie Uczelnianym poglądy, kładliśmy nacisk na trzy podstawowe, w naszym przekonaniu, elementy procesu wychowawczego w szkole wyższej:

Po pierwsze – chodzi nam o wychowanie samodzielnego, aktywnego młodego inteligenta. [...]. Chodzi nam o człowieka zdolnego do działania świadomego i rozumnego, człowieka umiejącego samodzielnie oceniać kształtujące się wokół niego zjawiska. Chodzi nam o wychowanie młodego inteligenta, a więc człowieka doceniającego konieczność znajomości podstawowych praw rządzących życiem społecznym [...].

Po drugie – uważamy, że samodzielność, aktywności i inteligencja człowieka powinna służyć społeczeństwu, a będzie mu służyć tylko wówczas, gdy będzie zaangażowana ideowo. [...] w szkołach wyższych musimy kształtować człowieka zajmującego racjonalistyczną postawę wobec otaczającej go rzeczywistości, miłującego prawdę [...] oddanego sprawie postępu społecznego i budownictwa socjalistycznego w naszej ojczyźnie. [...].

Po trzecie – wydaje się nam, że uczelnia powinna przygotowywać do życia kolektywnego, zespołowego [...]. Najlepszą formą takiego wychowania są tu wszelkie zbiorowości studenckie, koła naukowe, grupy ćwiczeniowe [...] i wreszcie najwyższa z tych form – ideowo-polityczne organizacje młodzieżowe[305].

Sprawy polityki PZPR wobec nauki i wyższych uczelni znalazły swój wyraz w referacie I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki na III Zjeździe partii w marcu 1959 r. W referacie sprawozdawczym podkreślił on wagę nauk społecznych, które określił jako „najbardziej zapóźniony odcinek frontu nauki”. Podkreślił dalej, że „nasza polityka kulturalna jest podporządkowana celowi, jakim jest zwycięstwo marksizmu-leninizmu jako metodologicznej podstawy całej naszej nauki”[306]. W podobnym duchu, choć już bardziej konkretnie wystąpił na zjeździe sekretarz Naukowy PAN Henryk Jabłoński. Stwierdził on m.in. konieczność użycia w razie potrzeby także środków administracyjnych w przypadku, „gdy jest to niezbędne dla przeciwdziałania ofensywie poglądów burżuazyjnych”. Podkreślił także:

Podstawowym naszym zadaniem jako członków partii jest pomoc partii w walce o socjalizm. A zadania tego nie da się wykonać bez ubojowienia przede wszystkim naszych szeregów partyjnych, bez głębokiego przekonania uczonych – marksistów, że drogą wiązania z nami wszystkich twórczych sił naukowych nie jest szukanie zgniłych kompromisów z pozostałościami zacofania, ale jasne, pryncypialne stawianie spraw, otwarta i szczera dyskusja naukowa, poparta własnym rzeczowym wkładem naukowym i organizacyjnym[307].

Występujący na zjeździe minister szkolnictwa wyższego Stefan Żółkiewski ocenił sytuację w szkolnictwie wyższym pozytywnie, podkreślając jednak, że przeobrażenia zachodzące po VIII Plenum KC w 1956 r.:

Dokonywały się jednak w okresie wzmożonego wpływu reakcji, w okresie spekulacji na „drugi etap”, w okresie wzmożonej działalności rewizjonistów, przewodników wpływów burżuazyjnej ideologii. [...] Walczymy nadal, nie zawsze jeszcze dość skutecznie, z antysocjalistycznymi wystąpieniami, z wpływami klerykalnymi, próbami dyskryminacji politycznej partyjnych na uczelniach.

Za główny przedmiot polityki partii uznał poszerzenie i umocnienie wpływów w wychowaniu, podkreślając pozytywne zmiany w sytuacji kadrowej na uczelniach, zwłaszcza na wydziałach Prawa (24% profesorów – członków PZPR), filozoficzno-społecznych (28% profesorów) i historycznych (21% profesorów)[308].

Wytyczne te nie pozostały bez wpływu na sytuację na wyższych uczelniach. Na UW przedmiotem działań władz PZPR stała się organizacja partyjna Wydziału Filozofii, w związku z przygotowanym przez jej egzekutywę referatem sprawozdawczo-wyborczym przed III Zjazdem. Zarzucono mu, że:

Nie zawierał żadnej próby oceny sytuacji w kraju, a specjalnie nie zawierał próby oceny sytuacji ideowo-politycznej w całym społeczeństwie [...]. Referat nie próbował ustalić, jakie środowiska są najsilniejszymi ośrodkami promowania idei wrogich PZPR i jej ideologii, jakie to są idee i jak je zwalczać. Nie próbował, wobec tego, postawić żadnych aktualnych szerszych zadań przed członkami OOP w walce na froncie ideologicznym o zwycięstwo rewolucyjnego marksizmu[309].

KU PZPR skrytykował także oceny polityki kierownictwa partii zawarte w referacie, stwierdzające likwidację demokracji wewnątrzpartyjnej przez kierownictwo PZPR. Jak stwierdzono, wnioskiem, jaki należy wysunąć z tez referatu, jest „likwidacja działalności Partii, a więc i likwidacja samej Partii, przynajmniej jako żywego organizmu ideowo-politycznego”. Wobec tego uznano stanowisko OOP za antypartyjne[310].

W związku z zaistniałą sytuacją Egzekutywa KU PZPR UW wyciągnęła konsekwencje wobec członków Egzekutywy OOP Wydziału Filozofii. Nie zdecydowano się jednak na wyrzucenie z partii I sekretarza OOP, Jerzego Szackiego, stwierdzając:

[Wykazał on] wielokrotnie słuszną, partyjną i odważną postawę w warunkach naporu sił antysocjalistycznych, występował krytycznie przeciw antymarksistowskim publikacjom socjologicznym, próbował przeciwstawić się nastrojom zwątpienia i negacji [...]. Postawa tow. Szackiego w czasie rozmów z KU wskazuje na głębokie przywiązanie do Partii i zrozumienie popełnionego wobec niej przewinienia.

W związku z tym ukarano go jedynie naganą połączoną z zakazem pełnienia wybieralnych funkcji partyjnych na 3 lata. Z pozostałych członków Egzekutywy OOP Wydziału Filozofii, wyrzucono z PZPR Marię Bielińską-Hirszowicz, naganami ukarano Teodora Ładykę, Zbigniewa Kuderowicza, a upomnieniami Mariana Fligera i Aleksandra Ośkę[311].

Zacieśnianie polityki wobec nauki dotknęło w pierwszym rzędzie nauk humanistycznych, najbardziej wrażliwych ideologicznie. W marcu 1959 r. Zemankowa, etatowy sekretarz Komisji Oświaty i Nauki, pisała m.in.:

Głównym problemem wymagającym wyjaśnień jest sprawa wolności nauki. Komisja jest przekonana, że swoboda badań naukowych, wyboru metod badawczych, atmosfera szczerości w dyskusjach naukowych jest niezbędnym warunkiem dla rozwoju myśli w ogóle, nauki marksistowskiej w szczególności. [...]. W naukach ścisłych i technicznych realizacja postulatów wolności nauki nie budzi najmniejszych zastrzeżeń. W naukach humanistycznych, społecznych, linia rozgraniczająca dociekania i dyskusje naukowe od działalności świadomie zmierzającej do osiągnięcia celów politycznych przy pomocy akcesoriów naukowych jest trudniejsza do ustalenia.

W dalszym ciągu, uznając konieczność zachowania wolności dyskusji naukowej także w naukach humanistycznych, Zemankowa podkreślała „konieczność intensywnej pracy badawczej partyjnych pracowników naukowych” i preferowania ich badań przez państwo. Postulowała także wzmocnienie kontroli przez resorty odpowiedzialne za szkolnictwo wyższe i naukę[312].

Za tymi słowami poszły czyny – w opracowanych w kwietniu 1959 r. „Wnioskach w sprawie kontaktów z zagranicą w dziedzinie nauki”, postulowano m.in. „zaostrzenie kryteriów wyjazdów na studia do kk, opracowanie zasad wysyłania pracowników naukowych za granicę przez specjalnie powołaną komisję międzyresortową, powołanie komisji resortowych wydających zgody na wyjazdy oraz przestrzeganie zasady „By odsetek partyjnych wśród wysyłanych na staże przekraczał, co najmniej 1½ raza ich odsetek wśród ogółu pracowników nauki” oraz zobowiązanie resortów do zasięgania opinii organizacji partyjnych przed wyjazdem każdego uczonego za granicę. W 1961 r. zawieszona została współpraca z Fundacją Forda, której powodem były konflikt wokół sposobu kwalifikowania kandydatów do stypendiów. Pozwolono jednak wyjechać wcześniej wytypowanym osobom, a cały program wznowiono w 1963 r.[313]

Zacieśnianie kontroli ideologicznej przez władze dotyczyło początkowo zwłaszcza działaczy PZPR. Przejawem tej polityki była sprawa dr. Henryka Hollanda, pracownika naukowego Wydziału Filozofii UW, w latach 50. jednego z najaktywniejszych realizatorów polityki władz wobec nauk filozoficznych. Holland został aresztowany przez SB 19 XII 1961 r. pod zarzutem przekazywania informacji o kulisach sytuacji w PZPR i KPZR (okoliczności śmierci Stalina i Berii) zagranicznemu korespondentowi prasowemu. Trzy dni później, w trakcie rewizji we własnym mieszkaniu popełnił samobójstwo, wyskakując z okna. W jego pogrzebie wzięło udział wielu działaczy PZPR związanych z tzw. frakcją puławską, a także profesorowie UW: Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, Włodzimierz Brus. Zostało to potraktowane przez władze jako demonstracja, a cała sprawa wywołała także spory oddźwięk na UW, zwłaszcza w kręgach partyjnych[314].

18 VI 1959 r. zaszła zmiana na stanowisku ministra szkolnictwa Wyższego. Stefana Żółkiewskiego zastąpił partyjny technokrata, inż. Henryk Golański, pełniący dotąd (od 1950 r.) funkcję wiceministra. Zmiana ta wiązała się wyraźnie z niezadowoleniem Gomułki z sytuacji ideologicznej w szkolnictwie wyższym. W ślad za wytycznymi władz partyjnych podjęto działania w kierunku zdyscyplinowania i „ubojowienia” organizacji partyjnych UW. Nastąpiło to jeszcze w 1959 r. Na forum POP UW wystąpił wówczas prof. Henryk Jabłoński, odbyły się także poświęcone kwestiom ideologicznym w naukach humanistycznych zebrania: OOP Wydziału Filologicznego (z udziałem Żółkiewskiego) i OOP Wydziału Ekonomii Politycznej, a także wspólne zebrania organizacji partyjnych Wydziału Historycznego UW i Instytutu Historii PAN, na których omawiano „problem nacjonalizmu w historiografii współczesnej, problem historiografii katolickiej”[315]. We wrześniu 1960 r. Plenum KW PZPR podjęło uchwałę O głównych kierunkach działania uczelnianych organizacji partyjnych, wymieniając wśród nich przede wszystkim kwestie rozwoju młodej kadry naukowej, wychowanie młodzieży i polepszenie procesu nauczania[316]. W związku z tym stosowną naradę w tej kwestii zwołała również KU PZPR UW. Stwierdzono tam m.in. konieczność pogłębiania marksistowskiego wykształcenia członków organizacji partyjnej UW, wzmożenia „aktywności i ofensywności naukowej członków partii” i skoncentrowania jej „wokół węzłowych problemów ideologicznych”. Podkreślano również, że niezbędna jest dyskusja nad treściami nauczania, a także rozwój partyjnej i bezpartyjnej młodej kadry naukowej oraz praca „nad kształtowaniem postawy ideowo-politycznej studentów” i współdziałanie w tym zakresie z ZMS i ZMW[317].

Początek lat 60. to także okres zmian programowych na uczelniach, w tym UW. Pod auspicjami MSzW prowadzono prace nad nowymi programami dla wszystkich kierunków uniwersyteckich. Zarazem podjęto działania w kierunku przywrócenia na uczelniach nauczania przedmiotów ideologicznych w miejsce zlikwidowanych w 1956 r. zajęć z marksizmu-leninizmu. Na początku 1962 r. Sekcja Ekonomiczna KN KC PZPR uchwaliła wprowadzenie nowego tematu zajęć „Zagadnienia budowy komunizmu” w ramach wykładanej na uczelniach jako przedmiot ideologiczny ekonomii politycznej[318]. Zajęcia te, których program opracował prof. Maksymilian Pohorille z SGPiS, zostały włączone do wykładów począwszy od roku akademickiego 1962/1963 r.

Stopniowe wzmacnianie kontroli władz nad życiem społecznym, w tym także nad PZPR i organizacjami młodzieżowymi, wiązało się ze stopniowym słabnięciem dawnej frakcji puławskiej w partii, co z kolei utrudniało działalność grupy lewicowych działaczy partyjnych i młodzieżowych związanych z buntem października 1956 r. – w Warszawie skupionych wokół Jacka Kuronia (Hufiec Walterowski ZHP) i organizacji ZMS UW. Polityka ekipy Gomułki spotykała się z oporem także w środowisku części profesury partyjnej (w części związanych mentalnie i środowiskowo z frakcją puławską) stanowiącej naturalne oparcie ideowe dla radykalnie lewicowej młodzieży.

W 1962 r. w kręgu politycznym skupionym wokół Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego powstała inicjatywa wznowienia działalności politycznej na Uniwersytecie. Dla realizacji tych celów powołano przy Zarządzie Uczelnianym ZMS Polityczny Klub Dyskusyjny Młodzieży Uniwersyteckiej, którego celem miało być „przełamanie stagnacji życia ideowo-politycznego organizacji działających wśród studentów”. Jak pisał Modzelewski w notatce z 5 VI 1963 r., celem klubu było „wkroczenie w centrum tych żywiołowych nurtów dyskusyjnych i nadanie im socjalistycznego charakteru. Oznaczało to zainicjowanie otwartej polemiki, zarówno z reprezentantami ideologii prawicowej, jak i z niesłusznymi poglądami ludzi związanych ideowo z socjalizmem, ale niedostatecznie dojrzałych politycznie”[319]. Na powołanie Klubu Modzelewski uzyskał zgodę zarówno ZU ZMS, jak i KU PZPR UW, w skład którego wszedł w wyniku wyborów w 1964 r.[320] Zebrania Klubu zostały zainicjowane 25 X 1962 r. Klub szybko skupił grono młodzieży kontestującej politykę władz z pozycji lewicowych, m.in. Aleksandra Smolara, Stanisława Gomułkę, Marka Żelazkiewicza, Waldemara Kuczyńskiego, Józefa Chajna, Stefana Mellera, Eugeniusza Chylę, Antoniego Zambrowskiego i Jerzego R. Nowaka. Na zebrania zapraszano osoby związane z liberalnym nurtem w PZPR, m.in. prof. Włodzimierza Brusa, kierownika katedry Ekonomii Politycznej na Wydziale Ekonomii Politycznej UW (22 XI 1962 r.), prof. Zygmunta Baumana, kierownika Katedry Socjologii Ogólnej na Wydziale Filozofii UW (14 XII 1962), ale także dziennikarza Zbigniewa Załuskiego, autora głośnej wtedy książki Siedem polskich grzechów głównych (15 III 1963 r.), czy Wiesława Mysłka, dziennikarza tygodnika Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli „Argumenty” (22 V 1963 r.)[321].

Działalność Klubu od początku znajdowała się pod obserwacją SB. Zaniepokojenie SB wzbudziły także kolportowane na UW opracowania autorstwa osób z kręgu Klubu, krytycznie oceniające sytuację w PRL. 29 V 1963 r. szef warszawskiej SB poinformował I sekretarza KW PZPR Walentego Titkowa o wrogiej i antypartyjnej działalności Klubu Dyskusyjnego. W związku z tym KW PZPR podjął działania w celu wyjaśnienia tej sytuacji. 11 VI 1963 r. odbyło się posiedzenie KU PZPR, na którym przeprowadzono rozmowę z Jackiem Kuroniem na temat jego wystąpień na spotkaniu z Wiesławem Mysłkiem. Kuroń wycofał się z niektórych swoich sformułowań, uważając generalne treści swojego wystąpienia za słuszne. W rezultacie został ukarany przez Egzekutywę upomnieniem partyjnym za „brak odpowiedzialności, wyrobienia”. Jednocześnie skierowano do KW PZPR obszerne wyjaśnienie w sprawie działalności Klubu. Jesienią 1963 r., pod presją KW ZMS, udział w zebraniach Klubu został ograniczony do członków ZMS UW. Mimo to po burzliwym zebraniu z udziałem redaktora naczelnego tygodnika PZPR „Polityka” Mieczysława F. Rakowskiego (30 X 1963 r.), w listopadzie 1963 r. zapadała decyzja o likwidacji Klubu[322].

Oceniając sytuację w ZMS rok po tych wydarzeniach, KU PZPR UW stwierdzał, że:

Działalność [...] KU ZMS została w dużym stopniu zdezorganizowana ukształtowaniem się dwóch grup aktywu, nad którymi Sekretariat KU ZMS nie sprawował prawie żadnej kontroli. [...]. Wewnętrzne spory paraliżowały bieżącą pracę ZMS. Z inicjatywy nadrzędnych władz ZMS nastąpiły wówczas daleko idące zmiany w składzie Sekretariatu KU ZMS. Kierownictwo ZMS objęła ekipa przeciwna inicjatywom klubowym. Ograniczono się prawie wyłącznie do prac organizacyjnych (akcja weryfikacyjna), co nie odpowiadało dużej grupie aktywu wydziałowego i uczelnianego ZMS. Dlatego też Sekretariat ZMS znalazł się w izolacji. Powodowały ją z jednej strony nieumiejętność Sekretariatu podejmowania szerszych akcji politycznych na UW i brak kontaktu z wydziałami – z drugiej zaś – nieufność wobec Sekretariatu, celowo rozsiewana przez „klubistów”. Wykorzystywano tu w szczególności postulat szerokiej dyskusji politycznej, przyjmowany gorąco przez środowisko młodzieżowe.

Jak stwierdzono dalej, mimo działań podjętych przez KU PZPR w celu wzmocnienia kierownictwa ZU ZMS i powołania specjalnej grupy lektorów, izolacja ZU ZMS nadal się pogłębiała[323]. Sytuacja ta miała miejsce w okresie wyraźnego wzmacniania presji ideologicznej władz, także w odniesieniu do nauki i szkolnictwa wyższego. Na obradującym 17–18 XII 1962 r. XI Plenum KC PZPR poświęconym sprawom szkolnictwa wyższego odpowiedzialny za naukę i oświatę sekretarz KC Witold Jarosiński podkreślał niedostatki nauczania przedmiotów ideologicznych oraz niepokojące, „a nawet ujemne” zjawiska występujące w naukach społecznych[324]. W dyskusji wystąpili między innymi profesorowie UW będący członkami KC PZPR – Stefan Żółkiewski, Adam Schaff i Henryk Jabłoński oraz zaproszeni na plenum Stanisław Turski i Oskar Lange[325]. W uchwałach podjętych przez KC uznawano m.in., że należy wzmocnić ideowe oddziaływanie na młodzież i kadrę naukową oraz umocnić i pogłębić polityczne kierownictwo nad działalnością uczelni i placówek naukowych przez instancje i organizacje PZPR. Stwierdzano konieczność zwiększenia liczby członków partii wśród studentów, otoczenia opieką naukowego ruchu studenckiego przez organizacje partyjne i członków partii, kierowania zainteresowania młodzieży na „zagadnienia współczesności”, a także intensyfikowania pracy ZMS i ZMW oraz ZSP. Widziano także potrzebę zwiększenia roli komisji nauki przy KW PZPR[326].

Kwestie ideologiczne poruszone na XI Plenum KC PZPR zostały rozwinięte i wzmocnione pół roku później na XIII Plenum KC (4–7 VII 1963 r.) poświęconym w całości ideologii. Miało ono wzmóc kontrolę PZPR na życiem społecznym i kulturalnym. Istotnym elementem referatu programowego wygłoszonego przez Władysława Gomułkę (O aktualnych problemach ideologicznych partii) była krytyczna analiza sytuacji w kulturze i nauce. Po obszernym wstępie, dowodzącym wyższości ekonomicznej i politycznej ustroju socjalistycznego nad kapitalizmem i imperializmem oraz gospodarki radzieckiej nad amerykańską, I sekretarz KC PZPR poddał obszernej krytyce wydaną przez PWN książkę ekonomisty z PAN Stefana Kurowskiego Historyczny proces wzrostu gospodarczego (Warszawa 1963). Analizując następnie sytuację w polskiej nauce, uznał za zbyt małą liczbę prac naukowych krytycznie oceniających współczesne teorie burżuazyjne. Stwierdził, że wielu uczonych uchylało się od takiej krytyki i stanęło na pozycjach pokojowego współistnienia z ideologią burżuazyjną. Zaatakował następnie zasadę obiektywizmu w badaniach naukowych, krytykując głównie stan rzeczy w naukach filozoficznych, socjologicznych i ekonomicznych (z wyłączeniem ekonomii politycznej, gdzie sytuacja miała się poprawiać). Podsumowując ocenę sytuacji w nauce, Gomułka stwierdził, że centralne instancje partyjne, Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego oraz Polska Akademia Nauk w swej polityce kadrowej i działalności organizatorskiej winny udzielać zdecydowanego poparcia badaniom i twórczości naukowej prowadzonym w duchu marksizmu-leninizmu, wolnym od burżuazyjnych naleciałości i rewizjonistycznych wahań. Muszą one ponosić odpowiedzialność, również za treść nauczania, tzn. za programy, podręczniki itp.[327]

Efektem XIII Plenum, którego uchwały były omawiane na zebraniach partyjnych w instytucjach naukowych, m.in. na UW, było dalsze zwiększenie presji politycznej na świat kultury i nauki, w tym także zaostrzenie cenzury zarówno instytucjonalnej, jak i wykonywanej przez instancje partyjne i ZMS. Zintensyfikowano też inwigilację środowisk naukowych przez Służbę Bezpieczeństwa, której zaangażowanie w penetrację tych środowisk wzrastało systematycznie, począwszy od początku lat 60.

Zmiany te wywoływały opór dotkniętych nimi środowisk. Ich najgłośniejszym przejawem był tzw. list 34 – protest wybitnych przedstawicieli świata kultury i nauki przeciw polityce władz, który został złożony przez poetę Antoniego Słonimskiego w kancelarii premiera Cyrankiewicza 14 III 1964 r. Zawierał on ostrą krytykę cenzury i praktyki ograniczania przydziału papieru[328]. Wśród jego sygnatariuszy byli także profesorowie UW: Tadeusz Kotarbiński (emerytowany w 1960 r.), Aleksander Gieysztor, Leopold Infeld, Jan Kott, Julian Krzyżanowski (emerytowany w 1957 r.), Kazimierz Kumaniecki, Maria Ossowska, Wacław Sierpiński. Gieysztor, którego o okoliczności powstania listu wypytywała SB, twierdził, iż rozmowę sondującą w sprawie ewentualnego podpisania listu przeprowadził z nim prof. Stanisław Lorentz, a o złożenie podpisu zwrócił się do niego prof. Infeld (dyrektor Instytutu Fizyki Teoretycznej UW)[329].

List ten został przekazany do prasy zachodniej (m.in. za pośrednictwem studentów UW Jerzego R. Nowaka i Jana K. Stodolniaka), co stało się pretekstem do rozpętania przez władze nagonki na jego sygnatariuszy, począwszy od 16 III. Wobec części z nich wprowadzono zapis cenzorski, wstrzymano druk ich książek. 8 IV odbyło się spotkanie z premierem 13 zaproszonych przez niego sygnatariuszy listu, w tym m.in. profesorów A. Gieysztora, T. Kotarbińskiego i J. Krzyżanowskiego. W trakcie spotkania zabrał głos A. Gieysztor, który skrytykował działalność cenzury[330]. Presja władz spowodowała, że niektórzy sygnatariusze listu, w tym głównie uczeni, napisali do premiera listy z wycofaniem poparcia dla listu 34 – m.in. Władysław Tatarkiewicz i Kazimierz Kumaniecki[331].

11. Profesorowie (od lewej): Julian Krzyżanowski, Tadeusz Kotarbiński i Witold Doroszewski podczas jubileuszu prof. Krzyżanowskiego na UW, 29 II 1960 r.

Wobec wzbierającej fali oburzenia na prześladowanie sygnatariuszy listu 34 władze PRL zdecydowały o wysłaniu „kontrlistu” do londyńskiego „Timesa”, w którym ukazał się list 21 intelektualistów brytyjskich protestujących przeciw ograniczaniu wolności słowa w Polsce. W „kontrliście” wyrażono ubolewanie, że „sprawa ta dała okazję do zorganizowania kampanii przeciw naszemu krajowi, opartej na nieprawdziwych informacjach, ukazujących się zwłaszcza w prasie zachodnioniemieckiej oraz głoszonych przez Radio Wolna Europa”. Według Gieysztora inicjatorem „kontrlistu”, zawierającego odcięcie się od przesadzonych informacji na temat listu 34 i kampanii propagandowej RWE, a nie od jego treści, był Leopold Infeld. Podpisało go 10 profesorów, sygnatariuszy listu 34, w tym z UW: Gieysztor, Infeld, Kumaniecki, Sierpiński i Tatarkiewicz. Gieysztor w relacji złożonej Robertowi Jarockiemu stwierdził, że motywem podpisania przez niego „kontrlistu” była ochrona instytucji, którą kierował (czyli Instytutu Historycznego UW), a której pracowników mogły dotknąć represje władz, zwłaszcza w zakresie wyjazdów zagranicznych[332].

14 IV 1964 r. w proteście przeciw prześladowaniom sygnatariuszy listu 34 został zwołany wiec studencki na dziedzińcu UW przy Krakowskim Przedmieściu. Inicjatywa powstała samorzutnie w gronie studentów wydziałów: historycznego, filozofii, filologii oraz matematyki i fizyki. Władze partyjne uważały jednak, iż:

obce nam ideologicznie ośrodki krajowe i zagraniczne próbowały wciągnąć studentów Warszawy do udziału w akcji politycznej wymierzonej przeciwko aktualnej polityce kulturalnej [...]. W tym roku wybór padł na studentów Uniwersytetu Warszawskiego zwłaszcza wydziałów humanistycznych. Na wydziałach tych w pewnych grupach młodzieży opowiadało się o liście napisanym przez najwybitniejszych intelektualistów polskich a skierowanym do Premiera PRL. [...]. Zastosowanie represji wobec tych, którzy podpisali list do Premiera [...] oto treść kuluarowych i prywatnych rozmów wśród pewnej grupy studentów tych wydziałów. Część z nich dała posłuch tym głosom. Na tym tle wśród kilku aktywistów ZMS powstawały poglądy i stanowiska o zawężaniu demokracji i ograniczaniu wolności słowa[333].

Jak wynika ze sprawozdania Komitetu Uczelnianego PZPR UW, w godzinach popołudniowych 13 IV KU został poinformowany o krążącej wśród studentów informacji o zwołaniu wiecu z powodu listu 34. Jak zapisano w notatce KU:

Po zebraniu dodatkowych informacji i po skontaktowaniu się z KW PZPR – zorganizowano o godz. 17 zebranie w niewielkim gronie. Opinie towarzyszy były – z małymi wyjątkami – uspokajające. Postanowiono, by sztucznie nie rozdmuchiwać problemu – a równocześnie odwiedzić DS-y na Kickiego i tam zorientować się w atmosferze panującej wśród studentów. Wizyta potwierdziła wcześniejsze rozeznanie: studenci byli przeważnie poinformowani o wiecu oraz orientowali się, że wiec ten ma związek z listem intelektualistów. Szerzono wieści, że profesorom Uniwersytetu, którzy podpisali list, odebrano prawo wykładania itp. To zaostrzyło atmosferę.

W tej sytuacji KU „w wyniku spotkań w KW” postanowił zwołać aktyw partyjny i młodzieżowy oraz udzielić mu informacji o sprawie listu 34, tak by mogli oni wyjaśnić ją studentom w trakcie wiecu. Podjęta przez aktyw akcja wyjaśniająca, jak stwierdził KU, zakończyła się niepowodzeniem, „gdyż trudno było aktywistom partyjnym i ZMS-owskim nagle na dziedzińcu prowadzić pracę uświadamiającą”[334].

W nocy z 13 na 14 IV 1964 r. zostały wywieszone w akademikach plakaty z informacją o wiecu, a w trakcie ich rozwieszania na UW zostali zatrzymani studenci Janusz Mikke, Marek Celiński i Bożydar Rassalski[335]. Jak zeznał Mikke:

Dowiedział się o wiecu w czasie rozmów ze swymi kolegami z III roku Filozofii. Ewa Kujawa, studentka Wydziału Filozofii, przyniosła wiadomość swym kolegom, że Historia już wie o mającym się odbyć w dniu 14 bm. wiecu. [...] postanowił pomóc w zorganizowaniu wiecu poprzez zredagowanie i rozwieszenie afiszy. Potrzebę zorganizowania i odbycia wiecu [...] uzasadniał tym, że jeśli studenci zwrócą się do rektora z prośbą o odbycie zebrania wyjaśniającego genezę listu intelektualistów, to na pewno takie zebranie się nie odbędzie. Dlatego lepiej jest [...] po prostu zawiadomić studentów przy pomocy plakatów o wiecu, a rano zawiadomić rektora o mającym się odbyć wiecu i prosić go o wypożyczenie Audytorium Maximum na ten cel i osobisty udział w wiecu. W ten sposób postawić rektora przed faktem dokonanym i poprzez zaproszenie go do wzięcia udziału zalegalizować wiec[336].

Wiec odbył się 14 IV na dziedzińcu UW z udziałem kilkuset osób. Student Studium Dziennikarskiego Józef M. Janowski odczytał im treść listu 34, a następnie, według informacji KU PZPR, przemówił do zebranych, stwierdzając, iż „zebrani studenci Uniwersytetu domagają się od władz uczelnianych i państwowych informacji oraz umożliwienia dyskusji na temat listu i dalszych jego konsekwencji”[337]. Następnie interweniował rektor Turski, który wezwał obecnych do rozejścia się, obiecując podjąć następnie rozmowę z młodzieżą[338]. Uczestniczący w wiecu student historii Robert Mroziewicz opisał go następująco:

Zebrało się tak szacunkowo około 1200–1500 osób. Podniecenie i atmosfera napięcia. [...] Wyskoczył na murek jakiś facet z dziennikarki, odczytał tekst „Listu” i zaprosił do dyskusji. Potem wygramolił się Turski i wygłosił przemówienie „w duchu” rozejdźcie się, bo zgromadzenie jest nielegalne. A ja obiecuję wam spotkanie choćby w Audytorium Maximum w innym terminie. W międzyczasie zamknięto bramę uniwerku, żeby ludzie nie wyszli na ulicę. Tym bardziej że pod bramą zebrał się spory tłum ludzi, tarasując ruch na Krakowskim Przedmieściu. Milicja nie interweniowała, chociaż jak potem słyszałem, w KW były różne telefony w stylu „przyjeżdżajcie natychmiast, na Uniwersytecie rozruchy” itp.[339]

Wiec zakończył się bez żadnych incydentów, rektor skierował jednak na drogę postępowania dyscyplinarnego sprawę 3 zatrzymanych studentów. W ich obronie wystąpił ZU ZMS. 18 IV odbyło się zebranie przedstawicieli ZMS i ZSP z wszystkich wydziałów UW z rektorem. Wystąpił na nim m.in. Karol Modzelewski, domagając się spotkania rektora z szerokim gronem studenckim i solidaryzując się z treścią listu 34. Trzy dni później negatywną ocenę wiecu przedstawiła egzekutywa KU PZPR[340]. Choć ZU ZMS przyłączył się do jej opinii, wystąpił jednak w obronie Janusza Mikkego. Krytycznie oceniając jego postawę i sam fakt zorganizowania wiecu, poproszono o przeprowadzenie dochodzenia w sprawie Mikkego z wolnej stopy, gdyż

w ten sposób zostałaby uniemożliwiona działalność tym, którzy korzystając z faktu zatrzymania Mikkego usiłowali i usiłują mobilizować opinię studentów z pozycji wrogich naszemu ustrojowi. Wydaje nam się konieczne roztoczenie w miarę naszych możliwości specjalnej opieki nad studentami wmieszanymi w sprawę organizowania nielegalnego wiecu i nad wydziałami, na których studenci Ci studiują[341].

Sprawa wiecu została podniesiona także 28 IV 1964 r. na spotkaniu zorganizowanym przez uczelniany ZMS z sekretarzem POP PZPR Związku Literatów Polskich Jerzym Putramentem. Zadawane tam pytania (m.in. przez Karola Modzelewskiego, Juliana Srebrnego i Eugeniusza Chylę) zawierały krytykę polityki władz. Efektem tych wystąpień było ustąpienie Sekretariatu ZU ZMS (w tym m.in. Marka Żelazkiewicza, Modzelewskiego i Chyli), a następnie wyrzucenie Modzelewskiego z KU PZPR[342]. Jak stwierdzono w referacie sprawozdawczym KU PZPR UW:

W swych poczynaniach KU PZPR liczył na szerokie poparcie młodzieży Uniwersytetu i, jak wykazały doraźne akcje polityczne i obchody, a zwłaszcza udział w manifestacji 1-Majowej, młodzież w dużej mierze poparcia udzieliła. W maju i czerwcu 1964 r. Egzekutywa Komitetu partyjnego objęła ponownie swym wpływem politycznym Sekretariat i plenum ZMS. W rezultacie negatywnej oceny postawy Żelazkiewicza, Chyli, Modzelewskiego zostali oni zmuszeni do ustąpienia z KU ZMS. [...] Na czoło wysunęli się ludzie nowi, nie związani ani z grupą Klubu, ani dawnego Sekretariatu[343].

Wydarzenia związane z listem 34 nie doprowadziły do wyraźnego przesilenia na UW, ale stały się impulsem do dalszych działań zarówno krytycznie wobec władz nastawionych działaczy ZMS, jak i kierownictwa KC i KW PZPR. Jesienią 1964 r. zaczął działać w konspiracji ośrodek polityczny skupiony wokół Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, który w ich intencjach miał kierować „walką rewolucyjną”, także przez wykorzystanie istniejących organizacji politycznych. W pierwszym spotkaniu grupy, które odbyło się 14 III 1964 r. w mieszkaniu studenta fizyki UW Henryka Wujca, wzięli udział: Karol Modzelewski, Jacek Kuroń i jego żona Grażyna, Żelazkiewicz, Bernard (Bolesław) Tejkowski (asystent na Wydziale Filozoficznym UW), Eugeniusz Chyla, Mieczysław Krajewski oraz Andrzej Klimowicz z Lublina i Andrzej Mazur z Łodzi. Później dołączył asystent Wydziału Ekonomii Politycznej UW Stanisław Gomułka. Grupa ta podjęła pracę nad sformułowaniem programu politycznego, pozostając pod ścisłą obserwacją SB. Latem i jesienią 1964 r. podjęto działania w celu uzyskania powielacza dla rozpowszechnienia przygotowywanego tekstu. W tej sytuacji SB zdecydowała się nie czekać na powielenie tekstu i 14 XI 1964 r. zatrzymała Kuronia, Modzelewskiego, Gomułkę i Tejkowskiego (zostali zwolnieni po 48 godzinach). Przeprowadzono także rewizje w mieszkaniach wszystkich członków grupy[344].

SB nie zdecydowało się na oskarżenie aresztowanych, wnioskując do władz partyjnych o wyciągnięcie konsekwencji partyjnych wobec członków grupy będących w PZPR, w tym o usunięcie z UW Gomułki, Modzelewskiego i Tejkowskiego, aby nie dopuścić „do ich dalszego oddziaływania na młodzież akademicką”. W stosunku do studentów Żelazkiewicza i Chyli proponowano wyciągnięcie konsekwencji administracyjnych przez UW. Postulowano także omówienie materiałów dotyczących grupy z aktywem partyjnym i młodzieżowym UW[345]. Wnioski te zostały poparte przez Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR, który zarazem wnioskował o opracowanie wniosków partyjnych przez KU PZPR UW. W związku z tym sekretarzom KU udostępniono fotokopie memoriału, a następnie 24 XI odbyło się posiedzenie Egzekutywy KU, która przeprowadziła rozmowy z Kuroniem, Modzelewskim, Gomułką oraz Joanną Majerczyk-Gomułką. Jak stwierdzono następnie w referacie Egzekutywy: „Tow. tow. Modzelewski i Kuroń stwierdzili, że są autorami tekstu. Tow. Gomułka stwierdził, że otrzymał tekst do czytania, że zgadza się z nim częściowo [...]. Tow. Majerczyk również stwierdziła, że nie jest autorką tekstu; tekst elaboratu czytała i częściowo zgadza się z nim”[346].

Zebranie plenarne KU PZPR poświęcone tej sprawie odbyło się 27 XI 1964 r. Jego uczestnicy mieli ograniczoną możliwość zapoznania się z tekstem opracowanym przez grupę Kuronia i Modzelewskiego. Referat Egzekutywy KU wygłosił I sekretarz Antoni Mączak. Referat zawierał retrospekcję postawy członków grupy, następnie omówienie i krytykę jej „elaboratu”. Następnie Mączak odczytał projekt uchwały o wykluczeniu z PZPR Modzelewskiego, Kuronia i Gomułki. Z kolei członek KU Juliusz Łukasiewicz zgłosił wniosek o wydalenie z partii Joanny Majerczyk-Gomułki i skreślenie Chyli z listy kandydatów PZPR. Po złożeniu wyjaśnień przez zainteresowanych oraz dyskusji, w której nikt nie bronił postawy członków grupy (choć stopień ich krytyki był różny), podjęto uchwałę o wydaleniu z PZPR Kuronia, Modzelewskiego, Gomułki i Chyli. Następnie rektor UW zawiesił ich w czynnościach służbowych, kierując wniosek do komisji dyscyplinarnej MSzW o zwolnienie z pracy Modzelewskiego, Gomułki, Joanny Majerczyk-Gomułki, Tejkowskiego, Grażyny Boruckiej-Kuroń i Kuronia (z prac zleconych w Instytucie Ekonomiki Rolnej). Studenci Chyla i Żelazkiewicz zostali postawieni przed Komisją Dyscyplinarną UW[347].

Decyzją KU PZPR lektorzy partyjni mieli poinformować poszczególne OOP o sprawie i przekonywać o słuszności działań podjętych przez władze partyjne wobec grupy Kuronia. Efekty tych działań KW PZPR oceniał pozytywnie:

Wszystkie organizacje oddziałowe wyraziły zdecydowane potępienie zarówno treści platformy, jak również antypartyjnej działalności wyżej wymienionych byłych członków partii. Zauważono jednak w wystąpieniach części towarzyszy różnice w ocenie działalności Modzelewskiego i innych. Dotyczyły one przede wszystkim ich działalności w Politycznym Klubie Dyskusyjnym i Organizacji ZMS. Najsilniej ujawniły się te różnice na Wydziałach: Ekonomii Politycznej i Matematyczno-Fizycznym.

Próbę obrony swojego ucznia Tejkowskiego podjął Zygmunt Bauman, co zmusiło władze partii do wydelegowanie na zebranie OOP Wydziału Filozofii prof. Adama Schaffa – po którego wystąpieniu Bauman miał się wycofać ze swojego stanowiska[348].

14 XII Plenum ZU ZMS wykluczyło z organizacji Modzelewskiego, Chylę i Gomułkę. Nad wnioskiem o wykluczenie odbyła się dyskusja, w której Modzelewski obszernie wyjaśniał swoje stanowisko i odpowiadał na pytania z sali. W trakcie dyskusji II sekretarz OOP PZPR Wydziału Ekonomii Politycznej, student Waldemar Kuczyński zaproponował poprawkę w uchwale, która zawierała stwierdzenie, że ZU ZMS nie wiąże oceny działalności Modzelewskiego z działalnością Klubu Dyskusyjnego i poprzednich instancji ZMS. Poprawka ta została przyjęta, a przy głosowaniu uchwały 9 osób wstrzymało się od głosu[349].

Sprawa grupy Kuronia i Modzelewskiego wzbudziła spore zainteresowanie i poruszenie na UW, nie wykraczając jednak w większym stopniu poza gremia partii i ZMS. Nie ucichła, mimo że władze partyjne nie zdecydowały się początkowo na wyciągnięcie konsekwencji karnych wobec członków grupy. Sytuacja uległa zmianie, gdy 18 III 1965 r. Jacek Kuroń i Karol Modzelewski złożyli w sekretariacie KU PZPR UW i ZU ZMS UW egzemplarze „Listu otwartego do członków POP PZPR i do członków uczelnianej organizacji ZMS przy Uniwersytecie Warszawskim”, którego treść oparta była na wcześniejszym memoriale zarekwirowanym przez SB. Kopie tekstu udostępnili też kilku osobom, w tym dziekanowi Wydziału Ekonomii Politycznej i znajomym studentom. Dopiero następnego dnia obaj autorzy listu zostali aresztowani, a w ślad za tym zaczęły się aresztowania i rewizje u osób związanych z powstaniem listu i mogących posiadać jego kopie. Działania te wywołały oburzenie w kręgach związanych z aresztowanymi. Z ich inicjatywy zostało zwołane 22 III 1965 r. zebranie Zarządu Wydziałowego ZMS Wydziału Matematyki i Fizyki, w którym uczestniczyło ok. 120 osób. Zebranie – uznane za nielegalne przez władze ZU ZMS – zostało przerwane na mocy decyzji rektora Turskiego. 24 III delegacja członków Koła ZMS na Socjologii udała się do rektora UW z prośbą o interwencję w sprawie aresztowanych studentów – rektor miał obiecać pomoc[350].

Począwszy od 25 III 1965 r. władze partyjne i ZMS zaczęły prowadzić działania w celu ograniczenia fermentu i protestu w organizacjach uczelnianych. Tego dnia sekretarz KU PZPR spotkał się z plenum ZU ZMS. Określając list jako „antypartyjny” i „antypaństwowy”, zapowiedział on m.in. stosowanie ostrych sankcji wobec osób, które będą próbowały dyskutować tę sprawę oraz zwoływać zebrania i wiece. Podobne stanowisko zajął ZG ZMS, wywierając w tej sprawie presję na Zarząd Uczelniany. 5 IV Stołeczny Sąd Koleżeński ZMS wydalił z organizacji na wniosek ZU ZMS UW 17 studentów UW, w tym Adama Michnika, Seweryna Blumsztajna i Aleksandra Nagórskiego. Powołany przez KU zespół, w którym znaleźli się głównie przedstawiciele liberalnego skrzydła w PZPR, dokonał analizy listu otwartego, stwierdzając, że ponieważ neguje on ustrój PRL, nie powinien być przedmiotem dyskusji na zebraniach partyjnych[351].

Sprawa Kuronia i Modzelewskiego stała się przedmiotem dyskusji na forum konferencji sprawozdawczo-wyborczej PZPR 28 III 1965 r. W przedstawionym na konferencji referacie sprawozdawczym KU sprawę reakcji środowisk partyjnych na uchwałę KU o wyrzucenie z partii członków grupy przedstawiono jednoznacznie optymistycznie:

Uchwała KU stanowiła jedynie wstęp szerokiej akcji, w której stanowisko Komitetu przedstawione zostało całej organizacji i uzyskało jej pełne poparcie. Mniej jednoznacznie oceniono postawę ZMS: Sprawa wspomnianego elaboratu odbiła się też szerokim echem w organizacjach młodzieżowych. Najpoważniejszy swój wyraz znalazła na konferencji sprawozdawczo-wyborczej ZMS 29 listopada ub.r. oraz na nowo wybranym plenum ZMS, które usunęło Modzelewskiego z organizacji. Należy stwierdzić, że zarówno ocena dana przez konferencję, jak i ocena, którą wyraziło plenum KU ZMS, wskazuje, że Modzelewski i jego koledzy skompromitowali się politycznie w oczach większości członków uniwersyteckiej organizacji ZMS, choć nie znaczy to, aby od czasu do czasu nie ujawniały się dalej pewne zakamuflowane formy poparcia dla tej grupy [...].

W referacie zawarto także zakamuflowaną krytykę polityki władz wobec organizacji partyjnej UW:

Powiedzieliśmy, że w dyskusjach prowadzonych wewnątrz partii trzeba zapewnić jej członkom szeroką swobodę krytyki i wypowiedzi, gdyż jest to jedyna metoda konfrontacji poglądów, umacniania świadomości i pogłębiania ideowości. Mówimy o tym z naciskiem także dlatego, że dostrzegamy w naszej organizacji partyjnej pewne objawy marazmu i zalęknienia. Ludzie wiele mówią na prywatny użytek, nie podnosząc swych wątpliwości na forum partyjnym. Dla równowagi podkreślono jednak konieczność czynnego realizowania uchwał partyjnych i dyrektyw instancji.

Postulowano zwiększenie wpływu PZPR na działalność organów kierowniczych UW:

Organizacja partyjna powinna odgrywać na wszystkich wydziałach naszej uczelni kierowniczą rolę polityczną i z tego tytułu mieć zapewniony wpływ na ważniejsze sprawy. [...]. Pod tym względem sytuacja nie przedstawia się jeszcze najlepiej. Na poszczególnych Wydziałach organizacje partyjne oraz ich egzekutywy nie mają zapewnionego dostatecznego wpływu na najważniejsze sprawy personalne. Nie wszędzie grupy partyjne pracowników nauki wspólnie omawiają najważniejsze sprawy decydowane przez rady wydziałów. [...]. Nie wolno godzić się z takim stanem rzeczy.

Dalej postulowano inicjowanie przez partię różnych form kontroli nad „jakością pracy i postaw pracowników naukowych”[352].

W trakcie dyskusji pojawiły się głosy widzące przyczyny powstania listu w ograniczaniu swobody dyskusji politycznych – takie stanowisko zajęli prof. Włodzimierz Brus, dr Krzysztof Pomian i prof. Władysław Krajewski. Polemikę z Brusem i Krajewskim podjął kierownik WNiO KC PZPR Andrzej Werblan. Skrytykował on zdecydowanie postawę części członków organizacji uczelnianej partii za lekceważenie i bagatelizowanie działalności Kuronia i Modzelewskiego. Poddał także krytyce polityczną bierność członków uniwersyteckiej organizacji, zwłaszcza w zakresie nauk społecznych. W wyborach nowych władz KU, przeprowadzonych na konferencji, na I sekretarza KU został wybrany prof. Andrzej Ślisz ze Studium Dziennikarskiego. W skład KU wszedł także Brus, jako jedyny spośród przedstawicieli „nurtu liberalnego” w organizacji uczelnianej. Konferencja sprawozdawczo-wyborcza nie zakończyła presji kierownictwa PZPR na organizację uczelnianą partii, mającej na celu nie tylko wymuszenie akceptacji decyzji władz partyjnych, ale także zaangażowanie w realizację polityki partii na wyższych uczelniach i całkowitą lojalność członków PZPR na UW. 23 IV 1965 r. odbyło się zebranie KU PZPR UW z udziałem sekretarzy OOP oraz Zenona Wróblewskiego, zastępcy kierownika Wydziału Nauki KC PZPR i Józefa Kępy, sekretarza KW PZPR. Tam również skrytykowano postawę władz uczelni wobec grupy Modzelewskiego i Kuronia[353].

W kwietniu odbyło się również spotkanie kierownika Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR Andrzeja Werblana z grupą samodzielnych pracowników naukowych wydziałów humanistycznych UW. Przedstawił on tam obszernie oficjalną wersję sprawy Modzelewskiego i Kuronia, krytykując mocno postawę partyjnej profesury UW:

[...] Ani organizacja partyjna, ani też pracownicy nauki – członkowie partii na wydziałach społecznych nie potraktowali stanowiska Modzelewskiego i jego adherentów tak jak należało, a więc jako obcą platformę polityczną, a ich samych jako przeciwników politycznych. Nie podjęto też należytej politycznej walki przeciwko tym poglądom i przeciwko tym ludziom. Wielu towarzyszy traktowało poglądy tego rodzaju jak określone stanowisko naukowe, wprawdzie niedojrzałe i zasługujące na krytykę, ale nadające się raczej do dyskusji niż wymagające politycznego zwalczania. [...]. Trudno postawę taką ocenić inaczej niż jako tolerancyjność wobec antysocjalistycznych poglądów i postaw[354].

Oprócz najgłośniejszej i najbardziej angażującej władze PZPR sprawy Kuronia i Modzelewskiego, w latach 1964–1965 nastąpiło także ożywienie działalności środowiska związanego ze zlikwidowaną przez władze w 1960 r. Ligą Narodowo-Demokratyczną. Działalność w tym kierunku podjęli: Janusz Krzyżewski (były student Wydziału Prawa) i Marian Barański (V rok prawa), którzy rozpoczęli rozmowy w środowiskach studenckich, wyszukując osoby bliskie im ideowo i chętne do dyskusji o kwestiach politycznych. Takie prelekcje i dyskusje miały miejsce począwszy od wiosny 1964 r. w gronie studentów historii i biologii. Jak relacjonowała SB:

Na zebraniach tych omówiono sprawę stosunku do Niemiec, sprawę sytuacji Kościoła katolickiego w Polsce oraz różne zagadnienia z historii Polski. Podczas omawiania tych zagadnień [Marian] Barański występował ze skrajnie nacjonalistycznych pozycji, pochwalając działalność organizacji faszystowskich takich jak ONR, usiłował również wpoić swoim słuchaczom nienawiść do Związku Radzieckiego i w fałszywym świetle przedstawiał obraz stosunków istniejących w P.R.L.

Wobec rozpracowania grupy przez SB zaprzestała ona działalności[355]. Aresztowanie Kuronia i Modzelewskiego oraz potępienie „Listu otwartego do partii” przez uczelniane instancje PZPR nie zakończyło działań władz w celu uzyskania pełnej dyspozycyjności organizacji partyjnej UW i politycznej kontroli nad uczelnią. Ferment na UW i chęć pełniejszej kontroli nad środowiskami naukowymi spowodowały także podjęcie starań, aby zmienić istniejący stan prawny. Na początku 1965 r. została uchwalona nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym z 15 XI 1958 r.[356] Zmiany dotyczyły m.in. określenia uprawnień statusu i organizacji wyższych szkół zawodowych oraz regulacji uprawnień emerytalnych pracowników naukowych. Z politycznego punktu widzenia istotne było wprowadzenie możliwości przeniesienia przez ministra samodzielnego pracownika naukowego do innej uczelni, bez jego zgody, po zasięgnięciu opinii Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego (art. 55), a w przypadku odmowy zwolnienia go z zajmowanego stanowiska (art. 59). Nowelizacja ta wprowadziła także możliwość nominacji na stanowisko profesora (na czas określony) i docenta etatowego osób niespełniających formalnych warunków (art. 51). 14 XII 1965 r. nastąpiła także zmiana na stanowisku ministra szkolnictwa wyższego – Henryka Golańskiego zastąpił prof. Henryk Jabłoński, który w listopadzie 1966 r., po połączeniu MSzW z Ministerstwem Oświaty, stanął na czele Ministerstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.

W tym samym okresie w Wydziale Nauki i Oświaty KC PZPR w trakcie przygotowań do wyborów kolegiów rektorskich na wyższych uczelniach zaczęto zastanawiać się nad zmianą na stanowisku rektora UW. Stanisław Turski pełnił tę funkcję już od 13 lat, a jego działalność była coraz bardziej krytycznie oceniana w kierownictwie partyjnym UW i KW PZPR. Na początku 1965 r. Komitet Warszawski PZPR i WNiO KC PZPR wystąpiły wspólnie do Komisji Ideologicznej KC z wątpliwościami w kwestii ponownego kandydowania Turskiego, motywując je następująco:

Tow. Stanisław Turski jako rektor Uniw. Warszawskiego kończy obecnie na tym stanowisku 4 kadencję (12 lat). Wprawdzie nie ma formalnych przeszkód ustawowych dla ponownego jego wyboru, jednakże rekomendacja tow. Turskiego po raz piąty niedobrze byłaby przyjęta przez środowiska naukowe [...]. Obok szeregu zalet, które cechują tow. Turskiego (duża znajomość problematyki wyższych uczelni i środowiska, angażowanie swego autorytetu dla przeprowadzenia zasadniczych spraw z zakresu polityki naukowej zgodnie ze stanowiskiem partii, znaczna erudycja i umiejętność „oficjalnego reprezentowania” uniwersytetu w jego kontaktach na zewnątrz i wobec młodzieży), w ostatnim okresie czasu – prawdopodobnie na skutek choroby i podeszłego już wieku uwydatniają się coraz bardziej braki i słabości w jego pracy[357].

Podniesiono następnie, że zadania, jakie stoją przed szkolnictwem wyższym, wymagają „coraz szerszej i głębszej ingerencji rektora w proces dydaktyczno-wychowawczy i kierowanie badaniami naukowymi”. Negatywna ocena możliwości Turskiego w tym zakresie zaważyła – zdaniem autorów notatki – na ocenie Turskiego przez KU PZPR UW, „którego inicjatywy i próby zmierzające do podniesienia roli rektoratu w kierowaniu uczelnią nie zostały poza słownymi deklaracjami podtrzymane”. Stwierdzono także krytyczną ocenę rektora przez środowisko naukowe UW, którego podstawę miało stanowić przekonanie, że rektor nie potrafi uzyskać wsparcia ministerstwa dla działań niezbędnych dla rozwoju uczelni. Proponując zapewnienie Turskiemu innego prestiżowego stanowiska (pełnomocnika rządu do spraw maszyn matematycznych), autorzy notatki sugerowali rekomendację na stanowisko rektora UW trzech kandydatów: prof. Stanisława Leszczyckiego, członka Prezydium PAN i dyrektora Instytutu Geografii PAN (PZPR), prof. Bogusława Leśnodorskiego, kierownika katedry historii państwa i prawa polskiego na Wydziale Prawa UW i redaktora naczelnego „Kwartalnika Historycznego” (PZPR) oraz prof. Bogdana Suchodolskiego, dyrektora Instytutu Nauk Pedagogicznych na Wydziale Pedagogicznym UW, kierownika Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN (bezpartyjnego). Do wad Leszczyckiego, którego uważano za kandydata najpoważniejszego pod względem naukowym, zaliczono jego małą dotychczas aktywność na UW, ewentualnie także niechęć samego kandydata do rezygnacji z funkcji dyrektora IG PAN. Z kolei za wady Leśnodorskiego, poza mniejszym niż Leszczycki autorytetem naukowym, uznano także podatność na różnego rodzaju naciski grup profesorskich. Do zalet zaliczono, oprócz „wystarczającego” dorobku naukowego, dostateczne doświadczenie organizatorskie oraz znajomość problematyki szkolnictwa wyższego i nauki, „ażeby prawidłowo realizować zadania partii na tej funkcji”. Większe wątpliwości wyrażano w odniesieniu do kandydatury Suchodolskiego, choć nie wątpiono, że zostanie ona zaakceptowana przez Senat. Jak stwierdzono:

Mimo pewnych trudności współpracy z prof. Suchodolskim (najpoważniejszych – na tle jego poglądów na rolę współczesnego uniwersytetu i związanych z tym pewnych koncepcji programowych) sądzimy, że istnieje możliwość realizacji zasadniczych wytycznych polityki naukowej partii przez jego osobę jako rektora, zwłaszcza w warunkach traktowania całego kolektywu rektorskiego jako zespołu kierowniczego[358].

Jako kandydatów na prorektorów proponowano prof. Zygmunta Rybickiego, dyrektora Departamentu Studiów Uniwersyteckich MSzW, oraz jako kandydatury równorzędne: prof. prof. Andrzeja Mostowskiego (bezpartyjny), Andrzeja Orszagha (bezpartyjny), Macieja Suffczyńskiego (bezpartyjny) lub Jana Zygmunta Jakubowskiego (PZPR) i Janiny Kulczyckiej-Saloni (PZPR), ówczesnej prorektor UW[359]. Ostatecznie kierownictwo Prezydium Komisji Ideologicznej KC PZPR (na czele której stał członek Biura Politycznego i sekretarz KC PZPR Zenon Kliszko) zdecydowało o pozostawieniu Stanisława Turskiego na stanowisku rektora UW, a na stanowisku prorektora Janiny Kulczyckiej-Saloni. Witolda Czachórskiego zastąpił historyk Ludwik Bazylow (PZPR), a Zygmunta Kraczkiewicza – Zygmunt Rybicki (PZPR). Wydaje się, że o tej decyzji zdecydowały obiekcje środowisk partyjnych wobec kandydatów na następców Turskiego oraz całkowicie lojalna wobec kierownictwa partii postawa tego ostatniego, co w połączeniu z nominacją Rybickiego dawało gwarancję kontroli nad kierownictwem uczelni. Jak się wydaje, było to jednak prowizorium, a czynniki partyjne nie uważały Turskiego za kandydata perspektywicznego[360].

Nowa ekipa stanęła od razu przed problemem politycznym, jakim była działalność środowiska studentów związanych ideowo z Kuroniem i Modzelewskim, a wywodzących się w znacznym stopniu z Hufca Walterowskiego ZHP, prowadzonego w latach 1954–1961 przez pierwszego z nich, oraz z założonego przez Adama Michnika Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności, działającego w latach 1962–1963. Środowisko to rozpoczęło od 1965 r. działalność samokształceniową w zakresie marksizmu. Organizowane przez nie kółka samokształceniowe były stosunkowo nieliczne i dość hermetyczne. Próbowało także wyjść na forum publiczne Uniwersytetu organizując – na wzór Politycznego Klubu Dyskusyjnego – pod egidą ZMS spotkanie z Janem Wyką na temat wojny domowej w Hiszpanii. Odbyło się ono 4 III 1965 r., z udziałem około 70 osób. Zaraz po tym zebraniu ZU ZMS odmówił zgody na dalszą działalność tego typu. Niektórzy członkowie tej grupy wraz z Michnikiem zostali zatrzymani przez SB w związku ze sprawą rozpowszechniania „Listu otwartego do partii”. Nie wszczęto ostatecznie sprawy karnej przeciw nim, ale zostali oni wyrzuceni z ZMS, a sam Michnik zawieszony w prawach studenta[361].

Okazją do intensyfikacji publicznej aktywności tych środowisk stał się proces Kuronia i Modzelewskiego. Począwszy od marca 1965 r. podjęto zbiórkę pieniędzy na rzecz rodzin obu aresztowanych. 19 VI grupa studentów wzięła udział w uroczystościach na Cmentarzu Powązkowskim z okazji 10. rocznicy śmierci Zygmunta Modzelewskiego, ojca Karola. W efekcie rektor UW, po otrzymaniu informacji o tym działaniach z SB, zawiesił w prawach studenta siedem osób. Mimo to grupa studentów przyszła na proces Kuronia i Modzelewskiego (13–17 VII 1965 r.), ostatniego dnia intonując z inicjatywy Adama Michnika Międzynarodówkę. W procesie wzięli udział jako mężowie zaufania oskarżonych pisarz Kazimierz Brandys i prof. Leszek Kołakowski oraz, z ramienia KU PZPR, m.in. Andrzej Ślisz, Czesław Kowal, Ludwika Lisiakiewicz i Andrzej Jezierski[362]. Ostrą reakcję władz wywołało opracowanie przez profesorów UW Marię Ossowską, Leszka Kołakowskiego i Tadeusza Kotarbińskiego dokumentu „Opinia w sprawie pojęcia wiadomości”, który miał zostać wykorzystany w procesie rewizyjnym Kuronia i Modzelewskiego. 20 IX 1965 r. Andrzej Werblan zwrócił się w związku z tym do Komisji Ideologicznej KC o skierowanie do Komisji Kontroli Partyjnej wniosku o usunięcie Kołakowskiego z partii oraz o przeprowadzenie przez ministra szkolnictwa wyższego rozmów z Ossowską i Kotarbińskim. Niezadowolenie władz wzbudziły także wystąpienia Kołakowskiego i Brusa w czasie procesu. Sprawę tę Werblan poruszył na zebraniu KU PZPR 28 IX, spotykając się repliką ze strony Brusa, który krytykował przede wszystkim metody walki politycznej zastosowane przez władze PZPR, czyli aresztowanie i wytoczenie procesu[363].

Jesienią 1965 r. zaczęły się postępowania dyscyplinarne wobec studentów. Już 19 VI Janina Kulczycka-Saloni w imieniu Egzekutywy KU zwróciła się do Rektora UW o relegowanie z uczelni Michnika, zawieszenie 6 studentów zaangażowanych w akcje poparcia dla Kuronia i Modzelewskiego oraz przeprowadzenie postępowania dyscyplinarnego w przyśpieszonym trybie. Mimo to sprawie nadano bieg dopiero jesienią[364].

10 IX 1965 r. Werblan odbył rozmowę z prorektorami UW Rybickim i Bazylowem. Ustalili oni tryb postępowania dyscyplinarnego wobec zawieszonych studentów, postanawiając że „w ciągu tygodnia zostaną oni relegowani z uczelni”[365]. 21 IX rzecznik dyscyplinarny UW dr Witold Wołodkiewicz skierował do Komisji Dyscyplinarnej wniosek o wydalenie z UW studentów Wiktora Nagórskiego, Adama Michnika i Seweryna Blumsztajna. Kilkanaście dni później skierował rozszerzony wniosek w tej sprawie, obejmujący również Eugeniusza Chylę, Macieja Czechowskiego, Jana Szczytt-Niemirowicza oraz Włodzimierza Molskiego i Ryszarda Mojsiewicza. Dla dwóch ostatnich domagał się kary nagany z ostrzeżeniem. Sprawę zawieszonych studentów poruszył także na zebraniu KU 28 IX sekretarz KW PZPR Józef Kępa, opowiadając się za usunięciem „zacietrzewionych studentów”[366].

8 X 1965 r. na forum KU doszło do dyskusji nad sprawą zawieszonych studentów. W ich obronie wystąpił Włodzimierz Brus, który zgłosił poprawki do uchwały popierającej wyrok sądu:

Pierwsza proponowała zastąpienie sformułowania „Komitet Uczelniany wysłuchawszy sprawozdania swych przedstawicieli obserwujących proces, stwierdza, że przewód sądowy wykazał jednoznacznie winę oskarżonych”, sformułowaniem „Komitet Uczelniany wysłuchał sprawozdania swych przedstawicieli z procesu”.

Brus zaproponował także poprawkę dotyczącą procesów dyscyplinarnych studentów, która zawierała stwierdzenie, „aby usuwanie studentów z uczelni stosowane było jedynie jako środek nadzwyczajny, wyjątkowy, przy którym należy brać pod uwagę przede wszystkim opinię środowiska, a nie stopień winy”. Brusa poparli Leszek Kubicki, Stefan Morawski i Władysław Krajewski; część członków KU podjęła jednak zdecydowaną polemikę z nimi. Za przyjęciem pierwotnego projektu uchwały 11 członków KU, a wstrzymało się czterech (w tym Brus, Morawski i Kubicki). Jak stwierdził WNiO KW PZPR: „[...] trzeba podkreślić, że po raz pierwszy większość członków Komitetu potrafiła bez pomocy z zewnątrz przeprowadzić polemikę ze stanowiskiem tow. Brusa i przyjąć uchwałę zdecydowaną większością głosów po uprzednim odrzuceniu jego stanowiska”[367].

Rozprawa dyscyplinarna rozpoczęła się 3 XI 1965 r. Charakterystyczne dla jej przebiegu było to, że w obronie oskarżonych wystąpili uczeni, w większości o znanych nazwiskach: Adama Michnika broniła doc. Janina Zakrzewska (PZPR, Wydział Prawa), Seweryna Blumsztajna – prof. Witold Kula (bezpartyjny, Wydział Ekonomii Politycznej), którego na rozprawie zastąpił prof. Henryk Greniewski (bezpartyjny, Wydział Matematyki i Fizyki), Wiktora Nagórskiego – prof. Seweryn Żurawicki (PZPR, Wydział Ekonomii Politycznej), Macieja Czechowskiego – doc. Zygmunt Bauman (PZPR, Wydział Filozofii), Eugeniusza Chylę – prof. Maria Ossowska (bezpartyjna, Wydział Filozofii). Rozprawę przeprowadzono w obecności publiczności. 11 XI ogłoszono wyrok: Michnik, Nagórski i Chyla zostali skazani na 1 rok zawieszenia w prawach studenta (z zaliczeniem wcześniejszego okresu zawieszenia), Blumsztajna i Czechowskiego ukarano naganą z ostrzeżeniem, Szczytt-Niemirowicza – naganą, a Molskiego i Mojsiewicza uniewinniono[368].

WNiO KW PZPR skrytykował wyrok Komisji Dyscyplinarnej: „Oceniając surowo winę, Komisja wymierzyła łagodne kary, niewspółmierne do stopnia przewinienia”. Szczególne zastrzeżenia KW wzbudził wyrok dla Michnika, ocenianego jako najbardziej zaangażowanego w poparcie Kuronia i Modzelewskiego – podkreślano, że zostanie on w praktyce zawieszony na 4 miesiące, podczas gdy obciążony znacznie lżejszymi zarzutami Chyla pozostanie zawieszony do czerwca 1966 r. Uznano jednak za niewskazane przeprowadzenie ponownego postępowania przez Komisją Odwoławczą. Zarazem wysunięto propozycję zmian przepisów o postępowaniu dyscyplinarnym: uproszczenia ich i przyznania rektorowi prawa wymierzania kar z relegowaniem z uczelni włącznie. KW postulował także wyciągnięcie konsekwencji partyjnych wobec członków partii zaangażowanych w obronę oskarżonych[369]. Zaproponowano również reorganizację studiów filozoficznych na UW, tak by miały one formę studiów podyplomowych, przeniesienie katedr z Wydziału Ekonomii Politycznej na SGPiS, a w miejsce tego wydziału powołanie Wydziału Nauk Politycznych wraz ze studiami podyplomowymi[370].

Analiza sytuacji po wyrokach Komisji Dyscyplinarnej UW dokonana w Komitecie Warszawskim PZPR dowodzi, że władze partyjne uznały dotychczas podejmowane działania w kierunku dyscyplinowania szeregów PZPR i ZMS za w znacznym stopniu nieskuteczne. Możliwość zwiększenia skuteczności widziały w zmianie prawa oraz w reorganizacji struktury UW, która pozwoliłaby na przesunięcia personalne i likwidację skupisk członków partii kontestujących jej politykę w konkretnych środowiskach. Propozycje te nie zostały jednak w pełni wprowadzone w życie, prawdopodobnie ze względu na duży opór zainteresowanych środowisk partyjnych na uczelni, które bez względu na stopień poparcia dla polityki władz nie chciały im dać pretekstu do zmian personalnych.

Najszybciej podjęto sprawę reorganizacji studiów filozoficznych. Ich przyszłość została rozstrzygnięta wiosną 1966 r., gdy powołana w tej sprawie w MSzW komisja zdecydowała o likwidacji, począwszy od roku akademickiego 1966/1967, dziennych studiów filozoficznych na UW i powołaniu na Wydziale Filozoficznym jedynie studiów doktoranckich z filozofii. Decyzja ta – oprotestowana m.in. przez dziekana Wydziału Filozoficznego, prof. Stefana Morawskiego – została 24 V 1966 r. przedstawiona na zebraniu OOP Wydziału Filozoficznego przez dziekana Morawskiego i dyrektora Departamentu Studiów Uniwersyteckich MSzW, Wita Drapicha[371]. Po zrelacjonowaniu decyzji MSzW przez prof. Morawskiego, który zaznaczył, że „osobiście nie zgadza się argumentami ministerstwa”, stanowisko MSzW przedstawił dyr. Drapich. W dyskusji nad tymi wystąpieniami wzięła udział „grupka studentów wichrzycieli politycznych”, w tym m.in. Irena Grudzińska, Magdalena Czaplicka i Józef Dajczgewand. Występowali oni przeciw studiom doktoranckim dla kierunków niefilozoficznych, jak stwierdził KW PZPR, z powodu niezrozumienia problemu reformy studiów. Padło także pytanie, czy „prawdą jest, że jeśli ekonomiści będą «rozrabiać» jak filozofowie, to zreorganizuje się również Wydz. Ekonomii”. Burzliwa dyskusja miała miejsce również podczas zamkniętej części zebrania. Ze sprzeciwem wobec decyzji ministerstwa wystąpili członkowie OOP: Bronisław Baczko, Leszek Kołakowski, Marek Siemek i Nina Assorodobraj. Ta ostatnia stwierdziła, że „członkowie zespołu partyjnego Wydziału Filozofii niewątpliwie podejmą protest przeciw decyzji ministra, który uchwali również Rada Wydziałowa”. Polemikę z protestującymi podjęli m.in. prof. Marian Dobrosielski i Bonawentura Chojnacki. Ostatecznie OOP nie powzięła żadnej uchwały w tej sprawie, a KW polecił przeprowadzenie rozmów z partyjnymi członkami Rady Wydziału w celu zapobieżenia ich sprzeciwowi na najbliższym jej posiedzeniu[372].

Na początku stycznia 1966 r. odbyła się Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza ZMS, w której wziął udział usunięty z organizacji Michnik. Sympatyzująca z nim grupa członków ZMS próbowała podjąć dyskusję na temat sprawy Kuronia i Modzelewskiego i polemizować z oficjalnym stanowiskiem ZU ZMS w tej sprawie, przedstawionym w referacie sprawozdawczym na konferencję. Głos zabrali m.in. Magdalena Czaplicka, Stefan Meller, Antoni Duracz oraz sam Michnik. Po jego wystąpieniu Prezydium Konferencji usiłowało doprowadzić do usunięcia go z sali, co nie powiodło się wskutek sprzeciwu części delegatów. Grupie tej nie udało się jednak przeforsować swoich kandydatów na członków ZU ZMS, a konferencja przyjęła opracowaną przez władze ZU uchwałę bez wprowadzania zmian[373].

Po omawianych wydarzeniach dla UW nastała chwila pewnego odprężenia politycznego, związanego z wyciszeniem działalności grupy Michnika, a także niepodejmowaniem przez władze dalszych działań w stosunku do uczelni, które początkowo planowano w związku ze zwalczaniem opozycji wewnątrzpartyjnej na UW[374]. Nie oznaczało ono jednak całkowitego zaprzestania działalności grupy studenckiej skupionej wokół byłych „walterowców” ani zakończenia fermentu wśród młodzieży akademickiej. Uwaga SB, a także władz UW, szybko skupiła się na Domach Akademickich UW przy ul. Kickiego, gdzie w 1965 r. powstało prężne środowisko młodzieżowe pod nazwą „Nowe Formy”, organizujące działalność społeczną mieszkańców. Począwszy od jesieni, po włączeniu się Macieja Czechowskiego i Józefa Dajczgewanda, działalność grupy przybrała bardziej polityczny charakter, przejawiający się m.in. w publicznej krytyce działalności ZSP i ZMS. Uwagę władz UW, początkowo przychylnych inicjatywom „Nowych Form”, zwróciło dopiero zebranie zorganizowane 30 III 1966 r. w mieszczącym się w akademiku klubie Ubab pt. „Patriotyzm, naród, państwo”. W dyskusji zorganizowanej pod patronatem Rady Klubu, tygodnika „Itd” oraz Komisji Propagandy i Informacji RN ZSP wzięli udział: dr Jerzy Szacki z Wydziału Filozofii UW, płk Zbigniew Załuski, Stefan Kisielewski i Kazimierz Koźniewski. Spotkanie zagaił Szacki poniekąd krytyczną interpretacją pojęcia patriotyzmu, wyrażającą się pytaniem, „czy dla człowieka świadomego politycznie wartością najwyższą i nadrzędną wobec wszystkich innych jest naród, dobro wspólnoty narodowej”. Następnie mówił Stefan Kisielewski. Z ich wypowiedziami polemizowali następnie pozostali zaproszeni paneliści. Debata została wykorzystana przez studentów związanych z grupą Michnika i „Nowymi Formami” do wypowiedzi krytycznych wobec istniejącego systemu władzy, wygłaszanych jednak z pozycji komunistycznych. Głos zabierali m.in. Waldemar Kuczyński, Maciej Czechowski, Jerzy R. Nowak, Adam Michnik i Antoni Zambrowski[375].

Zebranie to wzbudziło duże zaniepokojenie władz UW i PZPR. Już 31 III KU PZPR zajął się sprawą zebrania, krytycznie oceniając jego przebieg. Podkreślono bierną rolę ZSP w organizacji spotkania oraz nadanie mu szerokiego zasięgu i niepowiadomienie KU o jego charakterze i zakresie dyskusji. Jako zjawiska niepokojące oceniono m.in. żywiołowe oklaski po przemówieniu Kisielewskiego, „tendencyjne” wykorzystywanie przez „określonych” studentów dyskusji do przypomnienia i wytknięcia błędów z przeszłości Polski i „obozu socjalistycznego”, podejmowanie prób udowodnienia, że pojęcie patrioty stanowi jedynie narzędzie, celowo wprowadzane do walki politycznej w Polsce, uznawanie podziału na rządzących i rządzonych za podstawowy konflikt społeczny w Polsce, a także „akcenty anarchistyczne” w stosunku do państwa i tendencję do przekształcenia dyskusji w wiecowanie[376]. Zareagował także KW PZPR, którego przedstawiciele spotkali się z prorektorem Rybickim, przedstawicielami KU PZPR UW, Zarządu Stołecznego ZMS (nie zaś, co charakterystyczne, ZU ZMS UW) i Rady Okręgowej ZSP. Na spotkaniu tym podjęto decyzje o podporządkowaniu klubu, radiowęzła i studenckich ośrodków dyskusyjnych w domach akademickich Radzie Mieszkańców (a nie jak dotąd władzom uczelnianym ZMS i ZSP), przeprowadzeniu rozmów z zawieszonymi studentami biorącymi udział w dyskusji przez ich kuratorów, zaś wobec pracowników UW i członków partii (Zambrowskiego i Kuczyńskiego) zapowiedziano wyciągnięcie konsekwencji partyjnych i rozwiązanie z nimi umów o pracę począwszy od następnego roku akademickiego[377].

Mimo tych działań 18 V odbyło się w klubie Ubab kolejne spotkanie dyskusyjne pt. „Perspektywy studentów w 1966 r.”, w którym udział wzięli dziennikarz Maciej Wierzyński („Kultura”) i publicysta Stefan Bratkowski. Powodem spotkania był opublikowany w „Kulturze” przez obydwu gości artykuł List do dwudziestolatków. Po zagajeniu Bratkowskiego odbyła się dyskusja z udziałem Jerzego R. Nowaka, Zbigniewa Zdanowicza (Wydział Ekonomii Politycznej), Józefa Dajczgewanda i Macieja Czechowskiego, Ryszarda Kamińskiego (Wydział Ekonomii Politycznej), Waldemara Kuczyńskiego, Alfredy Zbrzeźnej i Henryka Szlajfera. Z krytycznymi wypowiedziami dyskutantów podjęli dyskusję: radca rektora UW ds. młodzieży mgr M. Kamiński, wiceprzewodniczący Okręgowego Zarządu Studenckiego ZMS Michał Drabich i prof. Kazimierz Wojciechowski (Wydział Pedagogiczny UW). W trakcie dyskusji padły postulaty radykalne, m.in. organizacji autentycznego ruchu studenckiego poza istniejącymi strukturami i stworzenia ruchu rewolucyjnego na wzór Października (Dajczgewand), zmiany „aktualnie ukształtowanych stosunków społecznych”, charakteryzujących się stosowaniem „wstrząsów, a nie działalności ograniczonej” (Kuczyński), przeciwstawiania się ograniczeniom działalności społeczno-politycznej (Nowak, Szlajfer)[378]. Efektem tego spotkania było zamknięcie Klubu i faktyczny rozpad grupy „Nowych Form”.

Ostatnim akcentem działalności grup radykalnie lewicowej młodzieży był pochód pierwszomajowy w 1966 r. Wystąpiła ona z propozycjami haseł o dwuznacznej wymowie, które zostały zakwestionowane przez KU ZMS UW i KU PZPR[379]. Jak relacjonował KW PZPR:

Zbiórka na dziedzińcu uniwersyteckim i przemarsz trasą pochodu przebiegały w swobodnej, świątecznej atmosferze, którą usiłowała zakłócić nieliczna kilkudziesięcioosobowa grupka studentów, w większości z socjologii. W czasie przemarszu z Uniwersytetu na plac Grzybowski kilku studentów zniszczyło hasła pierwszomajowe naklejone na plakietkach, niosąc plakietki pokryte brudnymi plamami. Na jednej z plakietek student socjologii Dajczgewand po zerwaniu naklejonego hasła pierwszomajowego napisał koślawymi literami „demokracja socjalistyczna”. Straż porządkowa złożona z aktywistów partyjnych odebrała w czasie postoju na placu Grzybowskim i ul. Królewskiej wszystkie plakietki pokryte brudnymi plamami[380].

Interwencja grupy partyjnych pracowników naukowych Wydziału Filozofii doprowadziła jedynie do bardziej estetycznego wypisania hasła Dajczgewanda i do zmiany treści hasła na „demokracja socjalistyczna z udziałem mas”. Po pochodzie grupa ok. 200 studentów przeszła pod ambasadę amerykańską, protestując przeciw interwencji w Wietnamie. Za uczestnictwo w tym pochodzie Dajczgewand został usunięty z ZMS[381].

Okres 1965–1966 to również szczyt walki władz PRL z Kościołem, zogniskowanej wokół konkurencyjnych obchodów Milenium Chrztu Polski i Tysiąclecia Państwa Polskiego. Szczególne oburzenie władz wzbudził w tym czasie list biskupów polskich do biskupów niemieckich, skierowany z okazji zakończenia Soboru Watykańskiego II. Do protestów przeciw temu listowi, będących elementem nagonki propagandowej na polski Episkopat, przyłączyły się także środowiska naukowe, w tym UW. Polityczny kontekst obchodów angażował również władze UW. Szczególną presją władz objęte zostały uroczystości aktu oddania młodzieży akademickiej pod opiekę Matce Boskiej 15 V 1966 r. na Jasnej Górze. W celu przeciwdziałania wyjazdowi studentów do Częstochowy władze podjęły liczne działania, m.in. organizując różnego rodzaju imprezy rozrywkowe. Minister szkolnictwa wyższego polecił także rektorom, aby 4–12 V bezpośrednio po zajęciach opiekunowie grup, wspierani przez aktyw młodzieżowy i samodzielnych pracowników naukowych, przeprowadzili pogadanki ze studentami na temat pielgrzymki. Mimo to, według SB, na uroczystości miało wyjechać z Warszawy 260 studentów – trudno jednak określić, ilu z nich studiowało na UW[382].

Obchody Milenium w Warszawie odbyły się w dniach 22–26 VI 1966 r. Brali w nich udział studenci, ale w świetle dotychczasowych badań trudno określić skalę ich zaangażowania. Wśród zatrzymanych przez MO uczestników spontanicznej manifestacji, jaka sformowała się 26 VI 1966 r. po uroczystościach w katedrze św. Jana, było 5 studentów, z których 4 zostało skazanych przez kolegia ds. wykroczeń[383]. W porównaniu z przedstawicielami innych grup społecznych nie była to liczba duża. Nie wiadomo także, którzy spośród nich studiowali na UW.

Zaniepokojenie władz w tym okresie wywoływała także aktywna działalność duszpasterstw akademickich, w tym organizowanie obozów letnich dla studentów. Były one prowadzone faktycznie nielegalnie, a ich uczestnicy udawali normalnych turystów, mieszkając w prywatnych kwaterach[384]. Z drugiej strony organa bezpieczeństwa niepokoiła działalność zwolenników komunizmu w wydaniu chińskim. 9 III 1966 r. do Domu Akademickiego UW przy ul. Kickiego została wezwana milicja w związku z wykryciem przez studencką komisję kontrolującą czystość, w pokojach zajmowanych przez studentów chińskich, znacznej ilości gazet „Peking Review” i „Peking Information” oraz wydawnictwa Wydziału Kulturalnego ambasady ChRL w Polsce. SB zarejestrowała także wizytę studentów III roku prawa w ambasadzie ChRL 16 IX 1966 r. „Studenci interesowali się ostatnimi wydarzeniami w Chinach, a zwłaszcza tzw. «rewolucję kulturalną», pytając m.in. o wiarygodność informacji o niszczeniu zabytków historycznych”. Ponieważ studenci potraktowali sprawę jako żart, nie nadano jej dalszego biegu, poza poinformowaniem władz UW i WNiO KC PZPR[385].

12. Pracownia studencka w Instytucie Biochemii UW

Na początku roku akademickiego 1966/1967 Wydział Nauki i Oświaty KW PZPR sformułował wytyczne polityki wobec UW, które miały zostać omówione w końcu października na spotkaniu kolegium rektorskiego UW z Sekretariatem KW PZPR. Zgodnie z założeniami przyjętymi dla szkolnictwa wyższego, plany UW dotyczące wielkości kształcenia zakładały niezwiększanie w latach 1966–1980 liczby przyjęć na I rok studiów dziennych i ustabilizowanie jej na poziomie 2300 studentów. WNiO KW PZPR uznał jednak za niesłuszne zmniejszenie naboru na matematykę, fizykę i chemię. Proponowano zwiększenie ilości studiów wieczorowych i zaocznych. Zauważano trudną sytuację lokalową UW (podobnie jak Politechniki Warszawskiej i SGGW) – znacznie gorszą niż przeciętna dla całego kraju (8 m^2 na studenta wobec norm – 13–15 m^2 i średniej 11 m^2). W związku z tym KW akceptował przedstawione przez UW plany rozpoczęcia w 1967 r. budowy nowych obiektów dla Wydziału Matematyki i Fizyki oraz Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi przy ul. Żwirki i Wigury oraz Studium Języków Obcych na Powiślu, proponując zarazem wstawienie do planu na lata 1968–1970 pomieszczeń dla Studium Wojskowego. Podkreślano, że plan przewiduje zbudowanie do końca pięciolatki 3 domów akademickich mieszczących łącznie 2040 studentów, czyli więcej niż dotychczasowy stan posiadania UW. Plan rozwoju UW zakładał także powołanie zamiejscowych studiów dziennych dla pierwszych 2 lat studiów w Olsztynie i Białymstoku, po których studenci mieli się przenosić do Warszawy. W kwestii badań naukowych proponowano zrezygnowanie z systemu zgłaszania tematów badawczych przez poszczególne katedry na rzecz systemu tematów zamawianych w UW przez instytucje państwowe. WNiO KW PZPR proponował także, ze względu na wagę kształcenia nauczycieli przez UW, rozwinięcie studiów wieczorowych dla nauczycieli. Z powodu braków lokalowych proponowano przekazanie UW budynku przy ul. Stawki, w którym mieściło się „wygasające” Studium Nauczycielskie. Podkreślano dalej słabą efektywność kształcenia na UW i duże różnice w tej mierze między poszczególnymi kierunkami[386].

13. Wydział Biologii UW: sala ćwiczeń im. Z. Raabego w Instytucie Zoologii

Obraz UW i kierunki jego rozwoju przedstawione przez KW wskazują na chęć poprawienia bardzo trudnej sytuacji lokalowej UW przez władze, bez przedsiębrania jednak dalej idących planów rozwoju Uniwersytetu w Warszawie, co wyraźnie wynikało również z przyczyn politycznych.

Początek roku akademickiego 1966/1967 na UW zdominowały wydarzenia związane z zebraniem ZMS Wydziału Historii, zorganizowanym przez Adama Michnika z okazji 10. rocznicy Października. Jak można sądzić, celem pomysłodawcy była demonstracja mająca poruszyć środowiska akademickie, a przez reakcję władz doprowadzić do spięcia politycznego. Prelegentem na zebraniu miał być Leszek Kołakowski, który, mimo że od dłuższego czasu kontestował politykę ekipy Gomułki, do tej pory stronił od bardziej zdecydowanych wystąpień. Michnik zaprosił także pisarza Wiktora Woroszylskiego, który jednak ostatecznie nie wziął udziału w zebraniu – zamiast niego wystąpił natomiast dr Krzysztof Pomian z Wydziału Filozoficznego. O tym, że miała to być demonstracja, a nie tylko okolicznościowe zebranie, świadczy przygotowanie zawczasu projektu rezolucji, którą mieli uchwalić uczestnicy zebrania. Projekt ten, napisany, według relacji Michnika, przez niego i Jana Józefa Lipskiego, został następnie złagodzony w wyniku rozmów z Pomianem i Janiną Zakrzewską[387]. Michnik uzyskał zgodę przewodniczącego Zarządu ZMS na Wydziale Historii Jana Szemińskiego na zorganizowanie zebrania w sali 17 Instytutu Historii UW. Temat zebrania brzmiał „Rozwój kultury polskiej w ostatnim dziesięcioleciu”, co maskowało jego faktyczną tematykę i umożliwiło uzyskanie zgody na jego odbycie ze strony OOP PZPR Wydziału Historycznego i Egzekutywy KU PZPR UW. KW PZPR stwierdził później:

Posiadane przez KW PZPR informacje o zamierzeniach znanych ze swych poprzednich antypartyjnych wystąpień grupy studentów, jak i dobór prelegentów wskazywały, że zebranie organizacji Wydz. Historycznego ZMS może zostać wykorzystane do szkodliwych politycznych wystąpień. [...]. W tej sytuacji biorąc pod uwagę wyrażoną już zgodę uczelnianych instancji jak też niezręczność odwołania zebrania na temat „Rozwój kultury polskiej w ostatnim X-leciu”, uznał za możliwe odstąpienie od żądania wydania zakazu odbywania zebrania, pod warunkiem, że KU i Kierownictwo uczelni zagwarantują w nim udział odpowiedniej grupy aktywu partyjnego, która będzie w stanie przeciwstawić się nieodpowiedzialnym i demagogicznym wystąpieniom. Komitet Uczelniany i Rektorat poinformowały, że na zebraniu obecny będzie dziekan Wydziału Historii UW i kilkudziesięciu aktywistów, z których część w bezpośrednich rozmowach została zobowiązana do zabrania głosu[388].

Interwencja KW PZPR spowodowała również, że w zebraniu udział wzięli przedstawiciele władz Wydziału Historycznego (dziekan prof. Stanisław Herbst) i OOP Wydziału Historycznego. Zebranie zagaił Kołakowski, który w obszernym wywodzie dokonał bardzo krytycznego podsumowania minionego dziesięciolecia, zwracając uwagę na wykorzystywanie prawa jako narzędzia represji, brak perspektyw, swobody dyskusji, stagnację, brak odpowiedzialności władzy przed społeczeństwem. Występujący następnie Pomian podkreślał m.in. konieczność autonomii organizacji młodzieżowych wobec partii oraz dopuszczenie do działalności w nich tylko ludzi młodych, także w kierownictwie. W dyskusji wzięło udział 14 osób, atmosfera była niemal od początku napięta. Andrzej Duracz zgłosił projekt rezolucji skierowanej do ministra sprawiedliwości w sprawie uwolnienia Modzelewskiego i Kuronia. Miał również stwierdzić, że „jeżeli zebranie nie podejmie takiej uchwały – nie spełni swego zadania”. Duracza poparli Adam Michnik, Jan Lityński i Michał Morawski. Jak relacjonowano w informacji KW PZPR, „Sala emocjonalnie reagowała na wystąpienia w dyskusji. Im bardziej demagogiczne i napastliwe były wystąpienia, tym dłużej je oklaskiwano. Nastrój na sali [...] był bardzo wiecowy. Sala przerywała wystąpienia, które nie zgadzały się z poprzednio głoszonymi tezami”. Z uczestniczących w zebraniu partyjnych pracowników naukowych polemikę z wystąpieniami dyskutantów podjęli dr Jerzy Holzer i dr Andrzej Garlicki[389].

Kiedy prowadzący zebranie Szemiński wystąpił przeciwko przygotowanej rezolucji, twierdząc, że jest to zebranie ZMS Wydziału Historii, padł wniosek o rozwiązanie zebrania ZMS, by w ten sposób umożliwić podjęcie rezolucji. Zapytani z sali Kołakowski i Pomian mieli stwierdzić, że „zgadzają się z treścią rezolucji, a sprawy organizacyjne pozostawiają organizatorom”. Interweniował dziekan Herbst, który podkreślił, że Wydział Historyczny jest gospodarzem spotkania. Wezwał studentów do niepodejmowania rezolucji i rozejścia się, co zaaprobował Krzysztof Pomian[390]. Spotkanie potoczyło się zatem nie w pełni po myśli jego inicjatorów – udało się je zorganizować i nadać mu odpowiedni wydźwięk polityczny, natomiast nieuchwalenie rezolucji, w dużej mierze wskutek postawy prelegentów, którzy nie zdecydowali się na wystąpienie przeciw władzom Wydziału, osłabiło wymowę polityczną zebrania.

Reakcja władz PZPR była jednak zdecydowana. Początkowo usiłowano nakłonić macierzystą organizację partyjną prelegentów do nałożenia na nich sankcji. Na zebraniu sprawozdawczo-wyborczym OOP Wydziału Filozofii nie udało się jednak postawić tej sprawy na porządku dziennym. Co więcej, konferencja wybrała jako swoich delegatów na konferencję uczelnianą m.in. Bronisława Baczkę, Zygmunta Baumana, Leszka Kołakowskiego, Krzysztofa Pomiana i Władysława Krajewskiego[391]. Na zebraniu OOP Wydziału Historycznego sprawozdawcy KW nie zauważyli większych kontrowersji – wszyscy dyskutanci krytycznie oceniali wystąpienie Kołakowskiego, jednocześnie jednak zaobserwowano „jednoznaczne stanowisko wszystkich zabierających głos, co do potrzeby prowadzenia tego typu dyskusji politycznych na podobnie «drażliwe» tematy”. Winą za zaistniałe napięcie miano obarczać uniwersytecką organizację partyjną z powodu tłumienia dyskusji politycznej i błędnej oceny sytuacji i nastrojów politycznych wśród młodzieży[392]. Konferencja w zasadzie odmówiła potępienia zebrania ZMS.

24 X Stanisław Kociołek, I sekretarz KW PZPR, w piśmie do Zenona Kliszki, Witolda Jarosińskiego i Andrzeja Werblana zaproponował skierowanie sprawy wystąpienia Kołakowskiego do Centralnej, a Pomiana do Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej. Proponował także szybką nowelizację ustawy o szkolnictwie wyższym w zakresie przepisów dyscyplinarnych i relegowanie z UW na podstawie nowych przepisów Adama Michnika, Anatola Lawiny, Seweryna Blumsztajna, Anatola Duracza, Marka Sawickiego, Józefa Dajczgewanda, Bolesława Świderskiego, Henryka Szlajfera, a także ukaranie Marka Hagmajera, Julii Brun, Natana Tennenbauma, Jana Lityńskiego, Emila Milewskiego, Michała Morawskiego, Jana Szemińskiego i Andrzeja Notkowskiego[393]. Władze partyjne przyjęły tylko część z tych propozycji. 27 X 1966 r. CKKP podjęła decyzję o wydaleniu z PZPR Leszka Kołakowskiego, a w niecały miesiąc później, 22 XI tak samo zdecydowano w stosunku do Krzysztofa Pomiana[394].

28 X 1966 r. odbyła się narada aktywu partyjnego UW, której celem było omówienie sprawy zebrania ZMS na Wydziale Historii 21 X. Zebranie otworzył I sekretarz KU Andrzej Slisz, który poinformował o przebiegu zebrania na Wydziale Historycznym, poddając krytyce OOP Wydziału Filozofii za wystąpienia Kołakowskiego i Pomiana i brak „polemicznych partyjnych wystąpień towarzyszy z Wydziału Historii”. Po obronnym wystąpieniu I sekretarza OOP WH dr. Juliusza Łukasiewicza, który tłumaczył bierność członków swojej organizacji zaskoczeniem zmianą tematu zebrania, głos zabrał rektor Turski, stwierdzając:

[Na uczelni] od pewnego czasu stale powtarza się pewna ilość nazwisk studentów, przejawiających szkodliwą politycznie działalność. [...]. Trzeba racjonalnie odpowiedzieć na zorganizowaną akcję, zmierzającą do zakłócenia życia uniwersytetu. Jednocześnie należy spytać tych studentów, dlaczego działają w określonym kierunku i czy rzeczywiście w uniwersytecie jest ich miejsce. Rektorat podejmie odpowiednie kroki i rozpocznie postępowanie wyjaśniające w sprawie tych studentów. Uczelnia posiada poważny dorobek – nie można pozwolić, żeby takie elementy, szczególnie w niektórych wydziałach zakłócały normalne warunki pracy naukowej[395].

Z kolei Andrzej Murzynowski, ostro krytykując Kołakowskiego i postawę członków partii obecnych na zebraniu, stwierdził, że sprawę tę powinien rozpatrzyć KU PZPR UW, a nie CKKP. Obecny na konferencji sekretarz KW PZPR Józef Kępa negatywnie ocenił postawy OOP wydziałów Filozofii i Historii. Poinformował jednocześnie „o przyjętej decyzji przeprowadzenia rozmów ze wszystkimi członkami partii na Wydziale Filozofii, Historii, Ekonomii Politycznej i Matematyce i Fizyce dla ustalenia właściwych przyczyn słabości postaw partyjnych szeregu towarzyszy i przyjścia z pomocą organizacji partyjnej”. Zaznaczył również konieczność „oczyszczenia uczelnianej organizacji ZMS z elementów niepożądanych”. Stanowisko władz partyjnych wyrażone przez Kępę zakwestionowali częściowo sekretarze OOP wydziałów Historii i Ekonomii Politycznej, Juliusz Łukasiewicz i Władysław Baka, twierdząc, że w związku z poprawą sytuacji na Wydziale Ekonomii Politycznej rozmowy z członkami OOP Wydziału nie są konieczne. Narada podjęła jednak „jednoznaczną ocenę polityczną zebrania na Wydz. Historii”. Dalszy ciąg sporu w kwestii działań, jakie władze partii zamierzały podjąć wobec organizacji PZPR UW, toczył się na posiedzeniu KU bezpośrednio po naradzie aktywu. Przeciwko podejmowaniu decyzji dotyczących UW „poza Uniwersytetem” wystąpił Leszek Kubicki, którego poparł Włodzimierz Brus. Następnie Kubicki zgłosił wniosek o przekazanie sprawy Pomiana OOP Wydziału Filozofii zamiast WKKP – wniosek ten poparli Morawski i Brus. Polemikę z tezą o braku konsultacji polityki dotyczącej UW podjęli prorektor Rybicki i Ślisz, powołując się na spotkania odbyte ostatnio w KW. Obawy co do konsekwencji relegacji z UW studentów za działalność polityczną wyrazili Łukasiewicz i Murzynowski. Ostatecznie KU podjął uchwałę o zwróceniu się do KW o przekazanie sprawy Pomiana jego macierzystej organizacji oraz o powołaniu komisji, która miała sformułować ocenę zebrania na Wydziale Historii[396].

Zgodnie z uchwałą, I sekretarz KU skierował 28 X 1966 r. odpowiedni wniosek do KW PZPR na ręce Kępy[397]. Tego samego dnia rektor UW zwrócił się do rzecznika dyscyplinarnego UW o przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie 14 studentów, w związku z ich niewłaściwym zachowaniem na zebraniu 21 X. Jednocześnie rektor zawiesił w prawach studenta 6 osób, które wcześniej już były karane przez Komisję Dyscyplinarną[398]. 2 XI WNiO KW PZPR wystąpił do WKKP z wnioskiem „o rozpatrzenie sprawy” Antoniego Mączaka i Jana Szemińskiego jako odpowiedzialnych za wyrażenie zgody na odbycie 21 X zebrania na Wydziale Historycznym[399].

Grupa skupiona wokół Michnika nie zaprzestała jednak działań na terenie UW, dążąc wyraźnie do zaostrzenia sytuacji politycznej na uczelni i zmuszenia grupy partyjnych „liberałów” do zajęcia bardziej zdecydowanego stanowiska. 3 XI odbyło się w Auditorium Maximum spotkanie z redaktorem naczelnym partyjnego tygodnika „Polityka”, Mieczysławem F. Rakowskim, na temat „Problemy międzynarodowego ruchu komunistycznego”. W dyskusji zabrali głos m.in. Michnik, Szlajfer i Peter Raina. 29 XI na Wydziale Chemii UW Ośrodek Dyskusyjny ZMS zorganizował spotkanie na temat „Perspektywiczny model socjalistycznego państwa polskiego”, z referatem dr. Tadeusza Kupisa ze Studium Dziennikarskiego UW. W zebraniu wzięło udział ok. 150 osób, z których kilkanaście zadawało pytania dotyczące m.in. stosowania tzw. Małego kodeksu karnego, a także sprawy Modzelewskiego, Kuronia i Kołakowskiego. 20 XII 1966 r. do podobnej dyskusji doszło na spotkaniu z doc. Janiną Zakrzewską na temat „Parlament w państwie socjalistycznym”[400].

Równolegle toczyła się dyskusja na forum instancji partyjnych co do dalszego postępowania w sprawie inicjatorów i uczestników zebrania na Wydziale Historycznym. 8 XI 1966 r. odbyło się posiedzenie KU PZPR UW, poświęcone zbliżającej się konferencji sprawozdawczo-wyborczej i ocenie zebrania z 21 XI. Doszło wówczas do ostrej dyskusji pomiędzy Brusem, Morawskim i Kubickim a członkami KU popierającymi linię władz partyjnych, m.in. Rybickim, Śliszem, Janem Z. Jakubowskim i Janiną Kulczycką-Saloni[401]. Posiedzenie to wykazało izolację członków KU przeciwstawiających się represjom wobec organizatorów i uczestników zebrania z 21 X i kontestujących politykę władz PZPR w tej sprawie.

Mimo to władze PZPR nie miały zaufania do postawy całości organizacji partyjnej UW. Wyrazem tego był udział w zebraniu uczelnianej organizacji partyjnej 15 XI 1966 r. wysokich rangą przedstawicieli kierownictwa partii: członka Biura Politycznego, przewodniczącego Komisji Ideologicznej KC Zenona Kliszki, I sekretarza KW PZPR Stanisława Kociołka, ministra oświaty i szkolnictwa wyższego Henryka Jabłońskiego i kierownika WNiO KC PZPR Andrzeja Werblana. Według relacji WNiO KW PZPR Kliszko „udzielił zebranym szerokiej informacji o aktualnych problemach międzynarodowego ruchu robotniczego, po czym omówił decyzję CKKP w sprawie wykluczenia z szeregów partii prof. Leszka Kołakowskiego, ustosunkował się do węzłowych problemów pracy ideowo-politycznej w Uniwersytecie [...]”[402].

Dyskusja, w której udział wzięło 17 osób, toczyła się wokół sprawy Kołakowskiego. Bronili go Bogusław Leśnodorski, Józef Niżnik (Wydział Filozofii), Janina Zakrzewska i Stefan Morawski. Poruszono także kwestię studentów, „zwolenników poglądów Modzelewskiego”. Ich obrony podjął się także Jerzy Holzer (Wydział Historyczny), z którymi polemizowali Tadeusz Kupis (Studium Dziennikarstwa), Zbigniew Mitzner, Murzynowski, Jan Weremowicz, Wacław Frydrychowicz, Władysław Baka i Bonawentura Chojnacki. Głos zabrał również Kociołek, który pozytywnie ocenił stanowisko zajęte przez KU w sprawie „ujemnych zjawisk politycznych” występujących na UW, podkreślając, że „zasadniczą przeszkodą usuwania tych zjawisk z życia uniwersytetu stanowią niewłaściwe postawy niektórych towarzyszy. Stąd na plan pierwszy wysuwa się problem jednostki [sic!] ideologicznej i politycznej członków partii”. Spotkanie zamknął Kliszko, podnosząc potrzebę szerokiej dyskusji partyjnej, która pozwoliłaby na ustalenie istniejących różnic w poglądach członków organizacji uczelnianej „i [miałaby] pozwolić samookreślić się towarzyszom”. Podsumowując wyniki zebrania KW PZPR stwierdzał:

W organizacji partyjnej UW co prawda powolnie, lecz systematycznie dokonywuje się korzystna polaryzacja postaw politycznych. Wykluczenie z szeregów PZPR L. Kołakowskiego w pozytywny sposób wpłynęło na ujawnienie się istniejących wśród pewnej części organizacji uniwersyteckiej poważnych różnic politycznych, oraz, co jest bardzo ważne, na stopniowy, lecz także konsekwentny spadek wpływu tow. tow. Brusa, Mączaka, Kubickiego na przebieg obrad KU PZPR i podejmowane przez KU decyzje[403].

Efektem tego procesu było kolejne posiedzenie KU 18 XI 1966 r., kiedy to mimo oporu Brusa, Kubickiego, Mączaka, Morawskiego uchwalono rezolucję potępiającą wystąpienia Kołakowskiego i Pomiana na zebraniu 21 X 1966 r. Na zakończenie zebrania kierownik WNiO KW PZPR Władysław Kata zaproponował w imieniu KW przełożenie konferencji sprawozdawczo-wyborczej PZPR na UW do czasu zakończenia rozmów przeprowadzanych z członkami partii na 4 wydziałach UW. KU odrzucił jednak ten wniosek, uchwalając zwrócenie się do KW z prośbą, by konferencja sprawozdawczo-wyborcza mogła odbyć się jeszcze w listopadzie[404].

Odbyła się ona ostatecznie 11 XII 1966 r. Po przedstawieniu sprawozdania Egzekutywy KU przez Slisza nastąpiła burzliwa dyskusja z udziałem 30 mówców, której głównym przedmiotem była sprawa usunięcia z partii Kołakowskiego i Pomiana. W ich obronie obok Brusa wystąpili m.in.: Baczko, Janina Walukowa, Holzer, Władysław Krajewski, Nina Assorodobraj, Leszek Lernell (Wydział Prawa) i Aleksander Smolar. Linii władz bronili Marian Dobrosielski, Ryszard Kudliński, a „szczególnie ostro i pryncypialnie krytykowali postawy niektórych członków partii aktywiści Zarządu Uczelnianego ZMS tow. [Ryszard] Marcinkowski, Frydrychowicz i [Andrzej?] Łukasiewicz”. Głos zabrali także Stanisław Kociołek, Adam Schaff i Andrzej Werblan. Ostatecznie jednak nie uchwalono przygotowanej rezolucji, podjęto jedynie uchwałę przyjmującą sprawozdanie KU i zobowiązującą nowy KU do opracowania programu na podstawie referatu i dyskusji. I sekretarzem KU został zaangażowany w forsowanie linii kierownictwa PZPR pracownik Wydziału Ekonomii Politycznej, doc. Andrzej Jezierski, w skład Egzekutywy KU weszli Kazimierz Gościniak (Instytut Nauk Politycznych), Jarema Maciszewski (Instytut Historyczny), Andrzej Garlicki (Instytut Historyczny), Zbigniew Chrupek (Wydział Ekonomii Politycznej), Henryk Teleżyński (Wydział Biologii), Władysław [?] Misiak (Wydział Prawa) i płk. Franciszek [?] Kusztelak (Studium Wojskowe). Do KU nie zostali wybrani Jerzy Holzer i Aleksandra Jasińska – spośród grona popierającego Kołakowskiego oraz Bonawentura Chojnacki ze strony przeciwnej. Podsumowując wyniki wyborów, WNiO KC PZPR stwierdził, zgodnie ze stanem faktycznym, że nowy KU „daje gwarancję kontynuacji linii politycznej ustępującej kadencji uczelnianej”[405].

Głos w sprawie Kołakowskiego zabrał także Senat UW. Występując na jego posiedzeniu 7 XII 1966 r., rektor Turski oświadczył:

W Jego przekonaniu oraz przekonaniu najbliższych Jego współpracowników Prof. Kołakowski nie przemyślał skutków swego wystąpienia i postąpił w sposób nieodpowiedzialny. Senat Uniwersytetu Warszawskiego ma prawo oczekiwać od wszystkich pracowników naukowo-dydaktycznych postępowania zgodnego z obowiązkami wychowawców młodzieży studenckiej. Wywołana wspomnianym zebraniem atmosfera nie sprzyjała prowadzeniu normalnej pracy wychowawczej i dlatego wymaga ustosunkowania się Senatu i zwrócenia uwagi na nieodpowiedzialne wystąpienia Prof. Kołakowskiego.

Następnie jednak rektor stwierdził, że „wraz z przyjęciem przez Senat przedstawionego stanowiska, sprawę tę uznać należy za zakończoną w obrębie Uniwersytetu i wyrazić przekonanie, że Prof. Kołakowski będzie w sposób twórczy [prowadził] swą działalność naukową i dydaktyczną na Wydziale Filozoficznym UW”. Stanowisko władz rektorskich – jednogłośnie poparte przez Senat – świadczyło wyraźnie o chęci zamknięcia „sprawy Kołakowskiego” na UW i niedopuszczenia do ewentualnego usunięcia go z Uniwersytetu. Obecny na posiedzeniu Senatu Kołakowski podziękował rektorowi za jego stanowisko, stwierdzając, „iż rozumie i podziela jego intencje dotyczące dbałości o dobro Uniwersytetu”[406].

Nowe kierownictwo PZPR na UW stanęło szybko w obliczu konieczności uspokojenia środowisk pracowniczych i studenckich Uniwersytetu, które negatywnie zareagowały na wprowadzone 15 XI zmiany w przepisach dyscyplinarnych dla studentów wyższych uczelni[407]. Już 22 XII Jezierski informował sekretarza KW PZPR Kępę, że na posiedzeniu Egzekutywy KU, które odbyło się 2 dni wcześniej, jej członkowie sygnalizowali „niepokojące głosy – pracownicze i studenckie” na temat zmian w prawie dyscyplinarnym. Podkreślił także, że „głosy krytyczne na temat tego rozporządzenia występują niemal we wszystkich środowiskach, także politycznie niezaangażowanych (bezpartyjna profesura wydziałów eksperymentalnych, niezorganizowani członkowie i działacze ZSP)”. Jezierski tłumaczył te nastroje „fałszywym” przekonaniem, że rozporządzenie to zostało wprowadzone w wyniku doświadczeń działalności Komisji Dyscyplinarnej w sprawie Michnika i jego kolegów oraz w związku ze sprawą zebrania na Wydziale Historii[408]. Jego słowa potwierdza uchwała Uczelnianego Komitetu Stronnictwa Demokratycznego, podjęta 21 III 1967 r., w której zdecydowanie skrytykowano nowe przepisy dyscyplinarne. Niepokój członków stronnictwa wzbudziło zwłaszcza utajnienie postępowania i rozprawy, usunięcie funkcji obrońcy i swoboda rektora w zawieszaniu w prawach studenta. W zakończeniu uchwały stwierdzono, że wprowadzone przepisy „stoją w zasadniczej sprzeczności z socjalistycznym porządkiem prawnym, godząc w podstawowe prawa i swobody obywatelskie”[409]. Nie uszło to uwagi Służby Bezpieczeństwa, która uważnie śledziła rozwój wydarzeń na uczelni[410].

W grudniu 1966 r. odbywały się na UW rozmowy przeprowadzane przez komisję KW PZPR z członkami OOP 4 negatywnie ocenionych wydziałów: Filozofii, Historycznego, Ekonomii Politycznej oraz Matematyki i Fizyki. Ich tematem była m.in. kwestia usunięcia z partii Kołakowskiego, w mniejszym stopniu także Pomiana, oraz sprawa Modzelewskiego i Kuronia, która, jak zwrócił uwagę KW PZPR, mimo upływu czasu była oceniana w sposób zróżnicowany, tj. niezgodny z uchwałami KU w tej sprawie. KW podzielił postawy rozmówców komisji na 3 grupy.

Jak uważano, pierwsza z nich zajmowała postawę zdecydowanie opozycyjną w stosunku do polityki partii i państwa („jej reprezentanci stoją na gruncie innego modelu partii, negując zasady centralizmu demokratycznego [...] proponują inny model systemu demokracji socjalistycznej roli spełnionej w tym systemie przez partię”). Liczebność tej grupy miała być niewielka, ale miała ona sprawować polityczne kierownictwo w OOP wydziałów Filozofii, Historii i do niedawna także Ekonomii Politycznej. Podkreślano także jej stosunkowo wysoką pozycję naukową i szerokie kontakty personalne. Druga grupą miały być, według KW, „osoby stojące zdecydowanie na gruncie linii politycznej partii, broniące uchwał instancji partyjnych”. Stwierdzano przy tym z żalem, że „nie posiadają oni jednak często odpowiedniego autorytetu naukowego, nie są profesorami i docentami, są więc bezsilni wobec przywilejów, jakie stwarza system organizacyjny uczelni dla tzw. samodzielnych pracowników naukowych”. Liczebność tej grupy też oceniono jako niewielką. Trzecią wreszcie grupą miały być osoby, które „będąc uczciwymi członkami partii, w istniejącej sytuacji podlegają różnym naciskom, [...] raz są bliżsi tej pierwszej, a raz drugiej grupie”[411].

Jako szczególnie trudną oceniono sytuację na Wydziale Matematyki i Fizyki, gdzie mieli dominować partyjni pracownicy naukowi zajmujący postawę opozycyjną wobec polityki władz PZPR – „w tych warunkach organizacja nie przejawia prawie żadnej działalności i praktycznie nie istnieje”. Z obszernej analizy postaw członków PZPR wyciągnięto wnioski o konieczności intensyfikacji pracy ideologicznej OOP przez dyskutowanie węzłowych tematów ideowo-politycznych, przedyskutowanie przez OOP problemów pracy dydaktycznej na wydziałach ze studentami i opracowanie konkretnego programu działania w tej mierze, a także przydzielanie konkretnych zadań wszystkim członkom PZPR; należało też przywrócić „poszanowanie dla norm statutowych, organizacyjnych i ideologicznych”. Postulaty te w większości miały charakter życzeniowy, natomiast ich zasadniczy cel, jakim było formalne dyscyplinowanie szeregów partyjnych, był realizowany – z różnymi efektami – w latach następnych. Bardziej konkretny charakter miał punkt 5, w którym zalecano OOP zwrócenie uwagi na postawy polityczne Niny Assorodobraj, Borowskiego[412], Hanny Buczyńskiej, Leszka Kozyry, Władysława Krajewskiego, Janiny Majlerowej, Grażyny Pomian z Wydziału Filozofii, Włodzimierza Brusa, Aleksandra Smolara, Elżbiety Kaczyńskiej, Janiny Walukowej (Wydział Ekonomii Politycznej) oraz Jerzego Holzera, Jerzego W. Borejszy, Antoniego Mączaka i Rafała Gerbera z Wydziału Historycznego. Dalej postulowano rozważenie możliwości przesuwania niektórych pracowników naukowych do mniejszych ośrodków lub instytucji naukowych, a zamiast nich zatrudnienie na UW pracowników z innych uczelni. Proponowano także organizowanie przez instancje partyjne narad partyjnych pracowników naukowych z poszczególnych dziedzin dla oceny aktualnej sytuacji politycznej oraz taką zmianę ustawy o szkolnictwie wyższym, by ustawa umożliwiła zmianę struktury uczelni, gdyż dotychczasowa „nie sprzyja właściwej organizacji badań naukowych i procesu dydaktycznego, utrzymuje nieuzasadnione przywileje i wyłącza spod wszelkiej odpowiedzialności za wyniki pracy niektóre kategorie pracowników nauki”[413].

Efekty pracy komisji zostały z pewnymi zastrzeżeniami zaakceptowane przez OOP 3 zainteresowanych wydziałów. OOP Wydziału Filozofii podkreśliła w uchwale, że właściwym terenem dyskusji i krytyki politycznej dla członków partii jest ich macierzysta organizacja, a broniąc zasady swobody krytyki we wszystkich sprawach, należy dbać o to, by krytyka ta nie godziła w realizację podjętych już uchwał partyjnych[414]. Z kolei OOP Wydziału Historycznego, deklarując troskę o stały wzrost oddziaływania na postawy ideowe pracowników, stwierdzała, że OOP powinna inicjować i kontynuować dyskusje ideologiczne na warunkach swobody wypowiedzi[415]. Najwięcej wątpliwości miała OOP Wydziału Ekonomii Politycznej, która przyjęła główne tezy komisji, zakwestionowała jednak jej oceny w stosunku do Elżbiety Kaczyńskiej i Jana Halperna[416].

W lutym 1967 r., rozpoczęła się sprawa dyscyplinarna Adama Michnika. Został on oskarżony o niewłaściwe zachowanie na zebraniu 21 X, obraźliwe zachowanie wobec red. Rakowskiego 30 XI 1966 r., złożenie obraźliwego w formie pisma w sprawie postępowania dyscyplinarnego, a także aroganckie zachowanie wobec pracownika naukowego UW, mgr. Bonawentury Chojnackiego. W związku z tym rzecznik dyscyplinarny dr Alfred Kaftal wnioskował o relegację Michnika z UW. W styczniu 1967 r. związane z nim środowisko studenckie zaczęło zbieranie podpisów w jego obronie. Pod pismem stwierdzającym, że Michnik na zebraniu 21 X zachowywał się w sposób nienaganny, podpisało się 137 uczestników tego zebrania. Drugą petycję z protestem przeciw represjom za udział w dyskusji podpisało 1037 osób. Z kolei list pracowników naukowych w tej sprawie podpisało 128 osób, w tym ponad 70 z Wydziału Matematyki i Fizyki[417]. W trakcie zbierania podpisów wśród pomocniczych pracowników nauki na UW, SB zatrzymała Jana Józefa Lipskiego, któremu zabrano petycję wraz z 24 podpisami[418].

Analizując listy w obronie Michnika, WNiO KW PZPR zwrócił uwagę, że pod petycją studencką widniały nazwiska:

Szyr Joanny córki v-premiera, Chabera Józefa syna z-cy kierownika Wydziału KC, Grudzińskiej Ireny córki v-min. Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, Zarzyckiej Ewy córki przew. St. RN, Sztachelskiego Jerzego Pawła syna min. Zdrowia i Opieki Społecznej [...] Alstera K. syna v-min. Gospodarki Komunalnej [...] Kochanowicza Jacka syna v-przew. Komitetu Pracy i Płacy, Ryszarda Kole syna v-min. Finansów, Janiny Radkiewicz córki dyrektora Urzędu Rezerw Państwowych[419].

W związku z tą sytuacją KU PZPR 27 II przyjął uchwałę potępiającą działalność grupy młodzieży dążącej do podtrzymywania stanu napięcia i wywoływania „niezdrowej” sensacji oraz przedstawiania w fałszywym świetle sytuacji na Uniwersytecie[420]. Jednocześnie ukarano naganą tych członków PZPR, którzy złożyli podpisy[421]. Podobne kroki w odniesieniu do członków ZMS na UW (których liczbę oceniono na 66 osób) podjął Zarząd Uczelniany ZMS, w porozumieniu z RU ZSP:

Na Wydziałach w dniu 28 stycznia br. rozpoczęły się dyżury członków Zarządów Wydziałowych ZMS, których celem było bezpośrednie przeciwdziałanie zbieraniu podpisów i wyjaśnianie charakteru prowadzanej akcji. W tym samym dniu odbyły się spotkania członków KU PZPR, ZU ZMS, RU ZSP z aktywem mieszkańców DS-u przy ul. Zamenhofa 10a i Rady Osiedla przy ul. Kickiego 9/12. W dniu 30 stycznia odbyła się narada przewodniczących Zarządów Wydziałowych ZMS i Rad Wydziałowych ZSP, na której przedstawiono charakter akcji, jej nielegalność i szkodliwość polityczną. Na wszystkich uczestników narady nałożono obowiązek wyjaśniania wśród studentów charakteru akcji i celu zbierania podpisów.

ZU ZMS przeprowadził także rozmowy z członkami ZMS, którzy podpisali list, skłaniając część z nich do wycofania podpisów. Wobec tych, którzy podtrzymali swoje stanowisko, zdecydowano o zastosowaniu sankcji organizacyjnych[422].

27 II 1967 r. ZU ZMS UW ocenił sytuację na uczelni w związku ze zbieraniem podpisów i podjął decyzję o odwołaniu z funkcji w organizacji wszystkich osób, które zbierały podpisy bądź podpisały list, a także o przeprowadzeniu postępowania dyscyplinarnego w stosunku do tych, którzy świadomie popierali akcję. Z ZMS wykluczono 17 osób, w tym Irenę Grudzińską (Wydział Filozofii), Sławomira Kretkowskiego (Wydział Historyczny), Jana Lityńskiego (Wydział Matematyki i Fizyki), Andrzeja Notkowskiego (Wydział Historyczny), Włodzimierza Rabinowicza (Wydział Filozofii), Eugeniusza Smolara (Wydział Ekonomii Politycznej), Henryka Szlajfera (Wydział Ekonomii Politycznej), Bronisława Świderskiego (Wydział Filozofii), Irenę Żyto (Wydział Ekonomii Politycznej)[423].

Dziesięciu studentów wyrzuconych z ZMS 10 IV 1967 r. złożyło w Zarządzie Uczelnianym i zarządach wydziałowych ZMS list z protestem przeciw tej decyzji, domagając się szerokiej dyskusji politycznej i rewizji stanowiska ZU ZMS UW oraz stworzenia platformy, w której byłoby miejsce dla „różnorodnych poglądów stojących na gruncie socjalizmu”. Informacja o liście została przekazana do KW PZPR, ZG ZMS, a następnie także KC PZPR. Po naradzie w ZG ZMS 20 IV 1967 r. podjęto decyzje o niezmienianiu rozstrzygnięć w sprawie wyrzuconych studentów, przejęciu rozpowszechnianych egzemplarzy listu, opracowaniu przez ZU ZMS tez do dyskusji z poglądami sformułowanymi przez autorów listu, w celu wykorzystania ich w dyskusji z członkami ZMS oraz odbycie rozmów przez instancje partyjne z rodzicami studentów, sygnatariuszy listu[424].

W trakcie postępowania w sprawie Michnika Komisja Dyscyplinarna na prośbę adwokata oskarżonego, Anieli Steinsbergowej, zgodziła się na powołanie obrońcy, którym został prof. Marian Falski. Powołani przez rzecznika dyscyplinarnego świadkowie, w tym dziekan Wydziału Historycznego UW prof. Herbst, prodziekan doc. Henryk Samsonowicz, dr Andrzej Garlicki, dr Jerzy Holzer, doc. Stanisław Piekarczyk (sekretarz OOP PZPR Wydziału Historii), a także redaktor Rakowski bronili zachowania Michnika. Obciążające go zeznania złożył prorektor Rybicki (nieobecny w czasie wydarzeń będących przedmiotem rozprawy) oraz dwóch studentów i częściowo także dr Wanda Łukaszewicz (Wydział Ekonomii Politycznej) i dr Jarema Maciszewski (Wydział Historyczny)[425].

W efekcie przeprowadzonego postępowania Komisja Dyscyplinarna 22 III uznała winę Michnika: złożenie niewłaściwego pisma prodziekanowi Samsonowiczowi, niewłaściwe zachowanie wobec Chojnackiego i przekroczenie granic dopuszczalnej polemiki na spotkaniu z Rakowskim. Skazano go za to na rok zawieszenia w prawach studenta z zaliczeniem okresu od 22 X 1966 r. Wyrok ten, co zrozumiałe, wzbudził niezadowolenie władz – MOiSzW interweniowało u rektora w sprawie naruszenia prawa przez Komisję Dyscyplinarną (przez dopuszczenie obrońcy), wymuszono także dokonanie zmian w jej składzie, a jej przewodniczącemu, doc. Adolfowi Dąbowi, wstrzymano awans na stanowisko profesora nadzwyczajnego. Odwołanie od orzeczenia Komisji Dyscyplinarnej złożyli rektor i rzecznik dyscyplinarny UW, jak również obrońca Michnika, prof. Falski. Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna wydała jednak 20 VI orzeczenie, podtrzymując wcześniejszy wyrok[426].

Starając się wpłynąć na postawy studentów występujących w obronie Michnika, KW PZPR odwołał się do rodziców części z nich, będących członkami PZPR, każąc im tłumaczyć się z postępowania dzieci: „W czasie rozmów poinformowano rodziców o politycznym wydźwięku akcji protestacyjnej do rektora UW na tle sytuacji politycznej w uczelni i zwrócono uwagę na konieczność otoczenia swych dzieci ściślejszą opieką wychowawczą”. Według relacji WNiO KW przeprowadzono 30 rozmów, a większość rodziców odniosła się „ze zrozumieniem do tej inicjatywy”. Sprawę jednego rodzica skierowano do WKKP, a kwestie kilkorga postanowiono wyjaśnić w trakcie akcji wymiany legitymacji partyjnych[427].

Oceniając cele, jakie stawiała sobie grupa studentów skupiona wokół Michnika, SB stwierdzała:

[Jej celem jest podejmowanie działań] zmierzających do pogłębienia istniejącego według nich otwartego konfliktu między partią a środowiskiem twórczym. Uznając aktualną sytuację na UW za sprzyjającą do kontynuowania antypartyjnej działalności, wypowiadali się za przygotowaniem kolejnej akcji zbierania podpisów pod protestem przeciwko usuwaniu z ZMS studentów, którzy podpisali poprzednie petycje. [...]. Według ich przypuszczeń protest zostanie podpisany przez 60–80% członków uczelnianego ZMS. Zakładają, że taka ilość podpisów spowoduje rozwiązanie organizacji ZMS Uniwersytetu Warszawskiego, a to byłoby ich największym sukcesem politycznym[428].

Sprawa Michnika była porażką władz, gdyż dowodziła, że nie są one w stanie zmusić środowiska uniwersyteckiego, w tym także członków PZPR i ZMS na UW, do działań całkowicie zgodnych z ich oczekiwaniami. Naciąganie faktów do celów politycznych, zmiany prawa dokonywane w tym samym celu, a także silna presja polityczna, połączona z zastraszeniem osób niepokornych, wywoływały silny opór, także wśród bezpartyjnych i niezaangażowanych politycznie pracowników i studentów UW. Zarazem jednak działalność grupy Michnika skupiła uwagę władz na Uniwersytecie i spowodowała użycie przez nie presji politycznej dla uzyskania pełni kontroli politycznej nad tamtejszymi instancjami partyjnymi. Doszło do stopniowego, choć nie całkowitego spacyfikowania grupy liberalnych działaczy PZPR, eliminacji ich z instancji partyjnych na UW, wzmocnienia dyspozycyjności władz uczelni wobec partii na skutek odpowiednich zmian personalnych i zastraszenia wielu jej pracowników. Dało również asumpt do przygotowania projektów zmian w organizacji UW, które miały służyć zwiększeniu kontroli politycznej i możliwości dokonywania zmian personalnych i kształtowania polityki władz wobec studentów i kadry naukowo-dydaktycznej.

Interesujące jest, że napięta sytuacja w organizacji uczelnianej UW uczuliła władze partyjne także na działalność partii sojuszniczych. WNiO KC PZPR zareagował bardzo nerwowo na informację SB na temat otwartego zebrania Stronnictwa Demokratycznego na Wydziale Ekonomii Politycznej UW. Prelekcję „Rola SD jako partii politycznej w PRL” wygłosił na nim dr Wiesław Balcerak. Według SB nie wyraził on w swoim wystąpieniu aprobaty dla kierowniczej roli partii, a dyskutanci krytykowali rolę odgrywaną przez SD i monopolistyczną politykę PZPR[429]. Z kolei Uczelniany Komitet SD próbował zwołać zebranie Stronnictwa poświęcone rozporządzeniu z 8 XI 1966 r., „w sprawie odpowiedzialności dyscyplinarnej studentów szkół wyższych”, na co nie zgodził się Stołeczny Komitet SD, przekazując jednak wspomnianą wcześniej uchwałę Plenum UK SD w tej sprawie do CK SD[430]. W związku z powyższym WNiO KC sformułował 5 IV wniosek do Komisji Ideologicznej o zlikwidowanie uczelnianych organizacji SD i organizowanie jej członków w ramach kół przy wojewódzkich lub miejskich organizacjach Stronnictwa[431].

Na sytuację na UW i politykę władz wobec uczelni już od początku roku akademickiego 1967/1968 wpłynęła niezwykle mocno sytuacja międzynarodowa i związane z nią działania władz radzieckich i polskich w polityce wewnętrznej. Po ataku 5 VI 1967 r. wojsk izraelskich na państwa arabskie (będącym odpowiedzią na zablokowanie zatoki Akaba) i błyskawicznej klęsce popieranej przez ZSRR koalicji arabskiej w tzw. wojnie sześciodniowej Związek Radziecki, a w ślad za nim państwa Układu Warszawskiego (poza Rumunią) zerwały stosunki z Izraelem. Polska uczyniła to 12 VI. W optyce władz PRL świat stał na krawędzi wojny. Tym większe zaniepokojenie kierownictwa PZPR wywoływały skwapliwie dostarczane przez SB, często przejaskrawione informacje o radości, jaką zwycięstwo Izraela miało wzbudzić wśród polskich Żydów, także zajmujących istotne stanowiska w aparacie państwowym, partyjnym i propagandowym. Stało się to m.in. powodem, dla którego I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka podczas wystąpienia na Kongresie Związków Zawodowych 19 VI 1967 r., odnosząc się do ostatnich wydarzeń, użył określenia „piąta kolumna” w stosunku do części mniejszości żydowskiej w PRL[432].

Słowa Gomułki, mimo że nieopublikowane w prasie, odbiły się szerokim echem, otwierając SB i frakcji partyzanckiej możliwość rozpętania kampanii przeciw obywatelom polskim narodowości żydowskiej lub pochodzenia żydowskiego. Dotknęło to również UW, zatrudniano na nim bowiem w stosunkowo znacznej liczbie pracowników, dla których polityka władz w stosunku do Izraela i konieczność udowadniania swojej lojalności wobec państwa i partii były trudne do przyjęcia. Jednocześnie część środowisk partyjnych i pracowników administracji wykorzystała tę sprawę do ukazania swojej lojalności wobec państwa i uzyskania perspektyw awansu.

Jeszcze przed wystąpieniem Gomułki Komitet Warszawski PZPR podjął działania w celu zorganizowania akcji propagandowej wyjaśniającej „kierunki imperialistycznej propagandy oraz zadania organizacji partyjnych”. Po naradach w komitetach dzielnicowych podobnie narady odbyły się w poszczególnych POP, w tym także na UW[433].

20 VI 1967 r. student III roku Filozofii UW Leszek Kozyra, związany z grupą Bernarda Tejkowskiego, wysłał telegram adresowany do Gomułki, w którym stwierdził, że „studenci popierają wczorajsze przemówienie Pana. Wyrugowanie elementów antypolskich niezbędnym warunkiem dalszego rozwoju narodu polskiego. Niech żyje naród polski, suwerenność, demokracja, sojusz polsko-radz.” Podpisało go 32 studentów UW, przeważnie zamieszkałych w DS przy ul. Kickiego[434].

Z kolei 9 VI na spotkaniu z Mieczysławem F. Rakowskim w prowadzonym przez Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce młodzieżowym klubie Babel zabrało głos wielu uczestników, w tym m.in. studenci UW, krytycznie oceniając politykę władz PRL wobec tego konfliktu[435].

Przejawem dyscyplinowania studentów i pracowników UW było m.in. wyrzucenie z ZMS Wydziału Filozoficznego UW studenta Mieczysława Hoffmana, który miał w drugim dniu „agresji izraelskiej” odwiedzić ambasadę Izraela[436]. Z PZPR wyrzucona została – za sprzeciw wobec przemówienia Gomułki 19 VI 1967 r. – żona prof. Włodzimierza Brusa, Helena Wolińska-Brus, pracownik WSNS przy KC PZPR. W związku z tym z PZPR wystąpił także jej mąż[437].

Jesienią 1967 r. wznowiła działalność grupa studentów skupiona wokół Michnika, choć działalność prowadziła głównie na zebraniach prywatnych, nie wychodząc szerzej na forum publiczne. Środowisko ich zyskało oparcie w osobach Karola Modzelewskiego i Jacka Kuronia, którzy po zwolnieniu z więzienia zdecydowali się na kontynuowanie aktywności politycznej[438].

W sytuacji trwającego napięcia politycznego w środowiskach twórczych i naukowych oraz pogarszającej się sytuacji gospodarczej władze PZPR podjęły w końcu 1967 r. decyzję o ograniczeniu ilości przedstawień, a następnie o zdjęciu ze sceny w Teatrze Wielkim przedstawienia Dziadów Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka. Wywołało to oburzenie wśród polskiej inteligencji, a grupie skupionej wokół Michnika dało pretekst do zorganizowania demonstracji politycznej. Na ostatnim przedstawieniu 30 I 1968 r. kilkudziesięciu studentów związanych z grupą Michnika urządziło demonstrację, oklaskując mające wymowę polityczną fragmenty spektaklu. Po jego zakończeniu zorganizowano pochód pod pomnik Mickiewicza; pochód ten został rozproszony przez MO. W efekcie działań milicji zostało zatrzymanych 35 osób, głównie studentów UW i Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Następnego dnia Michnik i Henryk Szlajfer przekazali informacje o wydarzeniach korespondentowi francuskiego dziennika „Le Monde”. Od i II 1968 r. na UW rozpoczęto zbieranie podpisów pod petycją do sejmu z protestem przeciwko zdjęciu Dziadów, prowadzono także akcję zbierania pieniędzy na pokrycie kosztów grzywien dla skazanych przez kolegia ds. wykroczeń uczestników demonstracji z 30 I. Wszystko to wywołało duże napięcie polityczne na Uniwersytecie, związane także z coraz wyraźniejszą inwigilacją prowadzoną przez SB na uczelni. 1 II delegacja studentów związanych z kręgiem Michnika udała się do prorektora UW Ludwika Bazylowa, wyrażając zdziwienie brakiem stanowiska władz UW w sprawie zdjęcia Dziadów. Prorektor miał stwierdzić, że sprawa Dziadów nie dotyczy UW. W kontekście zbierania podpisów w obronie spektaklu rektor miał wyrazić opinię, że Uniwersytet potrzebuje spokoju[439].

Władze uczelni stanęły także przed koniecznością przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego wobec studentów UW zatrzymanych 30 I (po ukaraniu ich przez kolegia ds. wykroczeń), a także Michnika i Szlajfera, wobec których toczyło się postępowanie prokuratorskie. Jednocześnie podjęto przeciwdziałania wobec akcji zbierania podpisów. Jak relacjonował KW PZPR:

Zarząd Wydziałowy ZMS Filozofii podjął w dniu 1 lutego uchwałę potępiającą akcję zbierania podpisów. Organizacja ZMS zamierza w najbliższym czasie podjąć środki dyscyplinarne w stosunku do tych spośród zbierających podpisy, którzy jeszcze są członkami ZMS. [...]. Rektor przeprowadził rozmowę z dziekanami Wydz. Filozofii i Ekonomii Politycznej i zobowiązał ich do przeprowadzenia rozmów ostrzegających z organizatorami zbierania podpisów. Komitet Uczelniany PZPR poinformował o sytuacji sekretarzy OOP i zobowiązał oddziałowe organizacje partyjne zainteresowanych Wydziałów do przeciwdziałania zbieraniu podpisów[440].

Akcja przeciwdziałania protestom podejmowanym na terenie UW wobec zdjęcia Dziadów natrafiła na opory w środowisku akademickim, zarówno partyjnym, jak i (zwłaszcza) wśród bezpartyjnych. Już na początku lutego WNiO KC PZPR, przekazując informacje na temat blokowania zbierania podpisów pod protestem, zaznaczył, że aktyw partyjny „jednoznacznie zajął stanowisko potępiające inicjatorów akcji protestacyjnej i samą akcję. Natomiast w kwestii wycofania z repertuaru ostatniej inscenizacji Dziadów wyrażano szereg wątpliwości”[441]. 20 II 1968 r. oficjalnie wystąpiła w tej sprawie do KU PZPR UW Egzekutywa OOP Wydziału Prawa. Pisała ona m.in.:

Pragniemy poinformować Komitet Uczelniany, że w ostatnim czasie wywołała poruszenie w środowiskach studenckim i naukowym naszego Wydziału sprawa zdjęcia ze sceny Teatru Narodowego inscenizacji Dziadów. Problem ten był przedmiotem licznych zapytań kierowanych pod naszym adresem i krytycznych komentarzy. Występowano nawet z propozycjami zwrócenia się przez Wydział w tej sprawie z memoriałem do władz zwierzchnich.

Po stwierdzeniu, że aktyw partyjny wydziału zapobiegł inicjatywom zbierania podpisów pod protestem, a władze OOP przekonały swoich członków, że krytyka władz powinna się odbywać na forum partyjnym, informowano jednak, że „decyzja o zdjęciu Dziadów ze sceny Teatru Narodowego spotkała się z bardzo krytyczną oceną ze strony bardzo szerokiego grona członków partii i bezpartyjnych Wydziału Prawa. Tę krytyczną ocenę podziela także nasze egzekutywa”[442].

W pierwszych dniach lutego odbyła się narada przedstawicieli Wydziału Nauki i Oświaty, Komitetu Warszawskiego i Komitetu Uczelnianego PZPR, a także Ministerstwa i władz rektorskich UW, na której postanowiono:

a) Rektorat sprawdzi tok studiów wszystkich studentów, którzy zostali zatrzymani przez władze milicyjne i wobec tych spośród nich, którzy pozostają w kolizji z regulaminem studiów (np. brak zaliczeń, kolokwiów itp.) lub korzystają ze stypendiów pieniężnych i domów studenckich, wyciągnie się odpowiednie sankcje, aż do skreślenia z listy studentów włącznie;

b) Rektorat w oparciu o materiały kolegiów karno-administracyjnych i MO skieruje do komisji dyscyplinarnej sprawy tych studentów, którym udowodniono czynny udział w manifestacji;

c) w stosunku do recydywistów rektor zastosuje zawieszenie w prawach studenta;

d) Minister Oświaty i Szkolnictwa Wyższego przeniesie do innych uniwersytetów najbardziej aktywnych organizatorów opozycyjnej grupy studentów UW. Termin przeniesienia, które uznano za dodatkowy środek represyjny, postanowiono uzależnić od dalszego rozwoju sytuacji[443].

Zgodnie z tymi decyzjami 9 II komendant MO m.st. Warszawy płk Henryk Słabczyk przekazał rektorowi UW informację o wszczęciu śledztwa prokuratorskiego przeciw Michnikowi i Szlajferowi, wraz z dokładnym opisem ich aktywności. 13 II rektor zawiesił ich w prawach studenta, wkrótce potem odbyła się rozprawa studentów skazanych przez kolegia przed Rzecznikiem Dyscyplinarnym UW[444].

Jednocześnie grupa studentów zaangażowana w organizację protestu zaczęła rozpowszechnianie ulotki napisanej przez Modzelewskiego i Kuronia Polityczny sens petycji w sprawie „Dziadów”. Stanowiła ona polemikę z uchwałą ZW ZMS Wydziału Filozoficznego, w której stwierdzono, że akcję zbierania podpisów organizuje nieliczna grupa studentów[445]. Rozpoczęło to na uczelni „wojnę ulotkową”: teksty Modzelewskiego i Kuronia były zrywane przez działaczy ZMS, a 10 II pojawiły się obok nich antysemickie ulotki, rozpowszechniane prawdopodobnie przez SB, choć nie można również wykluczyć autorstwa grupy studentów skupionej wokół Tejkowskiego. W odpowiedzi na nie Kuroń napisał ulotkę Przeciw faszystowskiej prowokacji, także rozpowszechnianą na UW[446].

Pojawienie się ulotek o antysemickiej wymowie wzbudziło oburzenie wśród kadry naukowej UW. Oświadczenie w tej sprawie podpisało 50 pracowników i studentów Wydziału Historycznego UW. Przywołując tekst antysemickiego wierszyka kolportowanego na uczeni, stwierdzano w nim m.in.:

My niżej podpisani studenci i pracownicy Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, uważamy, że fakt powyższy – obraża pamięć naszego Profesora i Mistrza Marcelego Handelsmana i wszystkich innych Polaków pochodzenia żydowskiego – obraża pamięć milionów obywateli polskich wymordowanych w czasie ostatniej wojny [...]. Uważamy, że kolportaż na terenie Uniwersytetu takiego tekstu [...] dostarcza argumentów ośrodkom syjonistycznym, które rozpowszechniają w świecie fałszywe i szkalujące Polską Rzeczpospolitą Ludową materiały o rzekomym antysemityzmie polskim.

Autorzy listu domagali się podjęcia działań w celu wykrycia i ukarania winnych rozpowszechniania tych ulotek[447]. Stanowisko w tej sprawie, potępiające antysemickie ulotki, podjął także ZU ZMS[448].

„Wojna ulotkowa” spowodowała, że władze UW, zachowujące się dotychczas mimo znacznej presji władz stosunkowo biernie, zdecydowały się na zaostrzenie działań wobec zaangażowanych w akcję studentów. 23 II 1968 r. rektor UW wystosował pismo do ministra szkolnictwa wyższego, w którym, informując o otrzymaniu 9 II pisma z Komendy MO m.st. Warszawy w sprawie Michnika i Szlajfera, stwierdzał, że obaj podejmują działalność mającą na celu wywołanie permanentnego napięcia politycznego wśród studentów, a władze uczelni wyczerpały już środki przeciwdziałania. W związku z tym prosił ministra, „aby zechciał – działając w trybie nadzoru zwierzchniego – wkroczyć w rozstrzygnięcie sprawy A. Michnika i H. Szlajfera w zakresie, który Obywatel Minister uzna za wskazany i skuteczny”[449]. List ten jest o tyle ciekawy, że zgodnie z ustawą o szkolnictwie wyższym minister nie posiadał uprawnień do stosowania kar dyscyplinarnych wobec studentów. Można zatem traktować ten list jako wyraz bezradności kolegium rektorskiego, naciskanego przez władze żądające usunięcia obu studentów z UW. Przy istniejącym stanie prawnym nie było to możliwe do szybkiego przeprowadzenia, a wobec negatywnej oceny przez środowiska uniwersyteckie działań władz w odniesieniu do Dziadów było tym trudniejsze. Kolegium rektorskie mogło więc chcieć przerzucić decyzję w tej sprawie na ministra Jabłońskiego.

Napięcie na UW wyraźnie wzrosło także w związku z zapowiedzianym na 29 II nadzwyczajnym zebraniem Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich. Przeforsowanie przez opozycyjnie nastawionych pisarzy zwołania tego zebrania dawało nadzieję na szerszy zasięg protestu przeciw działaniom władz. KW PZPR i władze uczelni potraktowały to wydarzenie bardzo poważnie, obawiając się akcji ze strony grupy Michnika, zwanej już wtedy „komandosami”:

Po szeregu incydentów politycznych wywołanych przez stosunkowo nieliczną, ale dobrze zorganizowaną grupę studentów Uniwersytetu Warszawskiego, spodziewano się, że w dniu 29.02 br. podjęte zostaną próby zorganizowania otwartej demonstracji politycznej na terenie uczelni, z ewentualnym wyprowadzeniem studentów poza teren uczelni[450].

26 II 1968 r. odbyło się w KW PZPR zebranie władz rektorskich warszawskich uczelni, na którym przedstawiono możliwości dalszego rozwoju sytuacji i podkreślono konieczność przeciwdziałania próbom „wrogich wystąpień”. Przedstawiciele władz UW i Komitetu Uczelnianego PZPR UW mieli wyrażać opinię, że „dotychczas środowisko pracowników nauki UW nie angażuje się w obronę studentów – rozrabiaczy politycznych, jak to było często dotychczas, a nie jest aktywne w wyjaśnianiu decyzji o zdjęciu Dziadów[451].

W związku z tym podjęte zostały działania mające zapobiec demonstracjom na terenie wszystkich uczelni Warszawy, a zwłaszcza UW. Przeprowadzono zebrania informacyjne dla aktywu partyjnego i ZMS, zorganizowano specjalne dyżury w Komitetach Uczelniach PZPR wszystkich uczelni „oraz ustalono formy natychmiastowego zaangażowania aktywu partyjnego do przeciwdziałania”. Na UW, jako uczelni najbardziej zagrożonej, „oprócz wspomnianych dyżurów w KZ PZPR i organizacjach studenckich, zgrupowany został w godzinach popołudniowych aktyw tych organizacji w ilości ok. 80 osób”. Gdy okazało się, że brak jest jakichkolwiek przejawów działalności „komandosów”, ok. 18.00 część aktywu zwolniono, ok. 30 osób czuwało do godz. 19.00, a sam dyżur w KU trwał do godz. 21.00[452].

14. Pismo ministra oświaty i szkolnictwa wyższego Henryka Jabłońskiego do rektora UW w sprawie Adama Michnika i Henryka Szlajfera, 1 III 1968 r.

Następnego dnia po zebraniu ZW ZLP, na którym podjęto uchwałę krytykującą zdjęcie Dziadów i politykę kulturalną władz PRL, grono 23 profesorów UW skierowało do premiera Cyrankiewicza list, w którym, stwierdzając „z niepokojem wzrastające ograniczenia wolności słowa, powołano się na konstytucję domagając się inicjatywy, któraby nadała naszej Konstytucji skuteczność w obronie podstawowych praw obywatelskich”[453]. List ten podpisali zarówno członkowie partii (Assorodobraj, Baczko, Morawski), jak i bezpartyjni (Jan Białostocki, Brus, Stanisław Herbst, Julian Krzyżanowski, Tadeusz Manteuffel, Maria Ossowska). Nie wywołał on jednak reakcji władz.

Tego samego dnia, 1 III, minister Jabłoński skierował natomiast do rektora UW pismo, w którym polecił jak najszybsze skreślenie z listy studentów Michnika i Szlajfera[454]. Decyzja ta nieoficjalnie dotarła do zainteresowanych 2 dni później. Środowisko „komandosów” postanowiło zaprotestować przeciw temu, zwołując 8 III wiec na UW. Decyzja w tej sprawie zapadła ostatecznie 4 III, a w dniach następnych rozwieszano informacje o wiecu na terenie UW[455].

15. Wiec na dziedzińcu UW, 8 III 1968 r.

6 III na UW odbyło się otwarte (w pierwszej części) zebranie KU PZPR, w którym wzięli udział członkowie grupy Michnika (jego samego i Szlajfera nie wpuszczono na salę). Członek egzekutywy KU, prorektor Rybicki, wygłosił referat „Perspektywy rozwojowe Uniwersytetu” (pozbawiony zupełnie wątków bieżącej sytuacji politycznej UW), nad którym odbyła się także niepolityczna dyskusja. Po przerwie wystąpił Andrzej Duracz, który zadał Rybickiemu pytanie dotyczące relegacji z uczelni Michnika. Po nim głos zabrał Aleksander Perski, również pytając o powody tej decyzji. Według informacji WNiO KC PZPR prorektor Rybicki, podsumowując dyskusję, udzielił im „stanowczej odprawy”[456].

Na zamkniętej części zebrania sekretarz KU Zbigniew Chrupek odczytał (mimo protestu Baczki i Morawskiego) informację KW PZPR w sprawie sytuacji w środowisku literackim, a także poinformował o ostatnich wydarzenia na UW, zgodnie ze stanowiskiem zajętym w tej sprawie przez Egzekutywę KU, oraz o złożeniu legitymacji partyjnych przez Włodzimierza Brusa i Zygmunta Baumana. Z krytyką polityki władz wystąpili Baczko, Morawski, Maria Hirszowicz, Janina Walukowa i Janina Zakrzewska. Stanowiska władz bronili natomiast prorektor Rybicki, Marian Dobrosielski, Andrzej Jezierski i „częściowo” Andrzej Murzynowski[457]. Wobec później pory dalsza dyskusja została przeniesiona na następne zebranie, które zamierzano zwołać za ok. 10 dni. Zebranie POP nie spełniło oczekiwań środowiska „komandosów” i popierających ich członków PZPR. Nie udało się doprowadzić do szerszej dyskusji czy zakwestionowania przez zebranych decyzji władz, na co, jak można sądzić, liczono.

Jednocześnie trwały przygotowania do wiecu, zarówno ze strony środowiska „komandosów”, jak i władz. 7 III 1968 r. rektor wystosował pismo do dziekanów i kierowników samodzielnych jednostek UW z informacją o:

[Ulotkach] i innego rodzaju pismach nawołujących studentów i pracowników naszej uczelni do wystąpień i działań nie mających nic wspólnego zadaniami oraz funkcjami Uniwersytetu Warszawskiego. Niektóre z tych ulotek posiadają charakter prowokacyjny, nawołują do waśni narodowościowych, formułują i propagują jednostronne oceny indywidualnych decyzji władz państwowych [...]. Przeciwstawiając się zdecydowanie tego rodzaju próbom, Rektorat pragnie przypomnieć, że zgodnie z obowiązującymi na Uniwersytecie Warszawskim zasadami wywieszanie wszelkiego rodzaju ogłoszeń, pism i komunikatów nie pochodzących od działających na Uczelni organizacji politycznych i społecznych, jak i organizowanie oraz odbywanie zgromadzeń wymaga zgody właściwych jednostek administracyjnych Uniwersytetu Warszawskiego. Samodzielna działalność w tym zakresie będzie, tak jak i dotychczas, traktowana jak naruszenie obowiązujących ustaleń porządkowych[458].

Tekst ten został wywieszony w gablotach ogłoszeniowych na UW i w domach studenckich, a na Wydziale Filozofii odczytał go studentom prodziekan prof. Dobrosielski[459]. Następnego dnia rozwieszono kolejne ogłoszenie rektora, w którym stwierdzono już wyraźnie, że kierownictwo uczelni nie wyraziło zgody na zwołanie wiecu 8 III, a próby jego odbycia będą traktowane „jako sprzeczne z obowiązującym na Uniwersytecie porządkiem oraz naruszające przepisy o zgromadzeniach publicznych”[460].

7 III odbyła się odprawa w KW PZPR, z udziałem członków KU PZPR (bez chorego I sekretarza KU, Jezierskiego), na której ustalono zasady działania w dniu następnym. Wtedy zdecydowano o umieszczeniu sztabu koordynującego działania na UW w siedzibie KU PZPR w gmachu Wydziału Prawa, skierowanie do interwencji w czasie wiecu grupy aktywistów ZMS, a także o użyciu „aktywu robotniczego”[461].

16. Wiec na dziedzińcu UW, 8 III 1968 r.

Rano 8 III milicja aresztowała 6 członków grupy organizującej wiec, w tym Szlajfera i Blumsztajna. O godz. 12 na dziedzińcu UW zgromadziło się ok. 1000 osób. Gdy Irena Lasota zaczęła czytać rezolucję przygotowaną przez Kuronia i Modzelewskiego, zaczęły jej przeszkadzać okrzykami grupy aktywistów ZMS. Po raz drugi rezolucję przeczytał Mirosław Sawicki. Wtedy na dziedziniec wjechały autokary z „aktywem robotniczym”, który próbował rozproszyć tłum studentów, bijąc ich i zabierając legitymacje. Pod naporem „aktywu” tłum przesunął się pod Pałac Kazimierzowski, gdzie zaczęto domagać się wyjścia rektora. Prorektor Rybicki (rektor Turski przebywał na delegacji w Turcji) stwierdził, że nie będzie rozmawiał z tłumem i zażądał wyłonienia delegacji. W skład samorzutnie wybranej delegacji weszli Barbara Toruńczyk, Jadwiga Staniszkis, Marcin Król, Irena Lasota, Wiktor Helsztyński, Ryszard Bugaj i Michał Osóbka-Morawski[462].

Następnie prorektor zszedł do studentów, nawołując ich do rozejścia się. Podczas gdy w Pałacu Kazimierzowskim trwały rozmowy Rybickiego z delegacją, po dziedzińcu krążyli dziekani wydziałów Ekonomii Politycznej – Czesław Bobrowski i Historycznego – Stanisław Herbst, w łańcuchach dziekańskich, nawołując studentów do rozejścia się, co nie bez oporów zaczęli robić, zwłaszcza po obietnicy zwołania 11 III drugiego wiecu. Wówczas jednak, gdy wycofywał się aktyw, a studenci powoli się rozchodzili, na teren UW od strony ul. Oboźnej wkroczyło ok. 400 funkcjonariuszy ORMO, którzy przystąpili do energicznego bicia reszty zgromadzonych. Po pewnym czasie kolejne oddziały ZOMO weszły bramą główną. W trakcie akcji milicji ucierpieli również obecni na dziedzińcu dziekani. Po ponad godzinie wycofano oddziały MO oraz pozostałych członków „aktywu robotniczego”[463].

Do dziś nie jest pewne, kto wydał rozkaz wkroczenia milicji. Według wspomnień pierwszego sekretarza KW PZPR Józefa Kępy, inicjatywa akcji MO wyszła od komendanta stołecznego MO płk. Henryka Słabczyka. Trudno jednak przypuścić, by mógł on podjąć taką decyzję bez konsultacji z władzami partyjnymi, a w każdym razie z ministrem spraw wewnętrznych. W biuletynie MSW z 9 III 1968 r. stwierdzono, że o wkroczenie MO poprosił prorektor Rybicki. Jest to możliwe, jednak niewyjaśniona w tej sytuacji pozostaje rola obu sekretarzy obecnych w KU PZPR. Trudno przypuszczać, by Rybicki jako zaangażowany członek partii ominął najwyższych rangą przedstawicieli władzy obecnych na UW i bezpośrednio kontaktował się z komendantem stołecznym MO. Interesujący jest fakt, że zgodnie z większością relacji, a także dokumentów powstałych krótko po wydarzeniach, interwencja MO nastąpiła w momencie, kiedy zebrani studenci rozchodzili się. Działo się to jednak powoli, ze względu na obawę części uczestników wiecu przed wyjściem do skoncentrowanych na ul. Oboźnej oddziałów MO, a także przed obecnością części „aktywu robotniczego”. Można postawić hipotezę, że sytuacja ta zirytowała pozostającego pod presją władz prorektora Rybickiego, który zdecydował się wezwać MO do rozproszenia pozostałych uczestników wiecu, nie zdając sobie być może sprawy, jaki będzie tego efekt. Na niekorzyść tej tezy przemawia fakt, że Rybicki był zajęty dość intensywną (jak wynika z relacji) rozmową z delegacją studencką, sprawiał również wrażenie zaskoczonego interwencją MO. Inną prawdopodobną ewentualnością wydaje się to, że decyzję podjął dowodzący milicją oficer, w reakcji na obrzucanie autobusów z „aktywem” drobnymi pieniędzmi i śniegiem przez studentów, co mogło zostać odebrane jako zaostrzanie się charakteru protestu[464].

Brutalna interwencja milicji i aktywu robotniczego na terenie UW nie spowodowała zakończenia protestów. Starcia z milicją trwały dalej na Krakowskim Przedmieściu i ul. Świętokrzyskiej, a także w okolicach Politechniki Warszawskiej, na placu Jedności Robotniczej (obecnie plac Politechniki). Akcja milicji 8 marca wywołała szok nie tylko wśród studentów Warszawy, ale w innych miastach, a także wśród kadry naukowej. Następnego dnia skąpe informacje o wydarzeniach 8 III ukazały się w prasie oficjalnej, a na Politechnice zwołany został wiec studentów, który przekształcił się w manifestację rozpędzoną przez MO. Przepychanki z milicją trwały w centrum miasta do godzin popołudniowych. Na samym UW było w tym czasie stosunkowo spokojnie – odbywały się zajęcia, nadal jednak utrzymywało się silne napięcie, zwiększane przez informacje o sytuacji krążące wśród studentów i kadry, nie zawsze sprawdzone, ale potęgujące oburzenie działaniami władz. Pojawiły się także ulotki, w tym informujące o wiecu zwołanym na 11 III[465].

9 III odbyło się również posiedzenie Senatu UW, na którym powołano komisję mającą zbadać przyczyny i przebieg wydarzeń na terenie UW w dniu poprzednim. Jej przewodniczącym został dziekan Wydziału Prawa prof. Leśnodorski, a w jej skład weszli dziekani wydziałów: Ekonomii Politycznej – Bobrowski, Historycznego – Herbst, Biologii i Nauk o Ziemi – Alina Skirgiełło, Matematyki i Fizyki – Leonard Sosnowski, a także dyrektor Instytutu Nauk Politycznych UW, prof. Marian Zychowski, oraz przewodniczący RU ZSP, Kazimierz Konstański. Sekretarzem Komisji został doc. Antoni Mączak. Skład komisji, w który wchodziły wyłącznie osoby pełniące funkcje na UW, uwzględniał zarówno partyjnych „liberałów”, jak i zwolenników polityki PZPR (Zychowski), którzy byli jednak w mniejszości. Komisja wystąpiła 11 III z apelem do pracowników i studentów UW, a także „organów i organizacji” działających na Uniwersytecie o udzielenie jej informacji. Zaprosiła również do współpracy komitet studencki i zaapelowała w imieniu Senatu do studentów o zachowanie się z godnością i o naukę[466].

Tego samego dnia prof. Leśnodorski skierował list do rektora UW, w którym, informując o ukonstytuowaniu się komisji, prosił m.in. o skierowanie do prasy komunikatu o rozpoczęciu przez nią pracy oraz o informowanie komisji o konsekwencjach wydarzeń z 8 III, tj. zarówno o „zarządzeniach władz, jak faktach – [przypadkach] pobicia studentów [...] aktach zatrzymywania studentów przez Organy Milicji Obywatelskiej, o przebiegu i rozmiarach postępowania przyśpieszonego, które toczy się w wielu sprawach przed Sądem Powiatowym dla m. Warszawy”[467].

Nie ulega wątpliwości, że plan działania przyjęty przez komisję zakładał zebranie możliwie szerokiej dokumentacji i relacji świadków w celu odtworzenia przebiegu wydarzeń i przedstawienia ich władzom uczelni i władzom państwowym. W ówczesnej sytuacji politycznej – choć trudno jest powiedzieć, w jakim stopniu członkowie komisji zdawali sobie z tego sprawę – takie działanie było w praktyce nie do przyjęcia zarówno dla będącego pod bardzo silną presją polityczną rektora, jak i dla kierownictwa PZPR. Jak wspominał Mączak:

Nasza komisja była ekstrastrukturą obdarzaną dużym zaufaniem środowiska. Podziwiałem rozsądek i spokój, z jakim pracowali Herbst i Leśnodorski. Przygotowaliśmy raport przygotowany przez Herbsta [...], z którego wynikało niezbicie, że to nie dziekani atakowali milicję [...]. Leśnodorski przeredagował zbyt bitewny styl i tekst wręczyliśmy rektorowi, który wreszcie wrócił z wojaży, miał posiedzenie Senatu i nie mógł uniknąć dziekanów. Wziął kartki i manifestacyjnie schował do kieszeni, nie czytając.

Raportowi komisji nie nadano więc najprawdopodobniej żadnego biegu, o czym świadczyłby również fakt, iż wobec jego faktycznych autorów, czyli Herbsta, Leśnodorskiego i Mączaka nie wyciągnięto żadnych konsekwencji[468].

Interwencja milicji na Uniwersytecie spowodowała też reakcję partyjnych pracowników naukowych. 9 III odbyło się w mieszkaniu Witolda Kuli i Niny Assorodobraj-Kuli spotkanie 4 profesorów UW. Oprócz gospodyni spotkania wzięli w nim udział: Janina Zakrzewska, Leśnodorski (dziekan Wydziału Prawa UW) i Stefan Żółkiewski (sekretarz Wydziału I PAN i członek KC PZPR)[469]. Opracowano na nim tekst listu adresowanego do min. Jabłońskiego, który w kolejnych dniach podpisało 17 partyjnych profesorów i docentów UW. Wyrażono w nim oburzenie interwencją MO 8 III:

Jesteśmy głęboko wstrząśnięci przebiegiem ostatnich wydarzeń na naszej Uczelni. Uczestnicy zakazanego wprawdzie przez Rektora, ale spokojnego zgromadzenia stali się przedmiotem nieuzasadnionych aktów gwałtu ze strony niektórych formacji MO i to w momencie, gdy na wskutek perswazji pracowników naukowych zaczynali się już rozchodzić.

Dalej podkreślono, że wydarzenia te grożą poderwaniem zaufania środowiska studenckiego do wychowawców i władz uczelni, deklarowano dołożenie wszelkich wysiłków, by przywrócić na UW „atmosferę normalnej pracy i przeciwdziałać wykorzystywaniu rosnącego rozgoryczenia młodzieży przez siły niesocjalistyczne i antysocjalistyczne” i apelowano o stworzenie warunków do „rzeczowej, ideowej i szczerej rozmowy z młodzieżą”[470]. W poniedziałek 11 III Nina Assorodobraj zaniosła list do ministra, który jednak odmówił jego przyjęcia, więc następnego dnia złożyła go oficjalnie w sekretariacie ministerstwa[471].

Odmowa przyjęcia listu przez Jabłońskiego związana była prawdopodobnie z decyzjami co do reakcji na wydarzenia na UW, jakie zapadły w kierownictwie PZPR najprawdopodobniej 9 III. Zdecydowano wówczas o twardym stłumieniu ewentualnym dalszych protestów i rozpoczęciu kampanii prasowej przeciwko organizatorom i uczestnikom demonstracji. W niedzielę 10 III 1968 r. rano odbyła się w MOiSzW narada rektorów warszawskich uczelni, w której nie uczestniczył – przez nieporozumienie – przedstawiciel władz rektorskich UW[472]. Tego samego dnia minister Jabłoński wystosował list do rektora, dziekanów i kierowników katedr UW, w którym stwierdzał m.in.:

8 marca br. Uniwersytet Warszawski stał się widownią godnych ubolewania wydarzeń. Grupa wichrzycieli i awanturników politycznych spośród studentów, znana władzom uczelni od dawna ze swojej działalności, zorganizowała zbiorowe wystąpienie części młodzieży przeciw decyzjom władz szkolnych pod pretekstem obrony dwóch uczestników tej grupy [...]. Charakter manifestacji, postulaty wysuwane przez jej organizatorów wobec rektoratu Uniwersytetu Warszawskiego i okrzyki wznoszone w czasie demonstracji, świadczą o prowokacyjnym charakterze działalności organizatorów zajść [...]. Trzeba z całą otwartością stwierdzić, że jedną z istotnych przyczyn tego, że dobrze przecież znanej grupie wichrzycieli udało się pchnąć część młodzieży uniwersyteckiej do nielegalnych wystąpień, które zmusiły władze do interwencji – są niedostatki naszej pracy wychowawczej, niedocenianie szkodliwości działań tej grupy i pobłażliwość wobec niej[473].

W związku z taką diagnozą sytuacji Jabłoński oświadczył, że władze będą „przy pomocy niezbędnych środków” zapobiegać naruszaniu porządku publicznego, a wobec organizatorów i uczestników zajść zostaną wyciągnięte surowe konsekwencje. Oświadczył również, że będzie się domagał stanowczego działania uniwersyteckich organów dyscyplinarnych i korzystał ze swoich uprawnień w tym zakresie. Stwierdzając, że najważniejszym obowiązkiem władz uczelnianych będzie zapobieżenie udziałowi młodzieży studenckiej „w szkodliwych i nieodpowiedzialnych akcjach”, minister pisał dalej:

Czynię rektorat Uniwersytetu Warszawskiego, dziekanów i kierowników katedr UW odpowiedzialnymi za to, aby wszyscy pracownicy naukowo-dydaktyczni stanęli w dniu 11 marca do pracy od najwcześniejszych godzin. Jeszcze przed rozpoczęciem zajęć kierownicy katedr powinni poinformować o przebiegu zajść wszystkich pracowników naukowo-dydaktycznych, jak również o ich obowiązkach oraz odpowiedzialności z tym związanej. Pracownicy ci wraz z kierownikami katedr powinni w grupach studenckich, pozostających pod ich opieką, przeprowadzić rozmowy z młodzieżą i używając całego autorytetu wychowawczego, przeciwdziałać opuszczaniu przez młodzież zajęć oraz przyłączaniu się do demonstracji i wieców[474].

Polecał także zwrócenie uwagi na „jak najściślejsze” przestrzeganie dyscypliny studiów i obecności na zajęciach zarówno przez studentów, jak i pracowników UW oraz wprowadzenie dyżurów pracowników naukowych w domach akademickich. Na zakończenie posunął się niedwuznacznie do szantażu: „Stanowisko zajęte w tych trudnych dla Uniwersytetu Warszawskiego dniach będzie ważną przesłanką oceny pracy pedagogicznej i postawy obywatelskiej każdego pracownika nauki”[475].

Treść listu ministra Jabłońskiego była przedmiotem narady dziekanów i prodziekanów UW, na której ustalono zasady postępowania w dniu następnym. Odbyło się również zebranie KU PZPR, na którym „ustalono środki mobilizacji partyjnej kadry naukowej mającej przeciwdziałać jakimkolwiek próbom spowodowania nowych ekscesów”[476].

Działania te nie mogły zahamować rozwoju protestu studenckiego. Po burzliwych dniach 8 i 9 III miał on czas na organizację i rozprzestrzenienie się poza UW, w tym także na pozostałe uczelnie warszawskie. Poniedziałek 11 III był dniem obfitującym w istotne wydarzenia. Nastąpiło wówczas rozpoczęcie nagonki medialnej na organizatorów i uczestników protestów, o wyraźnie antysemickim charakterze[477].

Jednocześnie od rana przed uczelniami gromadzili się studenci, na wielu zajęciach prowadzący odczytali apel rektora o zachowanie spokoju i „godnej postawy obywatelskiej”[478]. O godz. 11.00 na nadzwyczajnym posiedzeniu zebrała się Rada Wydziału Historycznego UW, pod przewodnictwem dziekana Herbsta. Po zapoznaniu się z postanowieniami Senatu z 9 III 1968 r. podjęto uchwałę, w której stwierdzono m.in.:

Rada zdecydowanie protestuje przeciwko brutalnej interwencji oddziałów umundurowanych i nieumundurowanych funkcjonariuszy milicji na terenie Uniwersytetu w dniu 8 marca br. Wprawdzie fakt zorganizowania przez młodzież wiecu na terenie Uniwersytetu mimo zakazu Rektoratu jest godny nagany. Sądzimy jednak, że sytuacja mogła być rozładowana w zakresie kompetencji Uniwersytetu drogą perswazji i rozmów z młodzieżą i nic nie [usprawiedliwia] użycia brutalnej siły. Rada Wydziału protestuje przeciwko błędnej informacji, jaka na temat zajść na Uniwersytecie została opublikowana w prasie, radiu i telewizji, a zwłaszcza przeciwko próbom szerzenia w różnych środowiskach poglądów o rzekomej sprzeczności interesów między inteligencją, zwłaszcza twórczą, a klasą robotniczą[479].

W dalszym ciągu uchwały Rada wezwała władze państwowe, akademickie i instytucje partyjne do rozważnego postępowania w celu rozładowania napięcia rosnącego na uczelniach warszawskich i niedopuszczenia do nowych ekscesów. W tym celu proponowano zwolnienie osób zatrzymanych na terenie Uniwersytetu oraz unikanie dalszych represji[480]. Ostre, krytyczne stanowisko w sprawie wydarzeń 8 III zajęli tego samego dnia także pracownicy naukowi Wydziału Filozoficznego i OOP Wydziału Prawa[481].

Około południa na dziedzińcu UW zgromadziło się około 3000 studentów. Wobec niepowodzenia nawoływań do rozejścia się, władze uczelni podjęły około godziny 13.00 decyzję o zalegalizowaniu wiecu i zaproszeniu studentów do Auditorium Maximum. Po kilkugodzinnej dyskusji z udziałem prorektorów i dziekanów, odbywającej się w dość spokojnej atmosferze, został wybrany komitet studencki, mający współpracować z Komisją Senacką nad „wyjaśnieniem przyczyn i przebiegu zajść w dniu 8.03.68 r.” Następnie uchwalono przygotowaną przez studentów rezolucję, w której protestowano przeciw naruszaniu praworządności, ingerencji władz bezpieczeństwa w życie akademickie, „brutalnym akcjom podjętym wobec studentów przez mundurowaną milicję i cywilne bojówki”, a także „przeciwko próbom stworzenia rozdźwięku między klasą robotniczą a studentami i wszelkim przejawom antysemityzmu”. Wystąpiono także w obronie uczestników wiecu i domagano się wyjaśnienia, kto był odpowiedzialny za wezwanie bojówek i brutalną akcję MO oraz fałszywe informacje publikowane w prasie. Żądano:

1. Przywrócenia pełnych praw akademickich studentom, usuniętym z Uniwersytetu nie opartą o odpowiednie przepisy decyzją Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego oraz umorzenia wszelkich kroków represyjnych, wszczętych z powodów politycznych przez Komisję Dyscyplinarną. [...]. 2. Natychmiastowego uwolnienia wszystkich studentów i pracowników naukowych, zatrzymanych i aresztowanych w związku z ostatnimi zajściami. 3. Surowego potępienia i niezwłocznego ukarania winnych wkroczenia milicji i cywilnych bojówek na teren warszawskich uczelni [...]. 5. Niezwłocznego sprostowania przez prasę kłamliwego obrazu wydarzeń i publikowania nazwisk osób odpowiedzialnych za wszczęcie represji przeciwko studentom. 6. Zapewnienia instytucjonalnej gwarancji przestrzegania zasad wolności nauki i swobód akademickich[482].

Rezolucję skierowano do władz uczelni, Sejmu, premiera, ministra oświaty i szkolnictwa wyższego oraz do prasy warszawskiej. Po zakończeniu wiecu studenci spokojnie opuścili teren UW.

17. Akcja MO na Krakowskim Przedmieściu, prawdopodobnie 11 III 1968 r.

Odbywające się w godzinach przedpołudniowych zebranie studentów Wydziału Historycznego, obradujące w obecności władz dziekańskich i profesury, uchwaliło rezolucję w sprawie wydarzeń 8 III. Stwierdzono w niej m.in., że wobec zakazu Rektora wiec nie powinien był się odbyć, ale jednocześnie podnoszono okoliczności łagodzące: późne ogłoszenie zakazu, napiętą atmosferę spowodowaną działaniem władz UW oraz fakt interwencji osób niebędących pracownikami ani studentami UW, ani funkcjonariuszami MO. W dalszym ciągu rezolucji żądano: rozpatrywania spraw dyscyplinarnych studentów przez władze UW, ukarania winnych brutalnej interwencji milicji, zadośćuczynienia pobitym i poszkodowanym oraz zwolnienia zatrzymanych studentów. W zakończeniu potępiono brutalne znęcanie się nad studentami, pojawienie się ulotek o treści antysemickiej oraz próby skłócenia robotników ze studentami. Na zebraniu tym wybrano również delegatów Wydziału, którymi zostali: Maciej Kosiński (IV rok historii) i Antoni Macierewicz (II rok historii)[483]. Podobne zebrania połączone z wyborami delegatów odbywały się także na innych wydziałach UW[484].

Równocześnie po południu 11 III 1968 r. doszło do gwałtowanych starć demonstrujących studentów z milicją, trwających do wieczora w centrum miasta, w tym na Krakowskim Przedmieściu. Po południu głos zabrał I sekretarz KW PZPR Józef Kępa. Na zebraniu aktywu partyjnego wygłosił on przemówienie, w którym przedstawił oficjalną interpretację wydarzeń. Opierała się ona na określeniu organizatorów wiecu jako „bananowej”, dobrze sytuowanej młodzieży, związanej w znacznym stopniu z Klubem Babel, inspirowanej przez „wytrawnych graczy politycznych”, takich jak Stefan Staszewski. Przemówienie Kępy zaostrzyło antysemicki charakter kampanii prasowej i wyznaczyło główne jej kierunki rozwijane w następnych dniach. Wkrótce po nim w FSO na Żeraniu odbył się wiec potępiający protesty studenckie[485]. Po południu (w budynku Zarządu Stołecznego ZMS, a nie na UW) rozpoczęło się plenum ZU MZS. Podjęta nad ranem po bardzo burzliwej dyskusji uchwała zawierała potępienie organizatorów wiecu („antypartyjnych demagogów, których koneksje rodzinne i towarzyskie z ludźmi niejednokrotnie skompromitowanymi politycznie są [...] oczywiste”) i usprawiedliwienie interwencji MO. Stwierdzano, że udział studentów w zajściach ma charakter malejący i to nie oni dopuszczają się ekscesów chuligańskich. Potępiając rozpowszechnianie treści antysemickich, wezwano studentów do spokoju i współpracy z organizacjami młodzieżowymi[486]. Uchwała ta, stosunkowo umiarkowana jak na oficjalne stanowisko władz, nie zawierała żadnych propozycji rozwiązania konfliktu.

12 III sytuacja nieco uspokoiła się – nie było demonstracji ulicznych, natomiast nadal odbywały się zebrania studentów, pracowników naukowych i kolegialnych ciał poszczególnych wydziałów. Rano uchwałę w sprawie sytuacji na UW podjęła Rada Wydziału Filozoficznego, jednogłośnie aprobując projekt przygotowany przez Stefana Morawskiego i Jerzego Szackiego. Wezwano w niej do przywrócenia spokoju i warunków do pracy, co jednak nie będzie możliwe bez „nawiązania bezpośredniej i szczerej rozmowy ze studentami”. Z uznaniem powitano powołanie Komisji Senackiej. Oceniając zachowanie młodzieży studenckiej, stwierdzono:

Ruch młodzieży uniwersyteckiej rozwijający się poza ramami oficjalnych organizacji jest od czterech dni autentycznym ruchem masowym jednoczącym przytłaczającą większość studentów UW. [...]. Na podkreślenie zasługuje fakt, że mimo wysoce niesprzyjających warunków zewnętrznych młodzież UW zachowuje się ze spokojem i godnością, nie dając się sprowokować do wystąpień antysocjalistycznych[487].

Poparto jednocześnie postulaty studentów odnośnie do sprostowania fałszywych informacji na temat protestu, jakie ukazały się w mediach, potępienia „aktów brutalnej i nieuzasadnionej przemocy” funkcjonariuszy MO i formacji pomocniczych, ustalenia winnych tych działań i ich ukarania, a także wystąpienia rektora do władz o wstrzymanie postępowań wobec aresztowanych studentów i orzekania ewentualnych wyroków na podstawie współpracy z Komisją Senacką. Krytykując wszelkie akty naruszenia nietykalności osobistej, niezależnie od tego, kto ich się dopuścił, potępiono zarazem wszelkie formy nacjonalizmu oraz wyrażono zaniepokojenie „z powodu podejmowanych ostatnio prób szerzenia i wykorzystywania antysemityzmu”. Zwrócono się także do Komisji Senackiej o podawanie informacji bieżących o swojej działalności, poinformowanie dziekanów o nazwiskach studentów i pracowników skazanych przez sądy, zatrzymanych i tych, którym odebrano legitymacje studenckie oraz o wystąpienie do władz o wstrzymanie postępowań sądowych i karno-administracyjnych wobec studentów i pracowników UW do czasu zakończenia prac komisji[488]. Interesujące jest, że uchwałę poparł członek Rady Wydziału, a zarazem dyrektor Instytutu Nauk Politycznych i członek Komisji Senackiej, prof. Żychowski, zaangażowany działacz partyjny. Rada wystosowała także apel do studentów, „aby okazali zdyscyplinowanie, rozwagę, spokój, dojrzałość polityczną i zaufanie do grona pedagogicznego. Oczekujemy od młodzieży akademickiej, że niezwłocznie przystąpi do normalnych zajęć uniwersyteckich [...]”[489].

Co interesujące, stosunkowo wyważone stanowisko zajęli również pracownicy i studenci najbardziej chyba upolitycznionej jednostki organizacyjnej UW, wchodzącej od niedawna w skład Wydziału Filozoficznego – Instytutu Nauk Politycznych. W rezolucji uchwalonej przed posiedzeniem Rady Wydziału potępiono co prawda próby „przenoszenia na teren Uniwersytetu Warszawskiego rozgrywek awanturników i wichrzycieli politycznych działających na szkodę Polski Ludowej”, ale jednocześnie przeciwstawiono się „wszelkim przejawom nacjonalizmu i szowinizmu, a zarazem wykorzystywaniu antysemityzmu do rozgrywek politycznych wrogich socjalizmowi i naszej Ojczyźnie”. Wyrażono także ubolewanie z powodu użycia przemocy wobec studentów, postulując zwolnienie zatrzymanych „biorących udział w zajściach w sposób bierny, przypadkowy lub nieświadomy celów politycznych”[490].

Na posiedzeniu Rady Wydziału Filozoficznego prof. Żychowski stwierdził, że na zebraniu studentów i pracowników naukowych Sekcji Nauk Politycznych „zebrani doszli do identycznych treściowo postanowień, co i dzisiejsza Rada Wydziału”[491]. Było to stwierdzenie niezgodne ze stanem faktycznym, wypowiedziane prawdopodobnie pod silną presją środowiskową[492]. Potwierdzeniem takiego przebiegu wypadków jest fakt wystąpienia 2 dni później przez Żychowskiego do sekretarza KW PZPR Stanisława Puchały z wnioskiem o przyjęcie do PZPR bez stażu kandydackiego 14 studentów pierwszego roku INP UW. W uzasadnieniu tego wniosku podkreślał on zaangażowanie studentów INP po stronie władz:

W dniu 8 marca br. wyżej wymienieni znajdowali się w grupie kilkudziesięciu studentów Instytutu zorganizowanej przez ZMS – przeciwdziałając politycznie na zorganizowanym nielegalnie wiecu. [...]. Przez cały czas studenci oraz pracownicy INP w sposób pryncypialny odcinali się od awanturników politycznych, którzy działali i działają na Uniwersytecie, będąc inspirowanymi przez skompromitowane, wrogie siły polityczne w Polsce. Wbrew wrogiej agitacji, młodzież uczestniczyła we wszystkich zajęciach prowadzonych w Instytucie. Wyrazem stanowiska ogółu studentów i pracowników Instytutu Nauk Politycznych było przyjęcie w dniu 12 marca br. rezolucji potępiającej wrogą działalność na Uniwersytecie[493].

12 III uchwały w sprawie wydarzeń na UW podjęli również pracownicy Instytutu Matematycznego UW i Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi oraz Prezydium Rady Zakładowej Związku Nauczycielstwa Polskiego przy UW[494]. Tego samego dnia zebrała się także na kolejnym posiedzeniu Rada Wydziału Historycznego UW. Na wstępie posiedzenia dziekan Herbst podziękował pracownikom i studentom Wydziału, „których pomoc i postawa pozwoliła przetrwać ostatnie dni, zwłaszcza dzień wczorajszy” oraz poinformował o działaniach rektoratu i komunikacie Komisji Senackiej. Dalej nastąpiła dyskusja, na początku której zabrał głos m.in. Tadeusz Manteuffel, stwierdzając, że Uniwersytet ponosi wielką odpowiedzialność za to, że doszło do zajść na jego terytorium. Uznał, że „jest to wynik słabego rozumowania politycznego i policyjnego sposobu myślenia, a brutalne metody stosowane przez władze mają charakter prowokacji”. Poparł go Henryk Samsonowicz, określając wydarzenia na Uniwersytecie jako „ordynarną prowokację, co do której trudno powiedzieć, kto jest jej autorem” i przejaw wykorzystywania „studentów dla rozgrywek między jakimiś trudnymi do zdefiniowania siłami”. Z jego inicjatywy Rada Wydziału uchwaliła przekazanie swojej rezolucji z 11 III ministrowi Jabłońskiemu, który był zresztą członkiem tej Rady[495].

12 III odbyło się także posiedzenie grupy partyjnej pracowników naukowych OP Wydziału Historycznego, na którym po burzliwej, czterogodzinnej dyskusji uchwalono tekst listu skierowanego do Komitetu Uczelnianego i organizacji partyjnej UW, przyjęty jednogłośnie. Poddano w nim ostrej krytyce działalność władz KU przed wiecem 8 III:

Komitet Uczelniany i władze uczelni od kilku dni wiedziały, że przygotowuje się wiec studencki. Zebranie OOP w dniu 6-go marca stwarzało możliwość przedyskutowania problemu, zmobilizowania organizacji partyjnej i podjęcia odpowiednich kroków. Kierownictwo partyjne uczelni w karygodny sposób zaprzepaściło te szanse, a tow. Jezierski prowadził to zebranie w sposób urągający leninowskim zasadom życia partyjnego. Rektorat i kierownictwo partyjne nie dołożyły najmniejszych starań, aby w dniu 8-go marca na terenie uczelni znalazło się możliwie najszersze grono partyjnych i bezpartyjnych pracowników nauki, którzy mogliby wpłynąć na młodzież[496].

Uznając za karygodne dopuszczenie do interwencji oddziałów cywilnych i MO na Uniwersytecie, podkreślono słabość organizacji partyjnej w obliczu zaistniałych wydarzeń, stwierdzając zarazem:

Aby przywrócić możliwość skutecznego i pryncypialnego działania politycznego i wychowawczego niezbędne jest:

a) natychmiastowe uwolnienie wszystkich studentów i pracowników uczelni warszawskich, zatrzymanych bądź też skazanych w trybie przyspieszonym;

b) przekazanie wszystkich spraw studentów i pracowników naukowych władzom uniwersyteckim;

c) ustalenie i podanie do wiadomości środowiska uniwersyteckiego, kto jest odpowiedzialny za użycie siły fizycznej w stosunku do studentów i pracowników uniwersyteckich;

d) sprostowanie fałszywych i oszczerczych informacji i ocen rozpowszechnianych przez prasę, radio i telewizję;

e) zwołanie w terminie do czwartku 14 III 1968 zebrania Podstawowej Organizacji Partyjnej UW[497].

Kolejne uchwały zostały podjęte w dniu następnym, przez Radę Wydziału Matematyki i Fizyki UW oraz pracowników i studentów Wydziału Ekonomii Politycznej[498].

W południe 12 III odbyło się na Wydziale Historycznym UW zebranie delegatów wydziałowych do zawiązanego wtedy Komitetu Studenckiego. Komitet ten przybrał nazwę Studenckiego Komitetu Delegatów Wydziałowych i przejął koordynację działań komitetów wydziałowych, organizację wieców, opracowywanie tekstów rezolucji, ulotek itp. Komitet ten został następnego dnia rozwiązany przez rektora UW, faktycznie jednak działał do 29 III[499].

Wieczorem 12 III Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR ustalił zasady działania na wyższych uczelniach. Zdecydowano o pełnej mobilizacji aktywu partyjnego, z tym że na UW „z uwagi na wytworzoną sytuację miano operować tą tylko częścią aktywu, który nie solidaryzuje się z wiecującą młodzieżą”. Od partyjnych pracowników naukowo-dydaktycznych oczekiwano, że będą „podejmować z młodzieżą rozmowę na prowadzonych przez siebie zajęciach, apelować do rozsądku, spokoju, przywrócenia normalnego toku zajęć na uczelni, charakteryzując antypaństwową platformę organizatorów i inspiratorów zajść”. Ustalono również wytyczne dla władz uczelni wobec planowanych wieców studenckich. Wiece te miał prowadzić przewodniczący RU ZSP, niewłaściwe rezolucje powinny spotykać się z negatywnym stanowiskiem rektora, a w razie dojścia do wystąpień rektor powinien wzywać do zachowania spokoju i powrotu do zajęć[500].

13 III zareagowały również instancje organizacji młodzieżowych. Zarząd Stołeczny ZMS wystosował list do ministra Jabłońskiego, w którym protestował przeciw „działalności samozwańczych komitetów studenckich” i akceptacji ich przez władze uczelni[501]. Tego samego dnia Rada Uczelniana ZSP skierowała swoich obserwatorów do Sądu Powiatowego m.st. Warszawy i zwróciła się do sądu o niestosowanie aresztu tymczasowego w przypadku rozpatrywania spraw w trybie zwykłym, a także wystąpiła do organów ścigania o niestosowanie trybu przyśpieszonego w stosunku do studentów UW. Postawa obu organizacji (a zwłaszcza ZMS) spowodowała, ze zostały one faktycznie pozbawione wpływu na sytuację, gdyż nie potrafiły i nie próbowały pośredniczyć pomiędzy władzą a społecznością studencką, co próbowały robić niektóre Rady Wydziałów[502].

Zareagowała również uczelniana organizacja ZNP. Prezydium Rady Zakładowej ZNP na UW podjęło uchwałę solidaryzującą się ze studentami. Wywieszona w gablocie związkowej uchwała została zdjęta po 3 godzinach w wyniku interwencji KU PZPR [503].

Podczas gdy protesty studenckie rozlały się na cały kraj, na UW 13 i 14 III było dość spokojnie. Pierwszego dnia odbyło się zebranie Komitetu Uczelnianego PZPR i aktywu partyjnego UW. Wzięło w nim udział ok. 100 osób wyselekcjonowanych według zasad ustalonych poprzedniego dnia w WNiO KC PZPR[504]. Zebranie zagaił Andrzej Jezierski, który powiedział m.in.:

Org[anizacja] partyjna nie zdała egzaminu. Z tego trzeba wyciągnąć wnioski. Będziemy się opierać o całą partię. Trzeba określić kierunki działania na najbliższą przyszłość: główne uderzenie to zdemaskowanie źródeł i inspiratorów poczynań. Trzeba zajmować twarde stanowisko, wyciągać wnioski w stosunku] do tych członków partii, kt[órzy] zajmują niewłaściwe stanowisko. Niech nas będzie mało, ale jedność[505].

Następnie odbyła się burzliwa dyskusja z udziałem 24 osób, którą WNiO KC PZPR ocenił pozytywnie:

W wypowiedziach, obok informacji o sytuacji na poszczególnych wydziałach wskazujących na powagę sytuacji oraz formy wrogiej działalności [...] podkreślano przede wszystkim konieczność energicznego działania w stosunku do inspiratorów i ideologicznych patronów zajść oraz samooczyszczenia się organizacji partyjnej z elementów opozycyjnych. Wskazywano, że walka o spokój na UW nie może się odbywać kosztem poświęcania pryncypiów ideologicznych i uginania się pod naporem przeciwnika. [...]. Proponowano przeprowadzenie w najbliższym czasie zamkniętych zebrań OOP zmierzających do pełnej polaryzacji postaw i oczyszczenia tych organizacji od elementów opozycyjnych[506].

Jak wynika z odręcznych notatek uczestniczącego w zebraniu pracownika WNiO KC PZPR, dyskusja nie była jednak tak jednogłośna, jak stwierdzono w sprawozdaniu, gdyż np. Henryk Samsonowicz i Andrzej Murzynowski domagali się zdystansowania się od bicia studentów przez siły porządkowe i pociągania rodziców do odpowiedzialności za działalność ich dorosłych dzieci[507]. Niemniej można przyjąć, że kierownictwu partii na UW udało się stworzyć w miarę sprawny aparat oddziałujący na poszczególne jednostki organizacyjne UW.

Oceniając sytuację na wyższych uczelniach 13 III, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR podkreślał:

Mimo względnego uspokojenia się młodzieży i powstrzymania się od wychodzenia na ulicę, we wszystkich szkołach wyższych, a zwłaszcza na Uniwersytecie Warszawskim, Politechnice Warszawskiej i SGPiS utrzymuje się dość znaczne podniecenie i skłonność do wiecowania. [...] Wśród młodzieży studenckiej w sposób oczywisty działa nadal dość sprawna wroga organizacja, która w ostatnich dniach rozrasta się [...][508].

Za dowód istnienia takiej organizacji uznano niemal identyczną treść rezolucji zgłaszanych na zebraniach i wiecach, szybkie kontakty pomiędzy poszczególnymi uczelniami, a także sprawną organizację wieców. Krytycznie oceniono działalność organizacji partyjnych na uczelniach, a zwłaszcza na UW. Stwierdzono, że została ona poważnie osłabiona lub nawet sparaliżowana przez wpływy grupy rewizjonistyczno-syjonistyczne. Przyjęto, że przyczyną tej słabości jest postawa kadry naukowo-dydaktycznej, która na większości wydziałów humanistycznych w znacznej części solidaryzuje się z młodzieżą, co przypisano dużym wpływom uczonych popierających działalność „komandosów”. Jak stwierdzono: „Na wydziałach tych kadra naukowo-dydaktyczna w istocie rzeczy jest inspiratorem ruchu studenckiego i trudno oczekiwać, by mogła uspokajać i opanować sytuację. Porozumienie z tą częścią kadry jest niemożliwe i sprawa może być rozstrzygnięta tylko w drodze walki”. Postawę kadry naukowej wydziałów nauk matematyczno-przyrodniczych UW oraz PW, SGGW, SGPiS i Akademii Medycznej oceniono jako bierną. Kadra ta nie angażowała się czynnie w protest studencki, ale też nie wyrażała chęci poparcia władz[509]. Nie wiemy, kto był autorem tej notatki, a nawet czy została opracowana w WNiO KC PZPR czy w KW PZPR. Sądzić jednak należy, że diagnoza w niej zawarta była podstawą działań władz PZPR podjętych w stosunku do UW po wydarzeniach marcowych.

Z diagnozy tej autorzy notatki wysnuli konieczność przeciągnięcia na swoją stronę biernej części kadry naukowej na PW, co powinno ich zdaniem wpłynąć na pracowników UW. Proponowano także, by władze PAN i rektorzy wyższych uczelni Warszawy oraz UJ zostali przyjęci przez kierownictwo partii i państwa. Następnie miały się odbyć podobne spotkania pracowników z władzami uczelni, ewentualnie z udziałem delegatów ministra oświaty i szkolnictwa wyższego – plany te nie zostały jednak zrealizowane, prawdopodobnie z powodu negatywnej oceny sytuacji wśród pracowników naukowych. W notatce zalecano także wystosowanie przez senaty akademickie odezwy do studentów, wzywającej do podjęcia nauki i zaprzestania wiecowania[510].

14 III odbyło się burzliwe zebranie OOP PZPR Wydziału Filozofii, na którym skrytykowano stanowisko zajęte przez niektórych jej członków w czasie posiedzenia Rady Wydziału 12 III. Głosy występujące z krytyką polityki władz (Maria Bielińska-Hirszowicz, Nina Assorodobraj) zostały zagłuszone przez aktywnie występujących studentów Instytutu Nauk Politycznych[511].

15 III odbył się wiec w Auditorium Maximum, zwołany przez Komitet Studencki UW bez zgody rektora Turskiego. Jak relacjonował WNiO KW PZPR, uczestniczyło w nim ok. 2500 studentów, a prowadzili go Andrzej Aranowski i Aleksander Perski. Na wiec przybył także rektor Turski, powitany entuzjastycznie przez studentów oklaskami i okrzykami „Rektor z nami”. Zgodnie z dyspozycjami władz PZPR rektor „złożył krótkie oświadczenie, że nie jest z nimi, lecz że przyszedł do nich, aby oświadczyć o nielegalności zebrania, że nikt tego z nim nie uzgodnił i że studenci powinni opuścić salę i udać się na zajęcia”. Oświadczenie to miało zostać przyjęte z oburzeniem, ale bez wyraźnych objawów protestu. Nie odniosło także skutku – po opuszczeniu sali przez rektora zebrani obradowali dalej, podejmując rezolucję o konieczności rozwiązania organizacji młodzieżowych i nieuznawaniu ich przedstawicieli za reprezentantów studentów w różnych ciałach, takich jak Komisja Dyscyplinarna, a także za obserwatorów w sprawach sądowych. Podjęto także rezolucję o ogłoszeniu strajku ostrzegawczego (nieuczestniczenia w zajęciach) od chwili zakończenia wiecu do godz. 8.00 18 III (poniedziałek). Stwierdzano w niej także, że w przypadku niezrealizowania uchwał z 11 III ogłoszony zostanie strajk okupacyjny. Po wiecu studenci rozeszli się, nie podejmując w większości zajęć[512].

Następnego dnia na Uniwersytecie rozwieszona została odezwa rektora Turskiego, w której wezwał on do powrotu do „normalnej pracy”. Odezwa ta napisana suchym, urzędniczym stylem, nie zawierała żadnych odniesień do postulatów studenckich, stosowanych represji czy form dialogu z protestującymi, za to groziła opornym skreśleniem z listy studentów[513]. Jak relacjonował KW PZPR:

Ogłoszony w dniu wczorajszym strajk ostrzegawczy przypadł na sobotę – dzień o małym natężeniu zajęć. Na niektóre wydziały jak Historia, Ekonomia Polityczna studenci nie przyszli na zajęcia. Na innych wydziałach jak Pedagogika, BiNoZ, Filozofia zajęcia odbywają się przy znacznie zmniejszonej liczbie studentów. Są jednak kierunki, jak np. Geologia, gdzie zajęcia odbywają się normalnie[514].

Po zakończeniu strajku, w południe 18 III, odbył się wiec studencki w Auditorium Maximum. Od rana tego dnia aktywiści ZMS rozdawali ulotkę z odezwą rektora z 16 III. W wiecu wzięło udział, według danych SB, ok. 1500 osób. Według danych KW PZPR było ich 3000. Na wiecu przeczytano rezolucję uchwaloną na Politechnice 11 III, a także „nawoływano do nauki i do zajęć, pozostawiając odnośnym władzom dwa tygodnie czasu na wyjaśnienie spraw młodzieży Uniwersytetu”. Jak informował szef warszawskiej SB płk Sławiński:

Wiec prowadziło trzech studentów z tak zwanego komitetu studenckiego, którzy na wstępie oświadczyli, że celem wiecu jest „wystosowanie ultimatum do najwyższych władz PRL”, składając przy tym deklarację, iż studenci są za budową socjalizmu, demokracją oraz uważają, że praca Zrzeszenia Studentów Polskich jest potrzebna i winna być nadal kontynuowana[515].

Z dokumentów SB wynika także, że zgromadzeni nie przyjęli jednak ani ultimatum wobec władz, ani tekstu rezolucji studentów Politechniki. Ustalono jedynie termin następnego zgromadzenia na 22 III. Było to w dużej mierze skutkiem zastosowania przez władze nowej taktyki, polegającej na rozbijaniu wiecu przez członków ZMS (KW PZPR podkreślał później „dobrą postawę” jego aktywu).

Postanowiono rozmieścić członków ZMS w trzech newralgicznych punktach sali w grupach od 40 do 100 osób. W czasie dyskusji ZMS-owcy dla rozładowania wiecowego nastroju sali podnosili ciągle problemy proceduralne i zadawali pytania organizatorom. Ponadto przygotowano kilkunastu towarzyszy do dyskusji oraz do zgłoszenia w sprzyjających momentach własnych wniosków[516].

Wydaje się, że ta taktyka przyniosła pożądane przez władze rezultaty, do czego przyczyniło się też opadnięcie nastrojów w środowiskach studenckich i obawa przed dalszymi represjami. Co interesujące, przewodniczący wiecowi Aranowski miał stwierdzić, że należy rozwiązać wiec, „ponieważ w najbliższym czasie zostanie opublikowane oświadczenie najwyższych władz państwowych i do tego momentu należałoby poczekać z zajęciem stanowiska”[517]. Świadczy to o posiadaniu przez niego informacji o planowanym wystąpieniu Gomułki, które miało miejsce następnego dnia na wiecu zwołanym w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki.

Także 18 III odbyły się zebrania wydziałowych organizacji ZMS, na których omawiano uchwałę ZU ZMS z 12 III. Na wszystkich zebraniach (poza Wydziałem Geografii) poparto stanowisko ZU. Tego samego dnia odbyło się również spotkanie rektora Turskiego, prorektora Rybickiego i sekretarza KU PZPR Kazimierza Gościniaka z kierownictwem WNiO KC PZPR (Andrzej Werblan, Zenon Wróblewski) i KW PZPR (Stanisław Puchała, Władysław Kata), na którym omówiono bieżącą sytuację na Uniwersytecie. Rektor Turski miał tam stwierdzić:

Tzw. komisja senacka i część prac[owników] naukowych UW rozpatrują sprawy wydarzeń na UW od strony prawnej, bez wnikania w przyczyny. Są głosy, żeby rozszerzyć senat dodatkowo o dwóch delegatów z każdego wydziału, wybieranych na zebraniach ogólnych pracowników naukowych z poszczególnych wydziałów. Jest to sprzeczne z ustawą o szkolnictwie wyższym. W związku z zamknięciem budynku filozofii mówi się w UW, że pracuje w nim bezpieczeństwo. Podkreślano, że istnieje duża presja profesorów na młodych pracowników, np. na Wydz. Historii prof. Gerber, Herbst, Manteuffel, na Prawie prof. Ehrlich, Katz-Suchy, Maneli, Bardach, na Filozofii Szacki, Baczko, Hirszowicz, Morawski[518].

Na spotkaniu tym ustalono, że:

1) Rektorat i dziekanaty nie powinny prowadzić rozmów z tzw. Komitetami studenckimi, lecz z władzami ZSP, ZMS, ZMW szczebla uczelnianego i wydziałowego,

2) Od zebrań z aktywem partyjnym przechodzić do zebrań na OOP,

3) Sprawy personalne niektórych pracowników nauki omówić w najbliższym czasie,

4) Podjąć decyzje w sprawie skreśleń i zawieszeń studentów UW[519].

Oczekiwanie na wystąpienie Gomułki nie spowodowało zaprzestania intensyfikacji działań podejmowanych przez władze wobec protestujących studentów. MSW informowało, że „w tej chwili ZMS stawia sobie zadanie rozbicia tzw. komitetów delegatów i obrony interesów ZSP”[520].

Przemówienie Gomułki zawierało oficjalną wykładnię przyczyn i przebiegu wydarzeń oraz personalne ataki na osoby związane z opozycją. Mimo pewnych akcentów pojednawczych nie mogło rozładować napięcia na uczelniach. 20 III na wiecu na Politechnice Warszawskiej podjęto decyzję o 48-godzinnym strajku okupacyjnym. Wbrew zakazowi rektora rozpoczął się on 21 III o godz. 8.00[521].

Tego samego dnia w południe odbył się wiec na UW, na którym zdecydowano o rozpoczęciu strajku okupacyjnego. Według SB zgromadził on 1200 osób, według organizatorów – ponad 2 razy więcej. Rozpoczęto go odśpiewaniem hymnu państwowego. Wiec prowadził Paweł Bąkowski (Wydział Matematyki i Fizyki), który na wstępie poinformował o aresztowaniu rano tego dnia pozostałych przewodniczących komitetu, Perskiego i Aranowskiego. Następnie Leszek Kopytko (Wydział Ekonomii Politycznej) odczytał projekt rezolucji pt. „Deklaracja studentów UW”. Podtrzymano w niej postulaty wysunięte 11 III: domagano się uwolnienia aresztowanych studentów i pracowników UW, zaprzestania postępowań dyscyplinarnych, przywrócenia relegowanych studentów. Rozwijając sformułowane wcześnie postulaty, domagano się „respektowania niezbywalnych praw obywatelskich: wolności słowa, druku, zgromadzeń, manifestacji, prawa do twórczości kulturalnej, wolności nauki”. W dalszym ciągu deklaracji domagano się także instytucjonalnych i prawnych gwarancji swobód konstytucyjnych oraz zniesienia cenzury prewencyjnej i zapewnienia kontroli obywatelskiej nad działalnością administracji[522].

18. Uniwersytet podczas protestów studenckich w 1968 r.

Po krótkiej dyskusji Bąkowski zaproponował ogłoszenie strajku okupacyjnego. W wyniku głosowania ogromna większość uczestników wiecu opowiedziała się za strajkiem – przeciw było według SB ok. 100 osób. Strajk miał się rozpocząć o godz. 20.00 i trwać 36 godzin, przy czym studenci mieli chodzić na zajęcia, a następnie okupować wydziały. Datę kolejnego wiecu ustalono na 22 III. Strajk studencki objął teren kampusu przy Krakowskim Przedmieściu: budynki Auditorium Maximum, Prawa, Filologii Polskiej i Pedagogiki, w których przebywali studenci pozostałych wydziałów. Teren UW został zamknięty i był pilnowany przez studencką służbę porządkową. Na bramie głównej i w oknach budynków wywieszono hasła. Według danych KW PZPR w pierwszą noc strajkowało ok. 1600–1800 studentów[523].

Jak wspominał Czesław Bobrowski, przedstawiciele władz dziekańskich nie zdecydowali się na pozostanie na noc na UW, uzgodniono jedynie w koleżeńskich rozmowach, że pozostanie tam tylko on, gdyż ktoś z władz uczelni powinien jednak być obecny. Oprócz niego wzięła udział w strajku nieustalona dotąd liczba pracowników naukowych, zwłaszcza młodszych[524]. Spośród samodzielnych pracowników naukowych udział w strajku na Wydziale Filologii Polskiej wziął Stefan Żółkiewski, sekretarz naukowy Wydziału I (Nauk Społecznych) PAN i członek KC PZPR.

Przebywający wśród strajkujących Bobrowski wziął udział w dyskusji ze studentami, którą opisał następująco:

Wystąpienia studenckie wskazywały wyraźnie na szeroką i dość radykalną zamianę postaw, w czym właśnie decyzja rozpoczęcia strajku odegrała istotną rolę – rosnące napięcie zostało przez nią rozładowane. Ale podkład był głębszy. Wśród znanych mi działaczy studenckich narastała obawa, że rząd dusz mogliby przejąć skrajni, zwani wówczas ułanami. Ci nieliczni, którzy liczyli na poparcie klasy robotniczej, zrozumieli ostatecznie, że go nie będzie. Ale najważniejszym czynnikiem był prestiż I sekretarza, którego przemówienie zostało zrozumiane jako sygnał, jeśli nie gotowości, to przynajmniej możliwości podjęcia dialogu[525].

Tak diagnozując nastroje wśród studentów Bobrowski zabrał głos, namawiając do porozumienia z władzami i okazania zaufania Gomułce. Efektem jego namów był uchwalony na tym zebraniu list do I sekretarza KC PZPR, w którym wyjaśniano motywy podjęcia strajku, wyrażając nadzieję, że Gomułka nie potraktuje decyzji o strajku jako błędu. Dalej wymieniono cele ruchu studenckiego:

Współdziałanie w budowie Polski socjalistycznej, w umacnianiu sojuszu ze Związkiem Radzieckim, w pogłębianiu demokracji socjalistycznej w Polsce. Nasza bezpośrednia troska to dążenie do wlania bogatszej treści w te formy życia studenckiego, które już skostniały, do pogłębienia więzi z profesurą. [...]. Wierzymy, że przy Waszym zrozumieniu i opiece ruch studencki, choć przecież nie od początku dojrzały, będzie służył dobru Polski Ludowej [...][526].

List ten nie mógł w sposób oczywisty zmienić polityki władz wobec protestów studenckich, stanowi jednak dowód zarówno wiary przynajmniej części środowiska studenckiego w dobrą wolę źle poinformowanego I sekretarza KC, jak i autorytetu, jakim cieszyli się profesorowie, którzy starali się rozmawiać ze studentami.

W drugą noc liczba strajkujących była już znacznie wyższa – ok. 3000 osób[527]. Strajk został zakończony o 8.00 rano w sobotę 23 III, przyjęciem rezolucji, w której ostrej krytyce poddano działalność ZMS. Jego władzom zarzucano, że:

1. Systematycznie dezinformują członków organizacji i studentów niezorganizowanych, przemilczając lub fałszując przebieg wypadków na wyższych uczelniach. 2. Wbrew faktom usiłują przypisać ruchowi studenckiemu wrogość do socjalizmu i głoszenie haseł antyradzieckich. 3 Starają się wykryć coraz to nowe spiski rzekomo ukryte za działalnością studentów, zamiast dostrzec faktyczne źródła zaangażowania środowisk studenckich. 4. Popierają wykorzystywanie ruchu studenckiego w wewnętrznych politycznych rozgrywkach poprzez zaślepione ataki na osoby specjalnie wyselekcjonowane ze względu na domniemane pochodzenie rasowe i pozycję społeczną rodziców. 5. Szkalują profesorów i dążą do przeciwstawienia i poróżnienia studentów i pracowników naukowych[528].

W zakończeniu rezolucji domagano się powołania nowej politycznej organizacji młodzieżowej, stworzenia niezależnej prasy studenckiej oraz reaktywowania ogólnopolskiego czasopisma studentów i młodej inteligencji, zorganizowania klubów i ośrodków dyskusyjnych, w których można by stawiać i poruszać problemy nurtujące środowisko akademickie, a także uchwalono nową wersję listu do Gomułki, powstałego wcześniej pod wpływem Bobrowskiego[529].

Władze państwowe i akademickie nie zamierzały jednak odstępować od przyjętego kursu. 22 III rektor UW na wniosek ministra Jabłońskiego zdecydował o skreśleniu z listy studentów 6 osób zaangażowanych w protesty studenckie: Macieja Dybowskiego, Wiktora Góreckiego, Krzysztofa Malareckiego, Ireny Lasoty, Andrzeja Araszkiewicza i Abrahama Nanesa. Ponadto 23 studentów zostało zawieszonych do czasu przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego[530].

23 III po zakończeniu strajku okupacyjnego odbyło się w KW zebranie rektorów, na którym omówiono sytuację i kierunki działania na przyszłość. Po raz pierwszy od lutego w zebraniu tym wzięli udział przedstawiciele Uniwersytetu (rektor i I sekretarz KU). W trakcie narady stwierdzono m.in., że rektor UW dotychczas nie sporządził listy studentów, którzy trzykrotnie nie byli na zajęciach obowiązkowych, a także wbrew zakazowi przyjmuje przedstawicieli studentów „nie wiedząc, z kim rozmawia”. Zdecydowano także, co następuje:

Nadal nie uznawać komitetów studenckich [...]. Utrzymać kontrolę wejść do uczelni. Zawieszonych studentów kierować poprzez kierowników Studiów Wojskowych na przeszkolenie, a skreślonych – do odbycia zasadniczej służby. Studentów, którzy malują, piszą i kolportują wrogie i nielegalne plakaty i ulotki – pozbawiać pomocy państwa. Ustalić listę tzw. delegatów wydziałowych, komitetów studenckich czy strajkowych i przy pomocy prac. nauki wyperswadować im indywidualnie szkodliwość ich działalności, a najbardziej upartych i niepoprawnych skreślać z listy studentów lub zawieszać w prawach[531].

Oceniając sytuację na UW, stwierdzono silne postawy solidarnościowe wśród studentów, bardziej agresywną postawę strajkujących wobec przeciwnych strajkowi studentów, pracowników naukowych i członków organizacji młodzieżowych, a także nieprzeciwstawianie się przez kadrę naukową ruchowi studenckiemu. Zdecydowano także o nieudzielaniu zezwoleń na odbywanie wieców, wyrażaniu zgody na zebrania tylko przez rektora i dziekanów na wniosek organizacji młodzieżowych, egzekwowaniu obowiązków i lojalności od pracowników naukowych. Stwierdzano konieczność przeciwstawiania się bojkotowi zajęć i okupowaniu pomieszczeń, a także stosowania kar dyscyplinarnych wobec organizatorów i „prowodyrów” bojkotu zajęć. Zdecydowano również, że organa porządkowe będą interweniowały tylko na wezwanie rektorów bądź po ich uprzednim uprzedzeniu[532].

24 III odbyła się w KW PZPR kolejna narada z udziałem sekretarza KW Stanisława Puchały, w której uczestniczyli m.in. prorektor Rybicki, Andrzej Jezierski, Kazimierz Gościniak oraz Władysław Kata, kierownik WNiO KW PZPR. Po dokonaniu oceny sytuacji na UW stwierdzili oni, że: „z próbami wieców mogą wystąpić studenci z Wydziałów Filozofii i Socjologii, Ekonomii, zwłaszcza III rok, Mat. Fiz. Do studentów tych mogą się przyłączyć studenci polonistyki i romanistyki”. Na naradzie zdecydowano także o konieczności opracowania przez władze UW długofalowego planu działania, odbycie 27 III zebrań OOP i konieczność niedopuszczenia do dalszych wieców wydziałowych i ogólnouczelnianego, m.in. przez wydanie odpowiedniego zarządzenia rektora. Ponowiono również nakaz kontaktowania się przez rektora tylko z legalnymi organizacjami studenckimi[533].

25 III została ogłoszona decyzja ministra oświaty i szkolnictwa wyższego o zwolnieniu z pracy 6 profesorów i docentów UW: Bronisława Baczki, Zygmunta Baumana, Marii Bielińskiej-Hirszowicz, Leszka Kołakowskiego, Stefana Morawskiego oraz Włodzimierza Brusa[534]. Komunikat o tej decyzji został podany w prasie następnego dnia, wraz z uzasadnieniem, w którym obarczono zwolnionych profesorów moralną i polityczną odpowiedzialnością za wydarzenia na UW. Przed ogłoszeniem tej informacji, także 25 III, usunięto z PZPR Baczkę, Bielińską-Hirszowicz, Morawskiego i Janinę Zakrzewską. Ta ostatnia została następnie zwolniona z pracy w trybie dyscyplinarnym, pod pretekstem złożenia fałszywych zeznań w postępowaniu karnym, co wiązało się również z pozbawieniem stopnia naukowego docenta[535]. Sprawa zwolnionych naukowców została również nagłośniona w prasie, gdzie podkreślano ich niechlubną działalność w okresie stalinowskim[536]. W związku z tą decyzją władz dziekan Wydziału Filozoficznego, prof. Klemens Szaniawski wystosował 26 III protestacyjny list do rektora UW. Rektor przekazał pismo ministrowi oświaty i szkolnictwa wyższego, który jeszcze tego samego dnia zaprosił prof. Szaniawskiego na rozmowę, w której przedstawił mu motywy tej decyzji[537].

Jednocześnie władze podjęły zdecydowane działania w celu niedopuszczenia do kolejnych wystąpień studenckich. 25 III rektor UW wydał – zgodnie z ustaleniami narady w KW PZPR – zarządzenie, w którym przypomniał o zakazie organizowania zgromadzeń i zebrań na Uniwersytecie bez zgody rektora. W przypadku nieprzestrzegania tego zarządzenia groził poważnymi konsekwencjami:

Będę zmuszony w stosunku do winnych wyciągnąć wszystkie konsekwencje regulaminowe, aż do skreślenia z listy studentów włącznie, a nawet nie cofnę się przed zawieszeniem działalności tych Wydziałów, na których zakłócenia takie powstałyby oraz przed ogłoszeniem nowych wpisów[538].

Oprócz zwolnienia z pracy 6 uczonych, co w intencji władz miało zastraszyć kadrę naukową popierającą strajkujących, a także ograniczyć wpływ zwolnionych na ruch studencki, SB aresztowała 26 i 27 III 15 członków Studenckiego Komitetu Delegatów Wydziałowych, w tym Leszka Kopytkę, Pawła Bąkowskiego i Jerzego Diatłowickiego[539].

26 III odbyło się zebranie studentów Wydziału Historycznego, z udziałem dziekana Herbsta i prodziekana Samsonowicza, na którym odczytano zarządzenie rektora. Następnie doc. Samsonowicz sprzeciwił się wyborowi delegatów do komitetu studenckiego i przeforsował wybór „grupy studenckiej”, której zadaniem miała być współpraca z Radą Wydziału[540]. Według informacji KW PZPR, przewodniczący ZW ZMS Wydziału Historycznego miał stwierdzić, że zebranie to jest nielegalne i wezwać ZMS-owców do opuszczenia sali, czego ci nie wykonali. Tego samego dnia odbyło się także zebranie studentów Wydziału Ekonomii Politycznej UW, na którym dyskutowano m.in. sprawę zwolnienia prof. Brusa. Nie doszło natomiast do skutku zebranie studentów Wydziału Filozofii ze względu na sprzeciw dziekana Szackiego[541].

28 III odbył się ostatni wiec na UW, na którym uchwalono oświadczenie w sprawie wyrzuconych z pracy profesorów, a także Deklarację ruchu studenckiego[542]. Zostały one przygotowane przez nowe kierownictwo wiecu: Jerzego Jurkiewicza, Bronisława Czarnochę, Jarosława Weintrauba i Zbigniewa Wojtasa. W wiecu wzięło udział, według SB, ok. 800 studentów, którzy za pomocą dorobionego klucza dostali się do Auditorium Maximum. Oświadczenie w sprawie zwolnionych profesorów zawierało m.in. stwierdzenia:

Jest to nowy groźny etap ingerencji władz w życie naukowo-kulturalne kraju. Apelujemy do wszystkich ośrodków akademickich [...] o występowanie w obronie relegowanych wykładowców [...] o przeciwstawienie się szkalującym artykułom w prasie. Stwierdzamy, że nie ma polskiej szkoły socjologicznej bez Baumana, Hirszowicz-Bielińskiej, nie ma polskiej szkoły filozoficznej bez Baczki, Kołakowskiego i Morawskiego, a marksistowskiej ekonomii politycznej bez Brusa[543].

Następnie odczytano i przyjęto Deklarację ruchu studenckiego autorstwa doradzających komitetowi asystentów UW: Jakuba Karpińskiego, Andrzeja Mencwela i Jadwigi Staniszkis-Lewickiej. Składała się ona z 4 części: wstępu zawierającego uzasadnienie powstania i działalności ruchu studenckiego oraz rozdziałów: „Polityka ekonomiczna”, „Organizacja społeczna i informacja” oraz „Prawo i praworządność”[544].

Oceniając dotychczasową działalność organizacji młodzieżowych, stwierdzano, że zabrakło im „politycznego rozeznania oraz wrażliwości na problemy nurtujące studentów”, co uznano za efekt dotychczasowych funkcji tych organizacji w systemie politycznym Polski. W tej sytuacji przyznawano, że młodzież ma prawo domagać się utworzenia „legalnej organizacji młodzieżowej, w której będą mogły znaleźć wyraz rzeczywiste dążenia polityczne środowisk akademickich”. Zaznaczano dalej, że organizacja taka powinna mieć dostęp do prasy. Postulowano reaktywowanie „czasopisma studentów i młodej inteligencji”, co było bezpośrednią aluzją do tygodnika „Po prostu”. Domagano się także możliwości stworzenia przez tę organizację klubów i grup dyskusyjnych. W odniesieniu do polityki ekonomicznej żądano pełnej informacji o sytuacji gospodarczej kraju, uznano także za niezbędną „jawną i nieskrępowaną dyskusję na temat organizacyjno-gospodarczych alternatyw w ramach ustroju socjalistycznego”, w tym nad modelami gospodarki przyjętymi w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Jugosławii. Domagano się dalej konsekwentnej i całościowej reformy gospodarczej i poddania jej pod dyskusję opinii publicznej. Podnoszono także konieczność oparcia polityki gospodarczej na rachunku ekonomicznym oraz kontroli społecznej „nad całokształtem procesu gospodarczego” i oparcia doboru kadr na zasadzie kompetencji i odpowiedzialności za podejmowane decyzje. W części drugiej postulowano prawne zagwarantowanie możliwości zrzeszania się obywateli, swobody dostępu do informacji oraz zniesienia cenzury prewencyjnej. W części trzeciej żądano zwiększenia roli Sejmu, poddania pod dyskusję systemu prawnego PRL oraz faktycznego zagwarantowania podstawowych praw obywatelskich: „wolności słowa, nauki, twórczości artystycznej, zrzeszeń, zgromadzeń, wieców, pochodów, manifestacji [...], przestrzegania nietykalności obywateli, nienaruszalności mieszkań, tajemnicy korespondencji i rozmów telefonicznych”. Uznano także za konieczne uchylenie tzw. małego kodeksu karnego, przestrzeganie niezawisłości sądów, niestosowanie tajności rozpraw oraz prawne uniemożliwienie karania usunięciem z pracy, odmową wydania paszportu i poborem do wojska[545]. Była to już dojrzała politycznie deklaracja, która mimo formalnego odwołania się do socjalizmu zawierała postulaty radykalnie podważające system polityczny PRL.

19. Protesty studentów na Krakowskim Przedmieściu, marzec 1968 r.

Po jej uchwaleniu odczytano tekst autorstwa Andrzeja Duracza podsumowujący sytuację w Polsce i genezę ruchu studenckiego. Wiec zakończył się o 18.20 odśpiewaniem Międzynarodówki. W trakcie trwania wiecu władze uczelni podjęły działania w celu ustalenia tożsamości jego uczestników – nakazały służbie porządkowej UW odbieranie legitymacji studenckich osobom wychodzącym z sali. Akcja ta w znacznym stopniu nie powiodła się, gdyż została zaczęta stosunkowo późno, a nieliczni strażnicy nie byli w stanie wylegitymować kilkuset opuszczających salę studentów. W tej sytuacji podjęto decyzję, że rolę tę przejmą przy bramie od ul. Oboźnej funkcjonariusze MO, co również się nie powiodło, gdyż studenci opuścili teren UW „przez różne boczne wyjścia i ogrodzenie”. Ponieważ szybko okazało się, że teren UW opuszczają również studenci wracający z zajęć, zrezygnowano z odbierania legitymacji, legitymując tylko część wychodzących[546].

Wiec, a także uchwalona na nim deklaracja wzbudziły duże zaniepokojenie władz PZPR. Świadczy o tym m.in. znajdująca się w aktach WNiO KC PZPR niepodpisana notatka, zawierająca krytykę tez Deklaracji ruchu studenckiego, a także działania podjęte przez centralne władze partyjne w celu mobilizacji aktywu młodzieżowego UW do polemiki z treścią Deklaracji wśród studentów UW. Na zebraniu z kierownictwem organizacji młodzieżowych pracownica WNiO KC PZPR Halina Krysanka zreferowała tezy „zamierzonej polemiki z I częścią deklaracji”. W toku dyskusji ustalono zasady „pozytywnej polemiki” przez koncentrowanie się na historii organizacji młodzieżowych, konieczności ustawowego wzmocnienia pozycji organizacji młodzieżowych przez zagwarantowanie im udziału we władzach uczelni oraz na kwestii współpracy trzech organizacji (ZMS, ZMW i ZSP)[547].

Zwolnienie z pracy 6 pracowników naukowych wywołało duże poruszenie w środowisku pracowników UW. Dotyczyło to zwłaszcza Wydziału Filozofii, najbardziej dotkniętego tym posunięciem władz. Studenci i młodsi pracownicy naukowi wydziału planowali organizację zebrania protestacyjnego, ale pod presją władz wydziału odstąpiono od tej inicjatywy, w oczekiwaniu na posiedzenie Rady. Władze uczelniane PZPR dążyły do wyznaczenia jak najpóźniejszego terminu posiedzenia Rady, co ze względu na konieczność podjęcia decyzji w sprawie ponownych zapisów na studia nie powiodło się – posiedzenie odbyło się 1 IV, czyli 2 dni później niż początkowo planowano. Kolegium dziekańskie ustaliło, że w sprawie zwolnienia pracowników Wydziału zostanie jedynie przedstawione stanowisko w tej sprawie, nad którym nie będzie głosowania[548].

Na posiedzeniu Rady prof. Szaniawski przedstawił stanowisko ministra Jabłońskiego, jakie uzyskał w rozmowie z nim 26 III, a następnie stosunek ministra do powstałych w wyniku zwolnienia 5 profesorów i docentów problemów kadrowych Wydziału. Następnie, dystansując się od oceny politycznej aktywności zwolnionych profesorów przez kolegium dziekańskie, prof. Szaniawski odczytał oświadczenie kolegium:

Kolegium dziekańskie stwierdza, iż decyzją Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 marca zwolnieni zostali następujący profesorowie Wydziału Filozoficznego [...]. Kolegium Dziekańskie nie dysponuje w tej sprawie żadnym dokumentem oficjalnie udostępnionym. [...]. Wręczony wymienionym Kolegom tekst zwolnienia (który do dnia dzisiejszego nie został przekazany Dziekanowi drogą służbową) motywuje decyzję Ministra w sposób następujący: «... ponieważ zajmowana postawa i działalność dydaktyczna Obywatela pozostaje w rażącej sprzeczności z zadaniami Szkoły i obowiązkami pracownika naukowo-dydaktycznego, określonymi w art. ioi i 102 powołanej Ustawy». Kolegium Dziekańskie nie widzi w tej sytuacji możliwości ustosunkowania się do sformułowanych w piśmie Ministra zarzutów pod adresem wymienionych pracowników Wydziału [...]. Kolegium dziekańskie nie uważa się również za powołane z urzędu do podjęcia związanej z tą sprawą problematyki politycznej. Kolegium Dziekańskie uważa natomiast za konieczne zajęcie stanowiska wobec trybu postępowania, jaki został w rozważanym przypadku zastosowany. Należy przede wszystkim stwierdzić, że żadne zarzuty dotyczące dydaktycznej działalności wymienionych osób nie zostały przed podjęciem decyzji udostępnione drogą służbową ani im samym, ani też władzom Wydziału. Odjęta została w ten sposób możność obrony. [...]. Kolegium Dziekańskie wyraża z tego powodu swe głębokie zaniepokojenie. Nie kwestionując bynajmniej ustawowych uprawnień Ministra, Kolegium Dziekańskie uważa, iż w sprawach tak poważnych dla Uczelni jak zwolnienie profesora lub docenta wszelka decyzja powinna – ze względu na właściwe warunki pracy naukowej – być poprzedzona wnikliwym, przekonującym i udostępnionym Radzie Wydziału postępowaniem dowodowym[549].

Dalej podkreślono, że usunięcie 5 profesorów i docentów, w tym 3 kierowników katedr, ma poważne negatywne konsekwencje dla działalności Wydziału: „Wysokie kwalifikacje naukowe wymieniowych profesorów i docentów nie były kwestionowane przez powołane do oceny tych spraw władze, natomiast byli oni niejednokrotnie wyróżniani awansami oraz nagrodami”. Następnie kolegium dziekańskie wyraziło odchodzącym „podziękowanie za ich długoletnią, ofiarną pracę na Wydziale”. Burzliwa dyskusja nad tym oświadczeniem trwała ponad 2 godziny i nie przyniosła konkretnych rezultatów[550]. Wydaje się, że stanowisko kierownictwa Wydziału pozwoliło na skanalizowanie protestu pracowników, o co chodziło władzom, które przyjęły do wiadomości nieprzyjemną dla nich wymowę stanowiska kolegium dziekańskiego.

Sprawa usunięcia 6 profesorów była również przedmiotem dyskusji na forum rad innych wydziałów. 2 IV 1968 r., na posiedzeniu Rady Wydziału Historycznego, po wysłuchaniu informacji dziekana Herbsta o sytuacji na uniwersytecie i usunięciu z uczelni 6 uczonych, głos zabrał prof. Manteuffel. Wyraził on żal, że rektorat UW nie wykazał takiej postawy, nie podjął takiego działania jak władze Politechniki Warszawskiej” i przedstawił wniosek o złożenie protestu w tej sprawie przez Radę Wydziału. Uzasadniając ten wniosek, stwierdził m.in.: „Sześciu wykładowców wydziału filozoficznego i ekonomii politycznej zostało zwolnionych ze stanowisk. [...] nie jest nam znane postępowanie w omawianej sprawie, które mogło by potwierdzić, iż działalność naukowa lub dydaktyczna wspomnianych kolegów pozostawała «w rażącej sprzeczności z zadaniami szkoły». [...]. Ocena moralna postępowania ludzkiego nie może być relatywna. Gdybyśmy ten relatywizm przyjmowali, wychowalibyśmy cyników. Wnoszę przeto o uchwalenie protestu przeciwko zwolnieniu naszych kolegów”[551]. Po dyskusji Rada uchwaliła jednomyślnie oświadczenie z protestem przeciwko decyzji ministra o zwolnieniu pracowników naukowo-dydaktycznych UW.

Tymczasem już 29 III WNiO KC PZPR sformułował Wnioski w związku z nielegalnym wiecem w audytorium maximum UW w dniu 28 marca 1968 r. Zawarto w nich konkretne wytyczne postępowania dla władz UW:

1. Wszyscy rozpoznani uczestnicy wiecu zostaną w dniu 29.III br. decyzją rektora skreśleni z listy studentów UW. [...].

2. Wszyscy podejrzani o udział w wiecu, tj. nieobecni na obowiązujących zajęciach na UW między godziną 15 a 19 28.III br. zostaną przez rektora zawieszeni z prawem składania odwołań i usprawiedliwień.

3. Proponuje się zawiesić działalność trzech wydziałów UW i zarządzić na tych wydziałach ponowne zapisy na studia. Decyzja ta obejmie wydział filozoficzno-socjologiczny, z wyjątkiem sekcji nauk politycznych, wydział ekonomii w całości oraz jeszcze jeden z wydziałów, co do wyboru którego toczy się dyskusja[552].

Zgodnie z decyzją KC tego samego dnia rektor UW skreślił 34 osoby z listy studentów oraz zawiesił 11 uczestników wiecu. Następnego dnia ogłoszono decyzję rektora o rozwiązaniu studiów dziennych na Wydziale Ekonomii Politycznej (kierunki: teoria ekonomii, ekonomia i ekonometria), Wydziale Filozoficznym (filozofia i socjologia), Wydziale Pedagogiki (psychologia) oraz III roku matematyki i fizyki na Wydziale Matematyki i Fizyki. Ogółem zawieszono 1616 studentów UW. Na socjologii zawieszono 335 studentów, na filozofii 115 (razem 450), na psychologii 392 studentów, na matematyce 198, na fizyce 125, a na ekonomii politycznej 451. Spośród studentów tych kierunków 21 zostało skreślonych przez rektora, 24 zawieszono w prawach studenta, a sprawy następnych 34 zostały skierowane do Komisji Dyscyplinarnej. Ogółem skreślono 104 studentów UW, a zawieszono 50. Działające na UW Komisje ds. Powtórnych Wpisów nie przyjęły na studia w sumie 84 studentów (14 z socjologii, 10 z filozofii, 9 z psychologii, 1 z matematyki, 2 z fizyki, 38 z ekonomii politycznej)[553].

Jednocześnie działania prowadziła dalej SB, aresztując na przełomie marca i kwietnia 1968 r. członków Komitetu Studenckiego. Przed zaplanowanym na 22 IV kolejnym wiecem studenckim zatrzymano 21 działaczy ruchu studenckiego, w tym Michała Komara, Jacka Kleyffa, Andrzeja Notkowskiego i Andrzeja Celińskiego[554].

Jednocześnie z represjami, które faktycznie załamały ruch studencki, podjęto na uczelniach warszawskich, a zwłaszcza na UW szeroko zakrojoną akcję propagandową:

Aby rozładować nastroje KW PZPR w okresie od połowy marca do połowy kwietnia br. dobrał 60-osobową grupę lektorów – działaczy partyjnych, dziennikarzy, literatów i skierował ją na spotkania ze studentami. Organizatorem tych spotkań był ZMS i ZMW. W sumie odbyło się ponad ioo spotkań, w których brało udział ok. 20 tys. studentów, t.j. prawie połowa wszystkich studentów dziennych. Szczególne nasilenie tych spotkań było w UW i PW[555].

W kolejnej fazie tej akcji w drugiej połowie kwietnia spotkania na UW i PW prowadziło ok. 60 wskazanych przez KW pracowników naukowych. Oceniając te spotkania, KW PZPR podkreślał, że zaczęły one przynosić rezultaty dopiero w drugiej fazie, a zadawane przez studentów pytania zaczęły odnosić się do tez propagandy, a nie zawierały krytyki polityki władz, jak w pierwszym okresie[556]. 3 IV 1968 r. obyło się spotkanie Andrzeja Werblana z aktywem ZMS UW, w trakcie którego kierownik WNiO odpowiadał na pytania zebranych, dotyczące bieżącej sytuacji:

Pytania zadawane były z pozycji troski o sytuację polityczną oraz często pogłębiające krytyczny stosunek odpowiadającego do poszczególnych problemów. [...]. Sporo miejsca zajęła sprawa ustawy o szkolnictwie wyższym i zakresu ewentualnej jej nowelizacji. Bardzo wiele pytań, powiedzieć można, że większość, bezpośrednio lub pośrednio koncentrowały się wokół spraw personalnych w kierownictwie partyjnym i państwowym. [...]. Sporo miejsca zajęła kwestia odpowiedzialności rodziców za zajęte postawy polityczne dzieci[557].

6 IV odbyła się narada aktywu partyjnego UW z udziałem Józefa Kępy. Po zakończeniu dyskusji I sekretarz KW PZPR odpowiadał na liczne pytania z sali i podsumował obrady, stwierdzając m.in., że „organizacja partyjna musi podejmować i rozwiązywać problemy wychowawcze i pracy politycznej wspólnie z kierownictwem uczelni i przy pełnym zaangażowaniu wszystkich pracowników naukowych”[558].

11 IV odbyła się narada w KW PZPR z udziałem rektorów szkół wyższych i I sekretarzy KU, przedstawicieli organizacji młodzieżowych, ZNP i MOiSzW. Celem zebrania było wyciągnięcie wniosków z protestów marcowych „dla dalszej – codziennej i perspektywicznej – pracy wychowawczej prowadzonej przez organizacje partyjne i młodzieżowe w uczelniach” oraz sformułowanie propozycji dotyczących „unowocześnienia struktury uczelni i toku studiów, polityki kadrowej, ścisłego powiązania kształcenia zawodowego studentów z obywatelskim i politycznym ich wychowaniem”. Podsumowując spotkanie, sekretarz KW PZPR Stanisław Puchała „wysoko ocenił postawę rektorów, większości dziekanów, młodych docentów i adiunktów, komitetów uczelnianych PZPR, aktywistów ZMS, ZMW i ZSP”[559].

Wraz z wygasaniem protestów studenckich uwagę kierownictwa PZPR i władz UW, począwszy od kwietnia, zajmowały także w coraz większym stopniu sprawy kadrowe i organizacyjne Uniwersytetu. Wiązało się to również z decyzją władz PZPR o nominowaniu na stopnie docenta osób bez habilitacji – z powodów politycznych, w celu wzmocnienia kontroli PZPR nad środowiskami naukowymi. Już na początku kwietnia 1968 r. kierownictwo UW dokonało analizy stanu osobowego Uniwersytetu, pod kątem obsady kadrowej wydziałów nauk społecznych i kwestii awansów. Określono w niej tych samodzielnych pracowników naukowych, którzy powinni pozostać w składzie osobowym UW. Na kierunku Filozofia byli to m.in. Marek Fritzhand, Janina Kotarbińska, Jan Legowicz, na kierunku socjologia Nina Assorodobraj, Józef Chałasiński, Stefan Nowakowski, na Ekonomii Witold Kula, Seweryn Żurawicki, Henryk Fiszel, Zofia Nawrocka, na naukach politycznych: Remigiusz Bierzanek, Sylwester Zawadzki, Janusz Gołębiowski, Longin Pastusiak. Stwierdzono także konieczność wprowadzenia jednoetatowości, względnie określenia zadań dydaktycznych dla profesorów z pozostałych kierunków studiów, w tym Kazimierza Petrusewicza, Wiktora Kemuli, Stefana Minca, Stefana Żółkiewskiego, Samuela Fiszmana, Tadeusza Manteuffla, Rafała Gerbera, Stanisława Mazura, Witolda Nowackiego, Michała Szulkina, Stanisława Ehrlicha, Stefana Rozmaryna, Juliusza Katz-Suchego. Zakładano także konieczność przeglądu postępów w pracy młodszej kadry naukowej, której termin zatrudnienia upływał 30 IX 1968 r. Postulowano dalej „ustalenie preferencji” w przyznawaniu etatów docentom „po lub w trakcie habilitacji”, wśród których wymieniono m.in. Adama Hulanickiego, Zbigniewa Grabowskiego, Jana Malanowskiego, Bogusława Wolniewicza, Jaremę Maciszewskiego i Ireneusza Ihnatowicza. (Dobór osób do awansów był skonstruowany zarówno według kryteriów ideologicznych, jak i merytorycznych, nie obejmując rzecz jasna osób zdecydowanie zakwalifikowanych jako wrogo nastawione wobec władz)[560]. Na UW nominacje docentów bez habilitacji miały miejsce w latach 1968–1971, z największym nasileniem w roku 1968. W sumie minister mianował w tym trybie 62 pracowników UW, z czego 31 w 1968 r., 12 w 1969 r., 9 w 1970 r. i 10 w 1971 r.[561]

Do opracowania zmian w polityce kadrowej i organizacji UW minister oświaty i szkolnictwa wyższego powołał na początku kwietnia komisję do spraw reorganizacji UW, na czele której stanął rektor Turski, a w jej skład weszli: Zygmunt Rybicki jako zastępca przewodniczącego, Jerzy Służewski jako jej sekretarz, Zenon Wróblewski (zastępca kierownika WNiO KC PZP), Wit Drapich (dyrektor Departamentu Studiów Uniwersyteckich MOiSzW) oraz Andrzej Jezierski, Kazimierz Gościniak i Zbigniew Chrupek – sekretarze KU PZPR UW. Komisja w ciągu miesiąca uzgodniła projekt zmian w strukturze Uniwersytetu, a także zmiany kadrowe w UW. Projekt zmian kadrowych został przedstawiony 10 V Sekretariatowi KW PZPR. Projekt zakładał przyśpieszenie awansu dotychczasowych profesorów nadzwyczajnych na zwyczajnych (13 osób), powołanie 20 docentów na stanowiska profesorów nadzwyczajnych oraz powołanie 51 doktorów na stanowiska docentów. Oprócz tego zgodnie z wcześniejszymi planami zamierzano przesunąć osoby zatrudnione na 2 etatach na 1 etat ze wskazaniem miejsca pracy[562]. Klucz tych zmian był przede wszystkim polityczny, choć także pragmatyczny – usuwano z UW także uczonych zatrudnionych tam w latach 50., których aktywność naukowa i dydaktyczna na uczelni była znikoma. Nie wszystkie planowane przez komisję zmiany zostały wprowadzone w życie. Tak np. pozostali na UW profesorowie Assorodobraj (socjologia), Ehrlich (prawo) czy Gerber (historia).

Na wspomnianej naradzie ustalono również, że wszystkie sprawy kadrowe przyjęte przez Sekretariat zostaną załatwione do końca czerwca 1968 r. Komisja opracowała również projekt obsady stanowisk kierowniczych (dziekańskich i dyrektorskich) na UW, który miał zostać wprowadzony w nowej kadencji władz od roku akademickiego 1969/1970.

15 IX 1968 r. zostało opublikowane rozporządzenie ministra oświaty i szkolnictwa wyższego z 27 VI 1968 r. w sprawie organizacji wewnętrznej Uniwersytetu Warszawskiego. Wprowadzało on nową strukturę UW, który został podzielony na 11 wydziałów (zamiast dotychczasowych 10): Biologii, Chemii, Filologii Obcych, Filologii Polskiej i Słowiańskiej, Fizyki, Geologii, Historyczny, Matematyki i Mechaniki, Nauk Społecznych, Prawa i Administracji, Psychologii i Pedagogiki. Oprócz tego wydzielono jako samodzielne jednostki Instytut Geografii i Studium Afrykanistyczne. Zasadnicze zmiany polegały na podziale Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi na Wydział Biologii i Instytut Geografii, Wydziału Matematyki i Fizyki na 2 wydziały, Wydziału Filologii na 2 wydziały, zmianie nazwy Wydziału Prawa i zmianie nazwy Wydziału Pedagogicznego oraz połączeniu Wydziałów Ekonomii Politycznej, Wydziału Filozoficznego i Studium Dziennikarskiego w Wydział Nauk Społecznych. Jednocześnie wprowadzono ramowy statut instytutów działających w ramach powołanych wydziałów[563].

Istotną zmianą w funkcjonowaniu i rozwoju uczelni było powołanie zarządzeniem MOiSzW z 15 VII 1968 r. Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. Powstała ona początkowo jako trzyletnia Wyższa Szkoła Nauczycielska. W sierpniu 1968 r. włączono do niej Zawodowe Studium Administracyjne. Utworzono tam początkowo 3 wydziały: Humanistyczny, Matematyczno-Przyrodniczy i Nauczania Początkowego, a także utrzymano Zawodowe Studium Administracyjne. Zastępcą rektora UW ds. Filii został doc. dr Eugeniusz Niczyporowicz z Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Białymstoku. Na pierwszy rok studiów przyjętych zostało 515 studentów (z czego 130 na ZSA). Uroczyste otwarcie Filii z udziałem władz ministerstwa, wojewody białostockiego i rektora UW miało miejsce 5 X 1968 r. Od roku akademickiego 1972/1973 Filia uzyskała status uczelni uniwersyteckiej, z prawem nadawania tytułu magistra. Prorektorem UW ds. Filii w Białymstoku został od 1 X 1971 r. prof. Andrzej Jezierski[564].

Oprócz wspomnianych wyżej zmian na stan kadrowy UW, a także na nastroje części pracowników wpłynęła emigracja osób narodowości żydowskiej, spowodowana nagonką antysemicką. Możliwość emigracji do Izraela, przedstawiona przez Gomułkę w przemówieniu 19 III 1968 r., spowodowała, że na Zachód wyjechało w latach 1968–1972 ok. 15 tys. obywateli polskich pochodzenia żydowskiego, w tym 217 byłych pracowników szkół wyższych[565]. Brak jest dotąd dokładnych danych co do zakresu „pomarcowej” emigracji pracowników UW. Spośród zwolnionych w kwietniu z UW pracowników naukowych na Zachód wyjechali: Bronisław Baczko, Zygmunt Bauman, Włodzimierz Brus, Maria Bielińska-Hirszowicz, Leszek Kołakowski. Pozostali za granicą po zakończeniu stypendium: prof. Rachmiel Brandwain, doc. Emil Adler, doc. Tamara Buch (wszyscy z Wydziału Filologii), doc. Jan Halpern (Studium Afrykanistyczne), doc. Mieczysław Taube (Wydział Chemii), mgr Gizela Silber (Studium Języków Obcych), mgr Liliana Hausknecht (Wydział Prawa)[566].

Stosunkowo ograniczone echo na UW miało wkroczenie wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji 21 VIII 1968 r. Ulotki protestujące przeciw inwazji rozrzuciła grupa studentów skupiona wokół Bogusławy Blajfer, wkrótce zresztą rozbita przez SB[567]. W proteście przeciw udziałowi Wojska Polskiego w interwencji w Czechosłowacji wystąpiły z PZPR dr Hanna Geremkowa (Instytut Historyczny) i Elżbieta Grabska-Wallis (Instytut Historii Sztuki). Ta ostatnia stwierdziła w liście do POP PZPR:

W powstałej sytuacji politycznej i moralnej chcę się czuć w prawie postępowania zgodnie z moim poczuciem obywatelskim. Nie mogąc przyjąć linii politycznej wobec CSRS ani tym bardziej bronić jej i uzasadniać wobec bezpartyjnych, jak tego wymaga obowiązek członka Partii – proszę o skreślenie mnie z listy członków PZPR[568].

Natomiast obradująca 27 IX 1968 r. Konferencja Aktywu PZPR UW uchwaliła list z poparciem dla żołnierzy polskich wysłanych do Czechosłowacji[569].

Jesienią 1968 r. życie polityczne na UW zdominowały kwestie organizacyjne związane z wprowadzaniem zmian w strukturze uczelni. W sferze politycznej nadal dominowały reminiscencje protestów marcowych. Prace nad nowelizacją ustawy zaczęły się jeszcze w kwietniu 1968 r. – inicjatywy w tej sprawie podejmowały także organizacje partyjne poszczególnych uczelni i ich jednostek organizacyjnych. 12 IV 1968 r. swoje wnioski w tej sprawie skierowała OOP PZPR Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UW. Domagała się ona m.in. wprowadzenia do nowej ustawy zapisów o udziale egzekutyw OOP w pracach Rady Wydziału, kolegium dziekańskiego i komisjach Rady Wydziału, wprowadzenia trzyletniej rotacji w stosunku do samodzielnych pracowników naukowych, przeniesienia na emeryturę pracowników naukowych po 65. roku życia (z pozostawieniem możliwości pracy naukowej), zniesienia habilitacji jako warunku uzyskania stopnia docenta oraz nadania OOP prawa występowania z wnioskami awansowymi dotyczącymi pracowników naukowych[570].

W trakcie intensywnych prac nad nowelizacją ustawy w sierpniu 1968 r. Rada Państwa wydała dekret o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym. Wprowadzono przepis umożliwiający ministrowi oświaty i szkolnictwa wyższego przedłużenie na czas nie dłuższy niż rok kadencji rektora uczelni lub odroczenie wyborów przez Senat i nominację rektora „z własnej inicjatywy”[571]. Celem dekretu było umożliwienie przeprowadzenia pilnych zmian na stanowiskach rektorskich przed uchwaleniem nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym.

Projekt nowelizacji ustawy był konsultowany przez poszczególne KW PZPR w ośrodkach akademickich w przyśpieszonym trybie. W Warszawie tzw. kolegium rektorskie zebrało się w KW PZPR 22 V 1968 r. Zabrał na nim głos m.in. sekretarz KU PZPR UW Kazimierz Gościniak, stwierdzając konieczność, oprócz znowelizowania obowiązującej ustawy, opracowania nowej ustawy o szkolnictwie, która powinna „wziąć pod uwagę zjednoczenie kierowania wszystkimi szkołami kierowanymi w jednym resorcie oraz stworzenie jednolitego systemu współpracy uczelni, PAN, instytutów resortowych i KNiT”. Gościniak wypowiedział się również przeciw „uniformizacji” uczelni, stwierdzając, że każda z nich musi mieć określone zadania oraz swój własny statut[572].

W odniesieniu do szczegółowych rozstrzygnięć Gościniak poparł mianowanie rektora przez ministra, a dziekanów i prodziekanów przez rektora. Opowiedział się także za prawem do głosowania w Senacie przedstawicieli POP PZPR i ZNP, a także przeciw obecności przedstawicieli rad wydziałowych (czyli pochodzących z wyborów, a nie z mianowania, jak dziekani) w składzie Senatu. Co ciekawe, przeciw tej ostatniej propozycji wystąpił obecny na naradzie Andrzej Werblan, uznając konieczność obecności w Senacie członków z wyboru[573]. Krytyczne zdanie na temat projektu nowelizacji ustawy miał również prorektor Rybicki. Na Konferencji Aktywu PZPR UW 27 IX 1968 r., o której była już mowa w kontekście poparcia dla interwencji w Czechosłowacji, stwierdził on:

[...] Projekt w istocie niczego nie załatwia. Reguluje pewne wycinki problematyki – i to nie najlepiej – zamiast być próbą kompleksowej reformy. [...] wskazał na takie wady projektu jak nieumieszczenie wyższych uczelni w całości struktury nauki polskiej, niewłaściwe ustalenie zakresu uprawnień samorządnych władz uczelni (m.in. w sprawach kadrowych), niewłaściwe rozwiązanie udziału przedstawicieli młodzieży w organach uczelni i inne[574].

Uchwalona ostatecznie 20 XII 1968 r. nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym zdecydowała o znacznym ograniczeniu i tak już niewielkiej autonomii uczelni. Podkreślono dydaktyczno-wychowawcze funkcje szkoły wyższej. Zmiany dotyczyły m.in. statusu kadry naukowej, ustroju władz uczelni, określenia roli PZPR i organizacji społeczno-politycznych w systemie władz uczelni, struktury wewnętrznej szkół wyższych, wprowadzenia jednolitego systemu szkolnictwa wyższego oraz zakresu uprawnień dyscyplinarnych uczelni wobec studentów[575]. W ramach tych zmian wprowadzono zasadę powołania na wszystkie funkcje na czas określony, możliwość zwolnienia mianowanych pracowników naukowych, gdy nie wykonują należycie swych obowiązków lub z powodu reorganizacji (art. 13), oceny okresowe kadry naukowo-dydaktycznej, możliwość uzyskania stopnia docenta bez habilitacji (art. 87). Zmieniono charakter senatów i rad wydziałów ze stanowiących na doradcze (z wyjątkiem przewodów i nadawania stopni naukowych), powołano kolegia rektorskie i dziekańskie (art. 21a i 31) oraz wprowadzono nominację rektora i prorektorów przez ministra, a dziekanów i prodziekanów przez rektora (art. 22, 26, 33, 34). W skład senatu uczelnianego wchodzili odtąd: rektor, prorektorzy, dziekani, sekretarz komitetu uczelnianego PZPR, po jednym przedstawicielu każdej rady wydziału, dyrektor biblioteki głównej, dyrektor administracyjny, kierownik studium wojskowego, przewodniczący rady szkoły do spraw młodzieży, przewodniczący stałych komisji rektorskich oraz przedstawiciele młodszych pracowników naukowych i wykładowców (art. 29 ust. 1). Przedstawiciele PZPR wchodzili także w skład kolegium dziekańskiego i rad wydziałów (art. 31 ust. 1 i art. 37 ust. 1). Ponadto art. 4oa stwierdzał, że „w sprawach działalności politycznej i ideowo-wychowawczej organy szkoły współdziałają z organizacjami uczelnianymi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”.

Struktura szkoły wyższej została tak skonstruowana, by umożliwić dość swobodne jej zmienianie zarówno ministrowi, jak i władzom uczelni. Przepisy dotyczące spraw dyscyplinarnych pozwalały rektorowi oraz ministrowi oświaty i szkolnictwa wyższego na skreślenie studenta z listy słuchaczy bez przeprowadzania postępowania dyscyplinarnego, w przypadkach przewinień „o szczególnej szkodliwości społecznej” (art. 79a) oraz pozostawiały ministrowi określenie wysokości kar za poszczególne przewinienia (art. 82)[576].

Jednocześnie z pracami nad ustawą podjęto w WNiO KC PZPR i ministerstwie prace nad innymi aktami prawnymi regulującymi funkcjonowanie szkół wyższych. Dotyczyło to zwłaszcza zasad rekrutacji na kolejne lata, zmian w systemie stypendialnym dla studentów, opracowania systemu praktyk robotniczych dla studentów, opracowania wytycznych pracy wychowawczej w domach studenckich oraz reorganizacji administracji szkół wyższych[577].

20. Praktyki robotnicze studentów w przedsiębiorstwie „Pollena-Uroda” w Warszawie. Na zdjęciu Wanda Chudzik z Wydziału Historycznego UW przy konfekcjonowaniu szamponów, 2 VIII 1979 r.

Jednymi z bardziej istotnych były nowe zasady przyjęć na studia i praktyki robotnicze, dotyczyły bowiem rzeszy przyszłych i obecnych studentów. Już 29 IV 1968 r. minister oświaty i szkolnictwa wyższego skierował do WNiO KC PZPR projekt zmian w systemie rekrutacji, zakładając zwiększenie liczby punktów za pochodzenie społeczne (robotnicze i chłopskie), pierwszeństwo w przyjmowaniu osób pochodzenia robotniczego i chłopskiego w przypadku równej liczby punktów, zwiększenie puli miejsc do dyspozycji komisji uczelnianych w celu umożliwienia uwzględnienia odwołań – w pierwszej kolejności młodzieży robotniczej i chłopskiej, obniżenie i ujednolicenie liczby punktów za egzaminy z języków obcych i obniżenie liczby punktów za egzamin z fizyki (na kierunkach ścisłych). Celem tych zmian było znaczące zwiększenie liczby studentów pochodzenia nieinteligenckiego. W maju 1968 r. zostały one ostatecznie zatwierdzone przez władze partyjne[578].

Sprawa praktyk robotniczych studentów została uwzględniona w tezach na V Zjazd PZPR. Poruszył ją również I sekretarz KC PZPR Gomułka w referacie zjazdowym, stwierdzając m.in.:

Praca fizyczna studentów powinna znaleźć swój wyraz w czynach społecznych, w utrzymywaniu porządku i czystości w domach akademickich, rzetelnym wykorzystywaniu praktyk studenckich, a przede wszystkim w powszechnym dla wszystkich studentów studiów stacjonarnych obowiązku odpłatnej pracy fizycznej podczas wakacji w czasie pierwszych trzech lat studiów[579].

Po podjęciu stosownej uchwały przez V Zjazd rozpoczęto działania w celu organizacji praktyk studenckich. Minister oświaty i szkolnictwa wyższego wydał 22 III 1969 r. Zarządzenie w sprawie praktyk robotniczych studentów szkół wyższych, natomiast 9 IV pismo okólne w tej sprawie wystosował prezes Rady Ministrów[580]. Praktyki robotnicze po raz pierwszy odbyły się w lecie 1969 r., towarzyszyła im intensywna kampania prasowa[581]. Po pewnych zmianach formalnych kontynuowano je także w latach następnych. W wyniku doświadczeń pierwszych praktyk postanowiono, by studenci z uczelni warszawskich odbywali je w warszawskich zakładach pracy, w drugiej zaś kolejności w zakładach na terenie województwa warszawskiego. W 1970 r. w praktykach wzięło udział 2800 studentów UW, z czego 1572 w Warszawie, a reszta w województwie warszawskim[582].

Kolejną zmianą na uczelniach, wprowadzoną z powodu studenckich protestów, było rozszerzenie zakresu zajęć z nauk politycznych. 5 XI 1968 r. ministerstwo skierowało list do rektorów szkół wyższych, w którym poinformowało o rozszerzeniu nauczania „podstaw nauk politycznych” na wszystkie kierunki studiów oraz o wprowadzeniu nowego przedmiotu: lektoratu z nauk politycznych i to już od semestru letniego roku akademickiego 1968/1969. Istota zmian polegała na przesunięciu zajęć z podstaw nauk politycznych (zakończonych egzaminem) na pierwszy rok studiów i wprowadzeniu na następnych latach lektoratu z tego przedmiotu w wymiarze 30 godzin rocznie. Lektorat, zaliczany na podstawie obecności na zajęciach, miał mieć charakter informujący o najważniejszych sprawach z zakresu bieżącej polityki. Już od drugiego semestru roku akademickiego 1968/1969 wprowadzono rozszerzone zajęcia z podstaw nauk politycznych, zwiększając czterokrotnie liczbę objętych nimi studentów. Także na większości innych uniwersytetów udało się wprowadzić lektoraty z nauk politycznych. Zajęcia z tego przedmiotu prowadzili „członkowie kierownictw komitetów wojewódzkich i miejskich PZPR, kierownicza kadra WRN, oficerowie polityczni WP oraz publicyści wojewódzkiej prasy partyjnej”[583].

Nad kwestią zajęć z nauk politycznych na UW Senat Uniwersytetu obradował 19 XI 1969 r. z udziałem m.in. dyrektora Instytutu Nauk Politycznych prof. Remigiusza Bierzanka i profesorów tego instytutu[584]. W efekcie dyskusji podjęto uchwałę W sprawie organizacji zajęć z podstaw nauk politycznych i lektoratu nauk politycznych dla studentów Uniwersytetu Warszawskiego. Uznano w niej za celowe objęcie wszystkich studentów II semestru, a w następnym roku akademickim III semestru nauczaniem podstaw nauk politycznych, a także stopniowe wprowadzanie lektoratu nauk politycznych na wszystkich latach studiów, z założeniem – w miarę możliwości kadrowych – wprowadzenia ich w pierwszym rzędzie na ostatnich latach studiów. Uchwała zwracała się także do dziekanów wszystkich wydziałów UW o udzielenie pomocy INP w organizacji zajęć, a do pracowników UW o włączenie się w prowadzenie tych zajęć[585]. Uchwała zawierała także stwierdzenie konieczności rozwoju kadrowego INP.

Zmiany w polityce władz wobec szkolnictwa wyższego i UW wprowadzone po protestach marcowych objęły także obsadę stanowisk kierowniczych na uczelni. Co prawda w sierpniu 1968 r. minister oświaty i szkolnictwa wyższego przedłużył (na czas nieokreślony) kadencję Turskiego na stanowisku rektora UW, ale już w lutym 1969 r. Turski zrezygnował – niewątpliwie niedobrowolnie – z tej funkcji. O swojej rezygnacji poinformował Senat UW 19 II 1969 r. Na tym samym posiedzeniu Senatu minister Jabłoński wręczył nominację nowemu rektorowi, którym został prof. Zygmunt Rybicki. Prorektorami zostali mianowani profesorowie Witold C. Kowalski i Władysław Rodewald[586]. Nominacja Rybickiego oznaczała utrzymanie dotychczasowego, „pomarcowego” kursu wobec Uniwersytetu. Nowy rektor był zaangażowanym członkiem PZPR, całkowicie lojalnym wobec jej władz, miał również trudny charakter i był skonfliktowany z częścią liberalniej nastawionej partyjnej profesury.

W kwietniu 1969 r. nominację na stanowisko prorektora UW otrzymał prof. Czesław Kupisiewicz, a 1 IX 1969 r. prof. Jerzy Plebański. Za tymi nominacjami poszły także znaczne zmiany w obsadzie stanowisk dziekańskich, mające charakter nie tylko polityczny (wyznacznikiem nominacji była postawa zajęta w czasie protestów studenckich), ale także pokoleniowy – wśród nominatów dominowali uczeni średniego pokolenia, wykształceni już w PRL. Spośród 11 dziekanów, 5 pełniło tę funkcję już wcześniej (z czego 2 z przerwą przed 1969 r.), 6 urodziło się po 1920 r., 5 było członkami PZPR[587].

Nowa kadencja władz Uniwersytetu rozpoczęła się w trudnym okresie po represjach pomarcowych, przy wzmożonej presji ideologicznej i bezpośredniej ingerencji władz w funkcjonowanie uczelni. Świadczyło o tym także inauguracyjne wystąpienie nowego rektora, który oprócz podniosłych słów o dziejach, tradycji i rozwoju Uniwersytetu w latach PRL, a także omówienia problemów lokalowych odniósł się do bieżącej sytuacji politycznej:

Są w naszym zespole ludzie o zróżnicowanych poglądach na wiele kwestii. Są członkowie partii i bezpartyjni, wierzący i niewierzący. Spieramy się niejednokrotnie w naszych wewnętrznych dyskusjach, ale we wszystkich podstawowych dla naszego narodu sprawach zdecydowana i przytłaczająca większość zespołu jest jednolita. Środowisko nasze w pełni i czynnie akceptuje socjalistyczną drogę rozwoju naszej Ojczyzny [...]. Tak było półtora roku temu i tak jest tym bardziej dzisiaj. Odcinamy się z całą konsekwencją od tych, którzy po wielu latach życia wśród nas, w warunkach co najmniej takich samych jak nasze, bez przyczyn powstałych poza ich świadomością, wybrali nagle inną ojczyznę. Z refleksją wspominamy dzisiaj ich „nauki” tak szczodrze kierowane do nas o „socjalizmie” i „demokracji”, a ze zdumieniem i oburzeniem słuchamy o niektórych spośród nich, jak z zajadłością szkalują nasz Kraj. Deklaracje o emigracji traktujemy jako akt nieprzyjazny wobec naszego środowiska, zrywający więzy nie tylko naukowe, ale i wszelkie inne[588].

Już na pierwszych posiedzeniach Senatu rektor Rybicki skarżył się, że ministerstwo narzuca przyjęcie na studia kandydatów, którzy słabo zdali egzaminy i nie konsultuje swoich decyzji z władzami UW. Nadal dużym problemem Uniwersytetu był zły stan infrastruktury zarówno w zakresie budynków dydaktycznych, jak domów studenckich i stołówek. Pozostawały też problemem nadal bardzo ograniczone fundusze na wyjazdy zagraniczne, zwłaszcza na Zachód[589].

Istotne miejsce w pracach władz Uniwersytetu zajmowało opracowanie i uchwalenie nowego statutu Uniwersytetu zgodnego ze znowelizowaną ustawą o szkolnictwie. Dyskusję na projektem nowego statutu rozpoczęto w 1969 r. Zwraca uwagę fakt, że autorzy projektu starali się zapewnić uczelni w ramach ustawy jak największą autonomię podejmowania decyzji[590]. Statut ten, przedłożony do zatwierdzenia w MOiSzW, spotkał się z zastrzeżeniami urzędników ministerstwa, którzy uznali część jego zapisów za niezgodne z treścią ustawy o szkolnictwie wyższym[591]. Ostatecznie statut został zatwierdzony 24 XII 1970 r. i wszedł w życie z dniem 1 I 1971 r. W paragrafie pierwszym statutu stwierdzono, że UW jest państwową szkołą wyższą i nosi „nazwę bohaterskiej stolicy Polski – Warszawy”. Cel działania uczelni określono następująco:

Uniwersytet Warszawski, stanowiąc wspólnotę pracowników i studentów, służy rozwijaniu nauki i kultury narodowej oraz kształceniu socjalistycznej społeczności akademickiej. Jego naczelnym zadaniem jest wychowywanie ludzi myślących, zdolnych do opierania poglądu na świat na wysiłku myśli poznawczej, do świadomego uczestniczenia w socjalistycznej przebudowie stosunków społecznych[592].

Okres rządów Władysława Gomułki oznaczał dla UW początkowo przede wszystkim stabilizację warunków funkcjonowania i działalności naukowej. Szybko jednak na działalności Uniwersytetu odbiły się efekty zacieśniania kontroli politycznej i ideologicznej nad społeczeństwem, widoczne zwłaszcza w sferze kultury i nauki. Działania te napotkały na opór znacznej części środowiska naukowego, wpływając zarazem na jego polaryzację. Na procesy te nałożył się także konflikt wewnątrz PZPR, związany z marginalizacją wpływów tzw. frakcji „puławskiej” w partii, z którą, podobnie jak i z postulatami Października ’56, związana była część kadry naukowej UW, zwłaszcza z wydziałów nauk humanistycznych i społecznych.

Powstanie i działalność na UW grupy młodych pracowników wokół Modzelewskiego i Kuronia spowodowały, że na UW skupiona została uwaga zarówno SB, jak i władz PZPR. Działalność tej grupy oraz sympatia, jaką cieszyli się w części środowisk naukowych, w tym wśród członków PZPR, zmusiła władze do działań, których celem było przywrócenie pełnej kontroli ideologicznej nad środowiskami naukowymi, zwłaszcza zaś partyjnych uczonych. Ich kontestacja ofensywy ideologicznej władz groziła bowiem jej podważeniem i zagrażała spójności PZPR jako narzędzia sprawowania władzy. Aktywność partyjnych „rewizjonistów” na UW wiązała się także z powstaniem tzw. frakcji „partyzanckiej” w PZPR, której nacjonalistyczny charakter i oparcie się na środowiskach skupionych w resortach siłowych wywoływały opór części partyjnych lub związanych ideowo z lewicą naukowców.

21. Inauguracja roku akademickiego 1966/1967 z udziałem władz partyjnych i państwowych. W pierwszym rzędzie siedzą m.in. członek Biura Politycznego KC PZPR Zenon Kliszko oraz kierownik Wydziału Nauki i Oświaty Andrzej Werblan. Przemawia rektor Stanisław Turski, 1 X 1966 r.

Aresztowanie członków grupy Kuronia i Modzelewskiego i pacyfikacja organizacji partyjnej UW, która była skutkiem ich wystąpienia, zwróciły uwagę władz na UW, skłaniając je, oprócz działań o charakterze bieżącej interwencji, także do zmian w obowiązującym prawie. Służyła temu nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym uchwalona w 1965 r. Niemniej działania przedsiębrane przez władze wobec UW i nauki miały w dużej mierze charakter reakcji na konkretne sytuacje, a nie przemyślanej, długofalowej strategii. Niemniej pod koniec lat 60., w wyniku zwalczania fermentu w PZPR i ZMS na UW, władze PZPR posiadały już pewne rozeznanie w poglądach i postawach kadry naukowej Uniwersytetu oraz zaczęły przygotowywać koncepcje konkretnych zmian w strukturze UW i obsadzie stanowisk kierowniczych. Realizację tych planów przyśpieszyły wydarzenia związane z wystąpieniem prof. Leszka Kołakowskiego w 1966 r., protesty przeciw wyrzuceniu go z PZPR oraz działalność grupy tzw. „komandosów”.

Protesty studenckie w marcu 1968 r., które objęły cały Uniwersytet, zwracając większość studentów przeciw władzy, doprowadziły do siłowej pacyfikacji buntu młodzieży, wspartego przez część kadry naukowej, do wprowadzenia zmian prawnych w funkcjonowaniu szkolnictwa wyższego oraz zmian strukturalnych i personalnych na samym UW. Dla UW protesty marcowe studentów oznaczały pacyfikację Uniwersytetu, zwolnienie nie tylko sześciu profesorów, ale także weryfikację studentów i wyrzucenie ze studiów kilkuset z nich, polityczne represje i zastraszenie zarówno studentów, jak i pracowników.

Jest niewątpliwe, że stosunkowo znaczny opór kadry naukowej wobec polityki władz, widoczny także wśród członków PZPR, spowodował, że zakres zmian personalnych i organizacyjnych na UW został ograniczony głównie do wydziałów Filozofii, Ekonomii Politycznej oraz Matematyki i Fizyki. Nie zdecydowano się na radykalną przebudowę UW, ograniczając się do wyeliminowania najbardziej negatywnie ocenianych osób, przywrócenia i wzmocnienia kontroli politycznej nad jednostkami organizacyjnymi UW oraz pacyfikacji młodzieży studenckiej. Represje pomarcowe stanowiły traumatyczne przeżycie dla społeczności uniwersyteckiej. Ich efektem było z jednej strony poczucie krzywdy i wzmocnienie nastrojów opozycyjnych wśród młodej kadry, z drugiej zaś wykształcenie się grupy pracowników naukowych, dla których czystki marcowe stanowiły okazję do szybkiego awansu. Największe straty poniósł zlikwidowany Wydział Filozofii, z którego usunięto grupę pracowników naukowych, z Kołakowskim na czele, tworzących „warszawską szkołę historyków idei”. Odeszli także z różnych wydziałów profesorowie, którym cofnięto zgodę na dwuetatowość, odsuwając ich tym samym od pracy z młodzieżą. Trudniejsze do oszacowania są straty związanie z utrudnianiem bądź uniemożliwianiem prowadzenia działalności naukowej młodym pracownikom naukowym.

Trauma represji pomarcowych oddziaływała na UW w latach następnych. Efektem tych wydarzeń było zmniejszenie i tak ograniczonej autonomii oraz nominacja na stanowisko rektora Zygmunta Rybickiego, która boleśnie odcisnęła się na funkcjonowaniu społeczności UW.

IV. Okres gierkowski (1971–1980)

Zmiana ekipy rządzącej, do jakiej doszło w wyniku buntu robotników Wybrzeża w grudniu 1970 r., została przyjęta w środowiskach naukowych, w tym także Uniwersytetu Warszawskiego, z ulgą i nadziejami na zmianę restrykcyjnej polityki wobec nauki i inteligencji[593]. Zmiany objęły również – choć stopniowo – instytucje odpowiedzialne za kierowanie nauką. Kierownikiem WNiO KC PZPR został w marcu 1971 r. poznański działacz PZPR, Romuald Jezierski, a jego zastępcą w 1972 r. mianowano prof. Jaremę Maciszewskiego z Instytutu Historycznego UW (w latach 1968–1971 I sekretarza KU PZPR UW). WNiO nadzorował początkowo sekretarz KC PZPR Józef Tejchma, od 1971 r. Stefan Olszowski, następnie Franciszek Szlachcic, a od 1974 r. Andrzej Werblan.

Ministrem oświaty i szkolnictwa wyższego do 1972 r. był prof. Henryk Jabłoński. W 1972 r. został utworzony resort Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, który objął prof. Jan Kaczmarek. I sekretarzem KW PZPR postawał nadal (do 1976 r.) Józef Kępa, którego pozycja uległa wzmocnieniu przez wejście w skład Biura Politycznego KC PZPR. Większych zmian nie było natomiast na samym Uniwersytecie, którym rządziła nadal ekipa wyłoniona po protestach marcowych 1968 r. – rektorem do 1980 r. pozostawał prof. Rybicki, I sekretarzem KU po Maciszewskim został Andrzej Bartnicki (Instytut Historyczny), a następnie Igor Timofiejuk i Zbigniew Chrupek.

Początki epoki gierkowskiej ożywiły nadzieje na rozwój bazy materialnej Uniwersytetu. Władze PZPR wykonały kilka gestów wobec UW i uczelni warszawskich. 2 X 1971 r. w rozpoczęciu roku akademickiego 1971/1972 wziął udział sekretarz KC PZPR Stanisław Kania, a także wicemarszałek Sejmu PRL Werblan[594]. 1 III 1971 r. odbyło się rozszerzone posiedzenie Senatu UW z udziałem wicepremiera Wincentego Kraśki, dyrektorów instytutów oraz pracowników i aktywu partyjnego UW[595]. W roku następnym w inauguracji roku akademickiego wzięli udział Przewodniczący Rady Państwa PRL Jabłoński, sekretarz KC PZPR Franciszek Szlachcic i Marszałek Sejmu PRL Stanisław Gucwa. W 1974 r. w inauguracji uczestniczył premier, członek Biura Politycznego KC PZPR, Piotr Jaroszewicz.

2 XI 1971 r. odbyło się spotkanie premiera Piotra Jaroszewicza z przedstawicielami warszawskich uczelni, zorganizowane przez KW PZPR w ramach dyskusji przed VI Zjazdem PZPR. Celem spotkania miała być rozmowa o głównych problemach warszawskich szkół wyższych. Zagajenie wygłosił rektor Rybicki, a w dyskusji wzięli udział m.in. Zbigniew Chrupek i prof. Zdzisław Raabe. W podsumowaniu premier odniósł się ze zrozumieniem do problemów warszawskich uczelni i zaproponował powołanie przez MOiSzW zespołu roboczego, który miałby zająć się opracowaniem najważniejszych problemów. W lutym 1972 r. planowano odbyć kolejne spotkanie, na którym zespół miał złożyć sprawozdanie ze swojej pracy[596]. Ostatecznie jego prace zostały zakończone jesienią 1973 r., trwały zaś równolegle z pracami powołanej przez Senat UW 10 XI 1971 r. Komisji Senackiej do spraw opracowania Programu Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego do roku 1980, pod kierownictwem prof. Teodora Kopcewicza[597].

W połowie 1971 r. zaczęto finalizować przygotowania do budowy Hotelu Asystenckiego na Mokotowie. Inwestorem była co prawda Politechnika Warszawska, ale hotel miał być przeznaczony także dla pracowników innych uczelni – na 600 miejsc w hotelu 32% (192) miało przypaść UW. Pod koniec października 1971 r. władze UW otrzymały informację z MOiSzW o „budowie dla szkół wyższych w Warszawie zespołu obiektów w rejonie Pola Mokotowskiego, które by stanowiły centralną stołeczną przychodnię specjalistyczną dla studentów z całym zapleczem diagnostycznym i administracyjnym, szpitalem studenckim oraz ośrodkiem profilaktycznym [...]”[598].

Budowę zamierzano rozpocząć w 1975 r., zakończyć zaś 2 lata później. Z ośrodka tego mieli korzystać m.in. studenci UW z wydziałów położonych w tej części miasta (czyli Geologii, a w przyszłości również Fizyki, Matematyki i Mechaniki oraz Biologii). Wydziały zgrupowane na Krakowskim Przedmieściu i okolicach nadal miała obsługiwać przychodnia przy Krakowskim Przedmieściu, co spotkało się ze sprzeciwem kolegium rektorskiego, które podtrzymało wcześniejsze plany budowy przychodni studenckiej na Powiślu[599].

Na początku 1973 r. opracowywane przez komisję Senatu UW pod przewodnictwem prof. Teodora Kopcewicza, a następnie prof. Jerzego Plebańskiego, a także Komisję Partyjno-Rządową założenia perspektywicznego rozwoju UW zaczęły przebierać konkretny kształt. 6 II 1973 r. decyzję o budowie Warszawskiego Zgrupowania Naukowego na Siekierkach podjęło Biuro Polityczne KC PZPR[600]. W jego ramach miały powstać także budynki dla części jednostek organizacyjnych UW. Wiosną 1973 r. odbyło się posiedzenie Egzekutywy KW PZPR z udziałem kierownictwa UW na temat perspektywicznych założeń rozwoju UW[601]. Na Łuku Siekierkowskim planowano wybudować do 1990 r. siedziby takich kierunków studiów, jak: ekologia, cybernetyka, matematyka, informatyka, socjologia, psychologia, ekonomia i zarządzanie[602]. Sprawy rozwoju warszawskich uczelni, w tym UW, były także przedmiotem obrad plenum KW PZPR 11 VI 1973 r. Wzięli w nim udział I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, sekretarz KC i członek BP KC PZPR Franciszek Szlachcic, minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Jan Kaczmarek oraz prezes PAN[603].

W dyskusji nad stanowiskiem KW w sprawie rozwoju nauki w Warszawie zabrali głos m.in. I sekretarz KU PZPR UW Andrzej Bartnicki, prof. Marek Fritzhand, prof. Jan Z. Jakubowski i rektor Rybicki. W podjętej uchwale uznano, że UW potrzebuje „bardzo pilnej i intensywnej polityki inwestycyjnej szczególnie w zakresie inwestycji budowlano-montażowych i wyposażenia aparaturowego”. Zadeklarowano również budowę Warszawskiego Zgrupowania Naukowego na Łuku Siekierkowskim. Na zakończenie zebrania wystąpił Franciszek Szlachcic, który – według relacji Rybickiego:

wskazał na autorytet naukowców w społeczeństwie i wyraził się, że ten autorytet czasami jest nadszarpywany przez nielicznych, co prawda, ale narzucających się środowisku [...] groszorobów [...]. W tym zakresie wskazał na konieczność takiego organizowania działalności Partii, aby w jej aktywności przede wszystkim rolę odgrywali uczeni o prawdziwym autorytecie naukowym [...][604].

Szlachcic wymienił UW wśród 3 uczelni, których ranga i możliwości działania powinny zostać podniesione:

Zwrócił uwagę, że potrzeby naszej uczelni są przedstawione w Komitecie Centralnym i zostaną podjęte po zajęciu stanowiska przez Egzekutywę Komitetu Warszawskiego odpowiednie decyzje. Zwrócił uwagę, że w przyszłej pięciolatce poważne inwestycje zgrupowane będą w Warszawie. Środki na naukę będą rosły, ale trzeba nam lepiej gospodarować [...]. Kontrola w nauce musi mieć miejsce. Musimy wzmagać mobilność kadr naukowych. [...] Warszawa ma być poligonem doświadczalnym łączenia nauki z potrzebami społeczno-gospodarczymi[605].

W połowie 1973 r. zakończyła prace Komisja Partyjno-Rządowa powołana po spotkaniu na Politechnice w 1971 r. Opracowała ona dwa programy rozwoju warszawskiego ośrodka naukowego: pierwszy doraźny do 1975 r., drugi perspektywiczny do 1990 r. Opracowano także – oddzielnie – koncepcję Warszawskiego Zgrupowania Naukowego na Siekierkach[606].

Oprócz rozbudowy bazy naukowo-dydaktycznej UW planowano w tym czasie również budowę 2 domów wypoczynkowych dla UW: w Kołobrzegu (200–250 miejsc) i Szczawie w powiecie limanowskim (400 miejsc). Ambitne plany władz Uniwersytetu stykały się jednak z oporem materii. Na tym samym posiedzeniu Senatu, na którym informował o wstępnej zgodzie władz na budowę Warszawskiego Centrum Naukowego, rektor Rybicki stwierdził:

[...] Tego planu 5-cioletniego nie zamkniemy takimi pozytywnym rezultatami, jakich mieliśmy możność się spodziewać, rozpoczynając ten plan. Chodzi mi szczególnie o tempo budowy kolejnych pawilonów fizyki oraz o tempo rozpoczynania inwestycji związanych z przygotowaniem inwestycji dla Biblioteki Uniwersyteckiej[607].

Rektor Rybicki zabiegał o poprawę opinii politycznej władz o UW, m.in. przez organizację masowego udziału studentów w wiosennej akcji porządkowej oraz propagowanie UW w prasie[608].

W początkowym okresie dziesięciolecia gierkowskiego nastąpił też znaczny rozwój kadrowy UW, możliwy dzięki zwiększeniu budżetu uczelni. W 1972 r. Uniwersytet zatrudnił 712 nowych pracowników, w tym ok. 300 pracowników naukowych. Fakt ten wywołał znaczne napięcia w budżecie UW ze względu na zbyt późne otrzymanie środków budżetowych przeznaczonych na płace w 1972 r. Mimo to zdecydowano o zatrudnieniu w tym roku większej liczby pracowników, licząc się z problemami z funduszami na ich pensje w roku przyszłym. W związku z tym kierownictwo UW, biorąc pod uwagę znaczną ilość kadry naukowej, która nie uzyskała w ustawowym czasie doktoratu, zdecydowało o zwolnieniu ich z pracy. Podobne działania zamierzano podjąć w stosunku do adiunktów, którzy nie uzyskali w wymaganym czasie (16 lat) stopnia doktora habilitowanego. Działania te nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów ze względu na opór kierownictw poszczególnych wydziałów. Według informacji rektora 20 VI 1973 r., w wyniku przeglądu kadr zwolniono z pracy na UW 63 osoby, ale w 52 przypadkach od tych decyzji odwołali się dziekani. Do lata 1973 r. zwolniono tylko 11 osób, negatywnie załatwiono 7 odwołań[609].

W roku akademickim 1973/1974 nastąpiło wznowienie dziennych studiów filozoficznych na UW, w związku z czym powstały także plany odrodzenia Wydziału Filozoficznego – nastąpiło to jednak dopiero w 1981 r.[610]

Wiosną 1973 r. zaszły również zmiany w ruchu młodzieżowym. Nastąpiło zjednoczenie działających na uczelniach organizacji młodzieżowych: ZSP, ZMS i ZMW w jedno Socjalistyczne Zrzeszenie Studentów Polskich. Przewodniczącym jego Rady Uczelnianej na UW został mgr Włodzimierz Cimoszewicz, który w kwietniu 1973 r. został dokooptowany do Senatu UW, a także do kolegium rektorskiego To samo nastąpiło w przypadku rad wydziałów i kolegiów dziekańskich. Przymusowe zjednoczenie organizacji studenckich oznaczało poddanie silniejszej politycznej kontroli ZSP, co wywołało protesty wśród studentów UW[611]. Według informacji rektora UW z listopada 1973 r. do SZSP na UW należało w tym czasie ponad 50% studentów uczelni[612]. Na początku następnego roku ich liczba zbliżyła się do 8 tys., co odpowiadało ponad 60% studentów studiów stacjonarnych i 25% studentów zaocznych[613].

W połowie 1973 r. zapadły formalne decyzje dotyczące planu inwestycyjnego UW. Po zakończeniu prac Komisji Partyjno-Rządowej zdecydowano o budowie do 1980 r. gmachu BUW na ul. Niecałej, w pobliżu pl. Zwycięstwa (przed 1939 r. i obecnie – Piłsudskiego), dokończenie do 1985 r. zespołu budynków Neofilologii przy ul. Browarnej oraz budowę zespołu wydziałów Prawa i Administracji, Nauk Politycznych i Nauk Społecznych o powierzchni ponad 60 tys. m^2. Do roku 1980 miał również powstać zespół budynków Wydziału Biologii na Ochocie (ok. 40 tys. m^2 powierzchni użytkowej) i zespół budynków wydziałów Fizyki i Matematyki na Ochocie i Siekierkach o łącznej powierzchni 30 tys. m^2. Do 1985 r. planowano zespół budynków dla socjologii, ekologii i ochrony środowiska (20 tys. m^2) oraz zespół placówek społeczno-humanistycznych na Siekierkach o powierzchni ok. 20 tys. m^2 (w zespole budynków mieszczących placówki innych uczelni)[614].

Ostateczny program rozwoju UW do 1990 r. zatwierdził Senat na posiedzeniu 21 XI 1973 r. Zakładał on m.in. następujące inwestycje:

Biblioteka na placu Zwycięstwa. Rozpoczęcie w roku 1977, zakończenie w roku 1982. Nakłady 400 milionów złotych, powierzchnia 40 000 m^2.

Filologia II etapu na ul. Browarnej: rozpoczęcie w roku 1976, całkowite zakończenie w roku 1979, łączne nakłady 36 milionów złotych, powierzchnia 7 000 m^2, z tym że ostatni rok to jest wyposażenie aparaturowe. [...].

Prawo, administracja i nauki polityczne na Powiślu – rozpoczęcie w roku 1976, zakończenie w roku 1980. Powierzchnia 60 000 m^2.

Budynek małych kierunków na Powiślu (między innymi orientalistyka i inne podobne kierunki) – rozpoczęcie w roku 1975, zakończenie w roku 1976, powierzchnia 7 000 m^2. Budownictwo w oparciu o projekty typowe.

Ekonomia i Zarządzanie na Siekierkach: rozpoczęcie w roku 1979, zakończenie w roku 1984, nakłady 300 milionów złotych, powierzchnia 33 000 m^2. Psychologia i socjologia na Siekierkach: rozpoczęcie w roku 1979, zakończenie w roku 1985, powierzchnia 40 000 m^2, nakłady 400 milionów złotych.

Matematyka pierwszy etap i matematyka drugi etap na Siekierkach, łącznie z mechaniką i informatyką: pierwszy etap: rozpoczęcie rok 1976, zakończenie rok 1981, drugi etap: rozpoczęcie rok 1980, zakończenie rok 1984. Łączne nakłady około pół miliarda złotych razem z wyposażeniem. Powierzchnia łączna około 62 000 m^2.

Biologia, ekologia itd. na Ochocie – dwa etapy, łączne nakłady 600 milionów złotych. Rozpoczęcie rok 1978, zakończenie rok 1986.

Chemia na ulicy Pasteura, dwa etapy, pierwszy etap rozpoczęcie rok 1973, zakończenie rok 1980, drugi etap rozpoczęcie rok 1986, zakończenie rok 1990. Łącznie powierzchnia wynosi 25–26 000 m^2, nakłady 250 milionów złotych.

Trzeci etap filologii na Powiślu: rozpoczęcie w roku 1984, zakończenie w roku 1990.

Nauki o Ziemi na Ochocie (to jest sprawa geologii, geografii) – rozpoczęcie rok 1985, zakończenie rok 1990, nakłady złotych 240 milionów, powierzchnia 26 000 m^2.

Filologie obce trzeci etap na Powiślu – rozpoczęcie w roku 1984, zakończenie w roku 1990, nakłady 400 milionów złotych, powierzchnia 60 000 m^2[615].

Łączne nakłady na inwestycje w latach 1976–1980 miały wynieść 5 018 000 000 złotych[616]. Plan ten został przyjęty przez Senat jednogłośnie. Wkrótce potem, 28 XI 1973 r., podpisano z władzami Warszawy założenia lokalizacyjne planowanych obiektów[617].

Do 1985 r. zamierzano również zbudować dla całego ośrodka warszawskiego 19 domów akademickich, 6 stołówek studenckich oraz wspomniane już wyżej przychodnie lekarskie UW na Powiślu. Plan inwestycyjny obejmował również budowę dla uczelni warszawskich 15 sal wychowania fizycznego oraz sal ćwiczebnych. Prezentując te założenia na forum Senatu UW, rektor Rybicki podkreślał:

Jest to przedłożenie Komisji Partyjno-Rządowej odpowiednich wielkości wstępnych limitów określonych przez Komisję Planowania przy Radzie Ministrów. Nie jest to więc tylko pobożne życzenie Komisji Partyjno-Rządowej, ale w jakiś sposób odpowiada to tym wielkościom, które są przewidywane przez Komisję Planowania. Oczywiście to jest chyba zrozumiałe, że należy liczyć się z pewnymi przekroczeniami tych wielkości [...]. Jest to przekroczenie rozsądne, sięgające 15%, najwyżej 20% tych limitów, które Komisja przedstawiła[618].

Prezentując te – bardzo optymistyczne – plany rozwoju materialnego UW, rektor wyraźnie zdawał sobie sprawę z trudności, jakie ich realizacja będzie nastręczać. Wystąpił bowiem o zgodę Senatu:

[...] aby Rektor mógł podejmować bieżące decyzje w kolejności wprowadzania do realizacji różnych obiektów w zależności od stanu przygotowania dokumentacji technicznej i w zależności od zdobytych mocy produkcyjnych. Może się bowiem okazać, że jeśli chodzi o moce produkcyjne będziemy mogli z pewnym wyprzedzeniem realizować plany budownictwa socjalnego, bo wchodzi to w zakres budownictwa mieszkaniowego, natomiast możemy mieć i z pewnością będziemy mieli kłopoty z szybką realizacją budowy Biblioteki Głównej [...] i myślę, że będziemy również mieli kłopoty z rozpoczęciem w terminie budynków dla Wydziału Biologii, które według założeń winny być realizowane w ciągu dwóch lat[619].

Egzekutywa KW PZPR obradująca na początku października 1973 r. z udziałem ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Jana Kaczmarka zatwierdziła plan rozwoju UW przedstawiony przez władze Uniwersytetu[620]. 26 III 1974 r. Biuro Polityczne KC PZPR przyjęło plan rozwoju Warszawy, w którym podkreślono znaczną rolę UW[621]. 28 III premier Jaroszewicz poinformował warszawski aktyw PZPR o tej uchwale[622].

Jednocześnie KW PZPR zaczął planować rozwój bazy mieszkaniowej dla pracowników warszawskich uczelni, w tym UW. Na kolegium rektorów w KW PZPR, które odbyło się w końcu 1973 r. z udziałem władz Warszawy i przedstawicieli spółdzielczości mieszkaniowej, ustalono:

Spółdzielczość mieszkaniowa, wychodząc naprzeciw uchwałom Komitetu Warszawskiego o szczególnej roli uczelni w środowisku warszawskim, podejmie w najbliższym czasie sprawę zapewnienia lepszych warunków mieszkaniowych dla kadry nauczycieli akademickich. [...] Pierwszy etap zaspokojenia tych potrzeb będzie to [...] etap typu hotelowego. [...] chcielibyśmy [...] w najbliższym okresie rozpocząć i zrealizować hotele asystenckie i hotele doktoranckie. [...] Drugi etap realizacji potrzeb mieszkaniowych byłby realizowany na zasadzie mieszkaniowego budownictwa spółdzielczego, będącego pośrednim rozwiązaniem między dobrze wyposażonym hotelem a mieszkaniem indywidualnym. Mianowicie byłyby to obiekty z mieszkaniami dla ludzi samotnych albo młodych małżeństw, równocześnie z dużym zapleczem socjalnym, a więc klubami rekreacyjnymi, sportowymi, a nawet z przechowalnią dzienną dzieci [...]. Wreszcie trzeci etap byłby to etap samodzielnego mieszkania spółdzielczego opartego na zasadach lokatorskich bądź zasadach własnościowych [...][623].

Pierwszy etap miał się rozpocząć w roku akademickim 1974/1975, a etapy następne – rok-półtora roku później. W latach 1974–1975 UW otrzymał w sumie 10 domków jednorodzinnych i 83 mieszkania (w tym 19 ze specjalnej puli przydzielanej przez MNSzWiT z okazji Roku Nauki Polskiej). Już jednak plan przydziału mieszkań na rok 1975 został wykonany tylko w 30%. Na lata 1976–1980 władze UW zakładały uzyskanie 620 mieszkań, przeciętnie 125 mieszkań rocznie. Z tej puli 50 mieszkań mieli otrzymać absolwenci po ukończeniu studiów z wyróżnieniem i zatrudnieniu na UW[624]. Plany te okazały się w sposób oczywisty nierealne.

Plany zwiększenia bazy materiałowej i naukowej rozwijały się równolegle ze znacznym wzrostem ilości studentów UW, zarówno w Warszawie, jak i w Filii Uniwersytetu w Białymstoku. W roku akademickim 1973/1974 łączna liczba osób przyjętych na studia na UW wyniosła 6200 osób. Podczas gdy limit przyjęć na kierunki dzienne określono wówczas na 2444 osoby w Warszawie i 320 w Białymstoku, w pierwszym z tych miast przyjęto ostatecznie 2988 osób, a w drugim 382 (czyli odpowiednio 122% i 115% limitu). Na studia zaoczne przyjęto 2050 osób w Warszawie i 309 w Białymstoku, na podyplomowe zaś 547 osób. Według planów liczba studentów UW w 1990 r. miała wynosić 40 tys., podczas gdy w końcu lat 60. wynosiła przeciętnie ok. 12 tysięcy[625]. Zwiększanie ilości studentów, m.in. z powodu przejęcia przez uniwersytety w większym stopniu kształcenia nauczycieli, wiązało się także z dalszym stopniowym wzrostem zatrudnienia, nie tylko kadry naukowo-dydaktycznej, ale również administracji i bibliotekarzy[626].

22. Zimowa sesja egzaminacyjna na UW, czytelnia BUW, 1974 r.

W związku z tymi zmianami wystąpiły napięcia w kwestii zapewnienia odpowiedniej obsady kadrowej Uniwersytetu. W 1972 r. liczba nauczycieli akademickich na UW wzrosła o 241 osób, w tym tylko o 5 profesorów i 17 docentów. W 1973 r. było nieco lepiej – na 177 przyjętych było 17 profesorów i 10 docentów. Nadal występowały problemy z terminowym awansem młodszej kadry naukowej, a także starzeniem się tej grupy pracowników naukowych. Jak informował Senat prorektor Stanisław Kałużyński: „Średnia wieku adiunkta przekracza 40 lat, a z drugiej strony występują bardzo duże luki między adiunktami, niewielką grupą profesorów i docentów w okresie około 50-ciu lat, czy pięćdziesięciu paru, później przerwa dość duża do kategorii wieku 60 lat i więcej”[627].

23. Zimowa sesja egzaminacyjna na UW, studentki w oczekiwaniu na egzamin, 1974 r.

Szybki wzrost liczby studentów i następujący jednocześnie rozwój kadrowy UW powodował napięcia w budżecie UW, do czego przyczyniały się także liczne i nagłe zmiany przepisów przez MNSzWiT. Mówił o tym wyraźnie sfrustrowany rektor Rybicki na początku 1974 r.:

Mamy nadzieję, że nie będziemy zaskakiwani zasadniczymi decyzjami tuż przed ich realizacją. Mamy głębokie przekonanie w Uniwersytecie Warszawskim, iż Polska pozostaje krajem gospodarki i działalności planowej, zracjonalizowanej, gdzie wszelkie przejawy szturmowszczyzny i nerwowości w działaniu różnego rodzaju nie wpływają na ugruntowanie poważnego stosunku do otrzymywanych rozstrzygnięć i decyzji w sprawach tak zasadniczych i podstawowych jak problem kształcenia czynnych nauczycieli[628].

Ministerstwo podejmowało w tym okresie także działania w celu zwiększenia związków nauki z gospodarką. Na początku 1974 r. minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki skierował pismo do rektora UW, w którym informował:

Począwszy od 1 stycznia 1976 r. przy rozpatrywaniu kandydatów na stanowiska docentów [...] dyscyplin naukowych w wyższych uczelniach [...] mających szczególny związek z gospodarką i kulturą narodową, z praktyką gospodarczą i kulturalną [...], będę brał pod uwagę wykazanie się przynajmniej rocznym stażem pracy w zakładzie gospodarki narodowej, odpowiadającym reprezentowanej przez kandydata specjalności naukowej, względnie uczestnictwa w pracach zespołów badawczo-wdrożeniowych[629].

W tym samym czasie Rada Ministrów zmieniła przepisy dotyczące zasad finansowania, m.in. dostosowując je do roku akademickiego i wiążąc finansowanie uczelni z uzyskiwanymi przez nie efektami działalności. Jak referował Senatowi rektor Rybicki:

Z nowym systemem nie będą się wiązały nowe środki. Natomiast sytuacja, w której nasze finansowe możliwości działania będą szczególnie mocno związane z wynikami naszej działalności, z gospodarnością środkami, stwarza zupełnie nowe wymogi. [...] środki na badania naukowe będą środkami wynikającymi przede wszystkim ze środków wypłacanych Uniwersytetowi z tytułu umów bezpośrednich z gospodarką narodową i instytucjami państwowymi[630].

W 1974 r. na działalności UW zaczęły się odbijać narastające problemy gospodarcze PRL. 23 IV premier Jaroszewicz wydał zarządzenie, w którym wprowadził obowiązek wprowadzenia limitów zatrudnienia i funduszów płac w całej gospodarce uspołecznionej. W związku z tym na UW wprowadzono całkowity zakaz przyjmowania pracowników, poza nauczycielami akademickimi (w szczególnych przypadkach). Jednocześnie został zmniejszony fundusz płac[631].

Starania o uzyskanie środków na rozwój UW rektor Rybicki łączył z demonstrowaniem lojalności i zaangażowania politycznego Uniwersytetu. Temu służyła m.in. inicjatywa opracowania na UW podręcznika historii Polski Ludowej, a także uroczyste, zakrojone na dużą skalę obchody 30-lecia PRL. Początkowo obchody zamierzano ograniczyć tylko do organizacji sesji naukowej, którą przygotowywała komisja Senatu pod przewodnictwem prof. Kazimierza Kumanieckiego. 18 III 1974 r. Komisja ta została przekształcona w Komitet Organizacyjny Obchodów 30-lecia PRL, którego przewodniczącym pozostał prof. Kumaniecki. Obchody rozpoczęto w święto 1 maja, które w związku z tym obchodzono na UW w sposób szczególnie uroczysty. Okres od maja do października 1974 r. miał być czasem „licznych sesji naukowych i spotkań ze środowiskami robotniczymi Warszawy oraz spotkań z naszymi studentami, jak i imprez artystycznych, sportowych, organizowanych przez naszych studentów”. Przewidywano również prezentację dorobku uczelni[632].

29 IV 1974 r. odbyła się na UW akademia pierwszomajowa z udziałem studentów i pracowników Uniwersytetu, a 1 V, po spotkaniu dziekanów z kolegium rektorskim, studenci i pracownicy UW wzięli udział w pochodzie. Rektor Rybicki w swoim sprawozdaniu na forum Senatu określił frekwencję jako dużo lepszą niż w latach poprzednich[633]. Kolejnym punktem obchodów było rozpoczęcie roku akademickiego, na którym wykład inauguracyjny zatytułowany Uniwersytet Warszawski w 30-leciu Polski Ludowej wygłosił prof. Stanisław Turski[634].

Naukowe obchody rocznicy rozpoczęła sesja humanistyczna, którą organizował prof. Samsonowicz. Na sesji tej, połączonej z inauguracją roku akademickiego w dniach 4–5 X 1974 r., referaty wygłosili profesorowie Jarema Maciszewski i Marian Wojciechowski (Przekształcenie społeczeństwa polskiego w okresie 30-lecia), prof. Henryk Słabek z IH PAN (Przemiany poglądów politycznych i społecznych w Polsce Ludowej), doc. Andrzej Jakimowicz (Przemiany sztuki współczesnej jako efekt przemian świadomości historycznej), doc. Janusz Rohoziński (Przemiany literatury pięknej w 30-leciu), prof. Stanisław Skorupka (Rozwój języka w 30-leciu jako wyraz przemian w świadomości społecznej), prof. Zbigniew Libera i doc. Jerzy Maternicki (Przemiany w kształtowaniu obrazu przeszłości w szkole średniej w okresie 30-lecia). 30 X odbyła się sesja nauk pedagogiczno-społecznych (organizator prof. Czesław Kupisiewicz), na której referaty wygłosili prof. Tadeusz Tomaszewski (Wkład nauk psychologicznych w doskonalenie systemu oświatowego w 30-leciu PRL) i prof. Ryszard Wroczyński (Wkład nauk pedagogicznych w doskonalenie systemu oświatowego w 30-leciu PRL). 16 XI miała miejsce sesja Wydziału Nauk Społecznych, pt. Współpraca państw socjalistycznych w 30-leciu PRL, zaś 29 i 30 XI sesja ekonomiczno-prawna, na której z referatem wystąpił m.in. rektor Rybicki. W ciągu następnych kilku tygodniu odbyły się sesje nauk przyrodniczych, geograficzna i matematyczno-fizyczna, a także Biblioteki Uniwersyteckiej i nauk o środowisku. Uroczyste zamknięcie obchodów nastąpiło 14–15 I 1975 r., w przeddzień 30. rocznicy wyzwolenia Warszawy[635].

14 I odbyło się również uroczyste składanie adresów gratulacyjnych rektorowi UW z okazji trzydziestolecia wznowienia działalności UW – listy takie złożyli m.in. przedstawiciele UJ, Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie, Sorbony, Uniwersytetu Karola w Pradze. Dzień później miała miejsce uroczysta sesja Senatu uczelni z udziałem zastępcy przewodniczącego Rady Państwa prof. Janusza Groszkowskiego, sekretarza KC PZPR Werblana i I sekretarza KW PZPR Józefa Kępy. Po powitaniu zebranych rektor UW odczytał list od premiera Jaroszewicza, po czym nastąpiła uroczystość nadania doktoratów honoris causa profesorom Kazimierzowi Secomskiemu (I zastępcy przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów), Eugeniuszowi Siergiejewowi (pierwszy prorektor Uniwersytetu im. Łomonosowa) oraz Leonowi van Howe z Belgii. Wieczorem tego dnia odbył się koncert zespołów studenckich. W trakcie uroczystości otwarto wystawę zbiorów specjalnych BUW w Pałacu Potockich oraz drugą, prezentującą dorobek UW w 30-leciu PRL, w Pałacu Kazimierzowskim[636].

Istotny problem dla władz PZPR stanowił w tym czasie także stan nauk politycznych i dziennikarstwa na UW. Oba te bardzo upolitycznione instytuty ciągle borykały się z jakością kadry naukowej i poziomem nauczania. W kwietniu 1974 r. Biuro Polityczne podjęło uchwałę o rozwinięciu na UW studiów politycznych i dziennikarskich jako „zaplecza frontu propagandowego, frontu politycznego różnych ogniw społecznych i państwowych”[637].

W grudniu 1974 r. nastąpiła zmiana na stanowisku ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki – nowym ministrem w miejsce prof. Kaczmarka został gen. prof. Sylwester Kaliski, pracownik naukowy Wojskowej Akademii Technicznej i PAN. Z kolei od roku akademickiego 1975/1976 dokonano zmian w składzie władz UW. Co prawda rektorem pozostał prof. Rybicki, ale zmianie uległo kolegium rektorskie: prorektorem do spraw studenckich został prof. Wiesław Krencik (WNS), prorektorem ds. naukowych – podobnie jak w poprzedniej kadencji – prof. Władysław Rodewald, prorektorem ds. współpracy zagranicznej i rozwoju kadr naukowych – prof. Zdzisław Mikulski (hydrolog). Prorektorem ds. Filii w Białymstoku został prof. Juliusz Łukasiewicz, wcześniej dziekan Wydziału Historycznego.

Zaszły również pierwsze od końca lat 60. poważne zmiany w strukturze UW. Utworzono Wydział Rusycystyki i Slawistyki oraz Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych (wydzielony z Wydziału Nauk Społecznych). Wydział Filologii Polskiej i Słowiańskiej zmienił nazwę na Wydział Polonistyki, a Wydział Filologii Obcych na Wydział Neofilologii. Razem z 3 wydziałami Filii w Białymstoku UW posiadał zatem 16 wydziałów oraz 3 samodzielne instytuty: Geografii, Organizacji i Kierowania (wspólnie z PAN), a także Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji (IPSiR)[638].

Referując plany i oczekiwania MNSzWiT wobec UW w pięciolatce 1976–1980, rektor Rybicki, mówił m.in.:

[...] Decydujące znaczenie w naszej uczelni będą miały badania podstawowe. Będą one prowadzone w ramach badań własnych, to znaczy ze środków budżetowych przeznaczonych generalnie dla Uniwersytetu Warszawskiego i wypracowanych w ramach badań zleconych [...], jak również w ramach tak zwanych badań międzyresortowych Polskiej Akademii Nauk oraz Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. Został wprowadzony również nowy rodzaj badań, mianowicie badania resortowe, finansowane tylko przez Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. Uniwersytet Warszawski będzie koordynował cztery problemy międzyresortowe w zakresie fizyki teoretycznej i doświadczalnej, socjologii i zarządzania. Ponadto Uniwersytet podejmie pięć problemów resortowych w zakresie politologii, języków obcych, resocjalizacji społecznej i kultury antycznej[639].

Pozytywnie oceniając wykorzystanie potencjału naukowego Uniwersytetu, rektor Rybicki zarazem informował o opóźnieniu rozpoczęcia inwestycji uniwersyteckich, które miały ruszyć w 1976 r. Zgodnie z decyzją Rady Ministrów o wstrzymaniu nowych inwestycji przesunięto planowany początek ich realizacji na rok 1977. Dotyczyło to przede wszystkim ośrodka na Ochocie i Siekierkach. Z planu inwestycyjnego wypadły budynki dla Wydziału Biologii, mające powstać na Ochocie, oraz nowa siedziba BUW.

Początek roku akademickiego 1975/1976 przebiegał już w znacznie pogarszającej się sytuacji gospodarczej i społecznej, co wpłynęło także na nastroje środowisk naukowych. Znalazło to wyraz podczas inauguracji roku akademickiego 1975/1976, kiedy to w wykładzie inauguracyjnym pt. Nauki historyczne i świadomość narodowa – wczoraj, dziś, jutro prof. Stefan Kieniewicz, wybitny historyk, przewodniczący Komitetu Nauk Historycznych PAN, skrytykował działalność cenzury. Spotkało się to z negatywną reakcją władz i krytyczną oceną ze strony rektora Rybickiego na posiedzeniu Senatu[640].

W pogarszającej się sytuacji ekonomicznej Polski władze UW podejmowały działania w celu utrzymania możliwości rozwoju uczelni. 1 XII 1975 r. rektor Rybicki, prorektor Rodewald i I sekretarz KU PZPR Timofiejuk spotkali się z prezydentem Warszawy Jerzym Majewskim, któremu przedstawili informację dotyczącą „kształcenia i doskonalenia kadr zawodowych na rzecz Warszawy, jak również kształcenia kadr naukowych oraz przedstawili informacje z osiągnięć naukowych w tematyce, która interesuje i jest ważna dla Warszawy i terenów związanych z tym miastem stołecznym”. Omówili też problemy mieszkaniowe pracowników UW i kwestie „związane z żywieniem studentów i pracowników”, w tym potrzebę zwiększenia liczby pracowników stołówek. 4 i 6 XII 1975 r. odbyły się spotkania władz UW z przedstawicielami 10 wielkich zakładów pracy Warszawy, a 5 XII z władzami 10 województw, z którymi omawiano możliwości w zakresie uruchamiania nowych form studiów dla osób czynnych zawodowo, w tym zwłaszcza „dla aktywu pracowników administracji wojewódzkiej”. (W tym czasie przeprowadzona została reforma administracyjna, zwiększająca liczbę województw do 49)[641].

Omawiając cele UW na najbliższe lata na posiedzeniu Senatu 17 XII 1975 r., rektor Rybicki podkreślał konieczność poprawienia jakości kształcenia oraz zwiększenia sprawności kształcenia i organizacji procesu nauczania. Zwrócił uwagę, że niezbędna jest intensyfikacja kształcenia własnych kadr przez UW, stwierdzając, iż uczelnia ma „takie kierunki studiów, które istnieją w sposób nieprzerwany przez 30 lat, na których to kierunkach studiów nie dopracowano się przez tych 30 lat własnej samodzielnej kadry naukowej, takiej, która by tworzyła własne środowisko naukowe”. Podkreślając fakt przymusowej stabilizacji zatrudnienia, apelował o jego racjonalizację, „aby pozostali w Uniwersytecie tylko ci, którzy powinni pozostać i aby wydatnie zmniejszyć i eliminować ilość tych osób, które [...] są raczej od czasu do czasu przy Uniwersytecie, natomiast nie biorą dostatecznie aktywnego udziału w naszej pracy”. Rektor widział także konieczność racjonalizacji wyjazdów zagranicznych i egzekwowania ich wyników, a nie zwiększania ich ilości[642].

Racjonalizację zatrudnienia nakazał uczelniom również minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki w styczniu 1976 r. Kierownictwo UW zostało wówczas zobligowane do zmniejszenia ilości etatów oraz przeniesienia części z nich do Filii w Białymstoku. W związku z tym rektor wystąpił do kierowników poszczególnych jednostek organizacyjnych UW o lepsze wykorzystanie kadry poszczególnych wydziałów i instytutów poza ich macierzystymi jednostkami, a także do dyrektora administracyjnego o zmniejszenie zatrudnienia w administracji UW[643]. O tym, że zarządzenia te nie wywołały entuzjazmu ich odbiorców, świadczą słowa rektora, wypowiedziane na zakończenie: „Chciałbym jednocześnie prosić, aby wszystkie te poczynania nie spowodowały jakichś nastrojów typu komunizmu wojennego czy innych poczynań, które by miały charakter zagrożenia dla rozwoju nauki”. Dyskusja nad tymi kwestiami była dość długa, choć brak w niej było elementów bezpośredniej krytyki decyzji władz. Podsumowując ją, rektor wyraźnie łagodził wymowę podjętych decyzji[644].

Ograniczenia wydatków objęły również fundusze na badania naukowe, które na rok 1976 zostały przyznane w tej samej niemal wielkości co w roku poprzednim, co zdaniem rektora Rybickiego oznaczało niemożność wykonania już przyjętych zobowiązań[645]. Działania te napotkały także na bierny opór zainteresowanych wydziałów, które zwlekały z przedstawieniem odpowiednich wniosków bądź wręcz stawiały postulat zwiększenia zatrudnienia (WPiA)[646]. Jednocześnie w założeniach planu pięcioletniego (1976–1980) władze UW przewidywały wzrost zatrudnienia do 7000 osób w 1980 r. (z 5693 na początku 1976 r.)[647]. Zgodnie z wytycznymi MNSzWiT już w roku akademickim 1975/1976 podjęto kroki w celu zmniejszenia zatrudnienia o 100 osób, zwolnienia tych, którzy nie mieli zatrudnienia na czas nieokreślony, przesunięcia części kadry do Filii w Białymstoku lub innych szkół wyższych. Mimo silnej presji ministerstwa władzom rektorskim UW udało się doprowadzić do zmniejszenia liczby przeznaczonych do likwidacji etatów z 450 do 320, według słów Rybickiego, pod groźbą dymisji[648].

Załamywanie się możliwości finansowych państwa w stosunku do szkolnictwa wyższego było przedmiotem narady rektorów wszystkich uniwersytetów z ministrem Kaliskim, jego zastępcą prof. Januszem Górskim oraz kierownikiem WNiO KC PZPR prof. Jaremą Maciszewskim. W jego trakcie poinformowano rektorów, wg informacji Rybickiego, że:

Brak jest w tej chwili danych dotyczących założeń inwestycyjnych. Prawdopodobnie nastąpi dosyć poważne ograniczenie zadań inwestycyjnych, szczególnie jeśli chodzi o inwestycje nowo rozpoczynane. [...]. Dla całego szkolnictwa wyższego jest to różnica w stanowiskach przekraczająca 33% ogółu nakładów inwestycyjnych na to pięciolecie. Gdyby przeszło stanowisko organów planistycznych, to praktycznie biorąc w tym pięcioleciu nie byłoby możliwe rozpoczęcie żadnej nowej inwestycji w szkolnictwie wyższym. Gdyby przeszło stanowisko minimalistyczne naszego Ministerstwa, to moglibyśmy utrzymać te zadania inwestycyjne, które [...] w planie inwestycyjnym uchwaliliśmy na posiedzeniu Senatu[649].

Poinformowano również zgromadzonych o uchwale Rady Ministrów nakazującej „zmniejszenie stanu zatrudnienia w gospodarce narodowej, w kulturze i oświacie o dalszy procent”. Ograniczone zostały również przydziały dewizowe (o 10%), a także prognozy wzrostu zatrudnienia i środków na badania naukowe w całym planie pięcioletnim. Minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki zdecydował również o zmianach w pensum nauczycieli akademickich. Została zniesiona możliwość odliczania za każdą pracę dyplomową i magisterską 15 lub 30 godzin dydaktycznych, w zamian za co wprowadzono jednorazowo wypłacane honorarium. Ustanowiono także odpłatność za egzaminy (powyżej 50) i zaostrzono kryteria rekrutacji[650]. Oprócz wyraźnie pogarszających się warunków funkcjonowania i rozwoju UW w połowie lat 70., które odbiły się na poziomie życia i funkcjonowania kadry naukowej i studentów, załamaniu uległy także ambitne plany rozwoju zdekapitalizowanej i zdecydowanie zbyt szczupłej bazy materialnej UW.

Wyraźny kryzys polityczny PRL w tym okresie znalazł także wyraz w protestach przeciw projektowi zmiany konstytucji, mających miejsce na przełomie lat 1975/1976. Wzięły w nich udział nie tylko osoby zaangażowane do tej pory w działalność opozycyjną, ale także przedstawiciele środowisk twórczych i naukowych o uznanym autorytecie. Wobec sygnatariuszy listów zatrudnionych w placówkach naukowych władze PZPR podjęły działania represyjne. Wszystkim sygnatariuszom listów wstrzymano wyjazdy zagraniczne. Ze studentami rozmowy ostrzegające przeprowadzili członkowie władz odpowiednich jednostek organizacyjnych, z pracownikami naukowymi – przedstawiciele władz uczelni lub MNSzWiT. Rozmowy takie na UW przeprowadzono ze studentami: Sergiuszem Kowalskim (WMiM), Janem Tomaszem Lipskim, Zofią Winawer (WMiM). Eugeniusza Krawczyka (WPiA), który nie zaliczył sesji zimowej, polecono skreślić z listy studentów. Spośród młodszych pracowników naukowych podpisanych pod listami postanowiono: w przypadku mgr. Marka Tabina, starszego asystenta w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW – podjąć decyzję po ocenie postępów jego pracy, mgr. Włodzimierza Włodarskiego (Instytut Nauk Ekonomicznych WNS UW) – dokonać oceny postępów i ewentualnie zwolnić z pracy, mgr. Andrzeja Celińskiego, pracownika w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW – zwolnić z pracy. Proponowano również zwolnienie z pracy dr. Jacka Kurczewskiego z IPSiR, doc. Barbary Stanosz (Instytut Filozofii), nieprzedłużenie zatrudnienia mgr. Pawłowi Śpiewakowi (Instytut Socjologii), Tadeuszowi Szawielowi (także IS) oraz Katarzynie Wojtkowskiej (Instytut Matematyki). W stosunku do prof. Haliny Kurkowskiej proponowano przeprowadzenie rozmowy przez wiceministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Janusza Górskiego i nieudzielenie zgody na wyjazdy zagraniczne. W stosunku do doc. Jadwigi Puzyniny (Instytut Filologii Polskiej) proponowano odwołanie ze stanowiska kierownika Studium Doktoranckiego, wycofanie wniosku o nominację profesorską i nieudzielanie zgody na wyjazdy zagraniczne. Nie wszystkie te zamiary, zwłaszcza w odniesieniu do zwolnienia z pracy, zostały spełnione – Włodarski i Kurczewski pozostali na UW, zwolniona została natomiast Barbara Stanosz. Jednocześnie władze PZPR podjęły działania w celu odpowiedniego nastawienia rektorów szkół wyższych i kadry kierowniczej ministerstw odpowiedzialnych za szkoły wyższe[651].

Ożywienie polityczne, jakie nastąpiło w Polsce począwszy od jesieni 1975 r. i dyskusji nad zmianami w konstytucji, objęło również Uniwersytet Warszawski. Na przełomie lat 1975/1976 powstało nieformalne, międzywydziałowe porozumienie studentów nastawionych opozycyjnie wobec władz. Brali w nim udział m.in. Stefan Kawalec i Sergiusz Kowalski (Wydział Matematyki i Mechaniki), Urszula Doroszewska i Ludwik Dorn (Instytut Socjologii), Bronisław Komorowski i Łukasz Kądziela (Instytut Historyczny), Andrzej Zdziarski (Fizyka)[652]. Wiosną 1976 r. Kawalec i Kowalski zorganizowali zbieranie podpisów pod listem do Rady Państwa w obronie represjonowanych studentów Stanisława Kruczyńskiego (KUL) i Jacka Smykały (Pomorska Akademia Medyczna). Analizując podjęte przez nich działania, WNiO KC PZPR podkreślał, że inicjatorzy akcji mieli powiązania z Adamem Michnikiem i Janem Józefem Lipskim, a ośrodek dyspozycyjny akcji znajdował się na uczelni – na Wydziale Matematyki i Mechaniki i, w mniejszym stopniu, w IPSiR. Mimo dość optymistycznego tonu notatki – akcentowano w niej stosunkowo niewielką liczbę podpisów (332) i stanowcze przeciwdziałanie aktywu SZSP – widać w niej wyraźne zaniepokojenie sytuacją na Uniwersytecie. Stwierdzano, że „powinny zostać wykorzystane wszelkie przewidziane obowiązującymi przepisami środki do uwolnienia UW od elementów wichrzycielskich i warcholskich”. Podkreślano też jednak, iż „działania te [...] nie mogą się łączyć mechanicznie z restrykcjami podejmowanymi w stosunku do sygnatariuszy listów protestacyjnych i powinny być na ogół prowadzone w oparciu o motywację pozapolityczną”[653].

Sytuacja na UW wzbudziła już wcześniej zaniepokojenie WNiO KC PZPR, gdyż prawdopodobnie już w końcu kwietnia 1976 r. opracowano plan przedsięwzięć mających doprowadzić do poprawy sytuacji politycznej na uczelni. Zakładano w nim m.in. wzmocnienie pracy ideowo-wychowawczej przez zorganizowanie grup aktywu studenckiego i pracowników naukowych, których zadaniem miało być przeprowadzenie „akcji wyjaśniającej i agitacyjnej”. Grupy te miały przejść specjalne szkolenia i pozostawać w łączności z kierownictwem uczelni. Zakładano opracowanie odpowiednich materiałów informacyjnych dla aktywu, a także przeprowadzenie przez kierownictwo uczelni spotkań z sygnatariuszami petycji. Działalność tę miała zwieńczyć narada aktywu młodzieżowego uczelni z przedstawicielami władz partii, MNSzWiT i kierownictwa SZSP, na którym miano omówić sytuację na uczelni i dalsze zadania w „dziedzinie umocnienia pracy ideowo-wychowawczej i zwiększenia ofensywności frontu ideologicznego”. Ponadto proponowano podjęcie działań w sferze polityki kadrowej, w tym przede wszystkim:

– dokonanie surowej oceny młodszej kadry naukowej, zwłaszcza tej podlegającej rotacji,

– ograniczenie aktywności profesorów i docentów zaangażowanych w działalność opozycyjną, usunięcie z UW prof. Adama Podgóreckiego (IPSiR) i znalezienie mu miejsca pracy poza UW.

Jednocześnie sformułowano szereg zaleceń dotyczących działań w sferze organizacyjnej i socjalnej UW:

– przeprowadzenie przez aktyw młodzieżowy analizy personalnej tych studentów, którzy podpisali petycje, w celu wyselekcjonowania wahających się i niepewnych,

– przeanalizowanie wielkości naboru na UW w roku akademickim 1976/1977, zwłaszcza na najbardziej zagrożonych kierunkach (WMiM, IPSiR),

– dokonanie przeglądu i polepszenie warunków bytu w domach studenckich,

– zwiększenie środków dla UW na cele socjalne i wychowawcze o 500 000 zł,

– zwiększenie dyscypliny studiów,

– podjęcie starania w celu przyznania mieszkań rotacyjnych dla pracowników UW[654].

Polecono także przeanalizowanie struktury organizacyjnej UW pod kątem zmian dotychczasowego podziału, zwłaszcza w odniesieniu do WMiM i IPSiR, zwolnienie części pracowników z obowiązków dydaktycznych i powierzenie im „istotnych funkcji organizatorskich w pionie wychowawczym uczelni”, wprowadzenie systemu szkolenia ideologicznego dla młodej kadry naukowej, kontynuowanie spotkań centralnego aktywu partyjnego i państwowego z aktywem młodzieżowym, wprowadzenie okresowych ocen sytuacji polityczno-wychowawczej na UW, wzmocnienie władzy rektorskiej i administracji uczelni. Postulowano również podjęcie starań o realizację założeń planu inwestycyjnego UW w latach 1976–1980[655].

Tak szeroko zakrojony plan działań wobec UW świadczył o dobrej orientacji kierownictwa PZPR w sytuacji uczelni (co nie dziwi, zważywszy na fakt, że kierownikiem Wydziału Nauki KC był jej profesor), ale także o zdecydowanej woli zdławienia fermentu politycznego na UW przez stosowanie (co prawda w ograniczonym stopniu) środków administracyjnych i poprawienia nastrojów zarówno studentów, jak i młodej kadry naukowej przez polepszenie sytuacji materialnej Uniwersytetu. Te założenia zostały w znacznym stopniu zrealizowane przez władze państwowe i kierownictwo UW.

Na posiedzeniu Senatu 16 VI rektor Rybicki zapowiedział kontynuację działań wychowawczych wobec studentów WMiM:

[...] przy równoczesnym jednak niegodzeniu się z wystąpieniami, które mają charakter szczególnie agresywny i nie odpowiadają tym zasadom, które sformułowane są w ślubowaniu studenckim i zobowiązaniach pracownika naukowego. Oczywiście nie jesteśmy zwolennikami korzystania z uprawnień rektora w zakresie relegacji studentów wtedy, kiedy w grę wchodzi wyrażanie poglądów. Jest to kwestia bowiem dyskusji, a nie decyzji. Nie cofniemy się jednak przed użyciem naszych kompetencji wtedy, kiedy w grę wchodzić będą długotrwałe działania, zmierzające do dezorganizacji funkcjonowania Wydziału, jak również mające cechy prowokacji o charakterze politycznym[656].

W sprawie tej odbyło się spotkanie kolegium rektorskiego z władzami WMiM, a następnie zorganizowano naradę w KU PZPR w celu przeciwdziałania aktywności opozycyjnej wśród studentów UW[657].

Na posiedzeniu Senatu 15 IX 1976 r. rektor deklarował podjęcie działań w kierunku wdrożenia procedur dyscyplinarnych umożliwiających skreślenie z listy studentów przez ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki, przewidzianych w art. 70 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym. Ponieważ minister nie wydał dotąd rozporządzenia regulującego wykonywanie tego artykułu ustawy, rektor zdecydował, by „w ciągu tego miesiąca wydać tymczasowe zasady realizacji tego postanowienia w Uniwersytecie Warszawskim”, stwierdzając zarazem, iż „dotychczas w Uniwersytecie nie korzystaliśmy z tego artykułu i mam głęboką nadzieję, że korzystać nie będziemy musieli”. Z tym ostatnim stwierdzeniem kłóciło się jednak następne zdanie rektora, w którym zaznaczał on, że: „istnienie tego artykułu jest niezbędne jako przewidzenie pewnych możliwości, pewnych sytuacji wyjątkowo niebezpiecznych, co do których oczywiście wszystko będziemy robili, aby na naszej uczelni nie zaistniały”. Jednocześnie jednak rektor deklarował niekaranie za „poglądy i sformułowanie wątpliwości”[658]. Formalne oświadczenie rektora w tej sprawie zostało zaakceptowane przez Senat 13 X 1976 r.[659]

Rektorat podjął także działania mające na celu zwiększenie kontroli i oddziaływania na studentów. W ramach tych działań przyznano wydziałom etaty przeznaczone wyłącznie dla pracowników mających zajmować się problemami studentów. Miały to być osoby będące nauczycielami akademickimi UW, wytypowane w porozumieniu z uczelnianymi strukturami PZPR. Ich obowiązki dydaktyczne mieli objąć nowo zatrudnieni pracownicy. Zmiany te miały przynieść poprawę nastrojów wśród studentów i zapobiec nastrojom opozycyjnym. Ponadto z inicjatywy KU PZPR zaproszono do prowadzenia zajęć na UW „wybitnych działaczy” politycznych, społecznych i państwowych. Wśród kandydatur wymieniono m.in. redaktora naczelnego partyjnego tygodnika „Polityka” Mieczysława F. Rakowskiego, redaktorów „Trybuny Ludu” Ryszarda Wojnę i Józefa Mitreckiego, a także wiceministra oświaty Romualda Jezierskiego. Jak stwierdził Rybicki:

Byłyby to osoby, które byśmy kierowali do poszczególnych wydziałów we współdziałaniu z wykładowcami podstaw nauk politycznych dla prowadzenia pewnych cykli spotkań, a równocześnie osoby te byłyby podstawowymi wykładowcami na tak zwanej szkole aktywu społeczno-politycznego, szczególnie młodzieżowego, której organizację Rada Uczelniana [SZSP] podejmuje w bieżącym roku akademickim [...][660].

Rektor wystąpił także do profesorów i docentów UW pełniących funkcje państwowe i polityczne o kontynuację dotychczasowego zaangażowania w życie uczelni, a także o rozważenie jego zwiększenia[661]. Ostro zareagował na przypadek prowadzenia zajęć na Wydziale Historycznym przez osoby usunięte wcześniej z uczelni z powodów politycznych[662].

Mocny impuls do działalności opozycyjnej dały protesty robotnicze przeciw podwyżkom cen 25 VI 1976 r., przede wszystkim w Radomiu, Ursusie i Płocku. Wśród sygnatariuszy listów protestacyjnych do władz przeciw represjom wobec robotników znaleźli się również studenci i pracownicy UW. Tak zwany list piętnastu podpisali 2 VII 1976 r. m.in.: mgr Marek Barański (IH UW), Andrzej Celiński (Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji) i Tadeusz Szawiel (Instytut Filozofii). Tego samego dnia został wystosowany list podpisany przez 21 studentów UW[663].

23 IX został powołany Komitet Obrony Robotników, pierwsza jawnie działająca organizacja opozycyjna w Polsce od lat 40. Celem Komitetu było niesienie pomocy i wsparcia prześladowanym uczestnikom protestów z czerwca. Powstanie i działalność KOR pobudziło także opozycyjną aktywność studentów i młodszych pracowników naukowych UW. Komentując tę sytuację na posiedzeniu Senatu, a także odnosząc się do prób „roznamiętniania środowiska studenckiego i zmierzania w kierunku zakłócania porządku życia na uczelni”, rektor Rybicki sformułował przyjęte przez władze UW i KU PZPR zasady postępowania w zaistniałej sytuacji:

Uniwersytet chce, musi i powinien funkcjonować dla spełnienia swoich podstawowych celów. Normalna praca, normalne działanie, spełnienia przez wszystkich swoich obowiązków wynikających ze ślubowania studenckiego i ze ślubowania pracownika akademickiego jest tutaj pierwszą wytyczną i pierwszym stanowiskiem, które wszystkich obowiązuje. Ktoś, kto nie spełnia swoich obowiązków w stosunku do podpisanego przez siebie ślubowania, ten stawia się poza naszym środowiskiem. [...]. Jeżeli będziemy mieli takie fakty, to po prostu te sformalizowane konsekwencje postawienia się przez kogoś poza tym naszym środowiskiem [...] będziemy wyciągali[664].

Jednocześnie Rybicki podtrzymał chęć prowadzenia dyskusji z osobami o innych poglądach. Poinformował także o przeprowadzeniu rozmów z „nieliczną grupą studentów” przez dziekanów, dyrektorów instytutów i prorektora Krencika, stwierdzając, iż „środki wychowawcze w stosunku do tej grupy zostały wyczerpane. Jesteśmy na granicy tak zwanej czerwonej kreski, poza którą realizować będziemy odpowiedzialność dyscyplinarną”. Zapowiedział także rygorystyczne stosowanie przepisów dotyczących stopni naukowych w stosunku do osób prowadzących działalność opozycyjną. Z wystąpieniem rektora polemizowali w sposób bardzo ostrożny przedstawiciel młodej kadry dr Kwaśniewski i dziekan Wydziału Historycznego prof. Waldemar Chmielewski, który skarżył się m.in. na brak informacji o sytuacji politycznej (wydarzenia w Radomiu i Ursusie) ze strony rektoratu. Odpowiadając mu, Rybicki zapowiedział, że „nie będziemy zbierać i przekazywać informacji o tym, czy jakiegoś pijanego milicjant uderzył pałką, czy nie [...]. Chodzi nam po prostu o utrzymanie porządku na uczelni”[665]. Przeciwdziałanie aktywności opozycyjnej na UW podjęła także uczelniana organizacja SZSP[666].

W listopadzie 1976 r. rektorat przedstawił Senatowi założenia pracy ideowo-wychowawczej na UW. W dokumencie tym kładziono duży nacisk na udział kadry naukowo-dydaktycznej w procesie wychowania ideowego młodzieży oraz stworzenie i działanie rad pedagogicznych kierunków i roczników studiów. Przewidywano także powoływanie spośród kadry naukowej pełnomocników dziekanów i dyrektorów ds. studenckich. Przy rektoracie powołany został pełnomocnik rektora ds. studenckich oraz jego zastępca. Ich zadaniem było „odpowiednio prowadzić prace w zakresie kontaktu ze studentami, rozwiązywać pewne sprawy w skali uczelni oraz kontaktować się z ogniwami wydziałowymi i instytutowymi”. Miały im również podlegać kwestie wychowawcze w domach studenckich. Zgodnie z wytycznymi WNiO KC PZPR od 15 II 1977 r. zaczęło działać na UW podyplomowe studium ideologiczno-pedagogiczne doskonalenia młodej kadry naukowej. Przewodniczącym Rady tego Studium został prof. Zdzisław Mikulski, a w jego skład weszli także przedstawiciele KU PZPR, Rady Uczelnianej Młodych Pracowników Nauki przy SZSP oraz przedstawiciel Biura Spraw Pracowniczych UW. Nauka na studium miała trwać 2 semestry (240 godz. zajęć). Intencją władz UW było, by ukończenie tego studium stało się warunkiem awansu młodej kadry na UW[667]. Ze względu na dużą liczbę osób do przeszkolenia w 1977 r. ograniczono cykl pracy studium do jednego semestru[668].

Dla uspokojenia nastrojów rektor UW spotkał się z pracownikami naukowymi większości wydziałów. W listopadzie natomiast odbyło się także zebranie rektorów i pierwszych sekretarzy KU uczelni warszawskich w KW PZPR, na którym omówiono sytuację polityczną. Jak informował Senat UW rektor Rybicki, stwierdzono tam m.in.:

W chwili obecnej nie jesteśmy pod presją, która istniała dotychczas, pewnych małych zespołów, które napotkały na pewne niepokoje w niektórych jednostkach organizacyjnych naszej uczelni. Istnieje pewne rozeznanie władz porządkowych, co do zakresu i zestawu osób biorących udział w tych niepokojach i organizatorów. [...] Należy się spodziewać w związku z tym, iż będziemy świadkami dalszych prób działania polegającego między innymi na wciągnięciu niektórych pracowników i studentów w Uniwersytecie do różnego rodzaju akcji. Należy również spodziewać się kolportowania różnych materiałów [...][669].

Liczbę studentów zaangażowanych w działalność opozycyjną rektor ocenił na ok. 20 osób zaangażowanych aktywnie i około 200 sympatyków. Stwierdzał, iż jest liczba bardzo mała (200 osób na ok. 17 tys. studentów UW) i nie warto by się nią przejmować, „gdyby nie inne zjawisko, a mianowicie dosyć słaba odporność owych pozostałych przeszło 16 tys. studentów w stosunku do tych działań”. Odnosząc się do planowanej taktyki w najbliższym okresie, Rybicki stwierdził:

Chcielibyśmy kontynuować rozwiązywanie tych spraw metodami dotychczas przyjętymi, to znaczy metodami wychowawczymi. Ażeby ta kontynuacja mogła mieć miejsce, muszą być w stosunku do pracowników i studentów intensywnie i rygorystycznie egzekwowane ich obowiązki[670].

Jako przykład właściwego działania podał postawę dyrektora Instytutu Socjologii UW prof. Jerzego Wiatra, który nie dopuścił do przekształcenia zebrania pracowników i studentów w arenę wystąpień przeciw polityce władz PRL[671].

Jednocześnie zgodnie z założeniami przyjętymi w KC PZPR podjęto działania na rzecz poprawy sytuacji materialnej i socjalnej UW. Prowadzono w tej sprawie rozmowy z sekretarzem KC PZPR Alojzym Karkoszką i ministrem budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych Adamem Glazurem. Podpisano również umowę z Zarządem Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowo-Budowlanej, w efekcie której UW stał się zbiorowym członkiem Spółdzielni i uzyskał obietnicę otrzymania 43 mieszkań rotacyjnych dla swoich pracowników. Uspokojeniu nastrojów społeczności uniwersyteckiej w odniesieniu do stanu bazy lokalowej i socjalnej UW miał służyć też udział wiceministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Janusza Górskiego w obradach Senatu 12 I 1977 r. W trakcie tych obrad minister podkreślał zrozumienie władz dla potrzeb UW i utrzymanie podstawowych inwestycji w tym zakresie[672].

Działaniem władz, które miało uspokoić nastroje w środowisku było także spotkanie I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka, premiera Jaroszewicza, sekretarza KC PZPR Werblana, ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki oraz kierownika WNiO KC PZPR z przedstawicielami środowisk naukowych. W obszernym wystąpieniu I sekretarz podkreślił problemy swojej ekipy oraz uznanie dla roli odgrywanej przez naukę. Po ożywionej dyskusji zabrał głos premier Jaroszewicz, który m.in. ogłosił podwyżki płac dla młodej kadry naukowej[673].

Przewidywania rektora i władz PZPR co do rozwoju działalności opozycyjnej na UW spełniły się już w najbliższych miesiącach. 22 X 1976 r. odbyło się zebranie III i IV roku Instytutu Historycznego z udziałem dziekana Wydziału Historycznego prof. Waldemara Chmielewskiego, dyrektora IH UW prof. Henryka Samsonowicza, prodziekanów, sekretarza OOP i przedstawicieli SZSP, poświęcone bieżącej sytuacji na UW. Wprowadzenia dokonał dziekan Chmielewski, a następnie w dyskusji zabrało głos, oprócz przedstawicieli władz, 7 studentów, wypowiadając się „głównie na temat aktualnej sytuacji na niektórych wydziałach uczelni, działalności KOR oraz wydarzeń w Ursusie i Radomiu”. W informacji partyjnej wyróżniono wystąpienie przewodniczącego Studenckiego Koła Naukowego Historyków Bronisława Komorowskiego. Na zebraniu tym padła propozycja powołania Klubu Dyskusyjnego SZSP, dla organizacji którego wyłoniono grupę w składzie: mgr Marek Barański, mgr Zbigniew Morawski, Bronisław Komorowski i Wojciech Sitek[674].

Następnego dnia, 22 XI 1976 r. na zebraniu sprawozdawczo-wyborczym SZSP Wydziału Historycznego UW Barański poinformował, że „Kierownictwo «Klubu Dyskusyjnego» Wydziału Historii z jego inicjatywy wystąpiło z wnioskiem zorganizowania spotkania z J[anem] Strzeleckim, uzyskując wstępną zgodę władz Wydziału”[675]. Została ona następnie zablokowana przez władze UW. Podobne inicjatywy powoływania klubów dyskusyjnych pod egidą SZSP podjęto również na socjologii, psychologii i w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji[676].

24. Zakład Oddziaływania Resocjalizacyjnego Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW

23 XII 1976 r. prof. Jan Kielanowski (PAN) przekazał na ręce marszałka Sejmu PRL petycję z wnioskiem o powołanie nadzwyczajnej komisji sejmowej dla zbadania wydarzeń czerwca 1976 r. Podpisało ją 28 pracowników nauki, w tym profesorowie UW: Władysław Kunicki-Goldfinger (Instytut Mikrobiologii UW), Halina Kurkowska (Instytut Filologii Polskiej UW), Marian Małowist (Instytut Historyczny UW), Stefan Nowak (Instytut Socjologii UW), Władysław Tomkiewicz (Instytut Historii Sztuki UW)[677].

Wiosną 1977 r. na UW rozpoczęto zbieranie podpisów pod petycją w tej sprawie. Jej treść, według tekstu odczytanego 16 III na posiedzeniu Senatu przez rektora Rybickiego, brzmiała następująco:

Na wniosek I Sekretarza KC PZPR Rada Państwa podjęła decyzję zastosowania prawa łaski wobec części skazanych w związku z wydarzeniami 25 VI 1976 r. Świadczy to o dążeniu najwyższych władz do złagodzenia napięcia wywołanego przez zajścia czerwcowe i ich następstwa. Sprawa ta jednak będzie budzić niepokój społeczeństwa, dopóki nie zostaną wyjaśnione zarzuty łamania praw człowieka wobec obwinionych o udział w tych zajściach robotników. Dlatego zwracamy się do Sejmu PRL o powołanie Nadzwyczajnej Komisji Poselskiej, która zbada, czy prawdą jest, że w Radomiu i Ursusie robotnicy zatrzymani przez MO byli brutalnie bici, często do utraty przytomności, że zatrzymanych przepuszczano przez szpalery bijących milicjantów, że metodami tymi wymuszano fałszywe zeznania, że w wielu miastach zwalniano robotników tylko za udział w strajku. Instytucje powołane do strzeżenia prawa powinny podlegać kontroli – społeczeństwo musi mieć pewność, że ich szerokie uprawnienia nie będą nadużywane. Należy zbadać i ujawnić całokształt działań milicji, prokuratury, sądownictwa, a także zakładów pracy w związku z wydarzeniami czerwcowymi tak, by każdy obywatel mógł mieć pewność, że nigdy w żadnej sytuacji nie spotka się z opisanymi metodami[678].

List z 730 podpisami został 9 III 1977 r. złożony w kancelarii marszałka Sejmu PRL Stanisława Gucwy przez delegację studentów UW[679]. O sprawie tej rektor Rybicki poinformował Senat. Krytycznie oceniając intencje autorów listu, rektor zapowiedział przeprowadzenie przez SZSP rozmów z jego sygnatariuszami „w celu wyjaśnienia autentycznych motywów, autentycznych celów czy to zgodnych z ich wolą, czy raczej – jak przypuszczamy – sprzecznych z ich wolą, wyjaśnienia czemu tego rodzaju akt służy”[680]. W stosunku do inicjatorów akcji zbierania podpisów pod petycją Rybicki zapowiedział przeprowadzenie rozmów przez administrację uniwersytecką, a następnie podjęcie decyzji w sprawie upomnienia lub innych kar dyscyplinarnych wobec „recydywistów”, ze skreśleniem z listy studentów włącznie. Stanowisko rektora spotkało się z krytyczną oceną prof. Jerzego Pniewskiego, który zabrał głos w tej sprawie na następnym posiedzeniu Senatu (pod nieobecność rektora):

Z przemówieniem Rektora wygłoszonym na ubiegłym Senacie my się wszyscy w pełni zgadzamy i to jest chyba dowód troski o to, ażeby młodzież uspokoić. Myślę jednak, że to nie jest w porządku i nie wolno tak mówić, że Senat podpisuje się w ciemno pod każdą akcją, jaka może w przyszłości nastąpić w wyniku tych czy innych wydarzeń. [...] My jesteśmy tym zainteresowani i chcemy o każdej sprawie się dowiedzieć i albo w pełni będziemy ją popierać, albo będziemy namawiać, ażeby szukać innego rozwiązania. [...] Czy dlatego nikt z członków Senatu nie odważył się zabrać głosu, bo Senat jest zachwycony wszystkim, co się stało, czy też dlatego, że właśnie wstrzymanie się od głosu jest dowodem, iż Senat jest absolutnie innego zdania[681].

W odpowiedzi na zarzuty Pniewskiego stanowisko władz tłumaczyli prorektor Rodewald i I sekretarz KU Chrupek. Podkreślali, że głównym celem podjętych działań jest prowadzenie rozmów z osobami, które podpisały petycję i dyskusji ze studentami, a nie działania represyjne[682].

30 III odbyło się spotkanie kierownika WNiO KC PZPR prof. Jaremy Maciszewskiego ze studentami Wydziału Historycznego. W trakcie burzliwej dyskusji Maciszewski zajął twarde stanowisko. Andrzej Friszke, który uczestniczył w tym spotkaniu, oceniał, iż „[z]amierzone jako próba pacyfikacji nastrojów spotkanie podgrzało tylko atmosferę”. Zaostrzeniu nastrojów na UW sprzyjało ujawnienie przez rektorat wyciągu z protokołu posiedzenia Senatu z 16 III z wystąpieniem rektora na temat działań, jakie miały zostać podjęte wobec sygnatariuszy listu do Sejmu[683].

Rozmowy z nimi odbywały się począwszy od kwietnia 1977 r., w pierwszej kolejności z członkami SZSP. Przeprowadzono je ze 137 studentami spośród 163 zidentyfikowanych sygnatariuszy listu (kilkunastu nie wyraziło zgody na rozmowy). Według danych Wydziału Organizacyjnego KC 55 osób stwierdziło, że podpisało petycję, „nie zdając sobie sprawy z intencji i celów, jakim miała służyć”, 28 osób podtrzymało swoją decyzję podpisania listu, a 54 osoby tłumaczyły ten fakt względami humanitarnymi[684].

Następnie rozpoczęto rozmowy ze studentami niebędącymi członkami SZSP. Sytuacja na UW uległa zaostrzeniu po śmierci w Krakowie Stanisława Pyjasa, najprawdopodobniej zamordowanego przez SB. Protesty studenckie z Krakowa przeniosły się do Warszawy, gdzie współpracownicy KOR na uczelniach rozpowszechniali ulotki i nekrologi Pyjasa, obarczając odpowiedzialnością za jego śmierć SB. 19 V, dzień przed mszą świętą za Pyjasa, która miała się odbyć w kościele św. Anny (faktycznie odbyła się w kościele św. Marcina), SB zatrzymało 30 osób, w tym m.in.: Łukasza Kądzielę, Bronisława Komorowskiego i Wojciecha Kriegseisena z Instytutu Historycznego UW. Po odprawieniu mszy (na co władze ostatecznie wyraziły zgodę) aresztowanych wypuszczono z aresztu, formalnie za wstawiennictwem RU SZSP. W końcu maja 1977 r. odbyły się zebrania studentów organizowane przez SZSP, m.in. w domach akademickich przy ul. Kickiego oraz w IPSiR i w Instytucie Socjologii. W zebraniach w IPSiR i na Socjologii wzięli udział studenci zaangażowani w działalność opozycyjną, którzy

w demagogicznych i agresywnych wystąpieniach zarzucali [...] władzom naruszenie zasad praworządności, polegającej na bezzasadnym stosowaniu aresztu oraz publikowaniu w środkach masowego przekazu nieprawdziwych informacji na temat „KOR”. [...]. Odczytali także deklarację „studenckiego komitetu solidarnościowego”, zarzucając SZSP niereprezentowanie interesów studentów oraz całkowite uzależnienie się od władz uczelni[685].

10 VI 1977 r. prokurator wojewódzki w Warszawie poinformował rektora o zatrzymaniu przez SB studentów i pracowników UW. Wymieniono nazwiska 12 osób, w tym m.in. Heleny Łuczywo (filologia angielska), Dariusza Kupieckiego (IH UW), Sergiusza Kowalskiego, Stefana Kawalca (WMiM) oraz mgr Haliny Wójcickiej (Instytut Nauk Ekonomicznych)[686]. Rektor zapowiedział wszczęcie wobec nich postępowania dyscyplinarnego. Jednocześnie zdecydowano o nieprzedłużaniu umów o pracę osobom zaangażowanym w działalność opozycyjną – w ten sposób odeszli z UW mgr Wojciech Fałkowski (asystent w IH UW) i mgr Ewa Ligocka (asystentka na WMiM). Podjęto także działania na rzecz zmiany systemu rekrutacji na studia, w tym m.in. zapewnienia odpowiedniego składu komisji rekrutacyjnych oraz zwiększenia udziału młodzieży robotniczej i chłopskiej wśród nowo przyjmowanych na studia. Rezerwowano dla niej 10% miejsc, według uznania komisji wydziałowych; zalecano też pozytywnie rozpatrywać jej odwołania, na co rezerwowano kolejne 10%. Planowano uwzględniać przy rekrutacji postawy ideowo-politycznej kandydatów[687].

Od roku akademickiego 1977/1978 zmianie uległ skład kolegium rektorskiego – rektorem pozostał prof. Rybicki, stanowisko prorektora ds. studenckich objął natomiast prof. Stanisław Orłowski, dotychczasowy dziekan Wydziału Geologii (PZPR), a prorektorem ds. naukowych, współpracy z zagranicą oraz wydawnictw i BUW została doc. Maria Jeżowa (dotychczasowa dziekan Wydziału Rusycystyki i Slawistyki, bezpartyjna). Zmianie uległa także organizacja UW. Powołano Wydział Nauk Ekonomicznych, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych oraz Wydział Zarządzania[688]. W roku następnym z Wydziału Psychologii i Pedagogiki został wyodrębniony samodzielny Instytut Psychologii, przekształcony w 1981 r. w Wydział Psychologii.

Nowy rok akademicki rozpoczął się w sytuacji dalszego rozwoju działań opozycyjnych, w istotnym stopniu obejmujących także Uniwersytet. Oprócz powstałego na bazie dotychczasowego KOR Komitetu Samoobrony Społecznej KOR studenci i pracownicy UW współpracowali także z powołanym wiosną 1977 r. Ruchem Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO). W październiku 1977 r. powstał także na UW Studencki Komitet Solidarności. W jego skład weszli m.in.: Jakub Bułat (Etnografia), Jan Cywiński (Filologia Klasyczna), Ludwik Dorn (Socjologia), Urszula Doroszewska (Socjologia), Agnieszka Lipska (Socjologia), Marcin Stępniewski (Fizyka), Michał Worwąg (Filozofia), Rafał Zakrzewski (Socjologia) i Stefan Kawalec (Matematyka)[689].

Zaczął także działalność Uniwersytet Latający, w styczniu 1978 r. przekształcony w Towarzystwo Kursów Naukowych (TKN). W skład jego rady weszli m.in. profesorowie UW Władysław Kunicki-Goldfinger i Marian Małowist. Wykłady odbywały się również w Warszawie. Pierwszy z nich poprowadził 9 XI w mieszkaniu prof. Kunickiego-Goldfingera Adam Michnik, drugi 12 XI doc. Tadeusz Kowalik z Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN[690].

25. Wydział Zarządzania UW: pulpit sterowniczy umożliwiający jednoczesne kierowanie zajęciami z gier decyzyjnych w pięciu grupach, z podglądem na monitorach i łącznością foniczną oraz możliwością nagrywania na magnetowid i magnetofon

Jednocześnie następowały zmiany personalne w kierownictwie Rad Wydziałowych i RU SZSP, których celem było usztywnienie polityczne i wzmocnienie aktywności tej organizacji.

Na początku 1978 r. władze PZPR określiły zasady przeciwdziałania aktywności opozycyjnej na wyższych uczelniach. Zakładano dalszą konieczność czynnego przeciwstawiania się działalności opozycyjnej na polu propagandowym, wykazywania jej „szkodliwości, demagogii i perfidii”, przedstawiania członków opozycji jako wrogów socjalizmu, zmniejszania możliwości funkcjonowania w środowiskach inteligencji i młodzieży, mobilizacji znanych osób związanych z PZPR do czynnego występowania przeciw opozycji. W tym celu uznano za konieczną dalszą intensyfikację pracy polityczno-wychowawczej ze studentami i kadrą naukowo-dydaktyczną wyższych uczelni i aktywizację SZSP, w tym m.in. przeprowadzenie na wydziałach otwartych zebrań dotyczących realizacji ochrony praw człowieka w Polsce Ludowej, wystosowanie przez senaty wyższych uczelni apeli do władz zachodnich szkół wyższych o włączenie się do walki przeciw rozmieszczeniu w Europie broni atomowej, zorganizowanie w szkołach wyższych licznych odczytów związanych z 60. rocznicą odzyskania niepodległości „ze szczególnym zaakcentowaniem pełnego spełnienia aspiracji narodowych Polaków dopiero przez Polskę Ludową”. Zakładano także wywieranie wpływu na środowiska naukowe przez presję organów administracyjnych (MNSzWiT), indywidualne rozmowy przedstawicieli władz różnych szczebli z wpływowymi profesorami, omawianie konkretnych przypadków wrogich wystąpień na radach wydziałów, aktywne zwalczanie krytyki działalności cenzury. Przewidywano także rozbudowany asortyment „działań pozytywnych”: propagandy osiągnięć Polski Ludowej w zakresie kultury, podjęcie nowych inicjatyw na tym polu, doskonalenie metod pracy ideowo-wychowawczej. Przewidywano także dalsze wykorzystywanie metod administracyjnych w walce z pracownikami naukowymi i studentami zaangażowanymi w działalność opozycyjną, w tym stosowanie rozmów dyscyplinujących, kar dyscyplinarnych i wykorzystywanie wszelkich możliwości formalnych skreślenia z listy studentów bądź wyrzucenia z pracy[691]. Zalecenia te w znacznym stopniu były realizowane w następnych miesiącach także na UW.

Jednym z przejawów aktywnego ograniczenia wpływów opozycji na UW, a także wyrazem zainteresowania najwyższych władz PZPR sytuacją na UW i wsparcia dla jego kierownictwa, było przyjęcie przez I sekretarza KC PZPR rektora Rybickiego w listopadzie 1977 r. Jak referował on później Senatowi:

W toku długiej i bardzo serdecznej rozmowy miałem możność usłyszenia z ust I Sekretarza wiele życzliwych słów pod adresem naszego środowiska i naszej uczelni, przekonania, iż nasza praca przynosi pozytywne dla kraju i społeczeństwa rezultaty, że jest b. wysoko oceniona przez najwyższe władze PRL[692].

W związku z tym Senat UW na wniosek I sekretarza KU PZPR Chrupka podjął jednogłośnie uchwałę, w której stwierdzono:

Senat Uniwersytetu Warszawskiego z uczuciem radości i głębokiej satysfakcji przyjął do wiadomości informację Jego Magnificencji Uniwersytetu Warszawskiego o rozmowie, jaką odbył z nim I Sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, tow. Edward Gierek. Zainteresowanie okazane przez najwyższego reprezentanta naszego narodu problemami pracy i życia społeczności uniwersyteckiej odbiera jako szczególnie dla nas cenne podkreślenie rangi tych funkcji, które realizuje stołeczny Uniwersytet w rozwijaniu badań podstawowych o istotnym znaczeniu dla postępu nauki polskiej oraz pomnażania jej wkładu do skarbnicy wiedzy ludzkiej i dokonań społecznej praktyki, jakie spełnia w procesie kształcenia i wychowania nowych pokoleń socjalistycznej inteligencji Polski. Wszyscy pracownicy i studenci Uniwersytetu Warszawskiego, łącząc myśli i dążenia z pragnieniami i dążeniami polskiego społeczeństwa, pomni wielkiej odpowiedzialności za właściwe wychowanie i wykształcenie młodzieży akademickiej, pełni najlepszej woli i zdecydowania, pragniemy umacniać nasz własny i najlepiej odpowiadający możliwościom naszego stanowiska udział w historycznym dziele budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego w naszym kraju. Tak jak wszyscy Polacy, odnosimy się z wielkim uznaniem i szacunkiem do działalności pierwszego obywatela w naszym kraju i do szczególnie cennych wartości wnoszonych przez niego w dzieło rozwoju, umacniania Polski oraz podnoszenia jej międzynarodowego autorytetu[693].

Uchwałę tę z niewielkimi poprawkami Senat UW przyjął jednogłośnie. Na spotkaniu z Rybickim Gierek wyraził chęć odwiedzenia Uniwersytetu. Do wizyty tej doszło na początku stycznia 1978 r. I sekretarz złożył wizytę na Wydziale Geologii, gdzie odbył kilka rozmów ze studentami, życząc im, „by wszyscy byli Samsonowiczami” (mając na myśli wybitnego geologa, Jana Samsonowicza, 1888–1953, profesora UW). Miał również zwrócić się do pracowników naukowych – w rozmowie na koniec wizyty – o pomoc w przygotowaniu poświęconego polityce naukowej plenum KC PZPR. Spotkał się także z Senatem akademickim[694].

Wkrótce po wizycie I sekretarza KC PZPR na Wydziale Geologii wicepremier Tadeusz Wrzaszczyk, I sekretarz KW PZPR Alojzy Karkoszka i prezydent m.st. Warszawy Jerzy Majewski odwiedzili Instytut Fizyki Doświadczalnej UW. Władze uczelni skorzystały z tej okazji, aby przekazać gościom komplet dokumentów dotyczących problemów bazy materiałowej UW:

Notatkę w sprawie problemów inwestycyjnych Uniwersytetu Warszawskiego, potrzeby finansowe i etatowe, zestawienie portfelu w zakresie limitowanych środków finansowych na rok 78, zestawienie porównawcze limitowanych środków finansowych na lata 77–78, zestawienie badań szczególnie ważnych dla gospodarki narodowej w roku 78, zestawienie potrzeb finansowych i etatowych w zakresie badań szczególnie ważnych dla gospodarki narodowej, informacja w zakresie bazy reprograficznej, notatka w zakresie przedsiębiorstwa remontowo-budowlanego[695].

Efektem rozpaczliwych niemal prób kierownictwa UW niedopuszczenia do całkowitego załamania się bazy materialnej UW była – poza wcześniej podjętymi decyzjami i utrzymaniem budowy 3 budynków przy ul. Smyczkowej – budowa stołówki na terenie Powiśla oraz podjęcie prac nad przygotowaniem budowy BUW[696].

26. Wydział Geologii UW: pracownia modelowania hydrogeologicznego – Analizator polowy AP 600 pozwalający określać zasoby wód podziemnych.

Na początku 1978 r. Uniwersytet włączył się także w kampanię propagandową prowadzoną przez ZSRR i państwa bloku radzieckiego w związku z planami NATO rozmieszczenia w Europie Zachodniej broni neutronowej i rakiet średniego zasięgu. Na wniosek KU PZPR, RU SZSP i RZ ZNP Senat UW przyjął w marcu przez aklamację uchwałę w tej sprawie:

Senat Uniwersytetu Warszawskiego [...] wyraża głębokie zaniepokojenie brakiem postępu w czasie światowego rozbrojenia oraz podejmowanymi ostatnio próbami wprowadzenia nowych rodzajów broni masowej zagłady [...]. Jako pracownicy i słuchacze socjalistycznej uczelni z sympatią i poparciem odnosimy się do tych ruchów i sił społecznych, które dążą do osiągnięcia wolności, sprawiedliwości i wolności[697].

Propagandowym celom służyło także zaangażowanie UW w obchody 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę. Po raz pierwszy od istnienia PRL były one zorganizowane na znaczną skalę, zwłaszcza w porównaniu z obchodami sprzed dekady, które mimo starań władz nabrały rozmachu i zostały szybko wyciszone metodami administracyjnymi i presją cenzury[698]. Dla organizacji obchodów 60-lecia na UW została powołana Komisja, na czele której stanął prodziekan Wydziału Historycznego UW, historyk dziejów najnowszych Józef Ryszard Szaflik (członek ZSL). Plan uroczystej sesji zorganizowanej z tej okazji zakładał wygłoszenie referatów dotyczących warunków odzyskania przez Polskę niepodległości (doc. dr Andrzej Garlicki), rozwoju rewolucyjnych ruchów politycznych i ich wpływu na kształtowanie się państwa polskiego (prof. Janusz Gołębiowski), przemian społeczno-ekonomicznych w 60-leciu i roli oświaty, kultury i nauki (prof. Andrzej Jezierski). Ponadto program obchodów zakładał organizację wykładów popularnonaukowych i seminariów dla nauczycieli poza Warszawą. Zamierzano także przeprowadzić zajęcia z tematyki odzyskania niepodległości w ramach podstaw nauk politycznych dla studentów UW[699].

Dokonana 30 VI 1978 r. przez Sekretariat KW PZPR ocena pracy partyjnej UW wypadła zdecydowanie pozytywnie. Jak relacjonował I sekretarz KU PZPR UW doc. Chrupek:

Podkreślono w tej ocenie, iż uczelnia wykonała cały szereg znaczących kroków we wszystkich tych dziedzinach badawczych, które oceniamy jako blok naszych podstawowych funkcji w zakresie prac badawczych. [...] Równocześnie Sekretariat Komitetu Warszawskiego z dużą satysfakcją podkreślił, iż zostały wykonane znaczące działania na rzecz lepszej gospodarki naszą kadrą, bardzo konsekwentnie organizowanej w tej chwili polityki w dziedzinie i zatrudnienia i oceny oraz awansowania nauczycieli i pracowników akademickich. Podkreślono szeroki front naszych działań wychowawczych, do których zostali włączeni w coraz szerszym stopniu nauczyciele akademiccy wszystkich rang, hierarchii, szczebli naszych środowisk[700].

Pozytywnie oceniono w tym kontekście efekty działalności organizacji uczelnianej PZPR na UW i SZSP. Także w związku z tą oceną skład władz rektorskich UW pozostał bez zmian na następną kadencję (1978–1981). Jedynie w 1979 r. prorektora Rodewalda zastąpił dotychczasowy dziekan Wydziału Biologii prof. Kazimierz Dobrowolski.

Przejawem całkowicie instrumentalnego traktowania UW przez kierownictwo PZPR była sprawa nadania doktoratu honoris causa szachowi Iranu Rezie Pahlaviemu i jego małżonce latem 1977 r. Nastąpiło to bez stosownej procedury: wystąpienia z wnioskiem przez odpowiedni wydział, recenzji i zatwierdzenia kandydatury przez Senat UW. Jak relacjonował rektor Rybicki:

Zostałem poinformowany przez przedstawicieli najwyższych władz państwowych, że na żądanie strony irańskiej władze polskie zgodziły się na to, aby w Uniwersytecie Warszawskim zostały przyznane tytuły doktoratów honoris causa ówczesnemu szachowi i jego małżonce. Był to okres, w którym nie mogłem i nie chciałem informować Senatu o tych decyzjach. Przedstawiłem sprzeciw zarówno co do formy, jak i co do treści, ale raczej w odwrotnej kolejności. Zostałem w tej sprawie przyjęty przez najwyższego przedstawiciela państwowej działalności w naszym kraju i została mi tam przedstawiona tego rodzaju sytuacja, że w tej kwestii w sposób niezupełnie odpowiadający obyczajom zostały osoby organizujące ze strony Iranu pobyt R. Pahlavi poinformowane o tych decyzjach. Wszelkie więc zmiany miałyby charakter konfliktu dyplomatycznego[701].

27. Rektor UW Zygmunt Rybicki podczas uroczystości nadania doktoratu honoris causa Szachinszachowi i cesarzowej Iranu, 6 IX 1977 r.

Wobec takiego postawienia sprawy Rybicki miał zrezygnować ze sprzeciwu. Wymuszone przyznanie doktoratów było jednak jawnym pogwałceniem przepisów i autonomii uczelni. Oburzenie środowiska akademickiego UW w tej sprawie znalazło wyraz dopiero na początku 1980 r., po upadku szacha i podaniu przez prasę PRL informacji o zbrodniach jego reżimu. Z interpelacją do rektora w tej sprawie wystąpił jeden z członków SZSP na II Plenum Rady Uczelnianej tej organizacji 27 II 1980 r. Rybicki tłumaczył się wówczas, iż nie znał „faktów, które są teraz przedmiotem badań komisji Organizacji Narodów Zjednoczonych”. Rybicki miał też wystąpić do ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki z informacją, że „Uniwersytet Warszawski uważa nadane doktoraty za niebyłe wobec naruszenia zasadniczych form proceduralnych, jakie w takich przypadkach obowiązują” i wystąpił o skreślenie ich z ewidencji członków honorowych. Zgadzając się na wniosek rektora, minister Górski miał poprosić, aby sprawy nie ujawniono na zewnątrz – czyli żeby wniosek w tej sprawie nie został wystosowany formalnie[702].

Relacjonując pod koniec września 1978 r. efekty narady rektorów i pierwszych sekretarzy komitetów uczelnianych, jaka odbyła się w KC PZPR 11–12 IX, z udziałem Werblana, Maciszewskiego i ministra Górskiego, I sekretarz KU PZPR UW Chrupek, wzywając do intensyfikacji pracy z młodzieżą i pozyskania jej zaufania przez pracowników naukowych, podkreślał:

Zarówno nasze wewnętrzne, gospodarcze, społeczne problemy i kłopoty, których jest niemało, jak i ta sytuacja międzynarodowa może sprzyjać [...] tym wszystkim przeciwnikom politycznym, którzy dali o sobie znać [...] żeby wchodzić w środowisko studenckie, żeby siać niepokojenie, zamęt, żeby pobudzać do nieufności i krytyki naszych zadań, żeby wskazywać na to, że cały program realizowany dzisiaj, Polska socjalistyczna i cały program 60-lecia [...] jest tylko jedną z możliwych alternatyw, a nie jedynym możliwym rozwiązaniem i jedynym możliwym kierunkiem[703].

Pozytywnie wypadła również ocena sytuacji na UW dokonana w końcu 1978 r. przez KW PZPR. I sekretarz Alojzy Karkoszka zapewniał, iż „zaszłości, jakie występują w Uniwersytecie, trzeba zlikwidować i nadrobić, ponieważ ranga Uniwersytetu i w Warszawie, jak i w tym mikro- i makroregionie, jak i w odniesieniu do całego kraju jest bardzo wysoka”[704].

Mimo pewnego uspokojenia sytuacji politycznej na Uniwersytecie, niepodejmowania przez działaczy opozycji akcji na większą skalę, bezpośrednio angażujących studentów i pracowników UW, jak to miało miejsce w latach 1976–1977, nadal panowało napięcie związane z zajmowaniem się przez niektórych pracowników i studentów działalnością opozycyjną. Nadal ją prowadzono na terenie UW. Rozdawano ulotki, pojawiały się dokumenty SKS, rysunki satyryczne itp. Zdarzały się także aresztowania studentów UW rozpowszechniających ulotki[705].

Według informacji WNiO KC PZPR z kwietnia 1978 r. SKS „uzyskał przyczółki” w Instytucie Historycznym i Instytucie Socjologii UW, jego wydawnictwa były rozpowszechniane (bez interwencji działaczy SZSP) w domach studenckich przy ul. Kickiego. 30 V w trakcie rozpowszechniania tam przez członków SKS wydawnictw bezdebitowych interweniował student Wydziału Historycznego. Napotkawszy opór, wezwał milicję, która jednak nie weszła do budynku. Zgodnie z ustaleniami władz partyjnych wezwany aktyw młodzieżowy i samorząd DS wyraził zgodę na odbycie zebrania i dyskusji z członkami SKS. Efektem tego zebrania, na którym podniesiono również m.in. sprawę usunięcia z DS 13 studentów, była decyzja o zwołaniu w dniu następnym zebrania samorządu mieszkańców[706].

Jednocześnie podjęto decyzję o usunięciu z DS czterech zaangażowanych w działalność SKS studentów, pod zarzutem łamania regulaminu. Władze UW podjęły decyzję, że w zebraniu 31 V weźmie udział prorektor ds. studenckich prof. Orłowski oraz „wzmocniony aktyw studencki i służba porządkowa”. W zebraniu (otwartym plenum Rady Mieszkańców DS) uczestniczyło ok. 20 osób, a dyskusja, mimo prób skierowania jej na tory funkcjonowania DS, skupiła się głównie na sprawie usunięcia czterech członków SKS. Według informacji KW PZPR:

Zebranie trwało do godz. 0.30. Wobec nacisku sali, by przegłosować decyzje prorektora, Prezydium zebrania, nie chcąc dopuścić do głosowania w obecności wszystkich zebranych, postanowiło, że członkowie Plenum zbiorą się w drugiej sali. Poprzez akt głosowania domagano się wyrażenia stosunku Plenum wobec „4” [...]. Głosowanie nie było więc protestem wobec decyzji prorektora, ani też sformułowaniem wniosku o inne rozwiązanie problemu, a tylko wyrażeniem braku akceptacji, nie zmieniając podjętej decyzji [...]. Wynik głosowania: 12 głosów przeciwko decyzji prorektora, 5 za decyzją, 4 wstrzymało się od głosowania. Wynik głosowania sala przyjęła burzliwymi oklaskami, po czym wszyscy opuścili lokal[707].

Ta ewidentnie nieudana pacyfikacja mieszkańców DS skłoniła władze PZPR i UW do podjęcia energicznych działań w celu zapobieżenia podobnym sytuacjom w przyszłości. Oprócz poinformowania odnośnych instancji PZPR i SZSP zdecydowano o przeprowadzeniu rozmów z opiekunami domów studenckich, w których mieszkali wyrzuceni studenci, dokonaniu oceny pracy opiekunów wszystkich DS, przeprowadzeniu rozmów z członkami plenum Rady Mieszkańców DS przy ul. Kickiego, przeniesieniu części studentów do innych domów studenckich, zaostrzeniu dyscypliny studiów, intensyfikacji pracy polityczno-wychowawczej oraz o utrzymaniu w mocy decyzji rektora o pozbawieniu prawa zamieszkania w DS 13 studentów[708].

Na początku 1978 r. władze UW nie wyraziły zgody na dalsze zatrudnienie w Instytucie Historycznym UW dotychczasowego asystenta Marka Barańskiego, mimo obronienia przez niego w (skróconym) terminie rozprawy doktorskiej. Wniosek o dalsze zatrudnienie Barańskiego wystosował dyrektor IH UW prof. Samsonowicz, został on także pozytywnie zaopiniowany przez Komisję Senatu UW ds. Młodej Kadry. Zwolnienie z pracy Barańskiego wywołało oburzenie w środowisku akademickim, a grupa jego przyjaciół rozpoczęła organizowanie akcji protestacyjnej. List protestacyjny podpisany przez ok. 250 studentów i 40 pracowników naukowych Wydziału został 6 III przekazany dyrektorowi IH UW prof. Samsonowiczowi, który zdecydował, że sam przekaże go rektorowi Rybickiemu, chcąc uniknąć powoływania w tej sprawie delegacji studentów[709].

28. Uroczysta promocja doktorska i wręczenie dyplomów na UW, lata 70. XX w., widoczny m.in. prof. Zygmunt Rybicki (drugi z prawej)

20 IV pod auspicjami SZSP, ZNP i SKNH odbyło się spotkanie delegacji studentów z rektorem Rybickim, które – co było do przewidzenia – nie przyniosło konkretnych rezultatów. Jak wspominał Andrzej Friszke:

Rektor próbował zmienić charakter spotkania i w dłuższym przemówieniu mówił o ogólnej sytuacji Uniwersytetu. Dopiero po zakończeniu tego przemówienia Rafał Kołodziejski przypomniał mu z sali, jaki jest cel spotkania. Zygmunt Rybicki z pełną szczerością odpowiedział, że niewłaściwa postawa polityczna jest nie do pogodzenia z obowiązkami nauczyciela akademickiego, zatem Barański stracił kwalifikacje do pracy na Uniwersytecie[710].

Rozpętała się burzliwa dyskusja, w efekcie której grupa ponad 20 osób opuściła zebranie w proteście przeciw odmowie rektora dalszej rozmowy w tej sprawie. Oprócz Barańskiego w tym samym roku zwolniono z pracy w IH UW także dwóch innych młodych pracowników, związanych z opozycją: wspomnianego wyżej Wojciecha Fałkowskiego (pod pretekstem podjęcia przez niego równoległej pracy w szkole) i Andrzeja Rosnera[711].

29. Wydział Psychologii i Pedagogiki UW: egzamin magisterski w Dyrekcji Instytutu Pedagogiki, 1978 r.

Zwolnieniu młodych, niepokornych pracowników służył przegląd młodej kadry naukowej, który miał miejsce na UW w latach 1977–1978. Objął on ok. 1800 nauczycieli akademickich, a jego skutkiem było zwolnienie z pracy 72 osób, w tym ostatecznie niespełna 60[712]. W roku następnym w wyniku przeglądu zwolniono kolejnych 45 osób, w tym 34 ostatecznie[713]. Przeglądy te, częściowo tylko merytoryczne, służyły zastraszeniu i zdyscyplinowaniu młodej kadry naukowej i zniechęceniu jej do zaangażowania się w poparcie dla działań opozycji.

Rok akademicki 1978/1979 oznaczał także kolejne cięcia budżetowe dla nauki, w tym dla UW. Dotyczyły one przede wszystkim środków na badania, w tym zwłaszcza funduszu dewizowego, a także inwestycji (poza inwestycjami socjalnymi, mieszkaniowymi i w służbie zdrowia)[714]. W końcu 1978 r. zostały oddane do użytku dwa z planowanych trzech nowych budynków UW przy ul. Smyczkowej. Przeniosły się tam wydziały: Zarządzania, Rusycystyki i Slawistyki (poza Instytutem Lingwistyki) oraz Instytut Pedagogiki i Pedagogicznego Kształcenia Nauczycieli. W dalszym ciągu zakładano postawienie w okolicach ul. Smyczkowej trzeciego budynku typu „Lipsk”, zespołu audytoriów, domu akademickiego, hotelu asystenckiego i stołówki[715].

Już wkrótce plany te okazały się nierealne. W styczniu 1979 r. rektor z goryczą poinformował Senat o wstrzymaniu budowy wszystkich obiektów, poza jednym budynkiem typu „Lipsk”, uznając ten fakt za klęskę swych kilkuletnich starań o rozbudowę infrastruktury uczelni. Decyzja władz wywołała protesty zarówno ze strony rektoratu, jak i pracowników UW. Według informacji Rybickiego:

Były indywidualne wystąpienia Profesorów uczelni do Prezesa Rady Ministrów mówiące o tym, że to jest próba likwidacji nauki na Uniwersytecie Warszawskim, masę listów otrzymałem ja. Były propozycje, które oczywiście przeszły do władz. Protestacyjne uchwały i organizacji partyjnej, i organizacji studenckiej, wydziałów itd. itd. Wszystko to pod hasłem niszczenia nauki w Uniwersytecie Warszawskim, deprecjacji nauki w naszej uczelni[716].

Odpowiadając na pytania i propozycje senatorów, Rybicki polemizował ze stanowiskiem władz i części pracowników Wydziału Psychologii i Pedagogiki, którzy nie chcieli przeniesienia do budynków na ul. Smyczkowej i podjęli w tej sprawie starania u ministra oświaty i wychowania w sprawie uzyskania innych budynków w centrum. Podkreślając, że panuje obecnie tendencja do skreślania inwestycji, w tym także obiektów znajdujących się w stanie surowym, stwierdził, że niechętne przeprowadzce na Smyczkową nastroje na WPiP dają pretekst do skreślenia inwestycji dla tego wydziału. Podkreślił także, że odrobienie strat spowodowanych wstrzymaniem prac będzie trwało długo:

To nie jest zwykły miesiąc czasu. To jest miesiąc decydujący o planach. Każda jednostka buduje plany i wobec tego za tym leci skreślenie asfaltowej Smyczkowej, za tym leci skreślenie doprowadzenia dalej wodociągu, kanalizacji itd. [...]. I jeżeli ja użyję słowa klęska, to nie jest kwestia nadmiernej zażartości, tylko trudności, z jakimi się spotykamy. [...] Poza tym niezwykle ważna jest sprawa rangi uczelni jako placówki naukowo-badawczej. Jest to rzecz, która bardzo się liczy. Nie wiem, czy w tej sytuacji powinienem odesłać tytuły, jakie otrzymałem z łaski mojego środowiska i decyzji Rady Państwa. Ja jestem osobiście obciążony zarzutem jako ten, który likwiduje rozwój nauk społecznych i humanistycznych w Uniwersytecie[717].

Według zamierzeń KW PZPR miano także wybudować domy studenckie na osiedlu Jelonki, w tym dom dla studenckich małżeństw z dziećmi oraz żłobek i przedszkole[718]. Z domów tych mieli korzystać także studenci UW – plany te również nie zostały zrealizowane. Na początku 1979 r. oddano do użytku dużą stołówkę przy ul. Dobrej, co poprawiło w pewnym stopniu sytuację żywieniową studentów UW. W tym okresie UW otrzymał także stosunkowo znaczną (w porównaniu z latami poprzednimi) liczbę mieszkań dla pracowników[719]. W czerwcu 1979 r., po długiej zwłoce, został wmurowany akt erekcyjny pod budynek cyklotronu w kampusie na Ochocie. Mimo otwarcia z wielką pompą, z udziałem I sekretarza KW PZPR Karkoszki, ministrów nauki, szkolnictwa wyższego i techniki oraz energetyki i energii atomowej, a także zastępcy sekretarza naukowego PAN, szybko okazało się, że budowa cyklotronu nie postępuje zgodnie z planem[720]. Jak się okazało, została zakończona dopiero w 1994 r., w zupełnie innych już realiach politycznych i ekonomicznych.

Rok 1979 był również rokiem dalszych napięć politycznych na Uniwersytecie, związanych przede wszystkim z metodami zwalczania opozycji przyjętymi przez władze PZPR. W związku z ustabilizowaniem się i rozwojem działalności TKN, począwszy od początku 1979 r. władze PZPR i SZSP podjęły decyzje o uczestnictwie w wykładach TKN grup działaczy SZSP, których zadaniem było „udowodnienie w merytorycznej dyskusji bezzasadności prezentowanych na tych spotkaniach tez, ich antysocjalistycznego i antypolskiego rodowodu oraz dezorganizowanie zajęć po publicznym ocenieniu ich jako zabiegu dywersyjnego sterowanego przez «KOR» i ośrodki zagraniczne”. Pierwsze takie wystąpienie działaczy SZSP miało miejsce 20 XII 1978 r., na wykładzie Adama Michnika, a następnie także Czesława Bobrowskiego. Pozytywne – w ocenie władz – efekty działań grup aktywistów skłoniły do dalszego stosowania tej taktyki wobec TKN[721].

7 III grupa aktywistów próbowała siłą wtargnąć do mieszkania Jacka Kuronia, w trakcie czego doszło do pobicia Henryka Wujca i Mieczysława Książczaka. 21 III 1979 r. do mieszkania Kuronia, mimo odwołania wykładu, weszła siłą grupa aktywistów SZSP, zachowując się brutalnie i używając przemocy fizycznej. Napastnicy nie reagowali na informację o złym stanie ojca Kuronia, opuścili mieszkanie dopiero po przyjeździe karetki pogotowia ratunkowego. W trakcie zajścia pobitych zostało 7 osób. Henryk Wujec i syn Kuronia, Maciej, doznali wstrząsu mózgu. Sprawa ta wywołała duże poruszenie na UW, zwłaszcza ze względu na zaangażowanie przez władze młodzieży studenckiej do działań bojówkarskich. Protest przeciw tym działaniom podniosła m.in. Rada Wydziału Biologii UW[722]. Uchwałę krytykującą użycie siły przeciw TKN podjęła 12 IV 1979 r. także Rada Instytutowa SZSP Instytutu Filozofii[723]. 27 III 1979 r. 25 studentów IH UW skierowało list otwarty do członków Rady Instytutowej SZSP IH, wnioskując podjęcie uchwały potępiającej użycie przemocy, w razie odmowy deklarując odwołanie się do ogółu studentów IH. Uchwała RI SZSP nie spełniła jednak tych oczekiwań, gdyż mimo formalnego potępienia przemocy broniła działaczy Związku zaangażowanych w działania przeciw TKN. 2 IV 1979 r. do Rady Wydziału Historycznego wpłynęły oświadczenia Jana Cywińskiego i Konrada Bielińskiego, którzy dokładnie opisali akcję działaczy SZSP przeciw TKN oraz zidentyfikowali wśród uczestników najścia na mieszkanie J. Kuronia 21 III studenta IH UW Ireneusza Tonderę. Na początku kwietnia na Wydziale Historycznym zaczęto zbieranie podpisów pod listem krytykującym oświadczenie Rady Instytutowej SZSP IH i działalność bojówek związku. Dokument podpisany przez 79 osób zdeponowano u prof. Mariana Małowista, członka TKN. Do burzliwej dyskusji doszło na plenarnym zebraniu Rady Instytutowej SZSP IH 10 IV, na której działaczom popierającym politykę władz udało się nie dopuścić do potępienia działalności Związku i wybronić działaczy oskarżanych o udział w zajściach w mieszkaniu Kuronia[724].

W efekcie rozgłosu, jaki zyskała ta sprawa, władze zdecydowały się na korektę taktyki wobec TKN, mimo że oficjalna wersja głosiła pobicie studentów przez Kuronia i jego kolegów[725]. Wobec dużego poruszenia na UW sprawa ta była również przedmiotem obrad Senatu 18 IV. Występując w tej kwestii, rektor Rybicki przedstawił oficjalną wersję wydarzeń, po czym poinformował, że otrzymał 4 listy w tej sprawie, z których treścią podjął natychmiast polemikę[726]. Następnie rektor zwrócił się z apelem do „wszystkich członków Senatu, do wszystkich kolegów naszego środowiska, żebyśmy przez wzmożenie naszej aktywności, dyskusji, naszego działania udzielili pomocy naszemu SZSP-owskiemu aktywowi młodzieżowemu, który w trudnych warunkach, przy braku doświadczeń podejmuje dyskutowanie spraw oraz prowadzi działalność zmierzającą do rozwiązywania istniejących problemów metodami politycznymi”. Rybicki oświadczył też, że dopóki będzie pełnić swoją funkcję, będzie chronił studentów „przed zdarzeniami, które [...] mają brudne intencje prowokacyjne”. Na koniec zaproponował zajęcie przez Senat następującego stanowiska:

Ubolewania godne są sytuacje, które w trybie nie przyjętym w środowiskach akademickich doprowadzają do spotkań niewiele mających wspólnego z szerzeniem wiedzy. [...] Wszelkie przejawy brutalności, bez względu na ich podłoże, są niewłaściwe i są godne odrzucenia w naszym środowisku. [...] apeluję do wszystkich nauczycieli akademickich, działaczy PZPR, SZSP, stronnictw sojuszniczych, Związku Zawodowego, wszystkich nauczycieli akademickich i pracowników o wzmożenie kontaktów z młodzieżą, prowadzenie spotkań dyskusyjnych, omawianie wszystkich problemów, jakie młodzież wysuwa. [...] poparcie dla działań SZSP oraz federacji organizacji młodzieżowych w zakresie konfrontacji politycznych prowadzonych środkami politycznymi przeciwko tym, którzy chcą doprowadzić do niepokoju[727].

W dyskusji nad wystąpieniem rektora wzięło udział 7 osób (profesorowie Stanisław Turski, Witold C. Kowalski, Andrzej Białynicki-Birula, mgr Krzysztof Szamałek – przewodniczący RU SZSP, prof. Bartłomiej Golka, dr Stefan Jackowski i doc. Zbigniew Chrupek). Obiekcje wobec działań podejmowanych przez aktywistów SZSP wyrazili Jackowski i Białynicki-Birula. Ten ostatni stwierdził, iż „nie ma powodu, żeby studenci naszego uniwersytetu brali udział w charakterze legalnym czy półlegalnym jako adwersarze czy jako poplecznicy w dyskusjach, jakie się toczą w ramach nielegalnych kursów naukowych”. Szamałek stwierdził natomiast, że decyzja udziału członków SZSP w konfrontacji z TKN zapadła w Stołecznej Federacji Związków Młodzieży Socjalistycznej z chęci wykorzystania deklaracji TKN o woli swobodnej wymiany poglądów. Odżegnując się od użycia przemocy, stwierdził, że potrzebne jest w dalszym ciągu prowadzenie tej konfrontacji. Rada Uczelniana uznała, że należy kontynuować konfrontację, że jest to konieczne chociażby dla okazania linii ideologicznej. Szamałek podkreślił także, że członkowie SZSP dobrowolnie zgłosili się do udziału w wykładach TKN, protestując przeciw określaniu ich mianem „bojówkarzy”, „agentów”, „pracowników służby bezpieczeństwa”[728].

Ostatecznie rektor zdecydował, iż Senat nie zajmie formalnego stanowiska w tej sprawie i zagroził w końcowym przemówieniu, że alternatywą dla zwalczania opozycji „środkami opozycyjnymi” jest przekazanie tego zadania w ręce SB. Sam określił się jako zwolennik pierwszej metody. Charakterystyczny dla postawy Rybickiego był przy tym jego napastliwy ton w stosunku do opozycji demokratycznej: „Ze strony KOR-u, SKS itp. mamy intensywnie, z wielkimi nakładami środków finansowych i materiałowych szkolonych bojówkarzy. I z tego trzeba sobie zdać sprawę. Kto tego nie widzi, oby nie musiał zobaczyć. Oby nie musiał zobaczyć na własnej skórze”[729].

Szerokie echa najścia na mieszkanie Kuronia skłoniły jednak władze do zmiany taktyki wobec TKN – większa rola przypadła SB. Efektem presji władz i działań SB było znaczne ograniczenie zakresu działalności TKN, zwłaszcza w Warszawie. Oznaczało to zmniejszenie zaangażowania władz UW i SZSP w zwalczanie opozycji, której aktywność na terenie uczelni nadal rozwijała się, choć może w nieco mniejszym stopniu. Wybór arcybiskupa krakowskiego Karola Wojtyły na papieża (16 X 1978 r.) i jego pielgrzymka do Polski w następnym roku dodatkowo poszerzyły bazę działania opozycji, podobnie jak coraz wyraźniejsze słabnięcie ekipy Gierka i pogarszająca się sytuacja ekonomiczna kraju. Stąd cechą charakterystyczną tego okresu jest coraz wyraźniejsze włączanie się do działań opozycyjnych kadry naukowej UW, dotąd przeważnie popierającej władze bądź przynajmniej wstrzymującej się od gestów mogących świadczyć o sympatyzowaniu z opozycją.

W obliczu narastających problemów gospodarczych, zaopatrzeniowych, dewizowych i załamania się inwestycji na UW toczyła się kampania przygotowująca VIII Zjazd PZPR. Zorganizowana przez KU PZPR dyskusja nad wytycznymi KC PZPR na Zjazd rozpoczęła się jesienią 1979 r. Jak relacjonował I sekretarz KU PZPR UW, w dyskusji nad tezami zjazdowymi zabrało głos kilkuset pracowników uczelni. W efekcie tej dyskusji KU przygotował obszerny memoriał, który przedstawiono KW PZPR.

[Zawierał on] uwagi odnoszące się do wielu stron naszego życia gospodarczego, społecznego i politycznego i zamykał się konstatacją, iż najlepszą legitymacją do tego, aby w sprawach takich się wypowiadać [...] jest zajęcie się najbliżej i najrzetelniej jak można własnym środowiskiem, tym, co nazywamy własnym warsztatem pracy [...]. Podkreślaliśmy w tym materiale [...] iż z ogromną satysfakcją widzimy wszystkie poczynania Partii i państwa na rzecz poprawy życia ludzi pracy w naszym kraju, na rzecz rozwoju najbliższej nam dziedziny życia, jaką jest nauka, szkolnictwo wyższe wmontowane w cały wielki system edukacji narodowej[730].

Obok tych propagandowych stwierdzeń dokument zawierał także elementy krytycznej oceny rzeczywistości i podkreślał chęć udziału środowiska naukowego UW w rozwiązywaniu istniejących problemów:

Zwracaliśmy uwagę i formułowaliśmy oczekiwanie wobec Zjazdu Partii, iż dokona on w tym względzie rzetelnej analizy, głębokiej, odpowiedzialnej, tychże kłopotów i problemów, z którymi borykamy się na co dzień, a które mają swoje korzenie różne – i głębsze, i mniej głębokie – w niesprawnościach naszych mechanizmów, braku efektywności [...] i po prostu z niedostatecznie dobrej, odpowiedzialnej pracy ludzi i tych, którzy ponoszą tę odpowiedzialność formalnie, tzn. kadr kierowniczych [...][731].

11 I 1980 r. odbyło się spotkanie I sekretarza KC PZPR z przedstawicielami środowisk naukowych w ramach spotkań przed VIII Zjazdem PZPR. Według relacji rektora Rybickiego:

Dyskusja skupiła się przede wszystkim na troskach, jakie środowiska naukowe posiadają. Można powiedzieć bez przesady, że wszystkie te sprawy, które wymagają w takiej sytuacji podjęcia [decyzji,] zostały [przedstawione] I Sekretarzowi. Atmosfera tego spotkania była niezwykle twórcza. [...] Było mówione zarówno o problemach kadrowych, o niedostatecznej trosce władz gospodarczych, adaptowaniu innowacji wytworzonych przez naukę, o trudnościach, jakie tutaj na tym odcinku istnieją, była mowa o konieczności utrzymywania szerokich kontaktów międzynarodowych, była przede wszystkim mowa o niewystarczającym zapleczu socjalnym w zakresie dydaktycznym, o wzrastających trudnościach [...] o tym, że zagrożone są na wielu odcinkach nasze warsztaty dydaktyczne i badawcze na skutek braku tej i nie tylko tej inwestycji, której należało się spodziewać, ale nawet możliwości utrzymywania niektórych warsztatów w bieżącym stanie ich funkcjonowania[732].

W dyskusji wzięli udział profesorowie UW, w tym Rybicki, Andrzej Trautman, Kazimierz Michałowski, Witold Czachórski, Adam Urbanek. Odpowiedź Gierka była typowym dla tego okresu zaklinaniem rzeczywistości, w którym dominowały puste frazesy: „trudności mamy i mieć będziemy, ale nauczyliśmy się je również pokonywać [...]”[733].

W VIII Zjeździe PZPR, który odbył się 11–15 II, wziął udział jako delegat rektor Rybicki. Oceniając obrady VIII Zjazdu na posiedzeniu Senatu UW, doc. Chrupek apelował do historyków uniwersyteckich, aby „zechcieli szczególną wagę przywiązać do tego, co sformułowane zostało jako konieczność znacznie pełniejszej, znacznie głębszej edukacji historycznej społeczeństwa, z gruntu zmierzającej do tego, aby tożsamość naszego narodu została w całej pełni i podjęta, i zrozumiana, i wykorzystana”. (Na apel ten odpowiedział prof. Juliusz Bardach, wypowiadając się w duchu przyjaźni i współpracy polsko-radzieckiej, prawdopodobnie nie bez związku z obecnością na sali prorektora Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie). Chrupek podkreślił następnie, że program uchwalony VIII Zjeździe zakłada:

Podniesienie jakości kształcenia i wychowania młodej inteligencji polskiej, [...] zwiększenie udziału uczelni w badaniach naukowych służących potrzebom gospodarki i kultury naukowej. [...] Znajdujemy w uchwale zjazdowej [...] że ze strony Partii i Państwa będą tworzone dalsze możliwości poprawy warunków pracy kadry nauczycieli akademickich w szkołach wyższych, tak jak poprawy funkcjonowania całego systemu nauki, poprzez usprawnienie mechanizmów sterowania gospodarką, [...] będą możliwości pełniejszego wykorzystania nośności innowacyjnej nauki i środowisk naukowych dla potrzeb praktycznych wdrożeń w gospodarce narodowej i we wszystkich dziedzinach praktyki społecznej[734].

30. Inauguracja roku akademickiego 1979/1980 na UW

Początek nowego roku wiązał się także z kolejnym przeglądem kadry, zleconym UW przez ministerstwo. Senat UW zdecydował, że w roku akademickim 1979/1980 przeglądowi zostaną poddani wszyscy stażyści i asystenci. Odtąd mieli oni być poddawani mu co rok, starsi asystenci – co 2 lata. Zdecydowano również o przeglądzie tych adiunktów, docentów i profesorów nadzwyczajnych, którzy na tych stanowiskach pracowali co najmniej 6 lat[735].

W tym samym okresie resorty pracy i opieki społecznej oraz nauki, szkolnictwa wyższego i techniki zaostrzyły warunki zatrudniania pracowników wyższych uczelni na drugim etacie, co w znaczący sposób ograniczyło możliwość dodatkowego zarabiania, także przez samodzielną kadrę naukową. O pogarszaniu się nastrojów wśród pracowników naukowych UW świadczył także fakt coraz częstszego pozostawania na Zachodzie po pobycie na stypendiach zagranicznych. Według danych przedstawionych przez rektora UW, w latach 1978–1979 nie wróciło z pobytów za granicą ok. 30 pracowników Uniwersytetu[736]. Jako karę za taką postawę pracowników, rektorat odbierał etaty wydziałom, na których pracowały te osoby, co wywołało oczywiste protesty[737].

Okres rządów Edwarda Gierka społeczność akademicka UW przyjęła w znacznym stopniu z nadzieją na zmianę represyjnej polityki okresu wcześniejszego. Na początku tego okresu nadzieje te w pewnym stopniu się spełniły. Nastąpiło znaczące złagodzenie cenzury, pewne poluzowanie w polityce personalnej, a także gesty I sekretarza i jego ekipy wobec środowisk naukowych, formalne uznanie znaczącej roli nauki w rozwoju „społeczeństwa socjalistycznego”. Politykę tę ówczesne władze UW próbowały wyzyskać dla rozwiązania narastających problemów materialnych uczelni. Mimo wielu obietnic, a z czasem i konkretnych planów i decyzji odnośnie do rozbudowy UW, pozostały one niemal całkowicie na papierze. Jedyne, co się dało wybudować, to 3 budynki przy ul. Szturmowej i stołówka na Powiślu. Inwestycje te w żaden sposób nie mogły rozwiązać problemów lokalowych UW, zwłaszcza że przeniesienie studiów nauczycielskich na uniwersytety mocno zwiększyło zarówno liczbę studentów, jak i pracowników uczelni. Narastające problemy bazy materiałowej UW, która w tym okresie zaczęła ulegać także znaczącej dekapitalizacji, spowodowały stopniowe pogarszanie się nastrojów pracowników Uniwersytetu. Spowodowało to również osłabienie pozycji rektora Rybickiego. Wcześniej bowiem liczono, że kosztem serwilizmu politycznego zdoła on uzyskać koncesje materialne dla UW, co było w latach wcześniejszych udziałem uniwersytetów w Toruniu i Poznaniu.

Wraz z załamaniem się gierkowskiego „cudu gospodarczego” w połowie lat 70. nastąpił w PRL kryzys polityczny, który objął również studentów i pracowników UW. Zaangażowanie ich w protesty przeciw zmianom w konstytucji PRL, a wkrótce represjom wobec uczestników wystąpień robotniczych w Radomiu i Ursusie oraz zaangażowanie w działalność Komitetu Obrony Robotników wywołały przeciwdziałanie władz. Mając w pamięci doświadczenia z lat 60., kierownictwo PZPR, a w ślad za nim władze UW przyjęły taktykę zwalczania na uczelni opozycji siłami organizacji młodzieżowych oraz lokalnych działaczy partyjnych. Stosowały także administracyjne środki nacisku, unikając jawnego zaangażowania na terenie UW Służby Bezpieczeństwa. Taktyka ta prowadziła do przeciwstawienia sobie studentów i pracowników UW, powodując eskalację napięcia zwłaszcza w latach 1977–1978. Po przesileniu spowodowanym pobiciem przez bojówkę SZSP uczestników zebrania w mieszkaniu Jacka Kuronia skala zaangażowania członków tej organizacji w czynne zwalczanie opozycji zmniejszyła się. Działania te w połączeniu z autorytarnym kierowaniem Uniwersytetem przez Rybickiego doprowadziły do narastania nastrojów krytycznych wobec polityki władz państwowych i rektorskich, przy jednoczesnym wymuszeniu postaw konformistycznych większości pracowników UW. Taka sytuacja sprzyjała narastaniu fermentu, który w pełni ujawnił się w roku 1980 r.

V. W okresie rewolucji „Solidarności”

Strajki sierpniowe 1980 r. i będące ich efektem porozumienia w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu-Zdroju w sposób nagły zmieniły sytuację także na Uniwersytecie Warszawskim. 20 VIII 1980 r. niektórzy profesorowie UW podpisali list 64 przedstawicieli świata nauki i kultury popierający strajkujących robotników i wzywający władze PRL do podjęcia z nimi rozmów oraz do akceptacji postulatu powołania autentycznych reprezentacji związkowych[738]. 29 VIII – jeszcze przed podpisaniem porozumień – uchwałę popierającą strajkujących podjęła Rada Zakładowa ZNP UW. Uchwała ta została zawieziona do Gdańska i odczytana Międzyzakładowemu Komitetowi Strajkowemu Trójmiasta w Sali BHP Stoczni im. Lenina w Gdańsku, a następnie przekazana także delegacji rządowej, podobno wywierając na obydwie zmęczone już strony „jakiś dobroczynny wpływ”. Już we wrześniu stosowną uchwałę oraz list do Senatu UW uchwaliło także Plenum SZSP UW[739].

Po podpisaniu porozumień ze strajkującymi robotnikami, dających m.in. możliwość powołania niezależnych, samorządnych związków zawodowych, znaczna część pracowników UW zaangażowała się w organizację Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty (NSZZPNTiO). Pierwsze koła nowego związku zostały powołane na Uniwersytecie już 8 IX, a 15 IX powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZPNTiO na UW. Związek zaczął się błyskawicznie rozwijać – liczba jego członków w połowie września wynosiła 1025 osób, pod koniec tego samego miesiąca 1701, na początku października 2086, a w połowie listopada 2844 osoby. Na przewodniczącego TKK wybrano 17 IX dr. Macieja Gellera (Wydział Fizyki), uczestnika protestów studenckich w 1968 r., współpracownika KOR. Jego zastępcą został dr Janusz Onyszkiewicz (WMiM), wybrany także na przedstawiciela NSZZPNTiO przy Międzyzakładowym Komitecie Założycielskim „Mazowsze”[740].

Po ukonstytuowaniu się w Gdańsku NSZZ „Solidarność” NSZZPNTiO wszedł w jego skład. W podjętej w październiku 1980 r. uchwale Walnego Zebrania Delegatów NSZZ „S” UW deklarowano, że Związek „stawia sobie za cel nie tylko ochronę wąsko pojmowanych interesów pracowniczych, choć ich nie lekceważy, lecz także działalność zmierzającą do zapewnienia nauczycielom akademickim właściwego miejsca w życiu społecznym kraju”. Od 17 IX zaczęło również organizować się na UW Niezależne Zrzeszenie Studentów, które weszło w skład powołanego 12 X ogólnopolskiego związku[741].

Począwszy od drugiego tygodnia września zaczęły się także zbierać rady instytutów i wydziałów UW, podejmując uchwały zawierające postulaty demokratyzacji życia społecznego i zmian w organizacji szkolnictwa wyższego i UW[742]. Pod wpływem tych nastrojów w kolegium rektorskim i wśród senatorów UW pojawiło się przekonanie o konieczności ustosunkowania się do zaistniałej sytuacji przez Senat UW. Inicjatywie tej początkowo był przeciwny rektor Rybicki, który uległ jednak presji otoczenia. Na zebraniu rektora z prodziekanami w Sejnach podjęto rezolucję, by wszystkie osoby pełniące funkcje na UW oddały się do dyspozycji ciał kolegialnych i uzyskały w tajnym głosowaniu votum zaufania[743].

Inicjatywa ta została spacyfikowana przez rektora, jednak tylko do posiedzenia Senatu 24 IX. Już na samym początku tego posiedzenia prof. Szaniawski poprosił bowiem o możliwość przedstawienia inicjatywy środowiska akademickiego w sprawie podjęcia dyskusji na temat problemów UW. Po obszernym wystąpieniu rektora, który złożył sprawozdanie z wydarzeń na UW w okresie od ostatniego posiedzenia Senatu, wystąpił jeszcze (na wniosek prof. Juliusza Bardacha) I sekretarz KU PZPR UW Chrupek, który stwierdził fakt głębokiego kryzysu państwa polskiego, którego przyczyny – jego zdaniem – organizacja partyjna sygnalizowała wcześniej „w drastycznych słowach kierownictwu państwa”. Podkreślił dalej znaczenie roli PZPR w rozwiązywaniu kryzysu i zapewnieniu socjalistycznego charakteru przemian w Polsce. Zaapelował dalej o jedność środowiska uniwersyteckiego i zajęcie jednolitego stanowiska wobec wydarzeń w kraju przez wypracowanie wspólnego stanowiska Senatu[744].

Następnie prof. Piotr Skubiszewski (Wydział Historyczny) odczytał list podpisany przez 17 członków Senatu. Stwierdzano w nim m.in.:

My, niżej podpisani członkowie Senatu Uniwersytetu Warszawskiego, wyrażamy przekonanie, że koniecznym warunkiem pełnienia przez wyższe uczelnie ich roli w społeczeństwie jest przeprowadzenie głębokich reform szkolnictwa wyższego. W chwili obecnej jesteśmy świadkami budzenia się w Polsce autentycznego życia społecznego [...]. Proces ten objął wszystkie warstwy społeczne i wszystkie warstwy zawodowe. Na Uniwersytecie Warszawskim przejawił się w inicjatywach organizacji związkowych, w uchwałach instancji partyjnych, rad naukowych instytutów, rad pracowników oraz wystąpieniach młodzieży. Wyrażamy poparcie dla propozycji podjęcia prac nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym. [...]. Musi ona gwarantować samorządność szkół wyższych [...][745].

W dalszym ciągu memoriału stwierdzono konieczność:

1. Zapewnienia Uniwersytetowi samorządności i demokracji w stosunkach wewnętrznych. W tym celu postulowano:

a) przyznać organom kolegialnym, Senatowi, radom wydziałów i instytutów prawo decydowania o zasadniczych kierunkach działania Uniwersytetu [...] oraz uprawnienia kontrolne w stosunku do osób podejmujących funkcje kierownicze, łącznie z prawem odwoływania tych osób.

b) przyjąć zasadę wybieralności w głosowaniu tajnym osób pełniących funkcje kierownicze na Uniwersytecie. Określić, jak długo można pełnić tę samą funkcję.

c) zapewnić szeroki udział przedstawicieli różnych grup pracowniczych oraz ogółu studentów w ciałach kolegialnych w Senacie, radach wydziałów, radach naukowych instytutów [...].

d) pozostawić określenie struktury i treści programów nauczania do decyzji ciał demokratycznie wybranych [...].

2. Zagwarantowanie młodzieży studiującej prawa wyboru form organizacji życia studenckiego.

3. Przekazanie wydziałom prawa decydowania w sprawach kształcenia i zatrudniania młodych nauczycieli akademickich.

4. Uproszczenie procedury zatwierdzania stopni, nadawania tytułów naukowych [...].

5. Opracowanie nowych zasad organizacji wewnętrznej Uniwersytetu. [...][746].

Nad listem tym odbyła się następnie debata, w wyniku której została powołana komisja pod przewodnictwem prof. Zbigniewa Resicha, w celu sformułowania stanowiska Senatu. Projekt odpowiedniej uchwały został przedstawiony przez tę komisję na posiedzeniu Senatu 28 IX (w niedzielę!) i uchwalony po burzliwej dyskusji. Zawierał on m.in. wyraz nadziei związanej z powstaniem niezależnych związków zawodowych, stwierdzenie konieczności realizacji umowy społecznej zawartej między strajkującymi a władzami oraz przezwyciężenia kryzysu gospodarczego. Wyrażono także uznanie i szacunek dla tych pracowników UW, którzy „przyczynili się do powstania sierpniowej umowy społecznej”. (Nie jest jasne, czy chodziło o osoby zaangażowane w działalność opozycyjną, czy też o sygnatariuszy listu z sierpnia 1980 r.)[747]. Wysunięto także następujące postulaty:

Senat Uniwersytetu Warszawskiego opowiada się za przywróceniem nadrzędnej roli prawodawczej i kontrolnej Sejmu i jego organów przedstawicielskich w stosunku do właściwych władz wykonawczych, reformą powszechnego systemu wyborczego, rozgraniczeniem funkcji instancji PZPR i funkcji ogniw administracji, reprezentatywnym i samorządnym ruchem związkowym i studenckim, zagwarantowaniem swobodnego głoszenia przekonań i poglądów, rzetelnym i pełnym informowaniem społeczeństwa o sprawach krajowych i międzynarodowych[748].

W zakresie spraw nauki i szkolnictwa wyższego domagano się jawności wyników badań naukowych, zasadniczej reformy szkolnictwa wyższego, które powinno harmonijnie łączyć rzeczywiste potrzeby rynku pracy z aktualnymi aspiracjami zdobywania i pogłębiania wiedzy. Opowiedziano się zatem za uchwaleniem nowej ustawy o szkolnictwie wyższym, która powinna gwarantować samorządność szkół i pozostawiać rozstrzygnięcia szczegółowe dotyczące struktury i ustroju poszczególnych uczelni ich statutom. Domagano się także zapewnienia uczelniom samorządności i demokracji, a także dokonania rewizji wcześniej podjętych decyzji personalnych, zapewnienia swobodnego dostępu do źródeł poznania naukowego oraz zapewnienia uczelniom właściwych warunków pracy[749].

Następnego dnia, 29 IX, rektor Rybicki poinformował kolegium rektorskie o swoim odejściu „w trybie nagłym” z UW i przejściu do pracy w Prezydium Rady Ministrów na stanowisko podsekretarza stanu. Tego samego dnia kolegium rektorskie – Kazimierz Dobrowolski, Maria Jeżowa i Stanisław Orłowski – zostało zaproszone na spotkanie z ministrem Górskim, w celu skonsultowania osoby nowego rektora. Orłowski rekomendował na to stanowisko Zbigniewa Resicha, Jeżowa – Henryka Samsonowicza, a Dobrowolski – Resicha, Samsonowicza oraz Orłowskiego. Ze swej strony minister oznajmił, że „przeprowadził już wstępne konsultacje z szeregiem osób z UW i ma szereg kandydatur [...], ale Resich i Samsonowicz powtarzali się w 80% propozycji i tych dwóch chce przedstawić Senatowi”[750].

Zmiana rektora odbyła się na posiedzeniu Senatu 30 IX 1980 r., w którym uczestniczył minister Górski. Poinformował on zebranych o rezygnacji rektora w związku z nominowaniem go na „wysokie stanowisko państwowe” i podkreślił, że resort nauki, szkolnictwa wyższego i techniki oraz on sam osobiście bardzo wysoko oceniają 12-letnią działalność Zygmunta Rybickiego na Uniwersytecie. Następnie minister przekazał Senatowi decyzje ministerstwa w sprawie procedowania w wyborach nowego rektora:

Konsultacje z Senatem co do mianowania rektora należy traktować jako próbę wykształcenia nowych form współpracy (społecznej inspiracji, społecznej odnowy), w wielkim procesie odnowy. [...] Rektor U.W., który zostanie powołany, będzie pełnił kadencję 1-roczną. W okresie przejściowym powołanie Rektora nastąpi w wyniku pogłębionej konsultacji z Senatem; wyniki będą ważyły na ostatecznym powołaniu – tę formę można uznać jako pewną umowę społeczną[751].

Minister obiecał, że wybory rektora na pełną kadencję odbędą się w następnym roku, już na podstawie nowej ustawy o szkolnictwie wyższym, którą zamierzano skonsultować ze środowiskami naukowymi. Poinformował także o przygotowywanym liście Ministerstwa do rektorów z zaleceniem, aby budżety szkół wyższych były przedstawiane Senatowi do ostatecznego zatwierdzenia, aby to Senat organizował proces dydaktyki, przy tylko kontrolnej funkcji ministerstwa, oraz zalecenie decentralizacji władzy rektora i zwiększenia uprawnień rad wydziałów. Zadeklarował również wolę zwiększenia kompetencji Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego. Następnie minister omówił wyniki konsultacji w sprawie osoby nowego rektora, przedstawiając jako zwycięzców konsultacji przeprowadzonych przez ministerstwo prof. Zbigniewa Resicha (WPiA) oraz prof. Henryka Samsonowicza (WH). Obu profesorów przedstawił jako kandydatów Ministerstwa. Podczas dyskusji zgłoszono z sali trzeciego kandydata – prof. Szaniawskiego. List do ministra z poparciem jego kandydatury odczytał prof. Grzegorz Białkowski (Wydział Fizyki). Kandydatura ta została zaakceptowana przez ministra. Proces wyborczy polegał na skreśleniu przez członków Senatu 2 nazwisk z 3 – o wygranej decydowało uzyskanie przez jednego z kandydatów ponad połowy głosów. W pierwszym głosowaniu wszyscy kandydaci uzyskali tę samą liczbę głosów (17), w drugim głosowaniu największą liczbę głosów uzyskał Samsonowicz (23), drugi był Resich (19). W trzeciej turze Samsonowicz zwyciężył już zdecydowanie (32 głosy). Podsumowując obrady Senatu, minister Górski podkreślił, że ministerstwo weźmie pod uwagę wyniki głosowania, ale nie są one dlań wiążące[752].

Ostatecznie ministerstwo zdecydowało się jednak zaakceptować wybór Senatu. Wręczenie nominacji prof. Henrykowi Samsonowiczowi nastąpiło oficjalnie 4 X 1980 r., przy czym minister Górski nie omieszkał jeszcze raz podkreślić „wielkich zasług” ustępującego rektora dla uczelni. Obiecał także wsparcie ministerstwa dla przyśpieszenia inwestycji budowlanych na UW, w tym budowy gmachu BUW. Nowy rektor wyraził nadzieję, że na UW „będzie panować atmosfera szczerej współpracy i wzajemnej pomocy. Ma również nadzieję, że Wydziały dołożą starań w budowie «szklanych domów», które mogą znaleźć realny wyraz w budowie Biblioteki Uniwersyteckiej”[753].

31. Gmach BUW, lata 80. XX w.

Nominacja prof. Samsonowicza otworzyła nowy okres w dziejach UW. Wydaje się, że kandydatem MNSzWiT był raczej prof. Resich, którego związki z władzą, jak i z ekipą rektora Rybickiego mogły dawać władzom przekonanie, że utrzymają kontrolę nad UW w większym stopniu niż w przypadku uważanego za partyjnego liberała Samsonowicza. Jednak w ówczesnej atmosferze, pełnej podniecenia i radykalnej krytyki dotychczasowej polityki władz wobec szkolnictwa wyższego oraz sytuacji wyższych uczelni, uznano widocznie, że nieuwzględnienie wyników głosowania Senatu UW będzie groziło zbyt dużymi konsekwencjami. Nowy rektor, choć od 1956 r. należał do PZPR, a w latach 1959–1961 pełnił funkcję I sekretarza Komitetu Uczelnianego na UW, pozostawał od końca lat 70. w konflikcie z rektorem Rybickim. Miało to źródło w chronieniu przez niego, jako dyrektora IH UW, działaczy opozycji, za co w 1978 r. został na rok odsunięty z tej funkcji[754]. Tak z racji swojego usposobienia, jak i koncyliacyjnej postawy Samsonowicz cieszył się popularnością, zwłaszcza w kręgach studentów Wydziału Historycznego. Jan Skórzyński charakteryzował go następująco:

Profesor Samsonowicz jest człowiekiem powszechnie łubianym i popularnym, zarówno wśród tych, którzy widują go jedynie na ekranie telewizyjnym, jak i tych, którzy zetknęli się z nim osobiście. Jego wykłady należały do najatrakcyjniejszych i najlepiej prowadzonych. [...] Jako dyrektor Instytutu umiał wzbudzić u wszystkich głęboki szacunek i u niemal wszystkich żywą sympatię. Miał poczucie odpowiedzialności za zbiorowość, którą kierował i z tego względu dbał, by rodzące się konflikty znajdowały rozwiązanie kompromisowe, by nie dochodziło do stawiania spraw na ostrzu noża[755].

Z punktu widzenia władz był więc kandydatem kompromisowym.

Nowy rektor nie zmienił swoich zastępców, z wyjątkiem Stanisława Orłowskiego, który odszedł z kolegium rektorskiego na początku 1981 r. i został zastąpiony przez prof. Janusza Zakrzewskiego z Wydziału Fizyki[756].

Strajki i porozumienia sierpniowe w sposób rewolucyjny wpłynęły na sytuację na Uniwersytecie Warszawskim. Żywiołowo powstające nowe związki zawodowe, emancypacja ZNP i powstawanie Niezależnego Zrzeszenia Studentów zmieniły radykalnie atmosferę na uczelni. Wiązało to się także z powszechną kontestacją przez pracowników UW dotychczasowej sytuacji politycznej i materialnej, zarówno w kraju, jak i na Uniwersytecie. Specyfiką UW było zaangażowanie się w działalność opozycyjną wobec polityki władz nie tylko rzesz młodych pracowników naukowych, jak to było na innych uczelniach, ale także znacznej części profesury. Wydaje się to pokłosiem autorytarnych i skrajnie upolitycznionych rządów rektora Rybickiego. Krytykował je w lekko tylko zawoalowanej formie jego następca, stwierdzając na jednym z posiedzeń Senatu, iż: „ostatni okres wiązał się z nadmiernym położeniem nacisku na funkcje administracji uczelni jako ogniwa aparatu władzy, z małym uwzględnieniem administracji uczelni, instytucji uczelnianych jako przedstawicieli naszej akademickiej korporacji”[757].

Na fali przemian błyskawicznie zaczęto organizację samorządu studenckiego. 10 IX 1980 r. grupa słuchaczy UW ogłosiła w tej sprawie apel, a już 8 dni później odbyło się pierwsze spotkanie działaczy samorządowych. Od 23 IX zaczął działać punkt informacyjno-konsultacyjny, który mieścił się w Instytucie Historycznym. 28 IX odbyło się zebranie organizacyjne „konstytuanty” Samorządu UW, na którym przedyskutowano projekt regulaminu, przekazany następnie do dyskusji na poszczególnych wydziałach. Zebranie Uczelnianego Przedstawicielstwa Samorządu Studentów UW, na którym uchwalono „Zasady regulaminowe”, odbyło się 7 XII 1980 r.[758]

Dzięki presji społecznej, a także otwartej na nowe inicjatywy postawie rektora Samsonowicza na posiedzenie Senatu już w październiku 1980 r. zostali zaproszeni – początkowo w charakterze gości – przedstawiciele NSZZ „S”, młodzieży, powstającego samorządu studentów. Posiedzenie Senatu poprzedziły burzliwe posiedzenia rad wydziałowych i rad naukowych instytutów, które podejmowały uchwały i postulaty dotyczące bieżącej sytuacji politycznej i wewnątrzuniwersyteckiej. Jak określił to rektor Samsonowicz, z uchwał tych wynikało, że „istnieje powszechna potrzeba przeprowadzenia odnowy [...] tak w sferze stosunków międzyludzkich, jak i w zakresie struktur organizacyjnych. Wymaga bardzo poważnej zmiany, poważnej regulacji, sprawa płac i warunków bytowych”[759].

Stwierdzając konieczność ogólnouniwersyteckiej dyskusji nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym, rektor Samsonowicz zaproponował powołanie komisji senackiej, mającej opracować projekt nowej ustawy. Przewodniczącym tej komisji został – na wniosek rektora – jego kontrkandydat w wyborach, prof. Resich. Henryk Samsonowicz, realizując wniosek przedstawicieli młodej kadry w Senacie UW, a także wcześniejsze uchwały Senatu UW i Rady Zakładowej ZNP, zaproponował również powołanie komisji do spraw osób niesłusznie zwolnionych z pracy w 1968 r., której przewodnictwo objął drugi kontrkandydat – prof. Szaniawski. Dla zadośćuczynienia osobom zwolnionym w różny sposób z pracy na Uniwersytecie po 1968 r. rektor uzyskał obietnicę przyznania kilku nowych etatów z MNSzWiT. W efekcie krytyki środowiskowej kilku dziekanów złożyło swoje funkcje. Także rektor Samsonowicz uznał za stosowne złożenie samokrytyki z racji swoich wcześniejszych działań na UW: „Chcę tu powiedzieć, że uważam się również za odpowiedzialnego na moim odcinku pracy, swoim odcinku życia za wiele grzechów, które popełniane były w ciągu całego mojego świadomego działania tutaj na Uniwersytecie, a więc przez 32 lata, oczywiście różny to był stopień odpowiedzialności”[760].

Ostatnie miesiące 1980 r. zdominowały napięcia związane z problemami z rejestracją NSZZ „Solidarność” przez Sąd Apelacyjny w Warszawie, a także oporem władz przed rejestracją NZS. W dniach 22–23 XI zebrali się na UW przedstawiciele 58 organizacji uczelnianych tego zrzeszenia, którzy podjęli uchwały, domagając się m.in. prawa swobodnego wyboru przez studentów lektoratów, przedmiotów społeczno-politycznych, prawa posiadania paszportu oraz zwolnienia z więzienia działaczy Konfederacji Polski Niepodległej. Wobec oporu władz w kwestii legalizacji, członkowie NZS UW zorganizowali 27–28 XI strajk okupacyjny w Pałacu Kazimierzowskim[761]. Strajk został przerwany w wyniku apelu NSZZ „S”. 28 XI odbyły się na UW rozmowy Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego NZS z ministrem Górskim, w obecności rektora Samsonowicza i prof. Szaniawskiego, występującego w roli przewodniczącego Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych. W trakcie rozmów, mimo początkowej niechęci, minister zgodził się na rejestrację NZS, lecz władze zwlekały z nią jeszcze przez wiele tygodni[762]. Nastąpiła ona dopiero 17 II w efekcie strajku studentów Łodzi i wielu strajków solidarnościowych innych uczelni. Jeden z nich odbył się 18 II również na UW, z udziałem przedstawicieli NSZZ „S” Zbigniewa Bujaka i Bronisława Geremka[763]. Sytuację na UW 18 II rektor Samsonowicz relacjonował następująco:

Jest to strajk okupacyjny, obejmuje nie tylko teren Krakowskiego Przedmieścia, ponieważ różne formy strajku są na ul. Szturmowej (jest to strajk ostrzegawczy), jest strajk w Instytucie Psychologii, jest strajk ostrzegawczy, czy raczej gotowość strajkowa na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych, na Wydziale Ekonomii, w każdym razie większość ma w tej chwili strajki[764].

Po zakończeniu strajku wieczorem 18 II Uczelniany Komitet Strajkowy UW przekształcił się – na wniosek strajkujących – w Komisję Postrajkową, która, w porozumieniu z Samorządem UW, miała działać „na rzecz pełnej realizacji postulatów środowiska akademickiego”[765].

W cieniu bieżących wydarzeń politycznych pozostawało wprowadzanie zmian w funkcjonowaniu uczelni. W styczniu 1981 r. Senat UW obradował nad projektami ustawy o szkolnictwie wyższym przygotowanymi przez komisję senacką i NZS. Ostateczny projekt ustawy został przyjęty po burzliwej dyskusji przez Senat 4 III 1981 r. Następnie został 11 VI 1981 r. przekazany do ministerstwa, które na jego podstawie, korzystając także z opinii Uniwersytetu Jagiellońskiego i innych uczelni, opracowało ostateczną wersję ustawy[766].

Na początku 1981 r. ministerstwo wyraziło także zgodę na wprowadzenie na UW pięcioletniego toku studiów, o co wnioskował jeszcze rektor Rybicki. Jednocześnie trwał proces upraszczania procedur wyjazdów zagranicznych i reorganizacji aparatu administracyjnego. Odblokowana została również sprawa awansów naukowych, wstrzymywanych z powodów politycznych. Podjęto też prace nad nowymi programami studiów. 4 III uchwalono nowe zasady dotyczące zatrudnienia, zmian stanowisk, awansów i zwalniania z pracy nauczycieli akademickich[767].

Nie udało się – w sytuacji ostrego kryzysu gospodarczego – utrzymać prac nad rozwojem bazy lokalowej UW. Na początku 1981 r. władze Uniwersytetu otrzymały jedynie obietnicę przekazania terenu między ulicami Niecałą, Fredry i Wierzbową na rzecz budowy BUW, a także decyzję o przyznaniu UW wszystkich wolnych działek na Powiślu z przeznaczeniem na budynki uniwersyteckie. Nie udało się wznowić prac nad budową cyklotronu[768].

32. Minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Janusz Górski (drugi z prawej), po nieudanych negocjacjach z Międzyuczelnianą Komisją Porozumiewawczą, 17 II 1981 r.

Ważnym wydarzeniem w życiu społeczności uniwersyteckiej, bacznie zarazem obserwowanym przez władze PRL, były obchody 13. rocznicy marca 1968 r. Zostały one zorganizowane na UW z dużym rozmachem i zaangażowaniem pracowników, studentów oraz NSZZ „S”, Samorządu Studentów i NZS. 13 II Komisja Zakładowa NSZZ „S” podjęła uchwałę, w której niezwykle ostro potępiła politykę władz PRL w okresie marca 1968 r.:

Pomarcowe represje – jeden z najhaniebniejszych epizodów historii PRL po 1956 roku – dotknęły ludzi, wyniszczyły wiele środowisk myśli twórczej, zaatakowały fundamentalne wartości, jak tolerancja, prawda, autonomia myśli, jak godność własna i poszanowanie godności drugiego człowieka [...]. Domagamy się od władz uniwersyteckich moralnego zadośćuczynienia wszystkim represjonowanym w rezultacie Wypadków Marca 1968 r. Domagamy się przyjęcia do pracy wszystkich, którzy pragnęliby wrócić do naszej uczelni, oraz stworzenia możliwości współpracy z Uniwersytetem, tym, którzy tego zechcą[769].

33. Wystawa o Marcu ‘68 w rocznicę wydarzeń w 1981 r.

Ukonstytuował się Komitet Obchodów 13. rocznicy Marca 1968, w skład którego weszli przedstawiciele NZS i NSZZ „S”. Powołał on Społeczny Komitet Budowy Tablicy Pamiątkowej oraz ogłosił zbieranie składek na ten cel wśród pracowników i studentów UW[770]. 25 II 1981 r. uchwałę w sprawie wydarzeń sprzed 13 lat podjął Senat UW. Zaproponowany przez rektora Samsonowicza tekst uchwały, bardziej umiarkowany niż uchwała „Solidarności”, został przyjęty bez poprawek, po burzliwej dyskusji, z jednym tylko głosem wstrzymującym się[771]. W uchwale tej stwierdzono m.in.:

„Wydarzenia marcowe” stały się pojęciem, z którym wiąże się:

– rozwiązywanie siłą konfliktów społecznych;

– przeciwstawianie robotników – inteligencji, a zwłaszcza środowisku akademickiemu;

– odwoływanie się przez propagandę do haseł nietolerancji;

– administrowanie nauką i kulturą, powodujące często ocenianie ludzi na podstawie ich koniunkturalnej postawy, a nie rzeczywistej wartości moralnej i zawodowej;

– preferowanie postaw konsumpcyjnych i dyspozycyjnych pozwalających poświęcać wartości moralne na rzecz celów związanych z osobistą korzyścią.

W związku z powyższym Senat wyrażał przekonanie, że z wydarzeń marcowych płyną dla współczesnej Polski następujące wnioski:

– Uznanie potrzeby współdziałania całego społeczeństwa w dziele naprawy;

– uznanie samorządności, w tym samorządności wyższych uczelni za właściwą zasadę organizacji życia społecznego;

– uznanie odpowiedzialności wszystkich – rządzących i rządzonych – za słowa i czyny;

– uznanie konieczności oparcia całego życia społecznego i politycznego na zasadach prawdy, jawności i uczciwości[772].

W zakończeniu wyrażono nadzieję, że powstające napięcia społeczne będą rozstrzygane w drodze dyskusji, bez przemocy, a analiza genezy i przebiegu wydarzeń z marca 1968 r. nie będzie prowadzić do odnowienia podziałów, lecz do ich przezwyciężenia[773].

Uroczystości rocznicowe rozpoczęły się 8 III o godz. 12. Nastąpiło wmurowanie aktu erekcyjnego tablicy pamiątkowej (samej tablicy nie zdążono sporządzić na czas), następnie w godzinach popołudniowych odbyło się pierwsze posiedzenie sesji poświęconej „wydarzeniom marcowym”. Sesja ta trwała w kolejnych dniach aż do 22 III, a referaty wygłosili na niej zarówno uczestnicy ówczesnych wydarzeń: Jacek Kuroń, Seweryn Blumsztajn, Jan Lityński, Adam Michnik, jak i pracownicy naukowi UW – Jerzy Jedlicki, Stefan Amsterdamski i Władysław Krajewski. Na zakończenie sesji odbyła się dyskusja pt. „Samorządność Uniwersytetu przed Marcem, po Marcu i perspektywy na przyszłość” z udziałem profesorów Andrzeja Bogusławskiego, Włodzimierza Kołosa, Adama Sikory, Jerzego Szackiego oraz dr. Stefana Jackowskiego[774].

Zaraz po tych uroczystościach nastąpił kryzys wywołany 19 III pobiciem przez milicję przedstawicieli NSZZ „S” w Bydgoszczy. Związek odpowiedział ogłoszeniem strajku generalnego 31 III 1981 r., który w pełni poparły także jego struktury na Uniwersytecie. 27 III Prezydium NSZZ „S” UW postanowiło, że „wobec możliwości ogłoszenia stanu wyjątkowego [...] Uczelniany Komitet wezwie dnia 30 marca przedstawicieli Wydziałowych Komitetów Strajkowych w celu poinstruowania ich o sposobie działania w przypadkach nieprzewidzianych (przerwanie łączności, interwencja milicji lub wojska)”[775]. Odwołanie strajku przez Lecha Wałęsę sprawiło jednak, że podjęte środki bezpieczeństwa stały się bezprzedmiotowe.

10 VI Senat jednomyślnie przyjął sprawozdanie Komisji powołanej dla analizy niewłaściwych decyzji personalnych władz uczelni, podjętych w latach 1968–1980[776]. Pracowała ona na podstawie wniosków zgłaszanych przez pracowników i organizacje działające na UW, akt personalnych, dokumentów Uniwersytetu oraz opinii i oświadczeń składanych w poszczególnych sprawach. W każdej sprawie Komisja sporządzała opinię, zawierającą charakterystykę sprawy i analizę zgromadzonej dokumentacji oraz konkluzję. Komisja rozpatrzyła 110 spraw pracowników i doktorantów UW oraz 18 spraw rozpatrzonych wcześniej przez komisje wydziałowe. Z tych 128 spraw 102 decyzje uznano za niesłuszne, skierowano 39 wniosków rewindykacyjnych, z których 30 został nadany bieg. Najwięcej spraw rozpatrzono w stosunku do byłych pracowników Instytutu Socjologii (14), Wydziału Polonistyki (15), Wydziału Matematyki i Mechaniki (12) oraz Wydziału Chemii i Instytutu Filozofii (po 10). Oceniając badane przypadki niesłusznych decyzji, Komisja stwierdziła m.in.:

– Rozpatrywane decyzje koncentrowały się w dwóch okresach: po marcu 1968 r. i po czerwcu 1976 r.;

– w licznych przypadkach akta nie zawierają w ogóle motywacji podjętych decyzji lub też zawierają uzasadnienia nieprzekonywujące i stojące w sprzeczności z przebiegiem pracy osoby, wobec której decyzję podjęto;

– niekiedy akta zawierają otwarte uzasadnienie natury politycznej, formułowane w różny sposób, sprowadzające się jednak do stwierdzenia, że dana osoba nie kwalifikuje się do pracy wychowawczej; uzasadnienia tego rodzaju odnoszą się wyłącznie do spraw mających miejsce w okresie po marcu 1968 r.;

– niekiedy akta odzwierciedlają okoliczności w sposób pozwalający stwierdzić, iż decyzje władz UW miały w istocie uzasadnienie polityczne; jest tak np. wówczas, gdy akta informują o wykluczeniu lub wystąpieniu z PZPR albo też o zatrzymaniu przez organy porządkowe [...].

– władze UW nie wytaczały osobom, które chciano zwolnić, postępowania dyscyplinarnego (z wyjątkiem dwóch przypadków w 1968 r.) – należy sądzić, że władze UW liczyły się z tym, że oskarżenie o niewłaściwą postawę lub nieodpowiedni wpływ na młodzież trudno byłoby utrzymać w bezstronnym postępowaniu;

– w maju 1976 r. Kolegium Rektorskie UW postanowiło nie przyjmować do pracy w Wydziale Matematyki i Mechaniki, w Instytucie Socjologii oraz Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji młodych nauczycieli akademickich nie będących członkami PZPR[777].

Podkreślono następnie, że część analizowanych przypadków świadczy, iż władze UW nie były zainteresowane pozostawieniem na uczelni dobrych, a nawet wybitnych uczonych, o czym świadczy zwolnienie 6 profesorów i docentów 25 III 1968 r., ale również „podjęta przez władze UW, a zrealizowana tylko częściowo inicjatywa zwolnienia w 1968 r. 33 profesorów i docentów”. Komisja uznała także, iż polityka kadrowa władz UW w badanym okresie „zahamowała rozwój, a nawet spowodowała regres niektórych szkół naukowych w ramach UW”. Komisja odniosła się także do spraw niebędących bezpośrednio przedmiotem jej prac – represji wobec studentów UW i emigracji pracowników Uniwersytetu pochodzenia żydowskiego, uznając, że również uczelnia ponosi za nie część odpowiedzialności:

Krzywdy poniesione przez studentów w roku 1968 są już obecnie nie do naprawienia. Komisja ogranicza się więc do przypomnienia, że były one liczne i dotkliwe. [...] Komisja Senatu stwierdza, że postępowanie władz UW z lat 1968–1980 wobec młodzieży było nacechowane obcą obyczajom akademickim nietolerancją posuwającą się aż do współdziałania w nieuzasadnionych krokach represyjnych. Komisja uważa, że sposób działania władz UW wobec środowiska studenckiego w r. 1968 stanowi trudną do zatarcia plamę na honorze Uniwersytetu[778].

Zgodnie z opinią Senatu rektor wystąpił do ministra w sprawie przywrócenia do pracy 6 profesorów i docentów zwolnionych decyzją ministra oświaty 25 III 1968 r., uzyskał jednak – ustną – odpowiedź negatywną. Na posiedzeniu Senatu 7 VII 1981 r. Maciej Geller, poparty przez prof. Szaniawskiego, wystąpił więc z wnioskiem o pisemne zwrócenie się rektora do ministra Górskiego o anulowanie tej decyzji. Wniosek został jednogłośnie przyjęty przez Senat[779].

Wobec przeciągających się prac nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym Senat UW ustalił zasady wyboru nowych władz następująco:

1. Rozszerzone Rady Wydziałów powołane zgodnie z § 43 projektu ustawy o szkolnictwie wyższym (opracowanym przez Komisję Senacką) ustalą sposób wyborów dyrektorów instytutów oraz delegatów do Senatu na swoich Radach Wydziałów. 2. Kierownicy zakładów zostaną przedstawieni Radom Wydziałów przez dyrektorów instytutów i zatwierdzeni w głosowaniu tajnym. [...][780]

Wybory władz podwydziałowych miały odbyć się do 15 V, władz wydziałowych do 15 VI, a władz rektorskich do 15 VII[781]. Jednak 9 IV 1981 r. minister nauki i szkolnictwa wyższego określił w piśmie do rektorów zasady wyboru władz wyższych uczelni, z których wynikało, że wyboru dokonywać będą rady wydziałów jeszcze w starym lub tylko zmodyfikowanym kształcie. Wywołało to sprzeciw NSZZ „S” jako sprzeczne z ustaleniami Komisji Porozumiewawczej Szkół Wyższych „S” z ministrem Górskim. W związku z tym „Solidarność” UW przygotowała projekt zasad wyboru władz rektorskich (skonsultowany z ZNP, KU PZPR i Samorządem Studenckim). Propozycja przyjęcia tego projektu w trakcie przeprowadzania wyborów według zasad określonych przez Senat 8 IV spotkała się ze sprzeciwem części senatorów. Ponieważ sprawa była omawiana na zakończenie obrad (w punkcie „sprawy różne”), część senatorów opuściła salę obrad, w związku z czym uchwała w sprawie trybu wyborów władz nie uzyskała quorum. Podjęto zatem decyzję o rozesłaniu pism do jednostek organizacyjnych UW w formie zaleceń rektora[782].

Przeprowadzone wybory znacząco zmieniły sytuację polityczną na UW: na 18 jednostek organizacyjnych (17 wydziałów i IPSiR) aż na 13 nastąpiła zmiana dziekana.

Daleko idącym zmianom uległy także składy rad wydziałów, do których oprócz wszystkich samodzielnych pracowników weszli także przedstawiciele Samorządu studentów i NZS.

Zgodnie z przyjętymi zasadami pracownicy UW wybrali 320 elektorów (20 z filii w Białymstoku), którzy mieli następnie wybierać rektora Uniwersytetu. Pierwsze zebranie elektorów odbyło się 23 VI – jako kandydatów na rektora indykowano wówczas profesorów Samsonowicza (208 głosów), Szaniawskiego (130 głosów) i Andrzeja Tarkowskiego (29 głosów). Trzy dni później odbyło się spotkanie otwarte elektorów z kandydatami, na którym swe kandydatury wycofali Tarkowski i Szaniawski, wobec czego na kolejnym zebraniu elektorów 30 VI głosowano już tylko „za” albo „przeciw” Samsonowiczowi. Otrzymał on 254 spośród 278 głosów ważnych. Tego samego dnia kolegium elektorów wybrało również przedstawionych przez rektora kandydatów na jego zastępców. Prorektorami zostali profesorowie Władysław Fiszdon, Henryk Kupiszewski, Witold Marciszewski (prorektor ds. Filii UW w Białymstoku) i Janusz Zakrzewski (ponownie)[783].

Głosowanie to było niewątpliwie dowodem uznania, jakie rektor Samsonowicz zyskał sobie stylem sprawowania władzy w ciągu niespełna 10 miesięcy pełnienia urzędu. Komentując jego wybór, przewodniczący Samorządu Studentów UW Marcin Frybes wyrażał, jak się wydaje, opinię większości pracowników uczelni:

Środowisko uniwersyteckie opowiedziało się jednoznacznie za koncepcją Uniwersytetu reprezentowaną przez prof. H. Samsonowicza, za realizowanym przez Niego sposobem sprawowania władzy i podejmowania decyzji. W paru słowach Uniwersytet «à la Samsonowicz» – jest to autonomiczna wspólnota naukowców i studentów, zjednoczona we wspólnym poszukiwaniu prawdy, wolnym od zewnętrznych nacisków czy manipulacji w uprawianiu Nauki, wspólnota w której decyzje podejmuje się na zasadzie kompromisu niesprzecznego jednak z pewnym kanonem wartości humanistycznych, chrześcijańskich czy śródziemnomorskich[784].

Zebranie elektorów ustaliło również zasady wyboru tymczasowego Senatu, który miał funkcjonować do czasu uchwalenia nowego statutu Uniwersytetu. Senat ten liczył 83 osoby, w tym 58 pracowników i 25 studentów. W skład Senatu wchodzili przedstawiciele partii politycznych (PZPR, ZSL, SD), związków zawodowych oraz organizacji studenckich, ale bez prawa głosu[785].

W czerwcu 1981 r. doszło do konfliktu wokół osoby Krzysztofa Szamałka, byłego przewodniczącego RU SZSP, który nadal pełnił funkcję pełnomocnika rektora ds. młodzieży. Spotkało się to ze sprzeciwem przedstawicieli Samorządu UW i NZS, którzy zagrozili odmową uczestnictwa w posiedzeniach Senatu w razie dalszego pełnienia przez niego tej funkcji. W związku z tym zarówno rektor, jak i KU PZPR UW powołali komisje mające wyjaśnić sprawę zaangażowania Szamałka w użycie przez działaczy SZSP siły wobec członków TKN.

Obie te komisje zakończyły pracę na początku lipca 1981 r. Celem Komisji powołanej przez KU PZPR UW było m.in. dokonanie „I. oceny politycznej udziału studentów Uniwersytetu Warszawskiego w konfrontacji z Uniwersytetem Latającym TKN, II. wyjaśnienie roli i odpowiedzialności tow. Krzysztofa Szamałka, któremu zarzucano «organizację bojówek», jakie doprowadziły do zastosowania przemocy w dniu 21.III.1979 r. przed wykładem Jacka Kuronia”. Komisja ta w przyjętej uchwale stwierdziła, że prowadzone przez TKN zajęcia podjęte zostały w efekcie fermentu politycznego wśród młodzieży i narastającego kryzysu, jednak Michnik i Kuroń nadali zebraniom Uniwersytetu Latającego polityczny charakter, nie stroniąc od zaogniania atmosfery w czasie swych prelekcji, co utrudniało rzeczową dyskusję. Negatywnie oceniając zaangażowanie młodzieży SZSP do walki politycznej z TKN, uchwała obciążyła za to pozauczelniane instancje polityczne, biorąc w obronę uczestniczących w zebraniach działaczy związku i winą za zaostrzanie sytuacji obciążając członków TKN, a zwłaszcza Kuronia. Potępiając samo użycie siły, stwierdzono, że brak jest dowodów odpowiedzialności Krzysztofa Szamałka za „organizację bojówek”, które dopuściły się przemocy w mieszkaniu Kuroniów[786].

Uchwała ta została przedstawiona na posiedzeniu Senatu 8 VII, razem z ustaleniami komisji rektorskiej, obradującej pod przewodnictwem prof. Henryka Kupiszewskiego. Nie mając dostępu do akt partyjnych, nie miała też ona – zgodnie z intencją rektora – woli szczegółowego zbadania sprawy. Ograniczyła się zatem do stwierdzenia, że NZS nie przedstawił dowodów winy Szamałka, a także zdecydowanie potępiła użycie przemocy w walce z TKN, stwierdzając, że najście działaczy SZSP na mieszkanie Jacka Kuronia było elementem represji. Odpowiedzialnością za to, iż w szeroko zakrojonej akcji milicyjnej brali także studenci UW, komisja obarczyła jednak Szamałka, który nie podjął żadnych działań, aby się temu przeciwstawić. W tym też duchu wypowiedział się na posiedzeniu Senatu rektor Samsonowicz, który, potępiając działania SZSP, nie znalazł powodów do zastosowania w stosunku do Szamałka procedury dyscyplinarnej, zdecydowanie jednak potępił działalność SZSP wobec TKN. Zdecydował także o odwołaniu Szamałka ze stanowiska pełnomocnika rektora ds. młodzieży[787].

Przedstawiciel Samorządu UW Marcin Frybes, zgadzając się z ogólnym (a nie personalnym) tonem dyskusji nad sprawą, zasugerował podjęcie kroków wobec pracowników naukowych, którzy przygotowywali studentów z SZSP do udziału w dyskusjach TKN. Ostatecznie Senat zajął stanowisko zgodne z propozycją rektora, sprzeciwiając się używaniu siły i działań administracyjnych w walce politycznej, a sprawę Szamałka zostawiając do dalszej dyskusji z udziałem zainteresowanego. Wywołało to jednak opór części senatorów, którzy wystąpili z propozycją uchwały bardziej szczegółowej i samokrytycznie oceniającej działania SZSP, a także stanowisko władz UW wobec TKN. W związku z tym w trakcie obrad komisji został opracowany kompromisowy projekt uchwały Senatu, nad którym odbyła się kolejna gorąca dyskusja. Został on po przeredagowaniu przyjęty jednogłośnie:

Senat stoi na stanowisku, że najścia na mieszkania, w których odbywały się zebrania TKN, miały charakter represji w stosunku do osób, które pragnęły upowszechniać nauki społeczne w sposób odmienny od narzuconego przez władzę polityczną. Do akcji tej zostali wciągnięci również niektórzy członkowie SZSP Uniwersytetu Warszawskiego. Działania podjęte przeciw TKN-owi miały w istocie charakter akcji represyjnej i każde wystąpienie przeciwko uczestnikom kursów TKN stawało się jej częścią oraz groziło wciągnięciem osób uczestniczących w t.zw. konfrontacji politycznej w stosowanie przemocy. Z ubolewaniem stwierdzamy, że działania te były inspirowane odgórnie, a ówczesne władze uczelni oraz władze organizacji politycznych i młodzieżowych Uniwersytetu Warszawskiego nie tylko nie przeciwdziałały tym haniebnym poczynaniom, ale i akceptowały je, mimo że spotykały się one z protestami w środowisku akademickim, wyrażanym również w postaci uchwał niektórych Rad Wydziałów, POP PZPR oraz rad wydziałowych SZSP. Nie spotkały się też one z właściwą reakcją ze strony Senatu podczas omawiania tego problemu na posiedzeniu dnia 18 kwietnia 1979 roku[788].

Początek roku akademickiego 1981/1982 rozpoczął się w napiętej sytuacji politycznej, wobec pogarszania się sytuacji ekonomicznej i przy wyraźnym już dążeniu władz do konfrontacji z „Solidarnością”. 25 VIII 1981 r. została powołana Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich, której celem była analiza spraw istotnych dla szkolnictwa wyższego w Polsce i reprezentowanie jego interesów wobec władz. Konferencja poparła projekt ustawy opracowany przez Społeczną Komisję Kodyfikacyjną kierowaną przez prof. Resicha, złożony w ministerstwie 11 VI i krytycznie oceniła projekt opracowany przez MNSzWiT. Stwierdzała także, że „uczelnie przejmują na siebie prawo decydowania o strukturach wewnętrznych, programach nauczania i programach badawczych”. 18 IX zebrali się z kolei prorektorzy ds. nauczania i spraw studenckich uniwersytetów, którzy również zaprotestowali przeciwko zmianom wprowadzonym do projektu ustawy o szkolnictwie przez MNSzWiT oraz sformułowali postulaty pod adresem Konferencji Rektorów Polskich odnośnie do funkcjonowania programów nauczania. Wyrażono także poparcie dla samorządów studenckich. Sprawy te uczestnicy konferencji przekazali osobiście sekretarzowi KC PZPR, prof. Hieronimowi Kubiakowi, sporządzono również memoriał dla premiera Jaruzelskiego dotyczący problemów inwestycyjnych szkół wyższych[789].

34. Inauguracja roku akademickiego 1981/1982 na UW z udziałem władz państwowych: obok rektora Henryka Samsonowicza prymas Józef Glemp i wicepremier Mieczysław F. Rakowski, 1 X 1981 r.

28 IX z inicjatywy rektora Samsonowicza odbyło się spotkanie rektorów uczelni warszawskich z przedstawicielami Prezydium PAN, na którym omówiono m.in. sprawy projektów ustaw o szkolnictwie wyższym, Polskiej Akademii Nauk, kwestię opracowania ustawy o nauce oraz uzgodnienia dotyczące współpracy między uczelniami warszawskimi a placówkami PAN[790].

Nowy rok akademicki 1981/1982 świętowano na UW uroczyście. Oprócz przedstawiciela rządu, wicepremiera Mieczysława F. Rakowskiego wziął udział w inauguracji także prymas Józef Glemp. Życzenia z okazji rozpoczęcia nowego roku przekazał także papież Jan Paweł II[791]. W przemówieniu inauguracyjnym rektor Samsonowicz, podkreślając obecność przedstawicieli rządu, episkopatu i partii, mówił m.in.:

Podjęliśmy wielkie dzieło przebudowy naszego kraju, odrzucenia zła, skostnienia, niesprawiedliwości. W ciężkim, niekiedy bardzo ciężkim trudzie [...] szukaliśmy najwłaściwszej drogi naprawy Rzeczpospolitej. Polscy robotnicy, polscy intelektualiści, polscy chłopi, zdecydowali budować swe państwo w oparciu o prawdę, sprawiedliwość, demokrację, tolerancję, patriotyzm, te wartości wyższe, którym warto podporządkować nasze codzienne życie i przyszłą wizję kraju – Polski, przyszłą wizję świata[792].

Już wkrótce po inauguracji roku akademickiego władze UW stanęły przed koniecznością reakcji na wydarzenia dotyczące nie tylko uczelni, ale całego środowiska akademickiego, jakim był konflikt w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu oraz wyraźne zwlekanie władz PRL z uchwaleniem nowej ustawy o szkolnictwie wyższym.

W obliczu wyraźnego zaostrzania się sytuacji politycznej wszystkie organizacje społeczno-polityczne UW wydały wspólne oświadczenie, wzywające do łagodzenia podziałów w społeczeństwie[793]. Mimo tych wezwań sytuacja w Radomiu ulegała dalszemu zaostrzeniu. 16 X zdecydowanego poparcia „Solidarności” WSI w Radomiu udzieliła Komisja Zakładowa NSZZ „S” UW. 21 X nadzwyczajne zebranie delegatów NSZZ „S” UW przyjęło uchwałę, w której udzielono zdecydowanego poparcia społeczności akademickiej Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Radomiu, postanowiono wprowadzić na Uniwersytecie Warszawskim stan gotowości strajkowej począwszy od 23 X 1981 r., a także ogłosić na 29 X czterogodzinny strajk ostrzegawczy (jako warunki odstąpienia od niego wskazano konkretne działania mające doprowadzić do poprawy sytuacji na uczelni w Radomiu). W przypadku niespełnienia tych żądań zapowiedziano przeprowadzenie na UW dwudniowego strajku solidarnościowego 3–4 XI. Strajkiem zagrożono także w przypadku wprowadzenia przez władze zmian w projekcie ustawy o szkolnictwie wyższym[794].

Zgodnie z zapowiedzią 29 X odbył się na Uniwersytecie czterogodzinny strajk ostrzegawczy, w którym wzięli udział także studenci. Natomiast strajk zapowiedziany na 3–4 XI został decyzją KZ NSZZ „S” zawieszony „w związku z powołaniem komisji reprezentującej środowiska akademickie, która ma zbadać sprawę WSI w Radomiu i wobec zobowiązania się ministra Nauki, Szkolnictwa i Techniki do wstrzymania nominacji prof. dr Michała Hebdy na rektora WSI [...]”[795].

6 XI Senat podjął uchwałę, w której wyraził nadzieję, że zapowiedziane spotkanie I sekretarza KC PZPR i premiera gen. Wojciecha Jaruzelskiego, przewodniczącego NSZZ „Solidarność” Lecha Wałęsy oraz prymasa Polski ks. arcybiskupa Glempa „doprowadzi do konkretnych i pozytywnych skutków społecznych w postaci spełnienia żądań społecznych”. Zadeklarował również gotowość pomocy w rozwiązywaniu problemów stojących przed Polską i szkolnictwem wyższym „w drodze partnerskiego dialogu”. Podkreślając konieczność jak najszybszego przekazania do Sejmu projektu ustawy w brzmieniu ustalonym przez Społeczną Komisję Kodyfikacyjną, Senat stwierdził, że do czasu jej uchwalenia powinny obowiązywać przepisy zawarte w tym projekcie. Jednocześnie zdecydowanie potępiono działania ministerstwa w WSI w Radomiu:

Senat Uniwersytetu Warszawskiego odnosi się z dezaprobatą do decyzji Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki dotyczącej mianowania rektora Wyższej Szkoły Inżynierskiej z naruszeniem zasad wyborczych przewidzianych w projekcie ustawy oraz do trybu jej podjęcia sprzecznego z wynikami konsultacji ze środowiskiem akademickim szkół wyższych. Taka działalność zdaniem Senatu wywołała już nie po raz pierwszy szereg napięć społecznych, wskutek czego Minister utracił zaufanie środowiska akademickiego, co uniemożliwia pełnienie funkcji kierownika resortu. Senat oczekuje od rządu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej podjęcia działań zapobiegających powstawaniu napięć i usunięcia przyczyn zaistniałego konfliktu w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu zgodnie z koncepcją projektu ustawy[796].

Tego samego dnia, 6 XI powstał Ogólnopolski Komitet Protestacyjny Środowisk Naukowych, mający koordynować działania NSZZ „S” wyższych uczelni i NZS. W związku z nieustępliwością władz Krajowa Komisja Koordynacyjna NZS zapowiedziała na 12 XI czterogodzinny strajk ostrzegawczy. Celem protestu miała być solidarność z WSI w Radomiu oraz domaganie się wprowadzenia pod obrady Sejmu społecznego projektu ustawy o szkolnictwie wyższym. KU NZS UW podjął decyzję o rozpoczęciu 12 XI bezterminowego strajku okupacyjnego aż do spełnienia wysuniętych postulatów[797]. Dzień wcześniej działania NZS poparł Senat UW, który w przyjętej uchwale stwierdził, że „uznaje zasadność przyczyn powodujących protest społeczny pracowników i studentów Uniwersytetu”. W odniesieniu do konfliktu w WSI w Radomiu opowiedziano się za stanowiskiem Konferencji Rektorów Szkół Technicznych, która właśnie obradowała w tym mieście[798]. Strajk studentów UW rozpoczął się, zgodnie z uchwałą władz uczelnianych, 12 XI. Objął on wszystkie jednostki organizacyjne Uniwersytetu. Na posiedzeniu Senatu UW rektor Samsonowicz charakteryzował sytuację następująco: „zajęcia na Uniwersytecie praktycznie są sparaliżowane, zajęć nie ma. Uniwersytet poza zajęciami prowadzonymi dla zaocznych zajęć innych nie prowadzi”[799]. Dwa dni później Krajowa Komisja Koordynacyjna NZS podjęła uchwałę o rozpoczęciu strajku okupacyjnego na wszystkich uczelniach. Podczas strajku na UW odbywały się okolicznościowe wykłady, spotkania z działaczami opozycji, występy artystów. Na UW wystąpił m.in. Zbigniew Zapasiewicz[800].

Strajkujących studentów zdecydowanie poparły władze UW. Występując na posiedzeniu Senatu 18 XI, rektor Samsonowicz mówił m.in.: „ Senat przyjął stanowisko, że zasadność protestu studenckiego nie budzi wątpliwości. [...] Senat musi być razem ze swoimi studentami. [...] Póki jesteśmy razem, tak w Senacie, jak i w Uniwersytecie, póty nie grozi nam żaden ostateczny kataklizm”. W tym kontekście podkreślił bardzo mocno, że władzą UW jest Senat i żadne działania na terenie UW nie powinny się dziać poza jego wiedzą. Jednocześnie jednak dyskusja, jaka miała miejsce w trakcie obrad Senatu, pokazała sporą rozbieżność zdań co do celowości akcji strajkowej i udzielania jej poparcia przez Senat. Obiekcje – wyrażone także wcześniej przez rektora – dotyczyły także podjęcia decyzji przez NZS bez konsultacji z władzami uczelni i postawienie władz UW wobec faktów dokonanych[801].

Po długiej dyskusji Senat podjął uchwałę, w której wyraził przekonanie, że Sejm w jak najkrótszym czasie rozpatrzy projekt ustawy przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną, a także zwrócił się do MNSzWiT o jak najszybsze przygotowanie projektów przepisów wykonawczych do ustawy, zwłaszcza w odniesieniu do Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, finansowania szkół wyższych, studiów i studentów oraz pracowników szkół wyższych. Jednocześnie zaapelowano do Komisji Senatu ds. opracowania statutu UW o jak najszybsze przygotowanie części przepisów, które przed formalnym uchwaleniem i zatwierdzeniem statutu mogłyby stać się podstawą działania UW zgodnie z intencją uchwały Senatu z 7 X 1981 r., w której deklarowano wolę procedowania zgodnie z przepisami projektu ustawy opracowanego przez Komisję Kodyfikacyjną[802].

Oświadczenie w sprawie strajku wystosowały także partie polityczne działające na UW. Zakwestionowały one strajk jako formę protestu, popierając jednak w zasadzie postulaty studenckie. Z kolei na zebraniu Komisji Zakładowej NSZZ „S” poszerzonej o przewodniczących kół wydziałowych podjęto uchwałę, w której stwierdzono, że tylko wspólna, solidarna akcja protestacyjna pracowników UW może doprowadzić do realizacji postulatów środowiska akademickiego. W związku z tym uchwalono podjęcie od 19 XI strajku ograniczonego i poparto wystąpienie akademickiego komitetu Komisji Krajowej „Solidarności” do władz związku o wyrażenie zgody na rozszerzenie strajku do formy bezterminowego strajku okupacyjnego. Rada Oddziałowa ZNP na UW „zgłosiła wniosek o list protestacyjny całej społeczności akademickiej do Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, a w braku uzyskania pozytywnej reakcji, podjęcie wspólnej akcji strajkowej studentów i pracowników” [803].

Senat powołał także Komisję ds. kontaktów z Uczelnianym Komitetem Strajkowym pod przewodnictwem prof. Jerzego Szackiego. Jednocześnie władze rektorskie UW czynnie angażowały się w wywieranie presji na władze w sprawie uchwalenia ustawy o szkolnictwie wyższym[804]. 19 XI odbyło się na UW zebranie rektorów szkół wyższych z całej Polski. Jak referował rektor Samsonowicz:

Zebranie toczyło się w obecności OKPN «Nauka», OKPN «Solidarności» oraz w obecności przedstawicieli Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS-u i jej przewodniczących. Zebrani ustalili, że obwołują się konstytuantą nowego ciała pn. Konfederacja Rektorów Polskich, która uzurpuje sobie prawa związane z działalnością dotychczasowej Rady Głównej, a raczej do czasu powołania Rady Głównej będzie pełniła funkcje, które odpowiadają postulatom stawianym przez środowisko Radzie Głównej[805].

W efekcie presji wywieranej przez środowisko akademickie, w którym główną rolę odgrywali przedstawiciele UW, projekt ustawy ostatecznie wpłynął do Sejmu 20 XI ok. godz. 12.00.

Konferencja Rektorów upoważniła także rektora Samsonowicza do interwencji u premiera Jaruzelskiego w sprawie natychmiastowej dymisji rektora Hebdy, na co interpelowany telefonicznie premier miał wyrazić zgodę. Rano 20 XI delegacja rektorów została przyjęta w tej sprawie przez premiera w obecności ministra Nawrockiego i wicepremiera Mieczysława F. Rakowskiego. Władze wycofały się wówczas z obietnicy usunięcia rektora Hebdy, godząc się jedynie na powtórzenie wyborów. W efekcie dyskusji wynegocjowano wysłanie delegacji z udziałem ministra i Konferencji Rektorów do Radomia. Misja nie zakończyła się jednak powodzeniem, mimo umiarkowanego optymizmu, jaki przejawiał w tej sprawie rektor Samsonowicz[806].

Od 22 XI w strajku uczestniczyli także pracownicy Uniwersytetu. Został on zawieszony przez KKK NZS 6 XII, wobec widocznego braku woli kompromisu ze strony władz i deklaracji Konferencji Rektorów o przejęciu negocjacji w sprawie spełnienia postulatów strajkujących. Na UW zakończono go w praktyce jednak dopiero 12 XII – na dzień przed wprowadzeniem stanu wojennego, który w sposób brutalny przeciął funkcjonowanie Uniwersytetu[807].

Krótki okres 1980–1981 miał ogromne znaczenie dla funkcjonowania UW nie tylko w danym czasie, ale także w latach następnych. Wymuszone na władzach odejście rektora Rybickiego, a także uzyskanie zgody na demokratyczne wybory rad organów kolegialnych i władz jednostek organizacyjnych UW spowodowały zmianę sytuacji politycznej na uczelni. Powiązania organizacji partyjnej PZPR UW z ekipą rektora Rybickiego spowodowały, że mimo zaangażowania w politykę odnowy, pozostała ona w zasadzie na marginesie życia politycznego. Duże znaczenie dla sytuacji politycznej UW miała postawa ówczesnego rektora, prof. Henryka Samsonowicza, który będąc członkiem PZPR, starał się zajmować postawę pośrednią pomiędzy oczekiwaniami władz wobec UW a nastrojami społeczności akademickiej. Sprzyjał on działalności NSZZ „S”, a następnie także dążeniom do rejestracji NZS, starając się zarazem mediować pomiędzy środowiskami naukowymi a władzą. Wraz z uzyskaniem demokratycznego mandatu przez rektora latem 1981 r., a także wyraźnym usztywnieniem się polityki władz PZPR i MNSzWiT wobec środowisk naukowych, Henryk Samsonowicz coraz wyraźniej tracił jednak możliwości prowadzenia kompromisowej polityki, opowiadając się po stronie postulatów środowiska. Zasługą tego okresu jego działalności było wzmocnienie prestiżu rektora wobec środowiska uniwersyteckiego, pozyskanie zaufania środowiska, a zarazem doprowadzenie do wzmocnienia demokracji wewnątrzuniwersyteckiej przez uwzględnianie opinii przedstawicieli związków zawodowych i NZS w podejmowanych decyzjach i doprowadzenie do powstania samorządu studentów UW.

Istotnym wkładem, jaki UW wniósł wówczas na forum ogólnopolskim, były prace nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym, prowadzone pod kierownictwem prof. Resicha. Polityka władz państwowych miała wówczas charakter presji wywieranej na władze uczelni w celu niedopuszczenia do całkowitej utraty kontroli nad polityką personalną i do zajmowania przez władze UW niekorzystnego dla władz stanowiska na forum publicznym. Działania te miały ograniczony skutek ze względu na nastroje środowiska i upadek autorytetu organizacji partyjnych i młodzieżowych.

VI. Pod presją (1982–1989)

Stan wojenny zaskoczył społeczność uniwersytecką, podobnie jak całą Polskę. Rektor Samsonowicz otrzymywał, co prawda, sygnały od działaczy partyjnych, że coś się może wydarzyć, ale nie były to informacje precyzyjne[808].

W pierwszych dniach stanu wojennego zostało internowanych 27 pracowników i 24 studentów UW. Wśród pracowników internowano m.in. dr. Marka Barańskiego (IH UW), mgr. Andrzeja Celińskiego (WFiS), doc. Jerzego Holzera (IH), Macieja Jankowskiego (pracownik fizyczny), prof. Władysława Kunickiego-Goldfingera (Wydział Biologii), dr Barbarę Malak (Wydział Psychologii, prodziekan), dr. Janusza Onyszkiewicza (Instytut Matematyki), mgr. Andrzeja Rosnera (IH), Jana Skórzyńskiego (BUW), prof. Klemensa Szaniawskiego (IF), Marka Tabina (IPSiR), Jerzego Wociala (WFiS). Ze studentów internowani zostali m.in. Jacek Czaputowicz, Zbigniew Rykowski i Agnieszka Romaszewska. Wskutek interwencji rektora u wicepremiera Rakowskiego 14 XII zwolniony został z internowania prof. Szaniawski[809].

Rygory stanu wojennego, w tym odcięcie łączności telefonicznej, spowodowały dezorientację zarówno pracowników, studentów, jak i kierownictwa UW. Rektor Samsonowicz, który od rana 13 XII 1981 r. urzędował w Pałacu Kazimierzowskim, o godz. 15.00 tego dnia zdecydował o zawieszeniu zajęć na Uniwersytecie, jeszcze zanim zdecydował o tym minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki[810]. Tego samego dnia spotkał się także z przedstawicielami „wszystkich możliwych obozów politycznych” na UW[811]. Jest charakterystyczne, że nie dotarł wtedy do rektoratu żaden z dziekanów, choć podjęli oni działania w celu porozumienia się i zorientowania w sytuacji. Spotkanie dziekanów z rektorem nastąpiło dopiero 14 XII, w poniedziałek. Według relacji Jolanty Mantel-Niećko (dziekan Wydziału Neofilologii), Henryk Samsonowicz „wygłosił krótkie exposé, stwierdzając, że nic w działalności UW nie zmieniamy. Obowiązuje nas linia porozumienia, a więc musimy zachować maksimum wzajemnego zaufania. [...] Senat i rektor nadal rozstrzygają konflikty”. Wzywając do spokoju i niedrażnienia władz, rektor starał się nie dopuścić do podjęcia przez ekipę Jaruzelskiego kroków w kierunku pacyfikacji Uniwersytetu. Zaraz po spotkaniu z dziekanami rektor spotkał się z zebranymi w Auditorium Maximum studentami, przekonując ich do nieogłaszania strajku. Na zebraniu dziekanów sformułowano stanowisko władz UW wobec stanu wojennego, które zawierało stwierdzenia o konieczności minimalizacji przez środowiska akademickie strat, jakie niesie stan wojenny. Tego samego dnia odbyła się rozmowa rektora z przedstawicielami wojska, którzy poinformowali go o konsekwencjach niezachowania spokoju na UW i obarczyli osobistą odpowiedzialnością za sytuację na Uniwersytecie[812]. Postawa rektora Samsonowicza budziła obawy kierownictwa stanu wojennego – na posiedzeniu WRON 14 XII 1981 r. zdecydowano o przeprowadzeniu z nim „zdecydowanej rozmowy”[813].

Zgodnie z zarządzeniem rektora administracja uniwersytecka pracowała normalnie, czynny też był BUW. Nie udało się jednak doprowadzić do częściowego utrzymania zajęć: konsultacji, seminariów itp. – wstęp studentów na teren UW został zakazany. Na kolejnym zebraniu władz Uniwersytetu, 15 XII rektor poinformował o zawieszeniu działalności organów przedstawicielskich Uniwersytetu, deklarując, że w celu zasięgnięcia opinii środowiska będzie odbywał regularne spotkania z dziekanami. Na spotkaniu tym ustalono także tryb interwencji w sprawie internowanych pracowników i studentów UW – miano występować do władz z uwolnienie ich za poręczeniem kierowników jednostek, działających z upoważnienia rektora. Interwencje odbywały się trzema drogami: przez Urząd Rady Ministrów, MNSzWiT i KW PZPR. Podjęto również działania w celu dostarczania uwięzionym paczek żywnościowych. W tym czasie władze podjęły również decyzje co do zakresu funkcjonowania UW. Komisarzem wojskowym Uniwersytetu został płk Bazyli Lewczuk (nowo mianowany komendant Studium Wojskowego), oficerowie studium objęli funkcje komisarzy poszczególnych wydziałów. Po upływie kilku dni od wprowadzenia stanu wojennego zdecydowano również, że oprócz rektora i dziekanów, obarczonych jednoosobową odpowiedzialnością, mogą też funkcjonować Senat i rady wydziałów jako organy doradcze, mogą się również odbywać kolokwia habilitacyjne, ale już nie obrony doktorskie (ze względu na ich publiczny charakter). Wyrażono również zgodę na przebywanie części studentów w domach studenckich. Decyzją władz UW dotychczasowe zadania związków zawodowych przejęli pełnomocnicy rektora[814].

Władze UW starały się poszerzać możliwości działania ciał przedstawicielskich, zgadzając się na funkcjonowanie komisji senackich oraz na indywidualne zaproszenia studentów UW na konsultacje, co pozwoliło na przeprowadzanie egzaminów magisterskich, a na niektórych wydziałach także na odbywanie się seminariów. 29 XII rektor Samsonowicz przedstawił dziekanom ustalone przez władze koncepcje wznowienia działalności Uniwersytetu. Miało się to odbywać etapami: 8 I miały zostać wznowione studia doktoranckie, a wszystkie zajęcia między 15 I a 1 II, pod warunkiem niepodjęcia przez społeczność akademicką działań o charakterze opozycyjnym (strajków, manifestacji, agitacji, rozpowszechniania niezależnych wydawnictw). Alternatywą takiego rozwiązania miało być zawieszenie UW do końca roku akademickiego i powołanie dwóch roczników studentów do służby wojskowej. Władze UW zgodziły się na takie rozwiązanie pod warunkiem zaniechania weryfikacji pracowników, umożliwienia im dalszego działania na rzecz uwięzionych pracowników i studentów oraz zachowania ciał przedstawicielskich, których działalność miała być ograniczona do spraw programowych (rady wydziałów) i polityki naukowo-dydaktycznej uczelni (Senat). Jak można sądzić, w trakcie rozmów prowadzonych przez Henryka Samsonowicza w MNSzWiT pojawiła się kwestia lojalności ekipy kierującej UW wobec władz PRL stanu wojennego. Tym chyba należy tłumaczyć złożenie przez rektora UW 21 I na ręce p.o. ministra szkolnictwa wyższego, nauki i techniki Mieczysława Kaźmierczaka pisma z potwierdzeniem deklaracji gotowości odejścia ze stanowiska wraz z całym kolegium rektorskim. Jak pisał Samsonowicz: „Wszyscy jesteśmy gotowi uruchomić zajęcia na uczelni, a następnie przekazać swe funkcje nowo powołanemu rektorowi i prorektorom oraz służyć w miarę potrzeby pomocą w ich działalności”[815]. Zmieniające się władze MNSzWiT (26 I funkcję ministra objął prof. Benon Miśkiewicz, były rektor UAM w Poznaniu) zdecydowały się wykorzystać tę deklarację dopiero ponad 2 miesiące później.

O negatywnej ocenie działalności rektora Samsonowicza przez władze PRL w tym okresie świadczyło wyrzucenie go z PZPR 7 I 1982 r. przez Wojewódzką Komisję Kontroli Partyjnej „za działalność na szkodę partii”. Od decyzji tej zainteresowany odwołał się do Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej. Jednocześnie władze partii wymusiły zmianę I sekretarza KU PZPR – po odmowie współpracy KU z proponowanym przez Komitet Dzielnicowy PZPR Warszawa-Śródmieście dr. Leszkiem Jaśkiewiczem (IH), 25 II KU został rozwiązany przez Egzekutywę KW, a komisarycznym sekretarzem mianowano dr. Andrzeja Kożuchowskiego z Komitetu Dzielnicowego PZPR. W czerwcu 1982 r. został wybrany nowy KU, którego I sekretarzem został prof. Andrzej Jezierski[816].

Zgodnie z przyjętymi założeniami UW wznowił pracę 8 I 1982 r. 18 I 1982 r. odbyło się posiedzenie Senatu, na którym rektor przedstawił „podstawowe tezy do tymczasowego regulaminu studiów dziennych w szkołach wyższych” oraz zasady realizacji zajęć z przedmiotów społeczno-politycznych. Przewidywały one prowadzenie dodatkowo 2 godzin zajęć z ekonomii, politologii bądź socjologii, oprócz dotychczas obowiązujących przedmiotów z zakresu nauk społeczno-politycznych. Wybór wykładowców oraz ocenę programu zajęć powierzono komisji pod przewodnictwem prorektora Kupiszewskiego. Władze UW zostały także zobowiązane przez ministerstwo do przeprowadzenia dwóch rodzajów zajęć dla studentów: dotyczących stanu wojennego i jego konsekwencji oraz sytuacji politycznej w Polsce[817].

Zajęcia na UW zostały wznowione bez większych problemów 8 II. Nie powiodły się próby wywołania strajku na UW 8 III 1982 r. – wynikało to z przyjętej przez działający w podziemiu NZS taktyki nieprowokowania władz do podejmowania działań mogących zagrozić funkcjonowaniu uczelni w dotychczasowej formie[818].

Na początku kwietnia zapadła decyzja o odwołaniu ze stanowiska rektora UW prof. Samsonowicza. Nie udało mi się odnaleźć dokumentów, które wyjaśniłyby motywy tej decyzji. Wydaje się, że zdecydowały o tym negatywne dla władz efekty rozmów, jakie z rektorem UW przeprowadzono w CKKP. Komisja ta podtrzymała decyzję Komisji Wojewódzkiej o usunięciu go z PZPR. Być może przeważyła obawa, że urzędująca ekipa rektorska uniemożliwi przeprowadzenie planowanego w tym okresie przeglądu kadr na wyższych uczelniach[819]. 6 IV MNSzWiT odwołało wizytę wiceministra Jerzego Sablika na UW, a jednocześnie KW MO odmówiła zgody na wizytę rektora w ośrodku dla internowanych w Jaworzu – były to widoczne objawy podjętej już decyzji o odwołaniu rektora. 7 IV Henryk Samsonowicz został wezwany do ministra Miśkiewicza, który poinformował go o przyjęciu rezygnacji ze stanowiska, powołując się na ofertę złożoną 21 I. Rozmowa miała raczej nieprzyjemny przebieg, o czym świadczy relacja Samsonowicza zanotowana przez dziekan Mantel-Niećko: „Sugerowano mu, że dopóki on i prorektorzy będą kierować UW, uczelnia nie dostanie pieniędzy, wyjazdów, etatów, lokali itd. [...] Daje również do zrozumienia, że jego osoba budziła międzynarodowe zaniepokojenie”. W ocenie Samsonowicza minister chciał, by cała sprawa wyglądała na dobrowolną rezygnację rektora, co się oczywiście nie udało[820].

Funkcję rektora UW zgodził się objąć prof. Kazimierz Dobrowolski, prorektor w latach 1978–1981. Intencją ministra było, by rektor Samsonowicz nie wracał już do rektoratu – w ten sposób chciano uniknąć protestów społeczności uniwersyteckiej. Ostatecznie Benon Miśkiewicz wyraził zgodę, by rektor pełnił swoją funkcję do południa 8 IV, co dało Samsonowiczowi możliwość pożegnania się z pracownikami. Nie uzyskał jednak zgody na zebranie Senatu i zebrania dziekanów. Omijając ten zakaz, rektor zapraszał dziekanów pojedynczo, przekazując im informację o zaistniałej sytuacji. Obecna na spotkaniu dziekanów z ustępującym rektorem doc. Mantel-Niećko zapisała wypowiedź Samsonowicza następująco:

– Wszystko jest w porządku. Ministerstwo skorzystało ze złożonej przez niego i prorektorów w końcu stycznia propozycji odejścia. Nie ma więc powodów do «buntu» przeciw jego zdjęciu, bo po prostu uruchomiono obecnie jego własną ofertę, iż odejdzie.

– Profesor Dobrowolski wyraził wstępną zgodę na objęcie funkcji rektora UW [...].

– Dziekani absolutnie nie powinni rezygnować ze swoich funkcji w związku z jego decyzją, ani też nie powinni protestować w żaden sposób ani oni sami, ani środowisko. Wszystko jest w porządku, zgodnie z prawem, a naczelną sprawą jest dobro Uniwersytetu i jego ochrona, a nie narażanie[821].

Apel ten spotkał się z protestem części zgromadzonych. Zebrani wieczorem tego dnia dziekani (10 lub 11 osób) postanowili po długiej dyskusji nie podawać się do dymisji, lecz ostrym protestem sprowokować władze do pozbawienia ich funkcji. 8 IV rano odbyło się spotkanie większości dziekanów, na którym zdecydowano o skierowaniu protestu do ministra Miśkiewicza, jednocześnie jednak rezygnując ze zdania stwierdzającego niemożność współpracy dziekanów z narzuconym rektorem. Protest podpisali wszyscy dziekani z wyjątkiem dziekanów Wydziału Rusycystyki i Lingwistyki Stosowanej (Albert Bartoszewicz), Nauk Ekonomicznych (Adam Runowicz), Historycznego (Juliusz Łukasiewicz) i Pedagogiki (Anna Przecławska). Protest złożyli w ministerstwie o godz. 11.50 dziekani Henryk Woźniakowski i Janusz Grzelak. O 11.30 tekst protestu wręczono rektorowi Samsonowiczowi[822].

Nowego rektora wprowadził 8 IV do Uniwersytetu wiceminister Jerzy Sablik. O 17.00 prof. Dobrowolski spotkał się dziekanami, deklarując dołożenie wszelkich starań, by zachować dorobek rektora Samsonowicza oraz lojalność zarówno wobec władz, jak i społeczności akademickiej. Koncyliacyjna postawa nowego rektora, ocenianego powszechnie jako osoba, która złamała solidarność środowiska, przyjmując ofertę objęcia funkcji, spotkała się z negatywną reakcją dziekanów. Na zebraniu tym nie wybrano kandydatów na prorektorów spośród 15 osób proponowanych przez Dobrowolskiego[823].

Protest przeciw usunięciu rektora Samsonowicza rozpoczęli studenci Uniwersytetu. Po uczelni zaczął krążyć tekst protestu dziekanów z dodanym zdaniem o solidaryzowaniu się z nim przez studentów i pracowników UW. Od 15 IV rozpoczął się „milczący” protest, polegający na opuszczaniu w milczeniu sal wykładowych pomiędzy 12.00 a 12.15. Od 8 IV uchwały w sprawie usunięcia rektora zaczęły podejmować rady wydziałów – w sumie protesty uchwaliło 11 rad. Protest wystosowało także Prezydium Uczelnianego Komitetu SD (13 IV) i Komitet Wykonawczy RU SZSP UW (18 IV)[824].

Jednocześnie władze rozpoczęły przeciwdziałania atmosferze protestów. 14 IV odbyło się spotkanie dziekanów z wiceministrem Sablikiem i komisarzem wojskowym w MNSzWiT, gen. bryg. prof. Edwardem Włodarczykiem. O ile Sablik zajął stanowisko pojednawcze, o tyle gen. Włodarczyk wyraźnie grał rolę „złego policjanta”, sugerując możliwość pacyfikacji UW w wypadku demonstracji w obronie rektora[825].

35. Rektor Kazimierz Dobrowolski, 22 IV 1982 r.

Okoliczności zwolnienia rektora wyjaśniał Senatowi UW wiceminister Sablik na posiedzeniu zwołanym 21 IV. Odczytał on pisma o dymisji na własną prośbę rektora i 3 prorektorów UW, jednocześnie składając podziękowania ustępującemu kolegium rektorskiemu[826]. Po obszernych podziękowaniach, jakie złożył ustępującemu rektorowi prof. Resich, zabrał głos Samsonowicz, dziękując Senatowi (także poprzedniej kadencji) za współpracę. Odnosząc się do pactów conventów, jakie on i jego zastępcy zawarli z MNSzWiT, podkreślił, że obie strony dotrzymały swoich zobowiązań. Jednocześnie sformułował założenia działania UW, które zostały wypracowane w czasie pierwszych miesięcy stanu wojennego na UW:

Punkt pierwszy powinien dotyczyć samorządności akademickiej. Jest rzeczą niezbędną, aby niezależnie od sytuacji w jakiej jesteśmy, w sprawach środowiska, w których rozum ma decydować, ciała rozumne, kompetentne, kolektywne, wypowiadały się w sprawach merytorycznych, w sprawach programów nauczania, w sprawach programów badań naukowych, w sprawach kadrowych. Myślę, że rola Senatu, Rad Wydziałowych powinna być respektowana zgodnie z 800–900-letnią tradycją uniwersytetów [...] druga sprawa jest tym ważniejsza, że to jest sprawa samorządu studenckiego. Jesteśmy jedną z nielicznych uczelni w Polsce, które wypracowały własne formy samorządności studenckiej. I ta samorządność studencka jest samorządnością, która sprawdzała się w różny sposób [...]. Wydaje mi się, że ten samorząd powinien funkcjonować. [...] Trzecia sprawa to jest sprawa ochrony podstawowego bogactwa, jakie posiada nasz Uniwersytet, to jest sprawa ochrony stanu osobowego, tak pracowników, jak i studentów. [...] Czwarta sprawa jest rzeczą, która, mam nadzieję, jest rzeczą przejściową. [...] Jest to sprawa tych, których między nami w tej chwili nie ma. [...]. I wreszcie sprawa ostatnia [...]: Uniwersytet [...] jest częścią integralną społeczeństwa i jest ważnym ogniwem w systemie życia społecznego. Uniwersytet musi się zajmować sprawami całego kraju, a może i sprawami wykraczającymi poza nasz kraj[827].

Po tym swoistym testamencie politycznym odchodzącego prof. Samsonowicza głos zabrał rektor Dobrowolski, który podtrzymał zobowiązania poprzednika – pacta conventa zawarte z ministerstwem, wyraził chęć działania na rzecz jedności Uniwersytetu i zadeklarował nieprzeprowadzanie weryfikacji pracowników (poza normalnymi działaniami opartymi na zasadach wypracowanych przez Senat) oraz odnowienie funkcjonowania samorządu na UW (zarówno pracowniczego, jak i studenckiego)[828]. Po burzliwej dyskusji Senat uchwalił zdecydowany protest przeciw zwolnieniu rektora i formie, w jakiej się to odbyło. Do projektu sformułowanego przez Komisję dodano zdanie autorstwa Jadwigi Puzyniny, stwierdzające, że „Senat zwraca się z apelem do władz PRL, aby prof. Samsonowicz mógł kontynuować rozpoczęte przez siebie dzieło jako Rektor UW”[829].

Mimo pojednawczego stanowiska nowego rektora i apelu prof. Samsonowicza, atmosfera na UW związana z usunięciem demokratycznie wybranego rektora nadal była napięta, czemu sprzyjało także zbliżanie się świąt i rocznic (1, 3, 13 V), które mogły dać powód do demonstracji i protestów studenckich. Odezwy w tej sprawie wydali sekretarze POP PZPR w UW oraz KW RU SZSP (23 IV 1982)[830].

W demonstracjach protestacyjnych 1 i 3 V brali udział także pracownicy i studenci UW, a niektórzy z nich zostali zatrzymani. Interwencję w sprawie zatrzymanych podjął zdecydowanie rektor Dobrowolski, naciskany przez nieformalną Komisję ds. Represjonowanych, która w dniu 10 V została formalnie powołana jako Komisja Senatu ds. Osób Pozbawionych Wolności. Decyzję w tej sprawie Senat podjął jednogłośnie. Przewodniczącą Komisji została doc. Jadwiga Puzynina, dziekan Wydziału Polonistyki[831].

Obawy władz budziły zapowiedzi dalszych demonstracji planowanych na 13 V. Tydzień wcześniej grupa członków Senatu wystąpiła o jak najszybsze zwołanie posiedzenia i omówienie na nim spraw najważniejszych dla Uniwersytetu, wśród których wymieniono: wyjaśnienie przez ministra Miśkiewicza okoliczności i powodów odwołania rektora Samsonowicza, omówienie dotychczasowych i przyszłych działań podejmowanych na rzecz internowanych i aresztowanych pracowników i studentów UW, omówienie nowej ustawy o szkolnictwie wyższym, przedyskutowanie sprawy dostosowania statutu UW do nowej ustawy[832].

Posiedzenie Senatu odbyło się 10 V, jednak ani minister Miśkiewicz, ani zapowiadany wiceminister Sablik nie wzięli w nim udziału. Na posiedzeniu podjęto więc uchwałę skierowaną do ministra NSzWiT, w której wezwano, aby:

realizując ducha i literę ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 4 maja 1982 roku, podjął ze swej strony wszelkie niezbędne kroki zapewniające Uniwersytetowi Warszawskiemu możliwość dokonania wyboru Rektora i Prorektorów zgodnie z art. 41 i 43 ustawy [...] i objęcie przez wybrane władze rektorskie ich urzędu z rozpoczęciem działalności Uniwersytetu w nowym roku akademickim[833].

Zaproponowano także, jako rozwiązanie zaistniałej sytuacji, ograniczenie nominacji rektora Dobrowolskiego do 31 VIII 1982 r. Za uchwałą głosowało 26 senatorów, przeciw 11, a 6 wstrzymało się od głosu. Następnie odbyła się dyskusja nad kandydatami na prorektorów, przedstawionymi przez rektora (profesorowie Franciszek Grucza, Stanisław Kałużyński, Henryk Jankowski, Józef R. Szaflik, doc. Włodzimierz Kowalski). Ostatecznie Senat w głosowaniu jawnym zdecydował, że nie będzie głosował nad kandydaturami i przyjął do wiadomości zgłoszenie ich kandydatur ministerstwu[834].

Występując pod koniec posiedzenia Senatu, rektor Dobrowolski poinformował o pojawieniu się (ponownym) antyradzieckich i antykomunistycznych napisów na ścianach Domu Studenckiego nr II przy al. Żwirki i Wigury. Poinformował także o zaleceniach ministerstwa w sprawie intensyfikacji zajęć dla studentów w dniach 10–13 V. Według Jolanty Mantel-Niećko, rektor miał także na posiedzeniu Senatu przedstawić „dokładny scenariusz zdarzeń, jakie wedle władz mają się rozegrać 13 maja. A więc w wigilię tego dnia, o 19 ma się odbyć msza za J. Piłsudskiego, jako patrona UW, a po mszy przemarsz na teren UW. 13 maja zaś mają być krótkie strajki studenckie i zorganizowana przez Hallerczyków [sic!] msza za poległych w zamachu majowym 1926 r.” W stenogramie z posiedzenia Senatu UW 10 V brak jednak takiej wypowiedzi rektora, być może miała ona miejsce na zebraniu dziekanów[835].

Nie ulega jednak wątpliwości, że władze obawiały się wystąpień studenckich 13 V i były na nie przygotowane. W piątek 13 V odbyły się na Uniwersytecie 15-minutowe strajki o godz. 12.00. Polegały one na wychodzeniu milczących studentów z sal na korytarze budynków dydaktycznych. Grupa strajkujących, licząca ok. 500 osób, zebrała się także na dziedzińcu Uniwersytetu. Było to naruszeniem niepisanej umowy dotyczącej nieodbywania demonstracji na terenie UW. Uczestnicy ówczesnych wydarzeń uważali, że strajk sprowokowany został konfrontacyjnymi działaniami władz. Mówił o tym na posiedzeniu Senatu m.in. dziekan Henryk Woźniakowski:

Rektor Samsonowicz, występując o uruchomienie uczelni, zobowiązał się nie tylko sam, ale prosił, aby i dziekani do tego się przyłączyli, że z naszej strony my gwarantujemy zrobić wszystko, aby na uczelni był spokój. Natomiast Rektor Samsonowicz, jak i my dziekani nie jesteśmy cudotwórcami i rozumiemy, że zachowanie spokoju może się odbywać tylko przy pewnych określonych warunkach. [...] Warunek pierwszy – to brak jakiejkolwiek formy weryfikacji wśród pracowników i studentów. Drugi – to że będziemy mogli i będziemy udzielali wszelkiej pomocy osobom internowanym i aresztowanym, a trzeci to zachowanie samorządności uczelni. Jeśli chodzi o dwa pierwsze warunki – zostały spełnione. Do kiedy spokój na UW był zachowany? Mnie się wydaje, że do dnia 7 kwietnia, do dnia, w którym Rektor Samsonowicz był Rektorem i cieszył się jednomyślnym poparciem, zarówno pracowników, jak i studentów, na uczelni nie było ulotek. Natomiast po 7-mym kwietnia zaczął się nowy rozdział w życiu naszej uczelni[836].

Do demonstracji doszło także w filii UW w Białymstoku, co wywołało zdecydowaną reakcję tamtejszych władz. 13 V Wojewódzki Komitet Obrony w tym mieście uznał sytuację społeczno-polityczną na uczelni za złą. „Zachowanie części kadry oraz studentów niektórych kierunków od dłuższego czasu były nieprawidłowe, a ostatnio nieodpowiedzialne zachowania nasiliły się, zwłaszcza w dniu 13 maja 1982 r.” W związku z tym zawieszono w obowiązkach dziekana Wydziału Humanistycznego filii prof. Andrzeja Wyrobisza i jego zastępców oraz udzielono ostrzeżenia „za pasywną postawę i brak dostatecznej reakcji na zachowanie społeczności wydziału” prodziekanowi Wydziału Administracyjno-Ekonomicznego filii UW, prof. Jerzemu Stembrowiczowi. Zdecydowano również o zawieszeniu zajęć studentów II i III roku polonistyki[837].

Wieczorem 13 V internowano profesor Puzyninę, dziekan Wydziału Polonistyki, doc. Hannę Świdę-Ziembę, dyrektor IPSiR oraz doc. Jolantę Mantel-Niećko, byłą dziekan Wydziału Neofilologii. Następnego dnia Rada Wydziału Polonistyki uchwaliła jednogłośnie protest w sprawie internowania swojej dziekan, podobną uchwałę podjęła także Rada IPSiR[838]. W związku z tym na wniosek 5 dziekanów rektor Dobrowolski zwołał w dniu 17 V nadzwyczajne posiedzenie Senatu UW. Jednocześnie wystosował pismo do władz w sprawie internowanych, podejmując następnie rozmowy w sprawie ich zwolnienia. W porozumieniu z Komisją Senatu ds. Osób Pozbawionych Wolności rektor skierował także pisma w ich sprawie do ministra spraw wewnętrznych Czesława Kiszczaka, zabiegając również o osobiste z nim spotkanie. 17 V uchwałę w obronie trzech internowanych podjął Senat UW[839]. W efekcie tych działań Jadwiga Puzynina i Hanna Świda-Ziemba zostały zwolnione po 4 dniach, 17 V, a doc. Jolanta Mantel-Niećko – po 10 dniach internowania, 23 V[840].

W związku z napiętą sytuacją w Białymstoku wywołaną protestami studenckimi i decyzjami WKO do Białegostoku 14 V udała się delegacja w składzie: wiceminister, Mieczysław Kazimierczuk, prorektor UW Stefan Kałużyński i prorektor UW ds. Filii prof. Jerzy Niemiec. Odbyła ona dyskusję z WKO, w efekcie której utrzymane zostały jedynie decyzje o zawieszeniu prodziekanów Wydziału Humanistycznego. 20 V podał się do dymisji dziekan Wydziału Humanistycznego Filii UW w Białymstoku, prof. Wyrobisz, w proteście przeciw krytyce swej działalności, w tym zwłaszcza atakowi na niego i profesorów z Warszawy, który na forum komisji ds. Młodej Kadry Filii UW przeprowadził dr Zenon Herba, I sekretarz KU PZPR Filii UW w Białymstoku[841].

Duże napięcie wzbudził w tym okresie przeprowadzany zgodnie z decyzją ministerstwa przegląd kadr. Wywołał on protesty m.in. działającego w konspiracji NSZZ „S” UW[842]. Stanowiska w tej sprawie – zazwyczaj negatywne w stosunku do działań ministerstwa – zajęły organy kolegialne i kierownicy poszczególnych jednostek organizacyjnych UW[843]. Spór objął też kwestię obsady komisji Senatu ds. weryfikacji pracowników. Jej powołanie wywołało spór wśród dziekanów, a także w środowisku uniwersyteckim, o to, czy należy wchodzić w jej skład. Ostatecznie zdecydowano, że obecność przedstawicieli środowiska uniwersyteckiego w komisji uniemożliwi podejmowanie działań niezgodnych z intencjami środowiska. Jak pisała doc. Mantel-Niećko:

Nikt bowiem nie chciał uczestniczyć w Komisji, która zgodnie z wytycznymi Ministerstwa miała przeprowadzić czystkę na UW. Rezultat działalności tej Komisji był przecież w tym momencie całkowicie niewiadomy, szanse obrony środowiska wydawały się znikome, a «plama» na własnym nazwisku za udział w usunięciu pracowników – niewątpliwa[844].

W efekcie oporu środowiska wyniki pracy komisji nie spełniły oczekiwań – nikt z pracowników naukowo-dydaktycznych nie został usunięty. Inaczej było w przypadku Komisji weryfikacyjnej w Filii UW w Białymstoku, której decyzje negatywne, odnoszące się głównie do pracowników z Warszawy, zostały jednak zablokowane przez Senat UW.

Przed rozpoczęciem roku akademickiego 1982/1983 zostały ogłoszone 2 akty prawne: Uchwała Rady Ministrów PRL z 30 VIII 1982 r. oraz rozporządzenie MNSzWiT nr 28 z 7 IX 1982 r. w sprawie zasad działania szkół wyższych w okresie stanu wojennego. Pierwszy z nich nakazywał rektorom szkół wyższych skreślanie studentów ukaranych aresztem bądź grzywną za przekroczenie art. 46–48 i 50 Dekretu o stanie wojennym. Z kolei rozporządzenie ministerialne wprowadzało możliwość zawieszenia zajęć w szkołach wyższych i ich jednostkach organizacyjnych oraz szczegółowe zasady funkcjonowania określone w załączniku. Oba akty ograniczały w istotny sposób samorządność szkół wyższych[845].

Sprawy te były przedmiotem narady dziekanów 17 IX, a następnie obrad Senatu 29 IX. Zdecydowano tam, że do czasu nowych wyborów do Senatu i rad wydziałowych przedstawiciele studentów będą mieli w nich prawo głosu. Senat zajął także krytyczne stanowisko wobec obu aktów prawnych. Zdecydowano również o rezygnacji z tradycyjnych uroczystości otwarcia nowego roku akademickiego – przede wszystkim z pochodu Senatu wokół dziedzińca UW. Nie było również na tych uroczystościach wyższych przedstawicieli władz. Wykład inauguracyjny wygłosił prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego, prof. Andrzej Zahorski (IH UW)[846].

Wkrótce po rozpoczęciu roku akademickiego, 8 X, nastąpiło rozwiązanie przez Sejm wszystkich związków zawodowych, w tym „Solidarności’. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „S” wydała odezwę wzywającą do powstrzymania się od spontanicznych akcji strajkowych i strajku powszechnego 10 XI, w rocznicę rejestracji Związku. Podziemna NSZZ „S” UW wezwała do protestu 10 XI, jego formy pozostawiając organizacjom wydziałowym, poza wspólną, 15-minutową demonstracją o godz. 12.00 na dziedzińcu UW. Na ok. 10 dni przed zapowiadanym protestem SB przesłuchiwała pracowników i studentów UW związanych z działalnością opozycyjną. 8 XI Senat UW zwrócił się do pracowników i studentów UW z wezwaniem „o powstrzymanie się od protestu, który może zagrozić integralności i ciągłości funkcjonowania uczelni”. Pomimo tego apelu protest miał miejsce, w różnej formie, w wielu jednostkach organizacyjnych UW. O godz. 12.00 na dziedzińcu UW zebrało się ponad 1000 osób wznoszących rozmaite hasła. Wywieszono także transparenty z nazwą „Solidarności” od strony ul. Oboźnej i na Pałacu Kultury i Nauki (siedzibę WMIiM) od strony ul Marszałkowskiej[847]. Protesty spotkały się z reakcją władz – nastąpiły aresztowania uczestniczących w nich studentów i pracowników UW. W związku z faktem, że na wezwanie TKK odpowiedziały w Warszawie głównie szkoły wyższe i niektóre licea, uwaga władz skupiła się na nich. O proteście na UW poinformował 10 XI Dziennik TV. Jednocześnie niepełne jeszcze listy aresztowanych przekazano bezpośrednio do rektora, który był naciskany, by niezwłocznie zawiesił ich w prawach studentów. Kolejne zatrzymania nastąpiły w trakcie demonstracji w dniu następnym – 11 XI.

Represje za udział w proteście spotkały 2 wydziały UW: Psychologii oraz Filozofii i Socjologii. 15 XI został zawieszony Wydział Psychologii, a sprawy dziekana Grzelaka i prodziekan Barbary Malak zostały skierowane do Komisji Dyscyplinarnej UW. Jednocześnie został zawieszony w obowiązkach dziekan Wydziału Filozofii i Socjologii, prof. Jerzy Szacki oraz dyrektor Instytutu Socjologii doc. Michał Pohoski. Zwolnieniem z uczelni zagrożono działaczom „Solidarności” Maciejowi Jankowskiemu i Mieczysławowi Holzerowi oraz przewodniczącemu Samorządu studentów Marcinowi Frybesowi. Działania władz spowodowały w znacznym stopniu zastraszenie środowiska, czego wyrazem było zajęcie stanowiska w tej sprawie jedynie przez Radę Wydziału Biologii. Zarówno władze rektorskie, jak i część dziekanów wywierała nacisk na kolegium dziekańskie Wydziału Psychologii, by podało się dymisji. Jednocześnie rektor odmówił przekazania warunków tej dymisji, postawionych przez doc. Grzelaka, MNSzWiT. Na spotkaniu rektora Dobrowolskiego i prorektora Kałużyńskiego z ministrem Miśkiewiczem 24 XI ten ostatni zażądał złożenia przez studentów obu wydziałów deklaracji lojalności, która miała być warunkiem pozostania na uczelni – w przypadku odmowy wszystkich studentów oba wydziały miały zostać rozwiązane[848].

25 XI Rada Wydziału Psychologii, obradująca pod presją żądań ministerstwa, rektora i większości dziekanów, podjęła decyzję o przyjęciu dymisji kolegium dziekańskiego. Następnego dnia rektor poinformował ministra o tej decyzji, a 27 XI do ministra udała się delegacja UW z rektorem na czele, która przedstawiła opracowaną w gronie dziekańskim propozycję rozwiązania sprawy deklaracji lojalności – wznowienie zajęć za poręczeniem dziekanów i przekazanie sprawy studentów ukaranych za udział w demonstracjach specjalnej komisji uniwersyteckiej. Propozycja ta została przyjęta przez ministra i towarzyszącego mu komisarza wojskowego, gen. Włodarczyka. W skład powołanej przez rektora komisji weszli: prorektor Kowalski, profesorowie Jerzy Szacki, Stanisław Mika i Anna Przecławska. Tego samego dnia Rada Wydziału Psychologii wybrała nowego dziekana – został nim doc. Jan Matysiak[849]. Jednocześnie Rada uchwaliła stanowisko, w którym stwierdziła m.in.:

Powołana przez Rektora Uniwersytetu Warszawskiego Komisja w dniu 15 listopada 82 r. przesłuchała pracowników, którzy mieli wyznaczone w dniu 10.XI.82 zajęcia, dziekanów, opiekunów lat i starostów Wydziału Psychologii. Sam ten fakt i wynikające stąd konsekwencje emocjonalne, lęk o siebie i Wydział są dotkliwą karą. Powodowani chęcią przerwania łańcucha konsekwencji, dziekani Wydziału złożyli rezygnację ze swych funkcji [...]. Ewentualne przesłuchiwanie studentów i konsekwencje zastosowane wobec nich są kolejną, czwartą sankcją, którą ma ponieść środowisko[850].

W związku z tym Rada zwróciła się z apelem o zaniechanie dalszych sankcji wobec Wydziału i niepodejmowanie działań wobec jego studentów przez Komisję Rektorską. Przeciw zawieszeniu zajęć na Wydziale Psychologii zaprotestowała w uchwale Rada Wydziału Neofilologii[851]. Na posiedzeniu Senatu 1 XII wobec odmowy większości członków powołanej przez rektora komisji, ten zdecydował, że w jej skład mają wejść dziekani, którzy byli z wizytą u ministra (Zbigniew Kwiatkowski, Maciej Koźmiński, Anna Przecławska, Remigiusz Bierzanek), a także dziekani wydziałów Psychologii (Jan Matysiak) oraz Filozofii i Socjologii (Jerzy Szacki). Przewodniczącym Komisji został prof. Andrzej Murzynowski (WPiA). Jednocześnie pod presją Komisji ds. Osób Pozbawionych Wolności rektor zdecydował o uchyleniu zawieszenia wobec wszystkich studentów, poza przebywającymi jeszcze w aresztach śledczych[852].

Efektem działania komisji rektorskiej było udzielenie ustnej zbiorowej nagany wszystkim studentom Wydziału Psychologii i IFiS. Nie doszło także do zwolnienia z UW Holzera, Jankowskiego ani Frybesa. W sumie zatem represje wobec UW za udział w demonstracjach 10 XI okazały się niewielkie. Efektem jednak całej sprawy było zastraszenie środowiska, rozbicie solidarności grona dziekańskiego i wzmocnienie pozycji administracji UW[853].

Istotne znaczenie dla społeczności uniwersyteckiej miała wówczas także sprawa uchwalenia nowego statutu Uniwersytetu oraz kształt Samorządu studentów. Opracowany przez komisję pod przewodnictwem prof. Resicha projekt statutu był przedmiotem dyskusji na posiedzeniach rad wydziałów, a następnie Senatu UW. Rady wydziałów wprowadziły do projektu poprawki, zainicjowane w znacznym stopniu przez grono działaczy „Solidarności”. Wytyczne w sprawie zmian w projekcie statutu przyjął również KU PZPR. Statut wraz z poprawkami był omawiany przez Senat na posiedzeniu w dniach 1 i 15 XII 1982 r. i przyjęty wraz z poprawkami 15 XII. Do ważniejszych poprawek należało wprowadzenie sformułowania, że UW prowadzi działalność dla dobra „społeczeństwa PRL” (a nie „PRL”) oraz możliwości powołania samorządu przez ogół pracowników UW, a nie tylko zatrudnionych niebędących pracownikami naukowymi, a także określenie wysokiego udziału pracowników niesamodzielnych w składzie Senatu[854].

Przeciw treści uchwalonego statutu zaprotestował KU PZPR (wraz z KU PZPR Filii UW w Białymstoku), stwierdzając m.in.:

[...] Komitety Uczelniane stwierdzają, że w uchwalonym przez Senat projekcie Statutu nie zostały uwzględnione propozycje sformułowane w uchwale Komitetu Uczelnianego PZPR w lipcu 1982 r. oraz w licznych wystąpieniach członków naszej organizacji. W szczególności uważamy, że:

1. Najwyższą władzą jest Senat, który winien składać się w 2/3 z profesorów i docentów [...].

2. Skoro wprowadzono do projektu Statutu zasadę równej reprezentacji wydziałów UW, nie do przyjęcia jest drastyczne ograniczenie prawa do tej reprezentacji wydziałów zamiejscowych. Dotyczy to również reprezentacji organizacji politycznych, studenckich i związkowych działających w białostockiej części Uniwersytetu Warszawskiego[855].

Opowiedziano się także za utrzymaniem prawa powoływania kolegium rektorskiego i dziekańskiego, krytykując zarazem nadmiernie rozbudowanie liczebności Senatu i rad wydziałów[856].

Ministerstwo NSzWiT, które miało 3 miesiące na wniesienie zastrzeżeń do treści statutu UW, 8 IV 1983 r. wystosowało w tej sprawie pismo, którego treść została uznana przez władze UW za niejasne – zdanie to podzielił także konsultowany w tej sprawie prof. Z. Resich. W efekcie interwencji w ministerstwie rektor UW otrzymał nowe pismo z informacją, że pierwsze pismo „stanowi generalne zastrzeżenia do statutu, zgłoszone zgodnie z art. 7 ust. 3 ustawy”[857]. Powołana 20 IV przez Senat komisja, mająca wyjaśnić niejasności w kwestii wprowadzenia statutu, uznała, że z dniem doręczenia pisma MNSzWiT z 8 IV 1983 r. zaczął upływać termin 3 miesięcy przewidziany na uzgodnienie przez władze UW poprawek, a ponieważ zastrzeżenia ministerstwa mają charakter generalny, poprawki powinny mieć charakter autopoprawek Senatu. Uznano także za celowe powołanie nowej komisji Senatu w sprawie opracowania zmian w projekcie statutu[858].

Ostatecznie statut po wprowadzeniu pewnych zmian, został zatwierdzony przez MNSzWiT w końcu 1983 r.[859]

Od początku nowego roku akademickiego zostały zintensyfikowane działania w celu powołania na nowo Samorządu studenckiego. 24 XI 1982 r. dotychczasowe Uczelniane Przedstawicielstwo Studentów UW podjęło decyzję o kontynuowaniu działalności „na zasadach sprzed 13.XII.1981 r.”, stwierdzając zarazem, że najbliższy czas pokaże, czy jest to możliwe. Reaktywacja Samorządu spotkała się z przychylnym stanowiskiem Senatu. Od listopada przedstawiciel Samorządu UW (wyłoniony przez siedmioosobowy Zarząd) zaczął brać udział w posiedzeniach Senatu[860]. Jednocześnie zmianie uległ SZSP – na krajowym kongresie działaczy SZSP w listopadzie 1982 r. wznowiono jego działalność pod dawną nazwą Zrzeszenie Studentów Polskich, co miało uwiarygodnić organizację wobec studentów, a zarazem ułatwić jej pełnienie przewidzianej przez władze funkcji reprezentanta studentów wobec władz uczelni.

Przeciwdziałając powstawaniu niezależnych organizacji studenckich, MNSzWiT wydało 10 XII Rozporządzenie w sprawie organizacji stowarzyszeń studenckich[861]. Określiło ono zasady rejestracji organizacji studenckich, kół naukowych, artystycznych i innych. Sprzeciw wobec przyjętych w nim rozwiązań wyraziło Uczelniane Przedstawicielstwo Studentów UW. W trakcie nieformalnych spotkań w środowisku naukowym, a ostatecznie na spotkaniu dziekanów 28 XII zdecydowano się zastosować taktykę „wymijania zarządzenia o organizacjach studenckich, w tym, by: «Bratniak» ogłosił się spółdzielnią, przez co podlegałby prawu o spółdzielczości [...], by samorząd uznać za reprezentację studentów, a więc też za organizację niepodlegającą rejestracji, natomiast by koła naukowe rejestrować maksymalnie mętnie”[862].

W tle sprawy wznowienia działalności przez Samorząd toczyły się sprawy 2 działaczy studenckich: Macieja Kuronia, syna Jacka, i Marcina Frybesa. Maciej Kuroń, po zwolnieniu z internowania, został decyzją dziekana Wydziału Historycznego przyjęty na studia na UW, ale decyzja ta została uchylona przez rektora Dobrowolskiego, bez wątpienia pod presją władz. Pretekstem do uchylenia decyzji dziekana był fakt niezaliczenia przez Kuronia logiki na I roku studiów na WSP w Olsztynie, podczas gdy została ona przez niego zaliczona na UW. Sprawa ta została upubliczniona przez działaczy Samorządu i stała się przedmiotem poruszenia na UW, choć decyzji rektora nie udało się cofnąć, mimo protestu Rady WH UW i uchwały Senatu[863].

Także zatrudnienie Marcina Frybesa, byłego przewodniczącego Samorządu Studentów UW, jako pracownika technicznego na Wydziale MIiM zostało uchylone przez rektora[864]. Nie podjął on także decyzji o rejestracji Bratniej Pomocy Studentów WPiA oraz WMIiM, co niewątpliwie również było motywowane politycznie i spotkało się z protestami zainteresowanych. Uchwałę w tej sprawie, wzywającą rektora do rejestracji Bratniaka, podjął także Senat UW[865]. Zwlekanie rektora z rejestracją Bratniaka było spowodowane negatywnym stosunkiem MNSzWiT w tej sprawie[866].

Działaniem mającym na celu wywarcie presji na UW były także w tym okresie przesłuchania dziekana WMIiM, doc. Henryka Woźniakowskiego przed Komisją Specjalnego Postępowania Porządkowego przy Prezydencie m.st. Warszawy, której celem było badanie działalności i odpowiedzialności osób pełniących kierownicze stanowiska w okresie stanu wojennego. W trakcie przesłuchania 1 IV Woźniakowskiemu postawiono zarzut organizacji spotkania studentów Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki z dr. Januszem Onyszkiewiczem, byłym rzecznikiem Komisji Koordynacyjnej NSZZ „S”. Wnioskowano także o usunięcie go ze stanowiska. W obronie Woźniakowskiego wystąpili zarówno pracownicy WMIiM, jak i innych wydziałów. Ostatecznie Woźniakowski otrzymał jedynie upomnienie. Senat UW wyraził w uchwale zaniepokojenie tą sprawą[867]. O tym, jaką wagę władze PRL przywiązywały do osoby Woźniakowskiego, świadczy fakt, że informacja z rozmowy przeprowadzonej z nim przez funkcjonariuszy SB przed wyjazdem służbowym do USA została załączona do Informacji Dziennej MSW z 13 IX 1983 r. i przekazana do wiadomości ścisłego kierownictwa PZPR[868].

8 III pod tablicą upamiętniającą protesty studenckie 1968 r. indywidualnie składano kwiaty. Odbyła się także demonstracja, której charakter władze rektorskie świadomie starały się zbagatelizować. Duże obawy władz państwowych i kierownictwa UW budziła także perspektywa obchodów 1 i 3 V 1983 r. na wyższych uczelniach. W sprawie tej minister Miśkiewicz skierował list do rektorów, w którym wzywał do aktywnego udziału w pochodach pierwszomajowych i „godne stanowisko” 3 V[869].

Przejawem krytycznej oceny działalności rektora oraz niechęci członków Senatu do ulegania presji władz w imię „dobra Uniwersytetu” było nieprzyjęcie przez Senat proponowanego przez rektora apelu w sprawie obchodów 1 Maja, czego przyczyną był brak odpowiedniego quorum. W związku z tym rektor poinformował, że podpisze go sam i zaproponuje podpisanie organizacjom społeczno-politycznym działającym na UW, które, rzecz jasna, chętnie się na to zgodziły. Tekst apelu nie odbiegał od języka ówczesnej propagandy partyjno-państwowej:

Za kilka dni obchodzić będziemy Święto Pracy, jednoczące ludzi w walce o pokój, braterstwo i sprawiedliwość. Są to dla nas najwyższe wartości. Udział w obchodach 1 Maja będzie także manifestacją naszego stosunku wobec potrzeby skupiania wysiłku dla unormowania sytuacji społecznej i gospodarczej kraju. Zgodnie z tradycją Uniwersytetu Warszawskiego kontynuującą szlachetne idee postępowej inteligencji polskiej spotkajmy się w pochodzie 1-majowym[870].

W protestach społecznych w dniach 1 i 3 V 1983 r. wzięło udział wielu studentów i pracowników UW. Przewidując konieczność niesienia pomocy osobom aresztowanym w tych dniach, senacka Komisja ds. Osób Pozbawionych Wolności ustaliła zasady udzielania pomocy w tym okresie, działając zarazem w pewnej konspiracji przed władzami UW. Ustalono wzory dokumentów i instrukcje udzielania porad oraz stałe dyżury w gmachu Instytutu Orientalistyki. Działalność przedstawicieli Komisji (posiadających upoważnienia rektora) przy Komendach Dzielnicowych MO spotkały się z aktywnym przeciwdziałaniem funkcjonariuszy SB – w tym zatrzymaniami – których celem było uniemożliwienie udzielania pomocy aresztowanym i ich rodzinom[871]. Według informacji rektora, 1–3 V zostało zatrzymanych przez MO 21 osób z UW, z których część została zwolniona bez postępowania przed kolegium ds. wykroczeń, część została uniewinniona przez kolegia, a część skazana na kary grzywny[872].

36. Sesja naukowa z okazji 40-lecia Polski Ludowej zorganizowana na UW, 1984 r. W sali Józefa Brudzińskiego w Pałacu Kazimierzowskim obecni byli m.in. prof. Zbigniew Resich i prof. Józef R. Szaflik

26 IV został aresztowany członek Senatu i działacz NSZZ „S” Maciej Jankowski. Mimo wystąpień rektora o uchylenie aresztu tymczasowego oraz interwencji u ministra spraw wewnętrznych Czesława Kiszczaka i wicemarszałek Sejmu Haliny Skibniewskiej oraz poręczenia przez Senat, Jankowski został zwolniony dopiero 26 VII na mocy amnestii[873].

Zaniepokojenie władz wywołała inicjatywa części wydziałów odbycia posiedzenia Senatu poświęconego problemom politycznym i społecznym PRL, w tym sprawie więźniów politycznych[874]. W związku z tym list do Senatu skierował KU PZPR UW. W stosunkowo wyważonej formie zwracał on uwagę na konieczność zajęcia się przez Senat sprawami nauczania, a nie polityką:

Działalność Senatu jako najwyższego ciała kolegialnego w systemie samorządnego kierowania państwową Uczelnią musi się koncentrować wokół podstawowych problemów i warunków bieżącego funkcjonowania i przyszłości Uniwersytetu. [...] Jest także doniosłym powołaniem Senatu, aby swoją postawą i wysokim autorytetem przedstawicielskim kształtował i umacniał prawidłowe relacje zadań i obowiązków własnych oraz Rektora, jako jednoosobowego zwierzchnika uczelni. Komitet Uczelniany uważa, iż sprawą na okres najbliższy najważniejszą w działaniach Senatu powinno być doprowadzenie do rozpoczęcia nowego roku akademickiego w Uniwersytecie Warszawskim pod rządami nowego Statutu Uczelni[875].

Presja władz wiązała się także z konsekwencjami wejścia w życie nowego statutu UW, czego następstwem było przeprowadzenie w styczniu i lutym 1984 r. wyborów uzupełniających do Senatu. W efekcie tych wyborów o charakterze demokratycznym w Senacie znaleźli się m.in. działacze NSZZ „S”: dr Janusz Onyszkiewicz (IMIiM), dr Stanisław Krukowski (WPiA), dr Maciej Geller (WF) oraz doc. Janusz Grzelak (WPsych.) i prof. Jan Malanowski (WFiS)[876]. W nowym składzie Senat zebrał się w marcu 1984 r. Prawomocność wyborów do Senatu została podważona przez ministra NSzWiT w piśmie skierowanym do rektora 22 III 1984 r. Po zwołanym 30 III specjalnym posiedzeniu Senatu, na którym zdecydowano o odrzuceniu zarzutów Ministerstwa, odbyło się spotkanie dziekanów i przewodniczącego Komisji Wyborczej prof. Grzegorza Białkowskiego (Wydział Fizyki) z ministrem Miśkiewiczem. Minister podtrzymał wcześniejsze stanowisko ministerstwa – nieuznania Senatu wybranego w wyborach uzupełniających – nie zgodził się także na spotkanie prawników ministerialnych z przedstawicielami komisji senackiej. Minister podtrzymał zarazem wolę dalszych rozmów w tej sprawie[877].

23 V 1984 r., na prośbę 30 senatorów, rektor zwołał posiedzenie Senatu. Kierując się opinią ministra, rektor zwołał je w starym składzie (sprzed wyborów uzupełniających), co spotkało się z protestem znacznej części zebranych jako bezprawne. Zakwestionowanie prawomocności składu Senatu UW spowodowało częściowy paraliż jego działalności. W związku z tym 16 V rektor Dobrowolski i kolegium rektorskie zdecydowali o podaniu się do dymisji, o czym niezwłocznie powiadomiono MNSzWiT. Jak stwierdził rektor: „Zrobiliśmy to ze względu na – jak sądzimy – dobro uczelni. Doszliśmy do wniosku [...], że sytuacja, jaka rozwija się na UW, uniemożliwia nam jako zespołowi rektorskiemu funkcjonowanie. Byłoby rzeczą nieuczciwą, gdybyśmy mimo to brali na siebie wyłączną odpowiedzialność za rzeczy, które się na Uniwersytecie dzieją”. Minister Miśkiewicz nie przyjął jednak tej rezygnacji, prosząc kolegium rektorskie o pełnienie funkcji do końca kadencji[878].

Okres przejściowy nie trwał jednak długo w związku z nadchodzącymi wyborami nowego Senatu i rektora, które nastąpiły wiosną 1984 r. Wybory do Senatu nie przyniosły znaczących zmian w jego składzie. Senatorem został m.in. dr Janusz Onyszkiewicz, którego obecność w Senacie w efekcie wyborów uzupełniających była jednym z powodów protestu Ministerstwa[879]. Wybory te jednak przeciągnęły się aż do października w związku z problemami proceduralnymi przy wybieraniu senatorów studenckich i młodszych pracowników naukowych.

Wybory rektora stały się swoistym plebiscytem oceny przez środowiska uniwersyteckie polityki ministerstwa wobec UW i działalności rektora Dobrowolskiego. Do wstępnych wyborów przez trzystuosobowe kolegium elektorów przystąpili m.in. jednoznacznie kojarzony z opozycją prof. Klemens Szaniawski, dziekan Wydziału Biologii prof. Zbigniew Kwiatkowski, nieformalny przewodniczący konferencji dziekanów, urzędujący rektor Dobrowolski, zgłoszono także kandydaturę byłego rektora Samsonowicza. W wyborach windykacyjnych największą ilość głosów zebrał prof. Szaniawski (167), następni byli profesorowie Kwiatkowski (112), Samsonowicz (76) i Dobrowolski. W ostatecznych wyborach, 7 V 1984 r., wygrał (po rezygnacji Kwiatkowskiego) prof. Szaniawski, do czego przyczyniło się m.in. słabe wystąpienie wyborcze prof. Dobrowolskiego[880].

Zgodnie z ustawą o szkolnictwie wyższym minister Miśkiewicz zgłosił sprzeciw wobec wyboru Szaniawskiego. Decyzja ta musiała zostać jednak zatwierdzona przez Prezydium Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, a ono 21 V oddaliło sprzeciw, wobec czego Prezes Rady Ministrów uchylił z kolei decyzję Rady Głównej. Minister zgłosił ponownie sprzeciw wobec wyboru Szaniawskiego i zawiesił na 6 miesięcy uprawnienia kolegium elektorów, uniemożliwiając w ten sposób przeprowadzenie – zgodnie z ustawą – ponownych wyborów[881]. Decyzje te zostały podjęte na podstawie ustawy z 21 VII 1983 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-gospodarczego[882].

Decyzja władz wywołała oburzenie ze strony większości pracowników i studentów UW. Listy w sprawie rektora Szaniawskiego i uniemożliwiania pracy Senatu podpisało 53 senatorów i 137 elektorów UW. Zaprotestował także Samorząd – Uczelniane Przedstawicielstwo Studentów UW uchwaliło tekst listu do rektora-elekta, który to list został wręczony Szaniawskiemu, a następnie także rozpropagowany na UW. Z kolei władze próbowały przez szerzenie plotek o możliwych represjach wobec Uniwersytetu spacyfikować opozycyjne nastroje i stworzyć atmosferę pozwalającą na osłabienie oporu wobec rektora mianowanego przez ministra. Wywieraniu presji na władze i społeczność UW służyła także przeprowadzona w lipcu kontrola NIK, która objęła przed wszystkim Komisję Wyborczą UW i funkcjonowanie samorządu studenckiego[883].

37. Prof. Grzegorz Białkowski wybrany na rektora UW i prof. Andrzej Białynicki-Birula

Ostatecznie minister zdecydował się na przedłużenie kadencji rektora i jego zastępców na pół roku – do 15 II 1985 r. 21 XI minął okres zawieszenia kolegium elektorów i rozpoczął się proces wyborów rektora. Ze strony KU PZPR została wysunięta kandydatura dotychczasowego prorektora, prof. Stanisława Kałużyńskiego. Oprócz niego kandydowali: przewodniczący Komisji Wyborczej UW, prof. Grzegorz Białkowski (Wydział Fizyki) i prof. Jerzy Mycielski, dziekan Wydziału Fizyki[884]. Wybory wygrał znaczną większością prof. Białkowski, o czym zdecydowała zarówno jego popularność jako przewodniczącego Komisji Wyborczej, jak i tolerowanie go przez ministerstwo, co dawało podstawy do sądu, że nie zostanie on zakwestionowany przez władze. Faktycznie, tym razem wybór rektora nie został zakwestionowany. 20 XII 1984 r. odbyła się pierwsza tura wyborów prorektorów, w trakcie których wybrano prorektorów: ds. kadrowych – prof. dr. hab. Andrzeja Białynickiego-Birulę (WMIiM), ds. studenckich – doc. dr. hab. Marka Wierzbowskiego (WPiA, PZPR). W drugiej turze wyborów przyjęto zasadę zgłaszania kandydatów przez przedstawicielstwa wydziałowe w kolegium elektorów. Prorektorem ds. wydziałów zamiejscowych UW został prof. Jan Gajewski. Prof. Piotr Węgleński został prorektorem ds. badań naukowych, a prof. Antoni Mączak (WH) prorektorem ds. współpracy z zagranicą[885].

Spośród wymienionych jedynie kandydatura Antoniego Mączaka spotkała się z negatywną oceną władz – minister Miśkiewicz zgłosił wobec niej sprzeciw do Prezydium RGSzW, które tym razem go przyjęło[886]. Zarzuty MNSzWiT wobec Mączaka brzmiały następująco:

Demonstracyjne złożenie przez prof. Mączaka legitymacji partyjnej zostało odpowiednio wyeksponowane podczas wyborów. Rekomendując kandydata, prof. Zahorski powiedział, że niepodważalną zasługą kandydata było oddanie w listopadzie 1981 r. legitymacji partyjnej, co określił jako zrzucenie z siebie ciasnego gorsetu poglądów politycznych. W tej sytuacji rzeczywiście wybór prof. Mączaka budzi poważne wątpliwości. Godzi w kierowniczą rolę i pozycję Partii, grozi blokadą współpracy z zagranicą z uczelniami krajów socjalistycznych[887].

Wybór nowego rektora, akceptowanego przez większość środowiska uniwersyteckiego, wpłynął na stopniową stabilizację pozycji Uniwersytetu wobec władz i ograniczył możliwości ich bezpośredniej presji na funkcjonowanie uczelni. Nowy rektor, w przeciwieństwie do prof. Dobrowolskiego, zdecydowanie sympatyzował z opozycją, cieszył się więc znacznie większym autorytetem niż uznający racje władz i przez nie narzucony poprzednik. Charakterystyczne jest, że uznając wybór prof. Białkowskiego na rektora UW, władze godziły się na pełnienie tej funkcji przez osobę bliską opozycji, pod warunkiem, że związki te nie będą miały charakteru publicznego.

Jeszcze przed ponownym wyborem rektora, 19 X 1984 r. Uniwersytetem wstrząsnęła informacja o porwaniu, a następnie śmierci ks. Jerzego Popiełuszki. Wkrótce po ujawnieniu przez władze sprawy porwania, 23 XI o godz. 12.00 na dziedzińcu UW odbyło się zebranie pracowników i studentów UW, na którym Jerzy Wocial, działacz NSZZ „S” i członek Senatu, odczytał odezwę Seweryna Jaworskiego, działacza Międzyzakładowego Robotniczego Komitetu Solidarności i przyjaciela porwanego, oraz list episkopatu [888]. Oba te dokumenty zostały wywieszone na tablicy Samorządu UW, ale następnie zostały zdjęte na polecenie rektora, który powiadomił o tym przedstawiciela Samorządu Macieja Strzembosza. Uznając zgromadzenie za nielegalne, prorektor Kowalski przeprowadził rozmowę z dr. Wocialem, jako jego organizatorem, a rektor skierował jego sprawę do postępowania dyscyplinarnego. Rektor, choć w dość łagodnej formie, zakwestionował także ogłoszone na wiecu wezwanie do codziennych modłów w intencji zaginionego księdza. Na wniosek dr. Stanisława Krukowskiego opracowano i przyjęto uchwałę w sprawie ks. Popiełuszki:

Senat UW jest wstrząśnięty porwaniem księdza Jerzego Popiełuszko i grożącym mu niebezpieczeństwem. Potępiamy wszelkie akty terroru wobec każdego obywatela naszego państwa jako sprzeczne z prawami człowieka, naszymi tradycjami tolerancji i obyczajami społeczeństw cywilizowanych. Występujemy w obronie podstawowych wartości i zasad życia społecznego i publicznego, w tym prawa do poczucia bezpieczeństwa we własnym kraju. Wyrażamy nadzieję, że energiczne działania organów ścigania doprowadzą do szybkiego uwolnienia ks. J[erzego] Popiełuszki oraz do ujęcia i ukarania sprawców porwania[889].

Mimo oporu ze strony rektora Dobrowolskiego, od 23 X codziennie na dziedzińcu UW odbywały się co godzinę krótkie chwile skupienia poświęcone ks. Popiełuszce. Jedna z nich miała miejsce 24 X o 11.30, w trakcie posiedzenia Senatu[890]. 26 X na wiecu z udziałem ok. 800 zgromadzonych Maciej Strzembosz odczytał uchwałę Senatu sprzed 2 dni, apelując zarazem o nierozrzucanie ulotek[891].

Po ogłoszeniu informacji o śmierci ks. Popiełuszki na dziedzińcu UW – między gmachem Pomuzealnym a przychodnią akademicką – został ustawiony czarny, metalowy krzyż, przed którym zaciągnięte zostały warty złożone z pracowników i studentów UW. Pod krzyżem składano kwiaty i zapalano znicze. Na godzinę 12.00 31 X został zwołany przez NSZZ „S” wiec pod krzyżem. 31 X rektor zwołał nadzwyczajne posiedzenie Senatu, na którym omawiano kwestie związane z sytuacją zaistniałą w związku z morderstwem na ks. Popiełuszce i reakcją środowiska akademickiego. Wyraźnie spanikowany rektor wypowiedział się przeciw obecności krzyża na terenie UW, ale decyzję w tej sprawie pozostawił Senatowi. Trafnie atmosferę tego posiedzenia Senatu oddali autorzy pracy Gra w uniwersytet: „Powaga śmierci i godność reakcji społeczności uniwersyteckiej w zestawieniu z kunktatorskimi racjami grupki rozpatrującej sprawę w kategoriach prowokacji politycznej stanowiła ostateczny katalizator postaw”[892].

Senat po długiej dyskusji podjął ogromną większością głosów uchwałę, w której stwierdzano:

Społeczność akademicka UW jest wstrząśnięta straszliwą zbrodnią dokonaną na osobie Księdza Jerzego Popiełuszki. Wyrażamy nadzieję, że podjęte działania prawne doprowadzą do ujawnienia nie tylko bezpośrednich sprawców, ale i ewentualnych inspiratorów. Oczekujemy wyciągnięcia przez władze państwowe takich wniosków z tego tragicznego wydarzenia, które uchronią nasz Kraj od eskalacji przemocy. Ufamy, że męczeńska śmierć Księdza Jerzego Popiełuszki stanie się zaczynem narodowego pojednania. Wierzymy, że społeczność akademicka swój moralny sprzeciw wobec tej tragedii wyrażać będzie nadal w sposób godny, z poczuciem odpowiedzialności za losy Uczelni i kraju. Apelujemy jednocześnie do władz o uszanowanie naturalnych odruchów głębokiego bólu społeczeństwa, a zwłaszcza młodzieży[893].

W trakcie posiedzenia Senatu Maciej Jankowski, jako jeden z inicjatorów ustawienia krzyża, zadeklarował przeniesienie go w czasie pogrzebu ks. Popiełuszki na jego grób, co zostało zaakceptowane przez Senat. Jednocześnie na wniosek prof. Jerzego Mycielskiego uchwalono udział władz UW w pogrzebie ks. Popiełuszki. Uchwała Senatu została odczytana na wiecu w dniu następnym, 1 XI, jednak nie przez prorektora Stanisława Kałużyńskiego, który ją „zgubił”, tylko przez jednego z „solidarnościowych” członków Senatu[894].

Wiosną 1985 r. uwagę pracowników i władz UW zaabsorbowała sprawa nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym, którą od jesieni 1984 r. opracowywano w MNSzWiT, a której założenia od pewnego czasu krążyły w formie odpisów po wyższych uczelniach[895]. 11 X 1984 r. RGNiSzW uchwaliła swoje stanowisko w sprawie planowanej nowelizacji ustawy, stwierdzając m.in., że nowelizacja powinna nastąpić dopiero po dłuższym okresie funkcjonowania ustawy – co najmniej pełnej kadencji władz rektorskich – i powinna zostać dokonana po zasięgnięciu opinii społeczności akademickiej. Uchwała ta spotkała się z poparciem Senatu UW, który wyraził je w liście skierowanym do Rady, uchwalonym 5 XII 1984 r. Także w grudniu Senat powołał Komisję ds. Opinii o Funkcjonowaniu Szkół Wyższych, pod przewodnictwem prof. Mycielskiego[896].

Z inicjatywy Komisji UW wśród pracowników naukowych Uniwersytetu została przeprowadzona ankieta dotycząca zmian w ustawie o szkolnictwie wyższym, która objęła 50% z nich. Wykazała ona, iż 80% uczestników ankiety w całości odrzuciło propozycje ministerstwa. Jeszcze bardziej jednoznaczne były wyniki referendum przeprowadzonego przez Samorząd UW wśród studentów[897]. Przeciw zmianom w ustawie zaprotestował także Samorząd Studentów Wydziałów Humanistycznego i Instytutu Prawno-Administracyjnego Filii UW w Białymstoku. 4 III 1985 r. zorganizowano otwarty panel dyskusyjny z udziałem 15 przedstawicieli społeczności akademickiej[898].

Demonstracje w dniach 1 i 3 V 1985 r. miały mniejszy niż wcześniej zakres, mimo to zatrzymanych w ich trakcie zostało 12 studentów UW, z których 3 zostało aresztowanych. 23 IV doszło do incydentu w DS przy ul. Żwirki i Wigury, kiedy to grupa studentów obrzuciła patrol MO „różnymi przedmiotami” i wystawiła przez okno czerwoną flagę z napisem „Solidarność”. Mimo groźby postawienia winnych przed sądem i wyrzucenia z uczelni, dzięki postawie władz UW skończyło się to jedynie rozprawą przez Komisją Dyscyplinarną. Oburzenie w środowisku akademickim wywołało w tym okresie zwolnienie z pracy w Instytucie Historii PAN doc. Bronisława Geremka, doradcy NSZZ „S”. W tej sprawie uchwałę podjął także Senat UW[899].

Na początku maja 1985 r. Uczelniane Przedstawicielstwo Studentów UW zaprotestowało przeciw wprowadzeniu przez MNSzWiT obowiązku pracy studentów oraz eliminacji ze składu komisji rekrutacyjnych przedstawicieli samorządów. Jak stwierdzono w uchwale:

Studenci Uniwersytetu Warszawskiego wyrażają swój sprzeciw wobec działań ministra nauki i szkolnictwa wyższego zmierzających do ograniczenia praw środowiska studenckiego i do narzucenia mu obowiązków nieprzewidzianych ustawą o szkolnictwie wyższym. [...] Studenci UW stoją na stanowisku, iż wydanie takiego nakazu wykracza poza kompetencje ministra określone w art. 24 ust. 2 pkt 3 lit. b ustawy o szkolnictwie wyższym[900].

W połowie maja 1985 r. w SGPiS odbyło się spotkanie rektorów uniwersytetów, w tym prof. Białkowskiego, oraz uczelni ekonomicznych z przedstawicielami MNSzWiT, z wiceministrem Stanisławem Nowackim na czele. Na spotkaniu tym przedstawiono projekt nowelizacji ustaw: o szkolnictwie wyższym, stopniach i tytułach naukowych oraz o urzędzie ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki. Jak stwierdził rektor Białkowski, przedstawiony projekt nowelizacji ustaw był „dość radykalny, znacznie bardziej, niż można byłoby tego oczekiwać po opublikowaniu stanowiska K[omitetu] S[połeczno] P[olitycznego] R[ady] M[inistrów] i po konsultacjach w środowisku”[901].

Po ujawnieniu projektu nowelizacji ustawy, 22 V 1985 r. został zwołany wiec w Auditorium Maximum UW, w którym udział wzięło ok. 1500 studentów i pracowników Uniwersytetu, a przemówienia wygłosili: w imieniu Samorządu Wojciech Maziarski, władz UW – prorektor Białynicki-Birula, a pracowników – dr Maciej Geller. W tych dniach zbierano także podpisy pod protestem w sprawie nowelizacji, podpisało go ponad 3000 studentów[902]. Uchwały krytycznie oceniające projekt nowelizacji ustawy podjęła większość rad wydziałów UW, w tym Biologii, Filozofii i Socjologii, Fizyki, Matematyki, Informatyki i Mechaniki, Neofilologii, Polonistyki, Psychologii. 29 V odbyło się posiedzenie Senatu, na którym rektor przedstawił obszernie koncepcje nowelizacji. Wcześniej władze uczelni otrzymały list 115 wybitnych uczonych zachodnich, w tym wielu laureatów Nagrody Nobla, wyrażających zaniepokojenie przygotowywaną przez władze nowelizacją ustawy. W tych okolicznościach Senat UW uchwalił zdecydowany protest przeciw projektowanej nowelizacji[903]. W miesiąc później wystosował apel do III Kongresu Nauki Polskiej „o zajęcie zdecydowanego stanowiska w sprawie przywrócenia zasad samorządności w życiu szkół wyższych, jeśli Ustawa o Szkolnictwie Wyższym z dnia 4 maja 1982 roku zostanie zmieniona w duchu projektu rządowego”[904].

Mimo szeroko zakrojonych protestów środowisk akademickich nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym została 25 VII 1985 r. uchwalona przez Sejm PRL. 4 dni później na UW spotkali się przedstawiciele Samorządów Studenckich z 9 uczelni, którzy zaprotestowali przeciw zmianie ustawy i zadeklarowali, że w ramach protestu:

Nie będziemy uczestniczyć w tworzeniu żadnych fasadowych ciał, które miałyby powstać w miejsce autentycznych organów samorządu studentów. [...] Oświadczamy ponadto, że stanowisko zajęte przez sejm w sprawie ustawy o szkolnictwie wyższym zmusza nas do publicznego ogłoszenia, że nie weźmiemy udziału w głosowaniu na posłów do Sejmu PRL[905].

Wejście w życie nowelizacji ustawy oznaczało znaczne zmiany w funkcjonowaniu UW, m.in. konieczność przeprowadzenia nowych wyborów do Senatu, opracowania nowego statutu UW, regulaminu Samorządu, a także bezpośredni wpływ ministra na obsadę stanowisk kierowniczych. 1 X 1985 r. rektor spotkał się z członkami Senatu, wybranymi zgodnie z przepisami ustawy z 4 V 1982 r. – przedstawicielami studentów i młodej kadry, którzy od nowego roku akademickiego nie byli już członkami Senatu. Na spotkaniu tym rektor zwrócił się do zebranych:

Żeby zechcieli mi służyć radą we wszystkich problemach, które wiążą się z młodą kadrą. W przyszłości także będę korzystał z ich pomocy. Prosiłem ich, żeby do chwili kiedy zostanie uchwalony statut nowy, który umożliwi nam wybór przedstawicieli młodej kadry do Senatu, żeby zechcieli ze swojego grona wyłonić te osoby, które będę na posiedzenia zapraszał z głosem doradczym[906].

Podobną prośbę rektor wystosował do przedstawicieli studentów[907]. Ze swej strony przedstawiciele funkcjonującego dotychczas Przedstawicielstwa Studentów UW 18 XII wystosowali list otwarty do słuchaczy uczelni, w którym wezwali do „podejmowania i kontynuowania działań niezbędnych dla normalnego funkcjonowania Szkoły i nie godzących w duchową tożsamość naszego środowiska”[908]. Działalność organów kierowniczych UW uczestnicy tamtych wydarzeń oceniali następująco:

W działaniach władz rektorskich, organów kolegialnych a także w postawach członków wspólnoty akademickiej wyraźnie dostrzec można chęć podtrzymania samorządności uczelni. Widoczne jest to w nieprzewidzianej ustawą praktyce zapraszania na posiedzenia Senatu i niektórych rad wydziałów osób reprezentujących grupy, których wpływ na życie uczelni został silnie ograniczony [...]. Nadal istnieją komisje, których działanie nie jest życzliwie przyjmowane przez władze. Opinie osób cieszących się społecznym uznaniem i zaufaniem są wysłuchiwane i uwzględniane przy podejmowaniu decyzji[909].

17 VII 1985 r. rozmowę z rektorem UW odbyli funkcjonariusze SB. Stwierdzili podczas niej m.in.:

W ostatnim okresie SB wielokrotnie zetknęła się z niepokojącym faktami angażowania się pracowników i studentów UW w nielegalną działalność o charakterze antypaństwowym bądź naruszeniami obowiązującego porządku prawnego. O sprawach tych informowaliśmy wielokrotnie ustnie i pisemnie władze uczelni, oczekując podjęcia zdecydowanych działań profilaktycznych, wychowawczych i dyscyplinujących. Dotychczas władze uczelni nie podjęły żadnych konkretnych działań, a udzielona nam pisemna odpowiedź nic nie wyjaśnia, wskazując jednocześnie na niezbyt poważne traktowanie tematu i naszej Służby.

Wbrew nadziejom SB rektor nie wykazał chęci zmiany polityki władz UW w kierunku sugerowanym przez jej funkcjonariuszy, zajmując – według oceny swoich rozmówców – „postawę lawirantu” [sic!]. W dalszym ciągu rozmowy funkcjonariusze SB krytycznie ocenili działalność Samorządu Studentów UW, który oskarżono o prowadzenie działalności o charakterze politycznym, stwierdzając również bierność władz UW w stosunku do takich działań. Rektor wybrnął z tej kwestii stwierdzeniem, że po wejściu w życie nowej ustawy nie będzie z tym problemu.

Ogólna postawa rektora została przez funkcjonariuszy SB oceniona zdecydowanie negatywnie:

Z poczynionych w dniu dzisiejszym i uprzednio obserwacji sądzę, że prof. G. Białkowski będzie trudnym partnerem do współpracy. W dotychczasowych działaniach cechuje go m.in. brak prawdziwej otwartości [...] konsekwencji i wiarygodności. W wielu sprawach zobowiązał się do podjęcia stanowczych kroków, czego później nie realizował. [...]. Uważam, że dotychczas przyjęta przez niego taktyka stwarza dla nas pewne niebezpieczeństwa, ponieważ w trakcie rozmów wykazuje zainteresowanie i zrozumienie dla omawianych spraw, deklarując podjęcie zdecydowanych kroków (czym nas uspakaja), po czym nic nie robi lub podejmuje «pozorne działania» – sprawy przekazuje prorektorom, ci z kolei dziekanom i po pewnym czasie albo w ogóle tematu nie ma, a jeżeli jest, to nie dotyczy już jego osoby[910].

27 XI 1985 r. minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki skorzystał ze swoich uprawnień i odmówił zatwierdzenia na stanowiskach dziekanów i prodziekanów: prof. Zbigniewa Koczorowskiego (Wydział Chemii), doc. dr. hab. Tadeusza Majdy, doc. dr. hab. Andrzeja Sieroszewskiego (Wydział Neofilologii), prof. Andrzeja Wyrobisza, dr. Adama Dobrońskiego (Wydział Humanistyczny Filii UW w Białymstoku) oraz kierownika zakładu na Wydziale Psychologii, doc. Janusza Grzelaka. Jednocześnie rektor Białkowski otrzymał od ministra potwierdzenie pełnienia funkcji przez zespół rektorski do końca kadencji[911]. UW nie był uczelnią najbardziej dotkniętą działaniami władz: na Politechnice Warszawskiej odwołano rektora, 3 dziekanów i 4 prodziekanów, na Uniwersytecie Gdańskim odwołano cały zespół rektorski, na UAM w Poznaniu odwołano rektora, wszystkich prorektorów i dziekanów (za wyjątkiem jednego, który podał się do dymisji), odwołano także rektora AWF w Poznaniu oraz rektora i prorektora Politechniki Poznańskiej. Zmiany dotknęły także inne uczelnie.

38. Inauguracja roku akademickiego 1985/1986 na UW, przemawia rektor Grzegorz Białkowski, 2 X 1985 r.

Decyzje ministerstwa spotkały się na UW się z silnym protestem środowiskowym, zwłaszcza na zainteresowanych wydziałach – odnośne uchwały podjęto m.in. na wydziałach Biologii, Neofilologii, Psychologii, Filozofii i Socjologii, Polonistyki oraz na Wydziale Humanistycznym Filii UW w Białymstoku. Zdecydowanie zareagował także Senat UW, podejmując 4 XII dwie uchwały. W pierwszej z nich negatywnie oceniono decyzje ministra o usunięciu ze stanowisk rektorów i dziekanów wyższych uczelni, stwierdzając, że „nadużywanie administracyjnego systemu kierowania szkolnictwem wyższym hamuje inicjatywę oraz aktywność naukową, organizacyjną i dydaktyczną społeczności akademickiej, a także może osłabiać poczucie odpowiedzialności pracowników szkół wyższych za rozwój nauki oraz wychowanie i kształcenie młodzieży akademickiej”. W drugiej uchwale stwierdzano, że Senat „z rozgoryczeniem” przyjął odwołanie dziekanów i prodziekanów oraz wyrażano zaniepokojenie faktem, że „u podłoża tych decyzji leżały w znacznej mierze konflikty wydziałowe”, krytykując w sposób zawoalowany postawę organizacji partyjnej UW[912].

Na stanowiska pełniących obowiązki dziekanów mianowano osoby cieszące się zaufaniem środowiska. Zmieniona sytuacja prawna zmusiła jednak Senat i władze UW do większego niż dotychczas liczenia się z działaniami władz, czego wyrazem była akceptacja nowego Statutu, zawierającego sformułowanie kontestowane dotychczas przez większość środowiska. Został on uchwalony 15 I 1986 r., po długich dyskusjach, trwających przez kilka posiedzeń Senatu: 18 i 30 XII 1985 r. oraz 3 I 1986 r.[913] Wyrazem zmiany dotychczasowej postawy było także zaniechanie podejmowania uchwał w sprawach istotnych dla Uniwersytetu i kraju[914].

Ożywienie polityczne na UW nastąpiło w końcu 1986 r. w związku z ogłoszoną amnestią, zwolnieniem więźniów politycznych i stopniową zmianą klimatu politycznego spowodowaną „pieriestrojką” w ZSRR. Od 1986 r. zaczęły wznawiać szerzej działalność struktury NZS na UW. Wiązało się to z jednej strony z ograniczeniem działalności samorządów, z drugiej zaś ze zmianą pokoleniową na uczelni i podejmowaniem przez nowe roczniki działalności opozycyjnej. 17 II 1987 r. przedstawiciele NZS 4 uczelni warszawskich (AWF, SGGW, SGPiS, UW) utworzyli Unię NZS, która rozpoczęła działalność akcją propagandową w obronie studentów krakowskich uwięzionych pod zarzutem terroryzmu. Działalność NZS ożywiła życie polityczne na uczelni, wpływając na postawy innych organizacji i organów uczelni. Na początku 1986 r. wznowił także działalność Samorząd Studentów UW, powołany zgodnie z przepisami znowelizowanej ustawy o szkolnictwie wyższym. Jego przewodniczącym został Piotr Ciompa (IH), ściśle związany z NZS[915].

39. Wystawa „Twarze Uniwersytetu” zorganizowana w Pałacu Kazimierzowskim z okazji 170-lecia uczelni, 1986 r.

22 IV 1987 r. prof. Grzegorz Białkowski został ponownie wybrany na rektora UW. W tym samym czasie Senat UW zaaprobował stanowisko komisji senackiej powołanej w sprawie utworzenia zarządzeniem ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki wieczorowego studium dla pracujących na Wydziale Psychologii UW. Komisja uznała, że godzi to w konstytucyjną zasadę równości w dostępie do wiedzy i zdecydowała o skierowaniu sprawy do Trybunału Konstytucyjnego[916]. Ostatecznie sprawa została skierowana przez władze UW do Rzecznika Praw Obywatelskich, który po uzyskaniu odpowiedzi z MEN stwierdził, że „w sytuacji, gdy rozwiązania zawarte w [...] zarządzeniu uznane są za tymczasowe, a opracowanie nowych zasad przewiduje się na rok 1989, byłoby niewłaściwe podejmowanie dalszych działań przewidzianych ustawą o Rzeczniku Praw Obywatelskich”[917].

13 V Senat UW wyraził także oburzenie z powodu oskarżenia przez rzecznika prasowego rządu Jerzego Urbana 4 uczonych, w tym pracowników UW prof. Klemensa Szaniawskiego i dr. Janusza Onyszkiewicza, o współpracę z CIA[918].

8 XII 1987 r. w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie złożony został wniosek o rejestrację NSZZ „Solidarność” pracowników UW. Wniosek został podpisany przez 405 osób. W dwa miesiące później, 17 II 1988 r. rozpoczęto zbieranie podpisów pod pismem do ministra edukacji narodowej Henryka Bednarskiego z wnioskiem o rejestrację NZS. W 2 dni później odbył się na dziedzińcu UW wiec przeciwko podwyżkom cen, zorganizowany przez NZS. 8 III 1988 r. na wiecu pod tablicą pamiątkową marca 1968 r. ujawnił się Komitet Założycielski NZS i zaczęto zbierać wnioski członkowskie, których złożono ok. 900[919].

Ujawnienie NZS w rocznicę marca 1968 r. splotło się z oficjalnymi obchodami organizowanymi pod egidą Senatu UW. Uroczyste złożenie kwiatów przez delegację władz UW z rektorem i prorektorami pod tablicą pamiątkową, które miało miejsce o godzinie 12.00, nastąpiło bezpośrednio po zakończeniu demonstracji NZS. W trakcie obu uroczystości bramy UW były zamknięte, by nie dopuścić do wejścia osób z zewnątrz i rozlania się demonstracji poza teren UW. Po zakończeniu uroczystości odbyła się sesja naukowo-wspomnieniowa z udziałem m.in.: Czesława Bobrowskiego, Jerzego Pniewskiego, Władysława Krajewskiego, Witolda Kusińskiego, Jerzego Szackiego i Henryka Samsonowicza. Swoje wspomnienie jako studenta I roku przedstawił dr Andrzej Biernat (IH UW), który odczytał również „fragment impresji dr [Tomasza] Nałęcza”. Jak zapisano w protokole obrad Senatu, „niektóre głosy były kontrowersyjne. Szczególnie kontrowersyjny był głos prof. Krajewskiego, przyrównujący działalność władz w okresie «marca 68» do działalności hitlerowskiej”[920]. Tego samego dnia wieczorem odbyła się msza w kościele św. Anny w rocznicę marca 1968 r. Po mszy studenci, którzy zamierzali złożyć kwiaty pod pomnikiem Mickiewicza, zostali brutalnie rozpędzeni przez ZOMO[921].

40. Posiedzenie Rady Konsultacyjnej przy przewodniczącym Rady Państwa 17 VII 1987 r., na zdjęciu m.in. Wojciech Jaruzelski i rektor Grzegorz Białkowski

41. Obchody 20. rocznicy protestów marcowych na UW, marzec 1988 r., po prawej w głębi Maciej Jankowski

Władze Uniwersytetu przychylnie odniosły się do inicjatywy legalizacji NZS. Uznając poparcie dla NZS wśród studentów za „fakt społeczny”, prorektor ds. studenckich oraz dziekani wydziałów, na których Zrzeszenie było najliczniejsze, spotkali się z sygnatariuszami wniosku o jego rejestrację, a także zapoznali się z „wnioskami i życzeniami” zgłaszanymi przez NZS. Relacjonując tę sprawę na posiedzeniu Senatu, rektor podkreślił, że działanie Komitetu Założycielskiego NZS jest legalne, zatem może on jedynie „domagać się od studentów, aby ich formy działania nie przynosiły szkody Uczelni”. Działalność NZS negatywnie ocenił KU PZPR UW, który w podjętej uchwale, stwierdzając celowość organizacji obchodów 8 III, skrytykował zwołanie wiecu przez „nielegalny” NZS i niektóre wypowiedzi na sesji. Senat UW 16 III podjął uchwałę, w której potępił działania milicji 8 III. Na tym samym posiedzeniu Senat poparł postulaty sformułowane na spotkaniu Samorządów Studenckich 20 II 1988 r. w Krakowie, w tym m.in.: rozszerzenia autonomii i samorządności szkół wyższych, powiększenia przedstawicielstwa studentów w organach kolegialnych uczelni, tworzenia nowych organizacji studenckich oraz zniesienia praktyk robotniczych[922].

21 III 1988 r. Urząd Dzielnicowy Warszawa-Śródmieście odmówił rejestracji NZS. Odmówiono także w innych urzędach dzielnicowych rejestracji wydziałowych organizacji NZS. Po wybuchu strajków w Nowej Hucie w Krakowie i w Stoczni im. Lenina w Gdańsku NZS UW zorganizował 4 V 1988 r. wiec na UW, na którym ogłoszono solidarnościowy strajk okupacyjny. Odbył się on w dniach 4–5 V. W strajku tym wzięło udział kilka tysięcy studentów. Władze nie podjęły wobec strajku zdecydowanych działań, ograniczając się do jego obserwacji przez SB.

42. Strajk okupacyjny na UW: transparenty NZS na bramie Szpitala św. Rocha, 5 V 1988 r.

Intensyfikacja działalności opozycyjnej na UW nastąpiła począwszy od końca lata 1988 r. W dniach 17 VIII–1 IX trwał na UW strajk solidarnościowy ze strajkującymi robotnikami. 4 X 1988 r. odbył się na UW wiec pracowników niebędących nauczycielami akademickimi, na którym domagano się podwyżek płac. Zabrał na nim głos rektor Białkowski, informując o świeżo otrzymanej informacji o przyznaniu przez MEN pieniędzy na podwyżki dla tej grupy pracowników uczelni[923]. Począwszy od października NZS zainicjował bojkot Studium Wojskowego UW. Spotkało to się z protestem przedstawicieli Studium, którzy skierowali w tej sprawie list do rektora i społeczności akademickiej UW. Zaprotestował również KU PZPR[924].

Sprawa bojkotu Studium Wojskowego stała się przedmiotem dyskusji na forum Senatu UW 12 X. Przedstawiciel NZS przedłożył na nim postulaty dotyczące szkolenia wojskowego: zniesienia obowiązku zaliczenia szkolenia wojskowego w Studium Wojskowym jako warunku ukończenia studiów, wprowadzenia w miejsce SW kursu teoretycznego z możliwością odbycia go w trakcie studiów bądź po ich zakończeniu, usunięcia z programu szkolenia wojskowego wszystkich przedmiotów ideologicznych, likwidacji zajęć wojskowych dla studentów z kategorią zdrowia „E” oraz skrócenia służby wojskowej dla absolwentów szkół wyższych do 3 miesięcy[925]. Ostro przeciw bojkotowi wypowiedział się I sekretarz KU Leszek Jaśkiewicz („to, co dzieje się przed Studium Wojskowym od kilku dni napawa smutkiem. Mamy tam do czynienia z przymusem psychicznym. Pikietowanie, zwłaszcza w pierwszym dniu, było dość brutalne. Oficerowie Studium doznają upokorzenia moralnego”). Oburzenie Jaśkiewicza, a później także rektora Białkowskiego, wzbudził również artykuł w „Kurierze Akademickim”, dotyczący działań SB wobec NZS i współpracy z nią niektórych działaczy ZSP i ZSMP oraz pracowników UW[926].

43. Strajk okupacyjny na UW: transparenty NZS na Bramie Głównej, 5 V 1988 r.

W trakcie dyskusji większość senatorów opowiedziała się przeciw bojkotowi studium, w tym także rektor Białkowski. Intencje władz UW, a prawdopodobnie także większości senatorów odzwierciedlała wypowiedź prorektora ds. studenckich UW, prof. Andrzeja Tymowskiego, który zwrócił uwagę na:

Niedopuszczalność strajku jako metody dyskusji w sprawach studium wojskowego, na uprzywilejowanie studentów w stosunku do innych grup młodzieży i na niepopularność strajków podejmowanych przez studentów w szerszych kołach społeczeństwa, na zastanowienie się nad podejmowaniem działań przez młodzież, które to działania mogą powodować przedsięwzięcie kroków przez władze, a których skutki ogół studentów może odczuć[927].

Ostatecznie Senat podjął uchwałę, w której, uznając za konieczne ponowne rozpatrzenie obowiązującego w Studium programu nauczania, wezwał studentów do „natychmiastowego zaprzestania bojkotu Studium Wojskowego”. Na tym samym posiedzeniu Senatu podjęto uchwałę, w której zwracano się do przyszłego ministra edukacji narodowej w powstającym rządzie Mieczysława F. Rakowskiego (14 X 1988 r. został nim prof. Jacek Fisiak z UAM) o złożenie deklaracji w sprawach: podjęcia wspólnie ze środowiskiem akademickim prac nad nową ustawą o szkołach wyższych, niekorzystania do tego czasu z uprawnień ograniczających samorządność uczelni, przysługujących ministrowi na mocy dotychczasowej ustawy, przekazania – w porozumieniu z RGNiSzW – w gestię szkół wyższych decyzji dotyczących programów studiów oraz zainicjowania dyskusji na temat przedmiotów ideologicznych, koncepcji Studium Wojskowego i nauczania języka rosyjskiego[928].

Ostatecznie bojkot Studium został zawieszony 20 X po rozmowach delegacji studentów z przedstawicielem Departamentu Spraw Obronnych MEN i obietnicy dalszych negocjacji w tej sprawie. W listopadzie odbyło się kolejne spotkanie przedstawicieli studentów UW z płk. Marianem Anyszem z MEN, w wyniku których uzyskano obietnicę zmiany regulaminu szkolenia wojskowego studentów.

Zmiana sytuacji politycznej w kraju, związana z podjęciem przez władze rozmów z opozycją na temat Okrągłego Stołu, oraz utworzenie nowego rządu Rakowskiego spowodowały radykalne poszerzenie swobody wyrażania poglądów i działalności politycznej także na UW. 11 XI studenci UW wzięli udział w uroczystej mszy św. z okazji rocznicy odzyskania niepodległości. Rozpoczęta po mszy demonstracja NZS została rozproszona przez MO. 19 XII odbył się na UW odczyt prof. Leszka Kołakowskiego, a 10 III spotkanie z Andrzejem Gwiazdą, przywódcą opozycyjnej wobec Lecha Wałęsy Grupy Roboczej Komisji Krajowej NSZZ „S”. Podczas obrad Okrągłego Stołu pomieszczenia UW były bazą dla delegacji „Solidarności”. W obradach wzięli także udział pracownicy Uniwersytetu. Ze strony rządowej byli to: prof. Aleksander Gieysztor (emerytowany od 1986 r.) i Anna Przecławska, a ze strony opozycyjnej Henryk Samsonowicz, Andrzej Stelmachowski, Klemens Szaniawski i Janusz Onyszkiewicz. Pracownicy i studenci UW brali także udział w pracach poszczególnych sekcji (podstolików)[929].

W efekcie wyborów do kontraktowego parlamentu 4 VI, w których organizacji masowy udział wzięli pracownicy i studenci UW, do senatu wybrany został rektor UW, prof. Białkowski (Komitet Obywatelski przy przewodniczącym NSZZ „S”). Do sejmu weszli także prof. Aleksander Łuczak (WDiNP, ZSL) i dr Janusz Onyszkiewicz (KO przy przewodniczącym NSZZ „S”).

44. Odczyt prof. Leszka Kołakowskiego na UW, 1988 r.

Dramatycznym zwieńczeniem tego niezwykle gorącego politycznie na UW okresu była nieoczekiwana śmierć rektora Białkowskiego (29 VI) oraz powstanie rządu Tadeusza Mazowieckiego, w którym tekę ministra edukacji narodowej objął prof. Henryk Samsonowicz. W nowy okres polityczny Uniwersytet wkraczał w stanie skrajnej dekapitalizacji bazy materiałowej oraz w oczekiwaniu na radykalną zmianę położenia materialnego zarówno samej uczelni, jak i jej pracowników.

Okres bezpośrednio po wprowadzeniu stanu wojennego był dla całej społeczności uniwersyteckiej przeżyciem traumatycznym. Jedynie autorytetowi rektora Samsonowicza i współpracujących z nim dziekanów zawdzięczała uczelnia, że represje władz miały charakter ograniczony. Próba zawarcia przez rektora „pactów conventów” z władzami MNSziT miała jednak skutek krótkotrwały i zakończyła się wymuszoną dymisją rektora oraz stopniowo zwiększającą się ingerencją władz w funkcjonowanie UW za kadencji „rektora-nominata” – prof. Dobrowolskiego. Apogeum tej ingerencji miało miejsce w połowie lat 80. Przejawem presji ze strony władzy był m.in. brak zgody na wybór Klemensa Szaniawskiego na rektora i niezatwierdzenie przez władze części dziekanów i kierowników jednostek organizacyjnych UW. W tej sytuacji dużym sukcesem Uniwersytetu okazało się wybranie na rektora prof. Grzegorza Białkowskiego, który sympatyzując i współpracując z opozycją oraz podzielając dążenia pracowników uczelni do uzyskania demokracji wewnątrzuniwersyteckiej, potrafił przeprowadzić Uniwersytet przez niespokojne lata 1985–1989. Okres 1987–1989 to czas odzyskiwania podmiotowości przez środowisko przy słabnącej presji władz, a także coraz trudniejszej sytuacji lokalowej i materialnej UW, w tym zwłaszcza dramatycznej wręcz sytuacji Biblioteki Uniwersyteckiej. Wyraźnemu pogorszeniu uległy wówczas także płace zarówno pracowników naukowych, jak i administracyjnych.

Okres 1981–1989 sprzyjał także częściowemu zatarciu podziałów politycznych na UW, co wiązało się z erozją struktur partyjnych i powszechną postawą obrony autonomii uczelni przed ingerencją władz oraz niechęcią członków legalnych partii i organizacji do angażowania się w poparcie polityki władz wbrew opinii środowiska. Sytuacja ta paradoksalnie utrudniła rozliczenie się UW z konsekwencjami epoki komunistycznej.

DARIUSZ GAWIN

MIĘDZY PAŹDZIERNIKIEM A MARCEM. UNIWERSYTET WARSZAWSKI 1956–1968

Uniwersytety od początku XIX w. stanowią istotny element polityki w społeczeństwach zachodnich. Młodzież, studenci oraz intelektualiści to ważni aktorzy wielu historycznych wydarzeń. Pierwsi wnosili entuzjazm, zaangażowanie i młodzieńczą bezkompromisowość, drudzy dostarczali polityce idei, które porywały za sobą wielkie zbiorowości, a dla polityków stanowiły instrument w walce o władzę. Tak było w romantycznej i liberalnej Europie czasów Wiosny Ludów, wtedy gdy na uniwersytetach europejskich studiowało pokolenie twórców nowoczesnego nacjonalizmu i przyszłych lewicowych rewolucjonistów i reformatorów. Tak było też w 1968 r., gdy wielka rewolta kontrkulturowa rozlała się na ulice europejskich i amerykańskich miast właśnie ze zbuntowanych uniwersytetów.

Nie inaczej było i w Polsce: kolejne pokolenia twórców polskiej kultury i polityki związane są także z uniwersytetami. W naszej zbiorowej pamięci obecni są zarówno studenci uniwersytetów Wileńskiego i Warszawskiego sprzed powstania listopadowego, studenci Szkoły Głównej, pokolenie Żeromskiego i Dmowskiego studiujące pod koniec XIX w. na rosyjskim uniwersytecie i budujące podstawy nowoczesnych ruchów politycznych oraz ci, którzy uczyli się już w niepodległej Rzeczypospolitej po 1918 r. W tej polskiej historii wzajemnych związków uniwersytetów i polityki istnieje okres szczególny, w centrum którego znajduje się Uniwersytet Warszawski: okres 1956–1968. Najważniejszym jego wydarzeniem jest naturalnie Marzec ’68. Ten wielki historyczny dramat rozpoczął się 8 III na dziedzińcu UW; to tutaj, przed BUW-em, Pałacem Kazimierzowskim, przed bramą uniwersytecką na Krakowskim Przedmieściu znajdowała się scena, na której rozgrywał się dramat historii Polski. Stąd rozlał się on nie tylko na Warszawę, lecz także na cały kraj, w dziesiątki miejsc, wszędzie tam, gdzie studenci rozpoczęli protesty.

Początek epoki Gomułki nie wiąże się jednak z Uniwersytetem. Symbolem Października stała się warszawska Politechnika. To tam trwał permanentny wiec studentów i mieszkańców Warszawy, który zmienił bieg wypadków[1]. Na jego czele stali młodzi radykałowie – dla pokolenia, którego organem był tygodnik „Po Prostu”, ideałem politycznym stała się postać młodego rewolucjonisty[2]. Październik stwarzał według nich szansę na zbudowanie w Polsce prawdziwego komunizmu. Młodzi radykałowie walczyli w Październiku z władzą nie dlatego, że była ona komunistyczna, lecz dlatego, że nie była prawdziwie komunistyczna. Ich własna wizja komunizmu oparta była na utopii demokracji bezpośredniej w postaci systemu rad robotniczych i studenckich. Stalinistów zwalczano nie tylko za ich niedemokratyczne metody, lecz przede wszystkim za to, że zawłaszczyli rewolucję. Wrogiem nie byli komuniści, lecz biurokracja partyjna, która przejęła partię i zdusiła autentycznego ducha rewolucyjnego. To z tych właśnie pozycji młodzi radykałowie oraz ich niespełna trzydziestoletni ideowi mentorzy (bo w takim mniej więcej wieku byli ludzie z pokolenia Kołakowskiego) prowadzili swoją walkę z „partyjną prawicą”; sami określali się jako lewica marksistowska lub rewolucyjna[3].

1. Brama główna UW, 1963 r.

Ludzie Uniwersytetu – zarówno jego pracownicy, jak i studenci, brali udział w tamtych wydarzeniach, ale to właśnie przy placu, który wtedy nosił nazwę Jedności Robotniczej, znajdowało się centrum październikowego ruchu społecznego. Później, kiedy przyszedł okres narastającego rozczarowania, pamięć o Październiku zaczęła jednak żyć przede wszystkim na Uniwersytecie. Bo tu właśnie, począwszy od lat 60., zaczął narastać ferment związany z kolejnymi bataliami politycznymi, debatami i sporami toczonymi o kształt polskiej rzeczywistości w czasach „małej stabilizacji”. Uniwersytet żył legendą Października, tu skupili się ludzie, dla których ta zdradzona rewolucja była nie tylko ważnym elementem ich osobistej biografii, lecz także punktem odniesienia dla politycznych i intelektualnych poszukiwań. W oczywisty sposób za takim właśnie rozwojem sytuacji przemawiał fakt, iż to właśnie Uniwersytet przyciągał ludzi idei, studiujących i wykładających filozofię, myśl społeczną i polityczną, zainteresowanych bieżącymi sprawami i biorących udział w życiu publicznym. Ideowy klimat tego fermentu pozostawał bowiem w znacznym stopniu lewicowy, przesiąknięty był mniej lub bardziej pogłębionymi nawiązaniami do marksizmu. Organizacyjnie zaś przestrzenią dla wielu z tamtych działań były oficjalne struktury partyjne i młodzieżowe działające na uczelni[4].

Sprzyjał temu klimat intelektualny Uniwersytetu, który – jak zauważył przed laty Jacek Kochanowicz – wpisywał się w pewien szerszy warszawski pejzaż, w obszar skupiony wokół Traktu Królewskiego i Krakowskiego Przedmieścia, gdzie znajdowały się także inne miejsca ważne dla kulturalnej i politycznej mapy ówczesnej Warszawy: Pałac Staszica, siedziba Związku Literatów Polskich, kawiarnia Bristol, Państwowy Instytut Wydawniczy ze swoją kawiarenką[5]. Na tym tle Uniwersytet pełnił funkcję enklawy, wyspy względnej wolności. Stalinizm nie wykorzenił bowiem solidnych, niemieckich tradycji życia uniwersyteckiego z wyjątkową pozycją profesorów, odgrywających rolę mentorów i przewodników dla młodzieży, oraz z seminariami i spotkaniami dyskusyjnymi, na których można było poruszać tematy uznawane za niecenzuralne poza murami uczelni. Jak pisał Kochanowicz:

W tej (...) nie do końca kontrolowanej przez władze przestrzeni publicznej mógł funkcjonować i oddziaływać pewien charakterystyczny dla owego okresu wzorzec intelektualisty i uczonego, który – reprezentując wysoki poziom profesjonalny – nie ograniczał się jednak do samej działalności zawodowej, lecz poprzez publicystykę, eseje, odczyty, czy po prostu przy kawiarnianym stoliku oddziaływał na sposób myślenia i postawy ludzi spoza kręgu swej specjalizacji, a często na młodzież[6].

Uniwersytet pozostawał elitarny, a jednocześnie stał się zaangażowany, utrzymywał najwyższy poziom naukowy i zarazem włączał się w sprawy obchodzące całe społeczeństwo.

Ideowym i intelektualnym owocem Października stał się rewizjonizm[7]. Pod tym określeniem, używanym najpierw przez władze partii jako ideologiczny stygmat, kryło się wiele różnych środowisk i postaci, często odległych od siebie. Rewizjonizm zrodził się z załamania oficjalnego, ortodoksyjnego marksizmu. Porzucenie stalinowskiej wersji tej ideologii nie oznaczało jednak powrotu do przedwojennego kształtu nauki ani odrzucenia marksizmu tout court. Zycie intelektualne pozostawało ciągle w znacznym stopniu w orbicie pytań i kwestii związanych z marksistowską wizją rzeczywistości. Po pierwsze, pojawiło się jednak pytanie o to, jaki ma to być marksizm; po drugie, coraz bardziej istotne stało się poszukiwanie nowych obszarów badawczych, które w przyszłości doprowadzi do przekroczenia granic marksistowskiego paradygmatu. Punktem wyjścia był zatem spór o kształt marksizmu, o jego charakter, na jej końcu zaś znajdował się konflikt i rozczarowanie, w wyniku którego porzucenie marksizmu zbiegło się dla wielu uczestników tego procesu z odejściem od partii i przystąpieniem do szeregów rodzącej się opozycji demokratycznej. Jednak podstawowe inspiracje czy zakres poruszanych tematów jeszcze długo w latach 60. pozostawały w kręgu lewicowej wrażliwości. Obie strony tego sporu – poszukujący intelektualiści i uczeni z jednej strony, a władze z drugiej – z wielką powagą traktowały kwestie doktrynalne. Była to epoka, w której poglądami profesorów i wykładowców UW zajmowały się najwyższe gremia partyjne, gdy zamieszczano o nich artykuły w oficjalnych organach partyjnych i najważniejszych mediach[8]. W następnej dekadzie, w epoce Gierka, marksizm stracił jakąkolwiek żywotność. Lewicowa część opozycji odrzuciła tę część własnej tradycji, a władza sprowadziła ją do roli pustej fasady, do pustych rytuałów i formułek, powtarzanych już bez przekonania.

Specyfika tego przejścia od stalinizmu do poszukiwań marksizmu otwartego, od nauki podporządkowanej politycznej doktrynie do nauki próbującej wywalczyć pewną dozę niezależności, polegała na tym, iż proces ten na Uniwersytecie wpisywał się w biografie tych samych ludzi i środowisk. Choć bowiem rok 1956 umożliwił powrót do czynnej pracy niektórych z represjonowanych w stalinizmie profesorów przedwojennych, takich jak Władysław Tatarkiewicz (UW), Roman Ingarden (UJ) czy Maria i Stanisław Ossowscy (UW), to jednak pierwszoplanową rolę w ówczesnym życiu uniwersyteckim i szerzej – intelektualnym stolicy i całego kraju odgrywali ludzie, którzy byli wcześniej aktywni w fazie stalinizmu. Dotyczy to przede wszystkim najwybitniejszych rewizjonistów, takich jak Leszek Kołakowski i Bronisław Baczko. Ich losy stanowią najlepszą ilustrację drogi, jaką przebyło pokolenie rozpoczynające swoją publiczną karierę od czynnego udziału w ideologicznej walce ze wstecznictwem i reakcją w szeregach wyznawców stalinizmu, a skończyło w szeregach opozycji demokratycznej. Kołakowski i Baczko, jak inni młodzi adepci – by użyć języka ówczesnej propagandy – „frontu ideologicznego” (wyróżniano w jego ramach także „front filozoficzny”), zwalczali na początku lat 50. wszelkie reakcyjne kierunki myśli, hamujące rozwój „postępowej myśli polskiej” – neotomizm, fenomenologię, szkołę lwowsko-warszawską oraz szkołę Floriana Znanieckiego w socjologii[9]. Oprócz ataków na idee, walka z reakcją oznaczała także napaści na konkretne postaci – atakowano więc w bezwzględny sposób Tatarkiewicza, Kotarbińskiego, Ajdukiewicza, Ingardena i innych. Ataki tego rodzaju stanowiły rytualny wstęp do konkretnych represji ze strony władz administracyjnych – zakazu wykładania, publikowania, usuwania z katedr i redakcji pism naukowych. Kuźnią młodych kadr owego frontu stał się Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR (w 1954 r. przekształcony w Instytut Nauk Społecznych). Wielu jego adeptów w późniejszym okresie zostało wybitnymi przedstawicielami życia intelektualnego Uniwersytetu (m.in. Leszek Kołakowski, Jerzy Szacki, Tadeusz Kroński)[10]. Ich odchodzenie od stalinizmu zaczęło się jeszcze przed Październikiem, w okresie odwilży. W 1956 r. proces ten był zaawansowany na tyle, że wielu z nich znalazło się w awangardzie wydarzeń związanych z październikowym przełomem. Najważniejszą rolę odegrał tu Kołakowski, niekwestionowany ideowy przywódca pokolenia, którego symbolem stał się tygodnik „Po Prostu”. Jak po latach wspominał Karol Modzelewski:

Od 1956 roku Leszek Kołakowski był dla mnie i dla wielu moich rówieśników intelektualnym i moralnym autorytetem. (...) Polscy rewizjoniści uważali Kołakowskiego za swojego duchowego przewodnika, a esej Czym jest socjalizm za swój manifest ideowy[11].

Wielkie nadzieje wiązane z Gomułką oraz październikowym przełomem skończyły się równie wielkim rozczarowaniem. Zbiegł się on ze stopniową erozją marksistowskiej wiary, później zaś poszukiwań nowych dróg ideowych oraz nowych sposobów uprawiania nauki. Jerzy Szacki tak opisał specyfikę tego momentu:

Osobliwością klimatu okresu „polskiego Października” było (...) to, że na pytanie, co to jest marksizm, coraz szybciej przestawała istnieć odpowiedź, na którą zgadzałby się każdy, ktokolwiek uważał się i był uważany za marksistę. Wygasło przekonanie o istnieniu Systemu. Marksizm trzeba było przemyśleć i zdefiniować na nowo, odrzucając tym samym jego obiegową na początku lat 50. wykładnię i rozpoczynając spór pozbawiony od razu widoków na powstanie jakiejkolwiek ortodoksji[12].

Po kilku latach proces ten doprowadził do wykrystalizowania się formacji nazwanej później warszawską szkołą historii idei, której najwybitniejsi przedstawiciele w większości byli związani z Uniwersytetem Warszawskim, bądź też, jak na przykład Kołakowski i Baczko, łączyli afiliację uniwersytecką z zaangażowaniem w prace Polskiej Akademii Nauk [13]. To właśnie z tego środowiska wyrosły jedne z największych indywidualności intelektualnych Uniwersytetu tego okresu, jednocześnie zaś jego cechy charakterystyczne dobrze oddają atmosferę intelektualną panującą także poza filozofią czy naukami społecznymi. Proces odchodzenia od marksizmu ortodoksyjnego, dogmatycznego na rzecz poszukiwania raczej w marksizmie inspiracji badawczych można zaobserwować nie tylko w filozofii i naukach społecznych, lecz także w historiografii. Jest to bowiem okres rozwoju na UW środowiska historycznego czerpiącego inspiracje z francuskiej szkoły Annales. Jak pisał Marcin Kula: „szkoła Annales reprezentowała ciekawszą od komunistycznych dogmatów wersję historii gospodarczo-społecznej. Jednocześnie była bliższa marksizmu niż wiele innych zachodnich szkół historiograficznych”[14].

Odrzucenie dogmatyzmu we wszelkiej postaci skłaniało do zainteresowania obszarami badawczymi ukazującymi w inny sposób dynamikę przemian historycznych. Stąd zwrot w kierunku przeszłości dostarczającej dowodów na wielowątkowość i wewnętrzne zróżnicowanie procesu dziejowego, w którym nie sposób było wskazać jednoznacznie na deterministyczne siły wpływające nie tylko na jego przebieg, ale i nieuchronny finał[15]. To dlatego procesowi uhistorycznienia podlegała filozofia i nauki społeczne. Rezultatem była interdyscyplinarność, poszukiwania na styku różnych dziedzin wiedzy. Jak zauważył Andrzej Walicki:

Podejście historyczne, wraz z jego nieuniknionym składnikiem historycznej względności wydawało się nam bardziej wiarygodną bronią przeciw wszelkim postaciom dogmatyzmu niż zastępowanie jednej dogmatycznej teorii inną. Inaczej mówiąc, historyczność stała się dla nas antidotum na skostniałe, zreifikowane formy myślenia dogmatycznego, czy to marksistowskiego czy nie-marksistowskiego.

Zainteresowanie historią pozwalało jednocześnie utrzymać znaczenie badań akademickich dla bieżącego życia publicznego. Pisarstwo Kołakowskiego i innych autorów szkoły nie przestawało być polityczne, bowiem – jak zauważył Jerzy Szacki – polityczne problemy ulegały w nim sublimacji[16]. Dawało to z jednej strony korzyści intelektualne, odrywało bowiem myśl od zbytniego uwikłania w politykę, z drugiej było bardziej znośne dla złagodzonej, lecz ciągle istniejącej cenzury.

Przedstawiciele warszawskiej szkoły historyków idei – ludzie, którzy sami mieli za sobą świeże doświadczenie uwikłania w doktrynalny dogmatyzm – wyczuleni byli po Październiku na wszelkie formy fanatyzmu, sztywnego absolutyzmu, ideologizowania. Przeciwstawiali im historyzm, pluralizm, otwartość, sceptycyzm. Taka postawa notabene ściągnęła w kolejnych dziesięcioleciach na szkołę powtarzające się oskarżenia o relatywizm, o niezdolność do zbudowania własnego, zdecydowanego systemu wartości pozytywnych, w tych przede wszystkim wartości stanowiących fundament do zaangażowania[17]. Zainteresowanie sferą historią idei, myśli, filozofii, myśli społecznej pozwalało także na przeniesienie ciężaru uwagi badawczej z wielkich, zdeterminowanych procesów dziejowych na jednostkę, człowieka dokonującego w konkretnych historycznych warunkach wyborów w sferze wartości. Warszawscy historycy idei podzielali zatem nastawienie antropocentryczne[18]. Andrzej Mencwel, wskazując na historyzm Bronisława Baczki, zauważał, iż kryło się za nim przeświadczenie, że „rzeczywistość ludzka jest rzeczywistością dziejów i że wszystkie jej formy – ewolucje i rewolucje, reformy i regresy, restauracje i stabilizacje – są tylko sposobami dziania się dziejów”. Łączył przy tym to stanowisko z przekonaniem o istotności jaźni konkretnej jednostki[19]. Opinię tę można rozciągnąć na całą formację.

Dorobek warszawskich historyków idei związanych w tym okresie z Uniwersytetem (pamiętajmy o osobach, które – tak jak Andrzej Walicki – pracowały w PAN-ie) jest imponujący. Obejmuje on zarówno publicystykę polityczną oraz eseje filozoficzne (teksty zebrane w tomie Kultura i fetysze z 1967 r.) Kołakowskiego, jak i jego prace z zakresu historii filozofii: Jednostka i nieskończoność (1958), Świadomość religijna i więź kościelna. Studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym siedemnastego wieku (1965), Filozofia pozytywistyczna Od Hume’a do Koła Wiedeńskiego (1965). Z najważniejszych prac Bronisława Baczki wymienić można takie klasyczne pozycje jak: Rousseau: samotność i wspólnota (1964), Człowiek i światopogląd (1964). Jerzy Szacki opublikował m.in. pozycje Ojczyzna, naród, rewolucja: problematyka narodowa w polskiej myśli szlachecko-rewolucyjnej (1962), Kontrrewolucyjne paradoksy. Wizje świata francuskich antagonistów Wielkiej Rewolucji (1965), Utopie (1968).

Książki, także te najważniejsze, stające się po latach pozycjami klasycznymi w danej dziedzinie nauki, stanowią na każdym uniwersytecie zwieńczenie pewnego wysiłku, w tym także wysiłku zbiorowego. Wiele z nich zawiera bowiem wątki i pomysły dyskutowane wcześniej na seminariach. W ten sposób myśl żyje, można dostrzec jej zmienne, rozwojowe tory. Znaczenie i waga Uniwersytetu tamtej epoki wynikały nie tylko z tego, że znalazło się na nim wiele wybitnych postaci, lecz także z tego, że funkcjonowały wówczas seminaria, które przyciągnęły znakomitych uczestników. To właśnie na tych seminariach zawiązywały się kontakty osobiste oraz wypracowywano style myślenia, które owocowały w kolejnych dziesięcioleciach. Do legendy przeszły seminaria prowadzone przez Kołakowskiego i Baczkę[20]. Ich uzupełnieniem były seminaria prowadzone w PAN-ie, na których często pojawiali się ci sami ludzie. O znaczeniu tego rodzaju zespołowej pracy świadczy na przykład seminarium poświęcone Stanisławowi Brzozowskiemu, które Baczko prowadził na UW w roku akademickim 1964/1965. Uczestniczyli w nim m.in. Andrzej Mencwel, Tomasz Burek, Andrzej Werner, Małgorzata Szpakowska, a jego rezultatem stał się renesans zainteresowania dorobkiem autora Legendy Młodej Polski[21]. Z innych znaczących seminariów i kręgów skupionych wokół wybitnych wykładowców można wskazać seminaria prowadzone przez Witolda Kulę, Marię Ossowską czy Stefana Nowaka[22]. W kręgu wzajemnego oddziaływania z warszawskimi historykami idei pozostawali także inni przedstawiciele nauk społecznych czy humanistyki, sytuujący się raczej mniej lub bardziej zdecydowanie po stronie rewizjonistycznych krytyków oficjalnej rzeczywistości. Zaliczyć do tej grupy można takie postaci jak Julian Hochfeld (Katedra Socjologii Stosunków Politycznych UW), Stefan Żółkiewski, Zygmunt Bauman, Krzysztof Pomian i inni.

Rewizjonizm na UW miał także swoją wersję polityczną. Chodzi o środowisko, które skupili wokół siebie Jacek Kuroń i Karol Modzelewski[23]. To od nich zaczął się łańcuch wydarzeń prowadzących do Marca ‘68 i wokół nich skupiło się wiele czołowych postaci przyszłej opozycji demokratycznej. Kuroń i Modzelewski poznali się na UW jeszcze w czasie odwilży. W trakcie Października aktywnie włączyli się w wydarzenia, potem próbowali organizować na Uniwersytecie Rewolucyjny Związek Młodzieży. Po klęsce nadziei lewicy październikowej na budowę demokratycznego socjalizmu skupili się na pracy z młodzieżą (Kuroń jako instruktor drużyn walterowskich, tzw. czerwonego harcerstwa, kończył także historię na UW) i pracy naukowej (Modzelewski pracował nad doktoratem). W 1962 r. Modzelewski zorganizował na UW Polityczny Klub Dyskusyjny w ramach struktur Związku Młodzieży Socjalistycznej. Na spotkania Klubu zapraszano osoby znane z poglądów rewizjonistycznych bądź znane z oryginalnych i zdecydowanych poglądów na bieżące sprawy. Bywali tam m.in.: Włodzimierz Brus (autor dyskutowanej w tym środowisku książki Ogólne problemy funkcjonowania gospodarki socjalistycznej z 1961 r.), Zygmunt Bauman, płk Zbigniew Załuski, Mieczysław Rakowski. Na widowni pojawiali się Waldemar Kuczyński, Aleksander Smolar, Stanisław Gomułka. Spotkania cieszyły się dużym zainteresowaniem i budziły spory rezonans nie tylko wśród studentów i pracowników Uniwersytetu. Kuroń, także uczestnik tych debat, prowadził równoległe szkolenia ZMS w Hucie Warszawa. Klub został rozwiązany przez władze jesienią 1963 r. Z grona jego uczestników wyłoniła się jednak nieformalna grupa, zdecydowana kontynuować prace nad rodzajem programu politycznego odwołującego się do ideowego dziedzictwa lewicy październikowej. Jej przywódcami zostali Kuroń i Modzelewski. Spotkania tej grupy trwały przez większą część 1964 r. Ich wynikiem był projekt obszernego materiału o charakterze programowym, który został skonfiskowany przez SB w połowie listopada tamtego roku. W tej fazie władze nie zdecydowały się na aresztowania. Kuroń i Modzelewski odtworzyli tekst i dostarczyli go jako słynny List otwarty w marcu 1965 r. do struktur PZPR i ZMS na Uniwersytecie. Autorzy dokonywali analizy rzeczywistości PRL z pozycji walki klas (funkcję wyzyskiwaczy pełniła biurokracja partyjna, uciskająca klasę robotniczą), a ich postulatem politycznym była – w zgodzie z komunistycznym paradygmatem – rewolucja, która obali niesprawiedliwy system i zbuduje ustrój prawdziwie komunistyczny, oparty na systemie rad robotniczych. Treść listu – co dziś widać w oczywisty sposób – była utopijna. Jednak wydarzenia zapoczątkowane przez represje, jakie spadły na jego autorów, stały się impulsem do obrony podstawowych praw człowieka i zasad demokracji. Tym razem reakcja władz była natychmiastowa i autorzy zostali osadzeni w areszcie. Latem 1965 r. Kuronia i Modzelewskiego skazano na kilkuletnie wyroki więzienia. Proces wzbudził protesty i opór na Uniwersytecie i w środowiskach krytycznie nastawionych do władzy. Represje dotknęły także niektóre osoby z kręgu autorów Listu. W 1966 r., w związku z atakiem władz na Kościół po liście biskupów polskich do episkopatu Niemiec, w strukturach partyjnych organizowano spotkania popierające politykę partii. Dwóch asystentów profesora Brusa, Antoni Zambrowski oraz Waldemar Kuczyński, publicznie zaprotestowało przeciwko atakom na biskupów. W konsekwencji zostali oni najpierw wydaleni z PZPR, potem z Uniwersytetu[24].

Jednym z istotnych elementów zmieniających atmosferę na Uniwersytecie było pojawienie się od jesieni 1964 r. na uczelni środowiska, które wkrótce zostało określone jako „komandosi”[25]. Rdzeń tej grupy stanowili byli wychowankowie Kuronia z drużyn walterowskich, na czele z Adamem Michnikiem. Do tego środowiska należeli, poza Michnikiem, m.in. Irena Grudzińska, Jan Gross, Seweryn Blumsztajn. Wcześniej, jeszcze w okresie nauki w liceum, założyli oni pod auspicjami warszawskiego ZMS Klub Poszukiwaczy Sprzeczności, nazywany także Klubem Raczkujących Rewizjonistów. Organizowano w nim spotkania z wieloma znanymi postaciami z UW, takimi jak Leszek Kołakowski (na początku swej działalności Klub działał przy katedrze kierowanej przez Kołakowskiego na UW), Bronisław Baczko, Zygmunt Bauman. Środowisko to, wywodzące się często z rodzin związanych od dziesięcioleci z ruchem komunistycznym, pielęgnowało legendę październikowej lewicy rewolucyjnej, pozostawało także niezmiennie krytyczne wobec oficjalnych władz z lewicowych, radykalnych pozycji. W sposób oczywisty środowisko to włączyło się w obronę Kuronia i Modzelewskiego, pojawiało się w sądzie, demonstracyjnie okazując solidarność z nimi. W tych działaniach komandosi spotykali się z najwybitniejszymi przedstawicielami warszawskiej inteligencji (Leszek Kołakowski był w trakcie procesu mężem zaufania Modzelewskiego, Włodzimierz Brus był świadkiem obrony). Sprawą zajmował się Komitet Uczelniany PZPR, który wobec silnego oporu grupy krytycznej wobec władz uchylił się od zdecydowanego potępienia autorów. Do rangi symbolu urasta fakt, iż opinię sporządzoną przez Leszka Kołakowskiego na użytek procesu (Opinia w sprawie pojęcia wiadomości) konsultowali Maria Ossowska i Tadeusz Kotarbiński – a więc czołowy rewizjonista i dwie wielkie postaci przedwojennej profesury. Zaangażowanie w obronę autorów Listu ściągnęło na walterowską młodzież represje ze strony władz. Kilka osób, m.in. Michnika i Seweryna Blumsztajna, na krótko zatrzymano w areszcie, władze uczelni wszczęły także wobec nich postępowania administracyjne. Wbrew naciskom ze strony władz centralnych środowisko uniwersyteckie nie dopuściło wtedy do wyciągnięcia surowych konsekwencji (np. nie przeszły wnioski o relegowanie niektórych oskarżonych ze studiów). Rzecznikami oskarżonych zostali wybitni uczeni: Maria Ossowska, Witold Kula, Janina Zakrzewska, Zygmunt Bauman. Rozprawę obserwowali profesorowie Tadeusz Kotarbiński, Włodzimierz Brus, Bronisław Baczko, Antoni Mączak.

Warto również odnotować, że na przełomie lat 1964 i 1965 powstało nieformalne seminarium, grupujące czołowe postaci świata akademickiego stolicy, w tym wielu wykładowców UW, które spotykało się raz w miesiącu, dyskutując nie tylko bieżące wydarzenia, lecz także problemy teoretyczne (ostatecznie grupa ta spotykała się w PAN-ie, w gabinecie Stefana Żółkiewskiego). Należeli do tego kręgu m.in. Leszek Kołakowski, Janina Zakrzewska, Krzysztof Pomian, Włodzimierz Brus, Bronisław Baczko, Witold Kula, Jerzy Szacki, Jan Strzelecki, Paweł Beylin[26].

Jesienią 1966 r. miały miejsce kolejne bardzo głośne i brzemienne w skutki wydarzenia na Uniwersytecie. W dziesiątą rocznicę Października, z inicjatywy Michnika zorganizowano na Wydziale Historii spotkanie z Leszkiem Kołakowski i Krzysztofem Pomianem (oficjalnym organizatorem była uczelniana organizacja ZMS). W jego trakcie Kołakowski wygłosił druzgocącą krytykę sytuacji w kraju[27]. Wystąpienie Pomiana utrzymane było w tym samym duchu. Decyzja władz była szybka i w kilka dni później obaj prelegenci zostali usunięci z partii. W obronie Kołakowskiego powstał list najwybitniejszych pisarzy. W jego wyniku władze usunęły z partii jego sygnatariuszy – m.in. Mariana Brandysa, Tadeusza Konwickiego, Jacka Bocheńskiego, Kazimierza Brandysa, Wiktora Woroszylskiego. Sprawa miała także swoje reperkusje w strukturach partyjnych na UW. W grudniu 1966 r. odbyła się konferencja sprawozdawczo-wyborcza PZPR na UW. Jednym z jej najważniejszych wątków stała się sprawa wydalenia z partii Kołakowskiego i Pomiana. W obronie represjonowanych stanęli m.in. Nina Assorodobraj-Kula, Jerzy Holzer, Włodzimierz Brus. Aleksander Smolar został usunięty z partii za swoje zdecydowane wystąpienie przeciwko represjom. Władze przeprowadziły również rozmowy ze wszystkimi 250 członkami i kandydatami na członków partii na wydziałach Filozoficznym, Ekonomicznym, Historycznym i Fizyczno-Matematycznym[28]. Równolegle toczyły się postępowania dyscyplinarne wobec studentów, którzy zorganizowali spotkanie.

Atmosferę na Uniwersytecie kształtowały wówczas także rozwijające się studenckie kluby dyskusyjne oraz nieformalne grupy samokształceniowe. Prym wiodły tutaj środowiska skupione wokół dawnych walterowców i lewicowych radykałów. Czytano na nich Marksa, Lenina, Kołakowskiego, Hochfelda, Ciołkosza, Dżilasa, studiowano prasę z Października na czele z „Po Prostu”, organizowano zamknięte pokazy materiałów Polskiej Kroniki Filmowej z 1956 r.[29] W ten sposób zdobywano wiedzę, którą następnie wykorzystywano w trakcie publicznych dyskusji organizowanych w ramach Studenckich Ośrodków Dyskusyjnych pod auspicjami uczelnianego ZMS. To właśnie z powodu nieustępliwego stylu debatowania ukuto wobec studentów wywodzących się z czerwonego harcerstwa określenie „komandosi”. Seria takich dyskusji z ważnymi postaciami oficjalnego życia publicznego (m.in. Mieczysławem Rakowskim, Walerym Namiotkiewiczem, Marianem Dobrosielskim), prowadzonych w latach 1966–1967, przyniosła im rozgłos i cieszyła się szerokim zainteresowaniem.

W konsekwencji ciągu wydarzeń z lat 1964–1967 ukształtowało się szerokie, kilkudziesięcioosobowe środowisko opozycyjne na Uniwersytecie, spotykające się także prywatnie w ramach „salonów politycznych”. Oprócz Kuronia i Modzelewskiego (po ich wyjściu z więzienia) do grona tego należeli studenci – m.in. Teresa Bogucka, Irena Grudzińska, Irena Lasota, Barbara Toruńczyk, Seweryn Blumsztajn, Józef Dajczgewand, Jan Gross, Jan Lityński, Henryk Szlajfer oraz młodzi pracownicy naukowi i doktoranci UW – Aleksander Smolar, Jakub Karpiński, Andrzej Mencwel, Jadwiga Staniszkis, Tomasz Burek, Marcin Król. Środowisko to cieszyło się sympatią wielu wybitnych profesorów i wykładowców Uniwersytetu. W kolejnych dziesięcioleciach wiele z tych postaci zostanie wybitnymi uczonymi, intelektualistami, politykami, dziennikarzami. W różnych obszarach życia publicznego kształtować będą polską rzeczywistość, wpływać zarówno na kształt kultury, nauki, jak i polityki.

2. Wiec na UW, marzec 1968 r.

Środowisko to znalazło się w centrum wydarzeń już na przełomie 1967 i 1968 r., gdy zaczęła nasilać się kampania antysemicka oraz ataki na przedstawicieli świata kultury[30]. Protesty wywołane decyzją o zdjęciu z afisza Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka okazały się tylko wstępem do prawdziwej konfrontacji, która rozpoczęła się wraz z atakiem sił bezpieczeństwa na wiec zorganizowany 8 III w obronie studentów zagrożonych kolejną falą represji. Brutalne stłumienie protestów, strajki, procesy i represje, które spadły na to środowisko, zakończyły okres ponaddziesięcioletniego rozkwitu Uniwersytetu. Rozbiciu uległo nie tylko środowisko warszawskiej szkoły historyków idei, nie tylko przerwano akademickie kariery, zlikwidowano seminaria, wstrzymano publikację książek – zniszczeniu uległa niepowtarzalna atmosfera Uniwersytetu z lat 60. Decyzją z 25 III 1968 r. władze wyrzuciły z pracy sześciu profesorów i docentów UW: Bronisława Baczkę, Leszka Kołakowskiego, Zygmunta Baumana, Włodzimierza Brusa, Marię Hirszowicz i Stefana Nowaka. Później nastąpiły dalsze zwolnienia. Jak ustaliła specjalna komisja powołana jesienią 1980 r., różne formy represji i szykan dotknęły 128 osób (rzeczywisty ich zasięg był z pewnością większy)[31]. W miejsce katedr wprowadzono instytuty. Filozofia jako kierunek studiów na UW została zlikwidowana. Przeprowadzono akcję mianowania na stanowisko docenta adiunktów bez habilitacji (celem tego posunięcia było osłabienie korporacyjnego charakteru nauki poprzez złamanie tradycyjnej drogi awansu i umożliwienie wskazywania ludzi posłusznych politycznie, którzy nie posiadali odpowiedniego dorobku). Władze przeprowadziły pod koniec 1968 r. nowelizację ustawy o szkolnictwie wyższym z 1958 r., znosząc m.in. wybory rektora przez senat. Wprowadzono obowiązkowe dla studentów praktyki robotnicze, zwiększono wymiar przedmiotów społeczno-politycznych w programach nauczania itd.[32] Pomimo wielkich strat, jakie polska nauka i kultura poniosły w wyniku marcowych represji, władzom nie udało się jednak zniszczyć enklawy, jaką w rzeczywistości PRL stanowił Uniwersytet Warszawski. Potencjał lat 60. został w znacznej mierze zaprzepaszczony, jednak ciągle trwał klimat większej swobody, który odrodził się w drugiej połowie następnej dekady.

WOJCIECH TYGIELSKI

W PAŃSTWIE DEMOKRATYCZNYM I SUWERENNYM

W naszym opracowaniu nie sposób pominąć ostatniego ćwierćwiecza dziejów uczelni, choć – stosując tradycyjne kryteria – można uznać, że lata te nie powinny jeszcze być przedmiotem historycznej narracji. Potrzeby syntezy, a także potencjalne czytelnicze zainteresowanie każą jednak odstąpić od tradycyjnego wymogu utrzymania odpowiedniego czasowego dystansu w stosunku do opisywanej rzeczywistości.

Istnieje pogląd, że pisanie o historii najnowszej jest łatwiejsze niż o czasach dawniejszych, przede wszystkim ze względu na obfitość źródeł oraz mniejsze trudności z odtworzeniem historycznego kontekstu, zarówno kulturowe i językowe, jak też warsztatowo-paleograficzne. W przypadku pisania o czasach najnowszych, zamiast tego rodzaju trudności pojawia się jednak wielki wróg historiografii – aktualność. Zatem odpowiedź na pytanie, kto powinien się podjąć tego rodzaju zadania w sytuacji, gdy żyją i są nadal aktywni liczni uczestnicy opisywanych wydarzeń, okazuje się daleko nieoczywista, a zaproponowane rozwiązanie jest tylko jednym z wielu możliwych[1].

Przechodząc do porządku dziennego nad zastrzeżeniami dotyczącymi historycznego ujmowania tak niedawnych wydarzeń, piszący te słowa nie rezygnuje z warsztatowych pryncypiów. W tekście nie pojawią się zatem oceny zjawisk i procesów, które właśnie trwają i niekiedy wywołują ostre dyskusje, a mają i będą miały zasadnicze znaczenie dla przyszłości uniwersytetów w Polsce, a zatem także dla Uniwersytetu Warszawskiego. Dotyczy to przede wszystkim tzw. procesu bolońskiego i jego wielorakich konsekwencji w sferze dydaktycznej i organizacyjnej, a także od niedawna wprowadzanych reform w zakresie finansowania szkolnictwa wyższego i badań naukowych.

Napisanie zarysu dziejów najnowszych instytucji takich rozmiarów i tak skomplikowanej jak stołeczny Uniwersytet to zadanie bardzo trudne; cennym punktem odniesienia, jak niemal zawsze, okazuje się historyczna analogia. Otóż przed podobnym zadaniem stanął – z górą osiemdziesiąt lat temu – Tadeusz Manteuffel, historyk-mediewista i postać w polskiej historiografii znacząca. Powierzono mu opracowanie dziejów Uniwersytetu Warszawskiego w czasach II Rzeczypospolitej – na dwudziestolecie uczelni, liczone od momentu ponownego jej otwarcia w 1915 r.[2] Pomijając trudne, choć bardzo pouczające losy tej minijubileuszowej publikacji, która – głównie z powodu kłopotów finansowych – nie mogła się ukazać ani w 1925 r., na dziesięciolecie odrodzenia Uniwersytetu, ani też pięć lat później[3], warto ją tu przypomnieć, ze względu na podobieństwo autorskiego zadania.

Manteuffel swoją narrację ujął wokół trójczłonowego schematu: rozwój uniwersytetu, dzieje wydziałów oraz „statystyka”, czyli dostępne zestawienia liczbowe. Skarżył się przy tym na braki w materiale źródłowym, podkreślając – w konsekwencji – kronikarski jedynie charakter swojego opracowania[4]. Dziś nie doskwiera nam niedostatek materiału, dostrzegamy raczej jego nadmiar, a przede wszystkim nieuporządkowanie. Bogactwu informacji z reguły towarzyszą bowiem – co dziś, w dobie cyfrowej, stało się oczywiste – kłopoty z ich selekcją oraz poprawną oceną realnego znaczenia.

1. Inauguracja obrad Okrągłego Stołu, widoczny prof. Henryk Samsonowicz, 6 II 1989 r.

W tym ujęciu świadomie zrezygnowałem zatem z perspektywy wydziałowej, wybierając zarazem formę eseistyczną, niemal całkowicie pozbawioną statystyki i liczbowych zestawień. Podobnie jak mojemu wielkiemu poprzednikowi towarzyszy mi natomiast przekonanie, że opracowanie najnowszej historii Uniwersytetu jest bardzo trudne oraz że kolejne pisarskie próby, łącznie z obecnie prezentowaną, z pewnością będą w przyszłości wielokrotnie korygowane. Za Tadeuszem Manteufflem, a pośrednio także za rzymskimi konsulami przekazującymi władzę następcom, chciałbym powtórzyć: „Feci, quod potui, faciant meliora potentes”[5].

Zarys dziejów, czyli Res gestae

W kontekście wielkich przemian

Z dzisiejszej perspektywy rok 1989 stanowi niekwestionowaną cezurę w dziejach Polski. Początki dialogu komunistycznych władz z opozycją, obrady Okrągłego Stołu, częściowo demokratyczne wybory 4 VI i powołanie rządu Tadeusza Mazowieckiego doprowadziły – nie bez udziału ludzi Uniwersytetu – do fundamentalnej zmiany warunków oraz kontekstu politycznego, w jakim odtąd uczelnia miała funkcjonować. Oznaczało to oczywistą poprawę relacji z władzami państwowymi, które – w odróżnieniu od poprzedników – nie miały już powodów, by do środowisk akademickich podchodzić z rezerwą czy nieufnością i które, zgodnie z demokratycznym duchem przemian, nie zamierzały kwestionować uniwersyteckiej autonomii. Wśród osób obejmujących ważne stanowiska w administracji państwowej nie brakowało też postaci przyjaźnie nastawionych do środowiska uniwersyteckiego oraz takich, które z uczelni bezpośrednio się wywodziły.

Dużo lepszym relacjom z otoczeniem społecznym i władzami państwowymi towarzyszyć musiała jednak świadomość, że kraj znajduje się w gospodarczym kryzysie i stoi w obliczu zasadniczych a społecznie kosztownych i dolegliwych reform. Bez formułowania oceny tego faktu stwierdzić można, że szkolnictwo wyższe wśród ówczesnych krajowych priorytetów z pewnością się nie znalazło, na poprawę zaś finansowania całego sektora – zauważalną, choć ciągle niezaspokajającą oczekiwań – trzeba było poczekać. Patrząc z perspektywy uczelni, należałoby też odnotować jej specyficzne, choć liczebnie marginalne osłabienie kadrowe, wynikające – co warte podkreślenia – z pozytywnych zmian na scenie politycznej. Do niektórych bowiem, obdarzonych autorytetem oraz kompetencjami pracowników Uniwersytetu, skłonnych do angażowania się w sprawy publiczne, skierowano propozycje pełnienia funkcji państwowych i część z nich owe propozycje przyjęła. Jedni zatem na pewien czas, a inni już na trwałe opuścili mury uczelni albo też znacznie rozluźnili swoje z nią związki.

Rektorzy

Cezury historyczne, jak powiedzieliśmy, często wzbudzają dyskusje, ale data 1989 do takich nie należy. Cały ów rok był przełomowy, a w jego obrębie za moment najbardziej wyrazisty uznać trzeba wybory do Sejmu i Senatu, które odbyły się 4 VI. W kontekście omawiania dziejów Uniwersytetu i jego władz taka precyzja jest niestety potrzebna. Rektor Grzegorz Białkowski, profesor fizyki, ale także poeta – człowiek o wyjątkowo szerokich horyzontach, sprawujący swój urząd od 1985 r., cieszący się wielkim autorytetem, zaangażowany w sprawy publiczne i symbolizujący w jakimś sensie proces stopniowej demokratyzacji, uczestnik obrad Okrągłego Stołu, wybrany właśnie na senatora pierwszej kadencji, zmarł nagle 29 VI.

2. Pogrzeb senatora RP i rektora UW Grzegorza Białkowskiego, 5 VII 1989 r., przemawia prof. Henryk Samsonowicz

3. Inauguracja roku akademickiego 1989/1990 na UW, przemawia rektor Andrzej Kajetan Wróblewski, w głębi siedzi prezydent Wojciech Jaruzelski, 2 X 1989 r.

6 VII 1989 r. następcą rektora Białkowskiego został jego przyjaciel i bliski współpracownik, dotychczasowy dziekan Wydziału Fizyki, Andrzej Kajetan Wróblewski, który dokończył trwającą kadencję, a w roku 1990 został wybrany na trzy następne lata. Kontynuując wątek stricte personalny powiedzmy od razu, że w późniejszych latach rektorami, z reguły pełniącymi swoje funkcje przez dwie kolejne kadencje, byli: ekonomista Włodzimierz Siwiński (1993–1999), biolog-genetyk Piotr Węgleński (1999–2005) i fizyk-optyk Katarzyna Chałasińska-Macukow (2005–2012)[6], zaś aktualnie funkcję tę sprawuje Marcin Pałys, specjalista w zakresie chemii fizycznej. Wszyscy rektorzy minionego ćwierćwiecza, z wyjątkiem ekonomisty Siwińskiego, rekrutowali się zatem spośród przedstawicieli nauk ścisłych.

Grono prorektorów, odpowiednio liczniejsze, gdyż składające się z czterech osób w każdej kadencji, reprezentowało daleko szersze spectrum uniwersyteckich wydziałów. Znaleźli się w nim, poza przyszłymi rektorami, którzy – wszyscy – pełnili wcześniej funkcje prorektorskie, kolejni przedstawiciele nauk ścisłych (chemicy – Zbigniew Koczorowski i Stanisław Głąb, fizycy – Michał Nawrocki i Marta Kicińska-Habior oraz matematyk-informatyk – Jan Madey), a także stosunkowo liczni prawnicy (Marek Wierzbowski, Józef Okolski, Marek Safjan, Marek Wąsowicz, Małgorzata Gersdorf, Tadeusz Tomaszewski), przedstawiciele nauk humanistycznych (filozof – Jacek Hołówka, anglistka – Hanna Komorowska-Janowska, historycy – Włodzimierz Borodziej, Wojciech Tygielski i Włodzimierz Lengauer) oraz nauk społecznych (psycholog – Janusz Grzelak, ekonomista – Wojciech Maciejewski, politolog – Konstanty Adam Wojtaszczyk)[7]. Prorektorami bieżącej kadencji są: Anna Giza-Poleszczuk (socjolog), Marta Kicińska-Habior (fizyk), Alojzy Z. Nowak (ekonomista) i Tadeusz Tomaszewski (prawnik).

Wyboru władz rektorskich, co w nowej epoce stało się oczywistością, dokonywała społeczność akademicka – na samym początku jeszcze za pośrednictwem Senatu, a później już desygnując, w systemie kurialnym, swoich przedstawicieli do około trzystuosobowego Kolegium Elektorów. O stopniowej profesjonalizacji funkcji rektorskiej świadczyć może fakt, że kolejne wybory – uzyskując wyraźną przewagę nad konkurentami – wygrywali kandydaci będący prorektorami we wcześniejszych kadencjach. Kilkakrotne kandydowanie Stefana Jackowskiego, dziekana Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki, mającego znaczące poparcie wśród elektorów, skończyło się niepowodzeniem.

Cezury i kierunki zmian

We współczesnym, intensywnie zmieniającym się świecie, okres dwudziestokilkuletni uznać można za relatywnie długi; na tyle długi, by w jego uporządkowaniu pomagało wskazanie wewnętrznych cezur. Z punktu widzenia uniwersyteckich władz nie wydaje się to konieczne, gdyż cechowała je względna jednolitość, jeśli idzie o program i styl działania; w gruncie rzeczy zachowały też one personalną ciągłość.

Cezurę rozwojową i organizacyjną dostrzec można natomiast na przełomie wieków, raczej ze wskazaniem na pierwsze lata nowego tysiąclecia. W odróżnieniu od dziejów Polski, dla których rok 2004, jako moment wstąpienia do Unii Europejskiej, jest cezurą oczywistą (która z pewnością wytrzyma próbę czasu), z perspektywy rzeczywistości uczelnianej trudniej jest mówić o konkretnej dacie w jej najnowszej historii, ale wydaje się, że uczelnia weszła wtedy w nową fazę. Formalne wejście do struktur europejskich miało oczywiście ogromne, ale raczej pośrednie znaczenie; w tym przypadku lepiej zatem mówić o kilkuletnim okresie, w którym pojawiły się nowe bodźce rozwojowe i nowe strumienie finansowania, a także nowe ramy prawne funkcjonowania uczelni. Stosując akademicką miarę czasu, taką intensyfikację przemian obserwować można było w trakcie kadencji rektorskiej Piotra Węgleńskiego (1999–2005), podczas której doszło też do wspomnianych, ważnych zmian legislacyjnych (2001, 2005).

Można zatem powiedzieć, że w czasach rektorów Białkowskiego, Wróblewskiego i Siwińskiego Uniwersytet adaptował się do nowej rzeczywistości, szukał w niej swojego miejsca, jego zaś władze koncentrować się musiały na zapewnieniu uczelni należnej pozycji w nowej rzeczywistości oraz na elementarnych kwestiach finansowych i bytowo-lokalowych; pozyskiwały nowe przestrzenie, budowały centralną bibliotekę, reagowały na pierwsze bodźce i wzory organizacyjne, płynące z integrującej się Europy. Dopiero jednak w XXI w., czyli za kadencji rektorów Węgleńskiego i Chałasińskiej-Macukow oraz obecnej, rektora Pałysa, Uniwersytet mógł i potrafił na dużą skalę wykorzystać finansowanie ze źródeł zewnętrznych, głównie ze środków unijnych, a także dochody własne, pochodzące ze studiów płatnych oraz – w coraz większym stopniu – z badań naukowych. Zaowocowało to spektakularnym odnowieniem zabytkowego kampusu przy Krakowskim Przedmieściu: adaptacją starej biblioteki do celów dydaktycznych, wzniesieniem dwóch nowych budynków dla Wydziału Prawa i Administracji, zakończeniem budowy siedziby Wydziału Biologii, wreszcie, budową centrum badawczego nauk ścisłych na Ochocie, a także nowoczesnego budynku dla nauk filologicznych – jako kolejnego etapu ekspansji inwestycyjnej na Powiślu.

Dodać jednak trzeba, że plany budowy siedziby dla filologii obcych zostały wykonane tylko częściowo, ze względu na ograniczenia finansowe, a cała – bardzo atrakcyjna – koncepcja uniwersyteckiego Powiśla w istocie nie została zrealizowana, co przypisać należałoby zbyt słabemu wsparciu ze strony władz miasta i województwa, a także Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Obok inwestycji w materialną substancję doszło też do istotnych zmian w funkcjonowaniu uczelni, wynikających z decyzji legislacyjnych, mających uporządkować sferę szkolnictwa wyższego. Decyzje te były zarówno reakcją na inspiracje europejskie, jak też na szybkie zmiany zachodzące w krajowych realiach edukacyjnych. Ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym Sejm RP uchwalił w lipcu 2005 r. Najintensywniejsze prace nad dostosowaniem wewnętrznych przepisów do nowej rzeczywistości prawnej prowadzono zatem na początku pierwszej kadencji rektor Chałasińskiej-Macukow, która – wraz ze współpracownikami – musiała jeszcze, tym razem już pod koniec swojej drugiej kadencji, zmierzyć się konsekwencjami kolejnych nowelizacji, zarówno Prawa o szkolnictwie wyższym, jak też Ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym (2011).

Zasadniczym celem, jaki przyświecał ustawodawcy, była chęć uporządkowania całego edukacyjnego segmentu, rozwijającego się dość żywiołowo w odmienionych realiach, w których wraz z nowym ustrojem pojawiły się prywatne szkoły wyższe, określane jako niepubliczne. Zjawisku temu, od dawna w Polsce nieznanemu, towarzyszył gwałtowny wzrost liczbowy oraz upowszechnienie się, także w uczelniach publicznych, opłat za studia, które – jako nowy komponent uniwersyteckiej rzeczywistości – w istotny sposób zaczęły oddziaływać na zmianę tradycyjnych relacji pomiędzy studentami a uczelniami i ich kadrą.

Prawnemu porządkowaniu edukacji na poziomie wyższym, w kontekście rosnącej masowości studiów, towarzyszyło formalizowanie uniwersyteckich procedur – z wykorzystaniem nowoczesnych technik informatycznych. Trwał proces dostosowania wewnętrznych uczelnianych regulacji do wymagań i standardów Unii Europejskiej oraz do zasad powstającego stopniowo tzw. Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego. Równocześnie obserwować można było wysiłki mające na celu systematyczne wzbogacanie uniwersyteckiej oferty w zakresie nauczania, zarówno jeśli idzie o treści programowe, jak też formę zajęć. Dzięki finansowaniu z Unii Europejskiej szybko wzrastała studencka mobilność w skali całego kontynentu, z której to możliwości studenci Uniwersytetu Warszawskiego korzystali na relatywnie dużą skalę, co potwierdzają także oceny zewnętrzne[8].

W sferze badawczej członkostwo w Unii wiązało się przede wszystkim z dostępem do unijnych programów finansujących badania, których wartość wielokrotnie przekraczała i nadal przekracza możliwości, jakimi dysponują instytucje krajowe. Zabieganie o te środki oznaczało jednak zmierzenie się z ogólnoeuropejską konkurencją, co – zwłaszcza w pierwszych konkursach – prowadziło także do porażek i rozczarowań. Podkreślić przy tym trzeba, że w nowych realiach zdecydowanie łatwiej mogli radzić sobie przedstawiciele nauk ścisłych oraz nauk o życiu. Pozycja dyscyplin humanistycznych i społecznych oraz finansowanie badań w tym zakresie nie były początkowo klarownie określone. Sytuację zmieniło na korzyść powołanie ministerialnego Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, z którego funduszy uniwersyteccy uczeni potrafią już skutecznie korzystać.

Tyle uwag generalnych. Poniżej będę się starał, rzecz jasna selektywnie, zilustrować zasadnicze kierunki ewolucji Uniwersytetu Warszawskiego w minionym ćwierćwieczu. Zacząć przyjdzie od uniwersyteckiej scenerii, czyli budynków i ich otoczenia; następnie przedmiotem narracji będzie ewolucja struktury uczelni oraz ramy, także prawne, w jakich przyszło jej funkcjonować, a w dalszej kolejności – ludzie Uniwersytetu, z podziałem na zasadnicze kategorie, składające się na tę zbiorowość: studentów, wykładowców i pracowników administracji.

W drugiej części tego eseju znajdzie się miejsce dla trzech podstawowych sfer uniwersyteckiej aktywności – kształcenia, badań naukowych oraz kontaktów i świadczeń na rzecz społecznego otoczenia, a także dla współpracy z zagranicą. Tekst zamyka refleksja nad misją Uniwersytetu oraz strategicznymi celami, jakie stawia sobie jego społeczność (w świetle dokumentów programowych uchwalonych przez senat) oraz próba przedstawienia najważniejszych dylematów, przed jakimi stoi uczelnia w drugiej dekadzie XXI w., a zarazem u progu trzeciego stulecia swego istnienia.

Instytucja i jej struktura

Przestrzeń, czyli budynki i ich otoczenie

Stan infrastruktury uniwersyteckiej w czasach, gdy uczelnią zarządzali rektorzy Wróblewski i Siwiński, daleki był od ideału, a nawet skromnych oczekiwań – zaniedbane, od dawna nieremontowane budynki, przestarzałe zaplecze dydaktyczne, ciasnota. Niepokój budził też stan finansów uczelni, która w jakimś sensie musiała ponownie określić swoje miejsce i zdefiniować pozycję instytucjonalną w nowej rzeczywistości. Nie brakło przy tym przychylności ze strony władz, także najwyższych władz państwowych, ale czasy transformacji zmuszały do podejmowania niestandardowych działań.

Bolączki materialne warszawskiej uczelni symbolicznie kumulowały się w Bibliotece Uniwersyteckiej, która mieściła się w budynku wzniesionym co prawda jako bardzo nowoczesny, ale w końcu XIX w. Już w okresie poprzedzającym II wojnę światową, a tym bardziej w ostatniej dekadzie XX w. nie był on w stanie pomieścić kilkakrotnie większego księgozbioru, toteż duża część zbiorów przechowywana była w złych warunkach: na podłogach magazynu, na podestach klatek schodowych, w piwnicach i na strychach, a także w gmachach do biblioteki nienależących i do jej potrzeb nieprzystosowanych.

4. Kampus główny UW przy Krakowskim Przedmieściu

Ogólne ożywienie polityczne niewątpliwie wpłynęło także na przyspieszenie biegu uniwersyteckich wydarzeń. We wrześniu 1989 r. zorganizowano manifestację w obronie Biblioteki, podczas której pracownicy i studenci domagali się rozwiązania jej problemów i wybudowania nowego gmachu lub wskazania jakiejś adekwatnej, już istniejącej lokalizacji. Dla tej szeroko rozpropagowanej idei udało się uzyskać poparcie, także finansowe, mieszkańców Warszawy. Początkowo rozważano pomysł przekazania Uniwersytetowi dawnego Domu Partii – imponujących rozmiarów budowli, ulokowanej w samym centrum miasta, jednak ostatecznie zwyciężyła koncepcja, by umieścić tam Centrum Bankowo-Finansowe, z części dochodów tej instytucji sfinansować zaś budowę nowej biblioteki. Decyzję podjął rząd Tadeusza Mazowieckiego, a inwestycyjną, w tym także finansową logistykę tego ogromnego przedsięwzięcia powierzono Fundacji Uniwersytetu Warszawskiego, utworzonej nieco wcześniej, bo już w 1988 r. Wmurowanie kamienia węgielnego, z udziałem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego, nastąpiło 21 XI 1996 r.; trzy lata później, 11 VI 1999 r., w obecności rektora Włodzimierza Siwińskiego i rektora elekta Piotra Węgleńskiego, odbyła się uroczystość poświęcenia nowego gmachu przez papieża Jana Pawła II. Wkrótce potem nastąpiła przeprowadzka zbiorów bibliotecznych.

Zaproponowane rozwiązanie, nowatorskie architektonicznie, autorstwa Marka Budzyńskiego i Zbigniewa Badowskiego, zostało zaakceptowane przez akademicką społeczność, zwłaszcza przez studentów, masowo z Biblioteki korzystających i najwyraźniej chętnie ją odwiedzających. BUW pozostaje najbardziej przestronnym gmachem uczelni. Posiada drugi co do wielkości w kraju, po Bibliotece Jagiellońskiej, księgozbiór akademicki (ponad 3 miliony woluminów), którego większa część znajduje się w tzw. wolnym dostępie, dającym czytelnikom możliwość samodzielnego pobierania z półek potrzebnych pozycji. Jest to miejsce codziennie odwiedzane przez kilka tysięcy osób, które swojej tam aktywności nie ograniczają tylko do lektury. Neologizm „BUW-ing” odzwierciedla nową modę na spędzanie czasu we wnętrzach Biblioteki, co notabene przeczy tezie o zmierzchu tej instytucji – w związku z masową dostępnością publikacji w internecie. Okazało się bowiem, że nowe formy, choć z tradycyjnymi w naturalny sposób konkurują, to jednak bynajmniej ich w pełni nie zastępują, ani tym bardziej nie eliminują, a jedynie uzupełniają.

5. Gmach nowej Biblioteki Uniwersyteckiej

Niezależnie od starań o nowy gmach dla biblioteki, orędownicy poprawy warunków lokalowych uczelni lansowali popularne w mediach hasło: „Uniwersytet przy Trakcie Królewskim”. Intensywny lobbing przyniósł wkrótce wymierne efekty w postaci budynku przy Nowym Świecie 4 oraz hotelu akademickiego Hera, u zbiegu ul. Belwederskiej i Gagarina. W ramach tej samej akcji, choć nieco poza Traktem, udało się pozyskać budynek przy ul. Mokotowskiej dla Wydziału Pedagogicznego oraz dawne kino Klub, w pobliżu placu Na Rozdrożu. Poprawę warunków lokalowych, jako jeden z pierwszych, odnotował też wtedy Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki, przeniesiony z Pałacu Kultury i Nauki do budynku dawnej Wojskowej Akademii Politycznej, przy ul. Pasteura. Dalsza poprawa następowała sukcesywnie; pochodzące z dydaktyki oraz z badań naukowych dochody własne uczelni, a wkrótce także potężny strumień środków unijnych, sprawiły, że w początkach XXI w. realne stały się poważne inwestycje – wzniesienie nowych budynków oraz remonty najważniejszych elementów historycznej substancji.

Najbardziej spektakularnymi osiągnięciami w tym zakresie była gruntowna modernizacja budynku Wydziału Zarządzania na Służewcu, budowa kompleksu dydaktycznego dla Wydziału Prawa i Administracji – Collegium Iuridicum II, w bezpośrednim sąsiedztwie nowej Biblioteki Uniwersyteckiej, oraz Collegium Iuridicum III, przy bramie od ul. Oboźnej, a także dokończenie budowy siedziby Wydziału Biologii na Ochocie, czyli w rejonie, gdzie wkrótce powstać miała największa uczelniana inwestycja dwudziestopięciolecia, określana potocznie mianem CeNT (Centrum Nowych Technologii).

Jest to kompleks trzech nowoczesnych gmachów, z których korzystają już przedstawiciele nauk ścisłych. Składa się on z Centrum Nowych Technologii, budynku Wydziału Fizyki oraz Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych. Kształtujący się w ten sposób Kampus Ochota, który stopniowo przekształcił się w główną siedzibę nauk ścisłych i eksperymentalnych, został wzbogacony nowymi inwestycjami laboratoryjnymi, m.in. na Wydziale Matematyki, Informatyki i Mechaniki, na Wydziale Geologii oraz w Interdyscyplinarnym Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego. W tym samym, najszybciej rozwijającym się uniwersyteckim zgrupowaniu otwarto też Ośrodek Produkcji i Badania Radiofarmaceutyków w Środowiskowym Laboratorium Ciężkich Jonów oraz oddano do użytku basen i halę sportową przy ul. Banacha. Poza Warszawą rozpoczęto budowę Europejskiego Centrum Edukacji Geologicznej w Chęcinach.

6. Centrum Nowych Technologii UW

Nowe inwestycje przeznaczone dla nauk humanistycznych i społecznych prezentowały się mniej okazale. Na ich czele wymienić trzeba nową siedzibę dla wydziałów Neofilologii oraz Lingwistyki Stosowanej, wzniesioną na Powiślu, naprzeciwko nowej Biblioteki Uniwersyteckiej. Na starym, zabytkowym terenie przy Krakowskim Przedmieściu zbudowano natomiast kolejny, wspomniany już gmach Collegium Iuridicum III oraz budynek dydaktyczno-administracyjny dla Wydziału Historycznego, w którym umieszczono także cenny księgozbiór, przechowywany wcześniej w Sali Kolumnowej Budynku Pomuzealnego. Tym samym uwolniono tę bodaj najpiękniejszą, a w każdym razie w najczystszej postaci zachowującą swój historyczny kształt, uniwersytecką salę, umożliwiając jej odpowiednie wykorzystanie. Poza posiedzeniami Rady Wydziału Historycznego, który w tym przypadku jest szczególnie uprzywilejowany, odbywają się w niej ważne spotkania i prezentacje, a także prestiżowe wykłady oraz konferencje.

Fundusze unijne, a także pieniądze pozyskiwane ze źródeł krajowych umożliwiły wyremontowanie historycznych budynków tworzących centralny kampus przy Krakowskim Przedmieściu, a przynajmniej odrestaurowanie ich fasad. Poczynając od 2004 r. takim zabiegom poddano w sumie jedenaście budynków, w tym Pałac Kazimierzowski, czyli siedzibę rektoratu, gmach dawnej Szkoły Głównej, gdzie ulokowano Instytut Archeologii, oraz budynki: tzw. Poseminaryjny, czyli główną – pomimo omawianego lokalowego rozwoju – siedzibę Wydziału Prawa i Administracji, tzw. Porektorski, wykorzystywany przez Wydział Orientalistyczny i Instytut Historii Sztuki, oraz tzw. Pomuzealny, czyli siedzibę Instytutu Historycznego, a także gmach Pokuratorski, zajmowany przez lata przez Centrum Informatyczne, a później przez wiele różnych instytucji, oraz budynek polonistyki, wzniesiony na miejscu dawnego Pawilonu Mineralogicznego.

7. Gmach Porektorski, obecnie siedziba Instytutu Historii Sztuki i Wydziału Orientalistycznego

Najbardziej jednak spektakularne, choć początkowo budzące kontrowersje co do skali ingerencji oraz ostatecznego przeznaczenia, było przebudowanie gmachu dawnej Biblioteki Uniwersyteckiej na nowoczesny budynek audytoryjny. Zwyciężyła zatem, i słusznie, koncepcja zwiększenia ogólnouniwersyteckiej przestrzeni dydaktyczno-konferencyjnej w tak pięknym i prestiżowym miejscu Warszawy, choć nie brakowało także zwolenników przekształcenia historycznej budowli w obiekt muzealny[9] bądź ulokowania w tym centralnie położonym gmachu wszystkich bibliotek wydziałowych z rejonu Krakowskiego Przedmieścia. Stopniowo wyremontowano także Auditorium Maximum, z największą uniwersytecką salą im. Adama Mickiewicza, przystosowując wnętrza do współczesnych wymogów, ale z zachowaniem historycznej architektury.

8. Budynek starego BUW

Dodajmy, że w 2008 r., jako uzupełnienie uchwalonej wtedy „Strategii Uniwersytetu Warszawskiego” (o czym dalej), przedstawiono plan dalszych ponad dwudziestu inwestycji o różnej skali, obejmujący zarówno budowę kolejnych budynków, jak też przebudowę lub renowację istniejących nieruchomości. Aktualnie trwają remonty dwóch pałaców położonych przy Krakowskim Przedmieściu – Tyszkiewiczów-Potockich oraz Uruskich-Czetwertyńskich, a także tzw. budynku Audytoryjnego.

Urody uniwersyteckim przestrzeniom tradycyjnie dodają rośliny. Dbałość o nie i świadome wykorzystywanie jako elementu ozdobnego i stwarzającego przyjazny klimat okazały się zdecydowanie mocną stroną uczelni w ostatnim ćwierćwieczu. Dotyczy to przede wszystkim zgrupowania przy Krakowskim Przedmieściu, gdzie na przestrzeni ok. 55 tys. m^2 rośnie ponad 200 drzew i krzewów różnych gatunków, i jest to roślinność bardzo zadbana[10]. Wśród licznych topól, klonów i lip wyróżnia się – najwyższy ze wszystkich – kasztanowiec biały, rosnący między budynkami Orientalistyki i Archeologii[11].

Najważniejszym jednak uniwersyteckim ogrodem pozostaje Ogród Botaniczny, w dawnych czasach ulokowany na skarpie u podnóża Pałacu Kazimierzowskiego, a potem przeniesiony w Aleje Ujazdowskie. Na 5 hektarach zgromadzono tam ponad 5 tys. roślin – od egzotycznych, przez użytkowe, aż po lecznicze[12]. Ciekawe i oryginalne ogrody utworzono na dachach nowo powstałych budynków – najpierw Biblioteki Uniwersyteckiej (2002), a potem sąsiedniego, wzniesionego tuż obok dla wydziałów lingwistycznych (2013). Ten pierwszy, ogólnodostępny od wiosny do późnej jesieni, jest imponujących rozmiarów (rozciąga się na powierzchni ok. 2 tys. m^2), z intrygującą, przezroczystą kopułą, porośniętą dzikim winem. Drugi, choć znacznie mniejszy, mieści wyjątkowo dużo, bo ponad 1300 roślin. Z obu podziwiać można panoramę Warszawy, podobnie jak – z zupełnie innej perspektywy – czynić to można z tarasu ulokowanego na dachu nowego Wydziału Fizyki, którego wewnętrzne dziedzińce także ozdobione są ogrodami. Zielony zakątek powstał też na niewielkiej przestrzeni za budynkiem Pomuzealnym – tworząc tam kolejne nastrojowe miejsce na kampusie centralnym.

W interesującym nas okresie nie tylko substancja materialna, jaką dysponuje Uniwersytet, została zatem znacznie rozbudowana oraz poprawiła się jej jakość, lecz także wyklarowała się terytorialna struktura uczelni w obrębie Warszawy. Odziedziczonego po minionym okresie rozdrobnienia – notabene z przyczyn politycznych preferowanego przez władze, które z dystansem odnosiły się do ewentualnej koncentracji studenckiego żywiołu – nie udało się co prawda przezwyciężyć (i zapewne w dającej się przewidzieć przyszłości to się nie uda), ale przynajmniej wykrystalizowały się dwa najważniejsze centra Uniwersytetu: humanistyczno-społeczne w rejonie Krakowskiego Przedmieścia i na Powiślu oraz nauk ścisłych – na Ochocie. Trzecią, nieco samotną wyspą pozostaje Wydział Zarządzania oraz kilka mniejszych jednostek, tworzących praktycznie trzeci kampus – na Służewcu. Zatem o jednej, skoncentrowanej terytorialnie i wspólnej dla wszystkich nauk siedzibie Uniwersytetu Warszawskiego w warunkach aglomeracji stołecznej na razie mowy być nie może, a odległości pomiędzy trzema opisanymi centrami na długie lata pozostaną integracyjną barierą oraz poważnym utrudnieniem dla pracowników i studentów.

Struktura organizacyjna

„Chyba najbardziej charakterystyczną cechą Uniwersytetu Warszawskiego jako instytucji jest to, że podlega on ciągłym reformom” – powiedziała Katarzyna Chałasińska-Macukow, przedstawiając swój program działania na lata 2008–2012, a zatem na swoją drugą rektorską kadencję. Pani Rektor, mającej już za sobą także funkcje dziekańskie i prorektorskie, trudno odmówić doświadczenia i kompetencji, zwłaszcza jeśli idzie o uniwersyteckie struktury oraz wewnętrzne uregulowania. Ogólne ożywienie uczelnianej aktywności, wynikające z chęci dopasowania się do nowych realiów, ale także wykorzystania nowych możliwości, rzeczywiście zaowocowało w ostatnich dwóch dekadach licznymi zmianami organizacyjnymi. Powstawały nowe jednostki, inne uległy znacznym przekształceniom, zaś niektóre spośród już istniejących awansowały do rangi wydziałów.

Omówienie tych zmian zacząć jednak wypada od zasygnalizowania znacznego ubytku w uniwersyteckiej strukturze, który wszelako uznać należy za świadectwo pozytywnych tendencji: w czerwcu 1997 r. powołano do życia nowy Uniwersytet w Białymstoku, który to ośrodek akademicki przez poprzednie trzy dekady funkcjonował jako filia Uniwersytetu Warszawskiego.

Do rangi wydziałów w minionej dekadzie awansowały dwie jednostki, obie skupiające środowiska humanistyczne. W 2008 r. taki status nadano Instytutowi Orientalistycznemu, który wcześniej był częścią Wydziału Neofilologii, a w 2012 r. z dotychczasowego Instytutu Badań Interdyscyplinarnych stworzono – jako dwudziesty na Uniwersytecie – Wydział „Artes Liberales”.

Mniejsze wyspecjalizowane jednostki, utworzone w interesującym nas okresie, to m.in. Studium Europy Wschodniej, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej i Ośrodek Badań nad Migracjami. Stosunkowo niedawno do grona tego dołączyły także: Centrum Nauk Sądowych, Europejski Ośrodek Studiów Penologicznych, Ośrodek Analiz Politologicznych, Ośrodek Analiz Ekonomicznych Sektora Publicznego oraz Centrum Badań nad Współczesnymi Indiami i analogiczne centrum zajmujące się współczesnym Izraelem, czyli jednostki grupujące przede wszystkim reprezentantów nauk społecznych.

Przedstawiciele nauk ścisłych i eksperymentalnych raczej skoncentrowali w tym czasie swoją uwagę na tworzeniu potężnego kompleksu laboratoryjnego i dydaktycznego na Ochocie (o czym była już mowa w kontekście inwestycji), który zasadniczo zmienić ma warunki prowadzenia badań w zakresie tych dyscyplin. Centrum Nowych Technologii, stanowiące część owego kompleksu, ma status jednostki podstawowej, ale nie jest strukturą dydaktyczną (obrony prac magisterskich i doktorskich, którymi opiekują się jego pracownicy, odbywają się na wydziałach), lecz naukową. W Centrum, które z założenia jest oczywiście interdyscyplinarne, testowane są nowe – w realiach uniwersyteckich – formy organizacyjne, które być może będą w przyszłości stosowane na szerszą skalę: kierowników poszczególnych zespołów badawczych rekrutuje się poprzez otwarte konkursy, oni zaś sami muszą zatroszczyć się o finansowanie swoich badań oraz o byt swoich współpracowników.

Warto dodać, że w 2008 r. powołano do życia Uniwersytet Otwarty – oferujący zajęcia prowadzone przez wykładowców uniwersyteckich, a dostępne dla wszystkich, którzy ukończyli 16 lat. Ta nowa formuła, która spotkała się z dużym odzewem, pozwalającym na jej organizacyjne ustabilizowanie, była także okazją do testowania nowych form oraz tematyki uczelnianej dydaktyki.

Zmianom realiów, jakie zaobserwować można było w sferze dydaktyki oraz badań naukowych, towarzyszyły zmiany struktury administracyjnej – przede wszystkim w postaci powoływania nowych biur. Ich nazwy jednoznacznie wskazują zresztą sfery, w których takie wzmocnienie było konieczne: Biuro Wspomagania Rozwoju, Biuro Promocji, Biuro Prasowe, Biuro Zawodowej Promocji Studentów i Absolwentów, Biuro Jakości Kształcenia itd. Ponadto z Biura Spraw Studenckich (BSS) wyodrębniono Biuro ds. Rekrutacji (2006), co było widomym znakiem uświadomienia sobie przez ówczesne władze uczelni konieczności zabiegania o kandydatów na studia oraz koordynacji działań w tym zakresie na poziomie ogólnouniwersyteckim.

W zasadniczym stopniu zmieniły się też zadania jednostek administracji od dawna istniejących, jak na przykład Biura Współpracy z Zagranicą, które w daleko mniejszym stopniu zajmować się miało teraz obsługą oficjalnych kontaktów zagranicznych uczelni, a stawić musiało czoła logistycznym wyzwaniom związanym ze zdecydowanie bardziej intensywną mobilnością zagraniczną przedstawicieli wszystkich uniwersyteckich społeczności – na czele ze studentami podróżującymi w ramach kolejnych programów Socrates, Erasmus i Erasmus+. Analogicznie przed Biurem Obsługi Badań stanęły zupełnie nowe zadania związane z upowszechnianiem się sytemu grantowego, którego elitarną część stanowiły granty przyznawane w ramach programów ramowych Unii Europejskiej, co wiązać się musiało z pełną akceptacją funkcjonowania języka angielskiego w obiegu urzędowym.

Nowe realia i nowe zadania wymusiły też istotne zmiany w sposobie funkcjonowania biur stricte gospodarczych – rozbudowanych i unowocześnionych ze względu na skalę prowadzonych przez Uniwersytet inwestycji, a także z uwagi na organizowanie zakupów i przetargów w trybie obowiązujących od niedawna uregulowań, na czele z wielokrotnie nowelizowaną i bezustannie krytykowaną Ustawą o zamówieniach publicznych. W kontekście reagowania na wyzwania współczesności z pewnością trzeba też wspomnieć o Biurze ds. Osób Niepełnosprawnych, które istnieje formalnie od roku 2000, ale kontynuuje wcześniejsze prace pełnomocnika rektora. Biuro to, prężnie działające, walnie przyczyniło się do powstania pozytywnej opinii na temat Uniwersytetu jako środowiska przyjaznego osobom niepełnosprawnym. Realizuje ono bowiem długofalową, przemyślaną koncepcję, wypracowaną właśnie na UW i przejętą później przez inne uczelnie – zgodnie z zasadą, że nie ma mowy o obniżaniu wymagań wobec osób niepełnosprawnych, a jedynie o dostosowywaniu warunków przestrzennych i organizacyjnych do ich potrzeb.

Równolegle w stosunku do doraźnych zmian oraz wprowadzanych korekt organizacyjnych toczyły się zasadnicze dyskusje na temat optymalnej struktury uczelni. W kontekście urynkowienia całej gospodarki, zwiększenia skali działalności uczelni oraz gwałtownie rosnącej sfery odpowiedzialności zarządczo-finansowej, wynikającej zarówno z szybkiego wzrostu liczby studentów, również tych wnoszących opłaty za naukę, jak też rozbudowania sektora badawczego i jego kosztów, a także wzrostu wymagań ze strony otoczenia, dość szybko dostrzeżono niemożność sprawnego zarządzania Uniwersytetem za pomocą tradycyjnych akademickich reguł i procedur.

Narastał też problem rozdrobnienia uczelni, jej funkcjonowania w często niewielkich, odseparowanych od siebie jednostkach, co utrudniało wymianę myśli i ograniczało ofertę kształcenia. Starając się przeciwstawić niekorzystnym tendencjom, rektor Andrzej Kajetan Wróblewski – nawiązując do swoich doświadczeń amerykańskich – sformułował projekt zreformowania uniwersyteckiej struktury – przyjmując za jej podstawę trzy lub cztery „szkoły”, które grupowałyby pokrewne dyscypliny, na tyle zintegrowane, że mogłyby wspólnie prowadzić dydaktykę na niższych latach studiów[13]. Koncepcja ta, choć do samej idei niejednokrotnie później w dyskusjach powracano, nie została wcielona w życie. Poprzestano zatem na tradycyjnej konstrukcji wydziałowej, która stopniowo ulegała petryfikacji. Choć – nieco później przyjęty – podział studiów na etap licencjacki i magisterski zachęcał teoretycznie do szukania integracyjnych rozwiązań, to silniejsze okazały się jednak tendencje decentralizacyjne.

Najistotniejsze – patrząc już z historycznej perspektywy – okazały się bowiem rozstrzygnięcia dotyczące decentralizacji finansów i przekazania dużej części uprawnień, ale też odpowiedzialności w tym zakresie na poziom wydziałów, a nawet instytutów. Najważniejsze decyzje podjęto za kadencji rektora Siwińskiego, a kolejne zespoły rektorskie utrzymały i umocniły tę tendencję. Motywem decentralizacji było dążenie do racjonalizacji gospodarowania uniwersyteckimi zasobami, co w kontekście urealnienia kosztów oraz sanacji finansów w skali całego kraju, jako konsekwencji przemiany ustrojowej, wydawało się jedynym rozsądnym rozwiązaniem. Pozytywne efekty wprowadzonych zmian stały się wkrótce widoczne w postaci racjonalizacji zarządzania na poziomie lokalnym, to jest wydziałowym oraz instytutowym, a także obniżenia kosztów eksploatacji i większej przejrzystości uniwersyteckiego gospodarstwa.

Pomimo silnych tendencji decentralizacyjnych Uniwersytet ostatecznie nie ewoluował jednak w stronę luźnej federacji wydziałów, lecz pozostał instytucją jednolitą, przynajmniej z formalnego punktu widzenia, i jako taka był i jest postrzegany na zewnątrz. Zasadnicze decyzje w sferze inwestycji, relacji z podmiotami zewnętrznymi, współpracy międzynarodowej czy nawet dydaktyki (zasady rekrutacji, otwieranie nowych kierunków studiów itd.), pozostały w gestii władz centralnych, rektora oraz senatu, co – w sytuacji znacznego upodmiotowienia wydziałów – bywało powodem kompetencyjnych zadrażnień.

Immanentną cechą zarządzania uczelnią w interesującym nas okresie była zatem konieczność doraźnego definiowania relacji pomiędzy tzw. centralą a jednostkami oraz pomiędzy „organami jednoosobowymi” (rektor, dziekani) a „organami kolegialnymi” (senat, rady wydziałów i instytutów), wreszcie pomiędzy biurami administracji centralnej a jej wydziałowymi odpowiednikami. Ten stan wydaje się dość kłopotliwy i w istocie nie satysfakcjonuje żadnej ze stron, toteż zapewne w przyszłości będą formułowane nowe propozycje dotyczące reform organizacyjnych.

Trudno natomiast przewidzieć, a tym bardziej postulować kierunek dalszej ewolucji. Czy Uniwersytet zmierzać będzie w stronę centralizacji władzy i postępującej profesjonalizacji zarządzania, co wiązać by się musiało z personalnym oddzieleniem organów wykonawczych od grona profesorskiego i całej kadry nauczającej? Czy też dalszemu wzmocnieniu ulegną tendencje decentralizacyjne, co pod znakiem zapytania postawiłoby możliwość spójnego kierowania całym organizmem? W tym drugim wariancie, jeśli miałby on zostać zrealizowany, należałoby zapewne wypracować formułę bardziej wyrazistego i jednoznacznego podziału Uniwersytetu, ale na części większe niż współczesne wydziały (czyli w istocie powrócić do koncepcji rektora Wróblewskiego), albo też – o czym ostatnio mówi się coraz częściej – szukać maksymalnie elastycznych rozwiązań w sferze nauczania, a strukturę organizacyjną uczelni oprzeć na stosunkowo niewielkich zespołach badawczych.

Ludzie

Współczesny uniwersytet tworzą pracownicy, wśród których wyróżnia się na ogół kadrę nauczającą i administrację, oraz studenci i doktoranci. Wszystkie te grupy w minionym ćwierćwieczu podlegały znaczącej ewolucji, co przede wszystkim było wynikiem zmiany realiów zewnętrznych. Trwałą cechą minionego ustroju były, przypomnijmy, wyznaczane odgórnie limity przyjęć na studia. Toteż po roku 1989 rektorzy uczelni podejmowali decyzje o przyjmowaniu większej liczby studentów, licząc – bezpodstawnie, jak się wkrótce miało okazać – na uzyskanie zwiększonego ministerialnego finansowania.

Zasadnicze przemiany ustrojowe przywróciły należną rangę zawodom inteligenckim oraz podniosły prestiż kwalifikacji na wysokim poziomie. Spowodowało to gwałtowny wzrost zainteresowania studiami wyższymi, w tym przede wszystkim na kierunkach humanistycznych i społecznych, postrzeganych jako łatwiejsze, a których absolwenci – przynajmniej początkowo – byli na rynku pracy mile widziani. Polskie uczelnie, konsekwentnie nierozpieszczane poziomem państwowego finansowania, w tym także Uniwersytet Warszawski, zareagowały na ten popyt, przygotowując ofertę studiów płatnych – zarówno zaocznych, jak też tzw. wieczorowych, czyli realizujących normalny program studiów dziennych, ale w porach dopasowanych do potrzeb studentów pracujących.

W efekcie liczba studentów w skali kraju dość szybko się potroiła, liczba zaś studiujących na UW – bez studiów doktoranckich i podyplomowych – pod sam koniec XX w. przekroczyła 50 tys. i w pierwszych latach nowego tysiąclecia nadal wykazywała tendencję rosnącą (do ok. 55 tys.), którą dopiero pod koniec dekady powstrzymał niż demograficzny[14]. Dla kadry nauczającej, której liczebność wzrosła nieznacznie, a w każdym razie nieproporcjonalnie w stosunku do liczby studentów, oznaczało to możliwość dodatkowej pracy za dodatkowe wynagrodzenie, na co – przy bardzo mizernych uniwersyteckich pensjach – chętnie się decydowano. Znacząco poprawiło to sytuację materialną części pracowników naukowo-dydaktycznych, a ponadto studia płatne przynosiły też uczelni wymierne dochody. Okazały się one na tyle duże, że niektóre wydziały, prowadzące najbardziej popularne kierunki studiów (przede wszystkim Prawo i Administracja oraz Zarządzanie), mogły sobie pozwolić – o czym już była mowa – na poważne inwestycje, łącznie ze wzniesieniem nowych budynków.

Zjawisko to miało jednak także swoje długofalowe negatywne konsekwencje, gdyż przeciążenie poszczególnych wykładowców nauczaniem – choć trudno tu o precyzyjne dane – musiało odbić się niekorzystnie na ich aktywności naukowej. Dodatkowo nastąpiło wyraźne, a wcześniej niespotykane zróżnicowanie sytuacji materialnej pracowników, a zwłaszcza nauczycieli akademickich. Ich wynagrodzenie w większym bowiem stopniu zależało teraz od wydziału, na którym pracowali, niż od jakości wykonywanej pracy. Wbrew formułowanym niepokojom nie zagroziło to jednak integralności Uniwersytetu.

Reformy „bolońskie”, przynajmniej jeśli idzie o intencje, wyeksponowały grupę doktorantów w obrębie społeczności akademickiej. Studiom doktoranckim nadano bowiem status kolejnego, regularnego etapu edukacji akademickiej, co zakładało masowe kształcenie na tzw. trzecim poziomie. Wedle nowej koncepcji ta istniejąca „od zawsze” kategoria młodych pracowników, terminujących naukowe rzemiosło w macierzystych jednostkach pod okiem swych promotorów, jeśli idzie o status, zbliżyć się miała do zbiorowości studenckiej. Zwiększono zatem limity przyjęć na studia doktoranckie – poszerzając dostęp do nich, a zarazem formalizując kryteria naboru. Rozrostowi tej grupy sprzyjać miała także polityka państwa, które premiowało ją w momencie przydzielania uczelniom dotacji dydaktycznej. Na UW taki wzrost także odnotowano. Z odnośnych statystyk wynika, że liczba doktorantów w piętnastoleciu 2000–2014 wzrosła z 1600 do 3214. Jeszcze bardziej dynamiczny wzrost odnotowano w kategorii doktorantów zagranicznych, choć liczby bezwzględne w tym przypadku były relatywnie niewielkie (30 – w 2005 r., 134 – w 2011 r., a 244 – w 2014 r.).

Trudno dziś oceniać, czy tendencja ta zostanie utrzymana, gdyż formuła regularnych studiów na trzecim poziomie kształcenia nie została dobrze przyjęta przez dużą część profesury, ceniącą sobie dotychczasowe rozwiązania i widzącą w doktorantach nie studentów, lecz raczej młodszych kolegów, uczestniczących w dydaktyce, a jednocześnie wprowadzanych w tajniki badań. Takie poglądy z pewnością bliskie są także dużej części doktorantów, aspirujących raczej do statusu pracowników, a nie studentów.

Odnotować natomiast trzeba wyraźny wzrost oferty stypendialnej adresowanej do młodych pracowników naukowych, czyli w dużej części właśnie do doktorantów i młodych doktorów. Była i jest ona generowana zarówno przez ogólnopolskie, jak też europejskie agencje grantowe (Narodowe Centrum Nauki, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, Fundację na Rzecz Nauki Polskiej, European Research Council), oraz poprzez inicjatywy podejmowane na Uniwersytecie, by wymienić przykładowo projekt „Nowoczesny Uniwersytet”, oparty na środkach pozyskanych z Europejskiego Funduszu Społecznego, przyznawanych w procedurze konkursowej przez MNiSW, czy też inicjatywę „Doktoraty dla Mazowsza”, również finansowaną z funduszy unijnych, tym razem administrowanych na poziomie wojewódzkim. Silny, choć przez wielu uznawany za zaburzający właściwe proporcje strumień finansowania przeznaczonego dla badaczy do 35. roku życia mógł jednak poprawić sytuację materialną tylko niewielkiej części doktorantów, którzy jako grupa społeczna w całym omawianym okresie byli zdecydowanie źle finansowani, czemu towarzyszył ich niezdefiniowany jednoznacznie status.

Liczebność kadry nauczającej nie zmieniła się – o czym była już mowa – w tak dużym stopniu, jak to miało miejsce w przypadku studentów i doktorantów. Jeśli pierwsze dziesięciolecie XXI w. potraktować jako reprezentatywne, to liczba nauczycieli akademickich wzrosła z 2622 osób w 2000 r. do 3286 w 2010 r., by w następnych latach utrzymać się na tym mniej więcej poziomie, nawet z lekką tendencją malejącą[15]. Proporcje liczby nauczanych i nauczających zmieniły się zatem wyraźnie na niekorzyść w stosunku do okresu wcześniejszego, co w dużym stopniu wykluczyło kameralność studiowania, a zarazem oznaczało większą aktywność pracowników w sferze dydaktyki. Brak danych, by ocenić, w jakim stopniu wpłynęło to niekorzystnie na aktywność naukową kadry nauczającej oraz na spowolnienie jednostkowych karier, ale taki związek przyczynowo-skutkowy wydaje się oczywisty. Duże liczby ilustrujące awanse naukowe pracowników UW, gdzie rocznie ok. 300 osób uzyskuje stopień doktora, ok. 60 habilituje się i ok. 30 uzyskuje tytuł profesora, należy przede wszystkim uznać za pochodną dużych rozmiarów instytucji, nie zaś za podstawę do formułowania pozytywnych ocen.

Niepokój budzi także pogłębiająca się dysproporcja pomiędzy „starymi” i „młodymi” w gronie nauczających, co jest wynikiem – to oczywiste – ograniczeń finansowych dotyczących zatrudniania nowych pracowników, ale także braku klarowności, jeśli idzie o „etatyzację”. Istnieją co prawda ogólne limity zatrudnienia, ale nie dotyczy to konkretnych stanowisk, a o awansie pracownika decyduje w gruncie rzeczy zdobywanie przezeń kolejnych stopni naukowych. Skoro zatem duża liczba zatrudnionych cieszy się dobrą formą oraz późniejszym niż w innych grupach wiekiem emerytalnym, to w naturalny sposób ograniczone zostają możliwości przyjmowania do pracy młodych ludzi, co sprzyja powstawaniu armii profesorskich „generałów”, którzy nie bardzo mają kim dowodzić. Powstające w konsekwencji, ale i w dłuższej perspektywie, luki pokoleniowe są oczywiście niekorzystane dla Uniwersytetu.

W podobnym stopniu jak liczba nauczycieli akademickich wzrosła też liczba pracowników administracji (w okresie 2000–2014 z 2731 do 3087 osób[16]), co z kolei wyjaśnić można nowymi sferami działań i odpowiedzialności – zarówno przy wspieraniu procesu nauczania, jak też badań. W przypadku dydaktyki chodziło przede wszystkim o nowoczesne formy jej obsługi, co zagwarantować miało osiągnięcie sprawności organizacyjnej jako warunku utrzymania wysokiego poziomu nauczania, zagrożonego masowością studiów i wieloetatowością kadry. Powstały zatem nowe biura, które m.in. monitorować miały jakość kształcenia. Dodatkowe zatrudnienie niekiedy okazywało się także konieczne w związku z wprowadzaniem nowoczesnych technik informatycznych, choć po ich wdrożeniu obsługa administracyjna studiów zapewne będzie wymagała mniej licznej obsady.

Istotne znaczenie dla struktury zatrudnienia w administracji miała też konieczność organizowania na znacznie większą skalę współpracy międzynarodowej – zarówno jeśli idzie o wymianę studentów, jak też wykładowców. Analogicznie nowe formy finansowania badań, w coraz większym stopniu oparte na systemie grantowym, a także konieczność pozyskiwania środków zewnętrznych oraz realizowania kolejnych inwestycji, generowały w dwóch ostatnich dziesięcioleciach znaczne potrzeby administracyjne, zwiększając zarazem oczekiwania, jeśli idzie o kwalifikacje osób zatrudnianych.

Dydaktyka, badania naukowe, współpraca z zagranicą

Badań i dydaktyki – zarówno w kontekście krajowym, jak też międzynarodowym – jednocześnie omówić nie sposób, choć to właśnie ich jedność jest istotą uniwersytetu. Oba te zasadnicze wątki znalazły się tu pod wspólnym tytułem, co ma symbolicznie podkreślić, że żadnej z tych sfer nie należy postrzegać jako wydzielonej ani też żadnej przyznawać pierwszego miejsca. Zacznę zatem od nauczania – jako uczelnianej funkcji pierwotnej.

W minionym ćwierćwieczu zarówno forma, jak i treść uniwersyteckiej dydaktyki uległa zasadniczym przekształceniom. Zmiana formy wynikała przede wszystkim z wprowadzenia na polskich uczelniach ogólnych postulatów oraz konkretnych wytycznych procesu bolońskiego. Jego głównym celem w sferze nauczania – mającym zwiększyć jego efektywność – była integracja całego europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego i stworzenie możliwości masowego przepływu studentów pomiędzy uczelniami. Warunkiem miała być porównywalność modułów nauczania i treści programowych oraz sposobów oceniania i zaliczania poszczególnych kursów, a także ich wzajemna uznawalność. Temu wszystkiemu miało służyć powszechne wprowadzenie systemu tzw. kredytów, czyli punktów ECTS (European Credit Transfer System), określających nakład pracy studenta konieczny dla uzyskania określonej kompetencji, a pośrednio także wartość edukacyjną poszczególnych zajęć.

Wykorzystywany stopniowo w coraz większym stopniu elektroniczny system obsługi studiów (tzw. USOS) wymagał precyzji i jednoznaczności wyboru przedmiotów, grup, terminów, formy zaliczeń. Obowiązek wypełnienia poszczególnych rubryk przez ten system wytwarzanych w dłuższej perspektywie oznaczał zmniejszenie znaczenia indywidualnych kontaktów oraz bilateralnych ustaleń pomiędzy studentami a wykładowcami. Nowe ramy organizacyjne, z natury rzeczy formalizujące uniwersyteckie procedury, wymagały też opisania – i przypisania do konkretnych rubryk – planów dydaktycznych oraz towarzyszących im wymagań (obowiązkowe sylabusy, czyli szczegółowe plany zajęć). Skrajnie biurokratyczna formuła, określana mianem Krajowych Ram Kwalifikacji, zobowiązała ponadto wykładowców do precyzyjnego określenia spodziewanych, ale też formalnie przez uczelnię gwarantowanych efektów kształcenia. Wdrożenie informatycznych innowacji, połączone z rozwojem biurokratycznej mentalności, oznaczało stopniową rezygnację z części fundamentalnych zasad, wedle których uniwersytet zwykł „od zawsze” funkcjonować, na czele z dobrowolnością, ale także dowolnością form zrzeszania się mistrzów i studentów oraz pełną autonomią wewnątrzuczelnianych rozwiązań – na rzecz ich transparencji oraz pełnej przewidywalności.

Zdaniem krytyków uczelnianych innowacji wykorzystanie nowoczesnych technik informatycznych nie tylko sprzyjało formalizowaniu procedur, z potencjalnym uszczerbkiem dla ich jakości, ale pośrednio przyczyniło się do osłabienia akademickich autorytetów. Krytyka odnosi się także do sfery oceniania studenckich osiągnięć. Miejsce egzaminów ustnych, podczas których obdarzony niekwestionowanym autorytetem egzaminator wystawiał dawniej ocenę, zawsze subiektywną, czasem niesprawiedliwą, ale niepodważalną, zajęły egzaminy pisemne, bardzo często przeprowadzane w formie testów; te ostatnie zaś, jak wiadomo, co prawda pozbawione są subiektywności i formalnie gwarantują wymierność ocen oraz sprawne ich wystawienie, ale też nieuchronnie preferują powierzchowność oraz faktograficzny charakter nabywanej wiedzy, co obniża jakość uzyskiwanego wykształcenia.

Dodać wypada, bez formułowania ocen, że Uniwersytet Warszawski w całym interesującym nas okresie był ważnym podmiotem, zarówno jeśli idzie o wprowadzanie innowacji, w tym informatycznych usprawnień, jak też o kontestowanie kierunku proponowanych reform i kwestionowanie ich sensowności. To zróżnicowanie poglądów oraz postaw – typowe dla pluralistycznej instytucji – nie wpłynęło jednak w stopniu zauważalnym na relacje pomiędzy poszczególnymi grupami pracowników.

Wprowadzenie do istniejącego systemu formuły studiów płatnych, o czym już była mowa w kontekście finansów uczelni, także miało swoje długofalowe konsekwencje. Płatne studia, które oznaczały swoiste urynkowienie dydaktyki, sąsiadowały bowiem ze studiami tradycyjnie oferowanymi bezpłatnie, czyniąc cały proces, a zwłaszcza wymagania i kryteria oceny efektów nauczania, mniej klarownymi. Masowość studiów nieuchronnie łączyła się również z obniżeniem ich poziomu, przede wszystkim ze względu na słabsze przygotowanie słuchaczy, choć w grę wchodzić mogło także przeciążenie poszczególnych wykładowców.

Jednakże szerokie zainteresowanie studiowaniem skłaniało poszczególne jednostki do rozbudowywania i uatrakcyjniania dydaktycznej oferty, co uznać można za bezpośredni efekt konkurencji na „rynku edukacyjnym”. Troska o pozyskanie potencjalnych słuchaczy – najpierw przejawiana w warunkach edukacyjnego boomu, a potem także w kontekście niżu demograficznego, który przyniósł spadek dochodów z czesnego – z pewnością przyczyniła się do zwiększenia atrakcyjności programów nauczania. Na liście wykładów i zajęć o charakterze ćwiczeniowym pojawiły się zarówno nowe przedmioty, jak też nowe formy studiowania. Uruchomiono liczne studia zaoczne, wieczorowe i podyplomowe, którym – w trosce o przydatność wykładanych treści – starano się nadać charakter profesjonalny, czyli wysoki poziom specjalizacji, połączony z uwzględnianiem aktualnych potrzeb rynku pracy.

Jednocześnie pojawiły się jednak wątpliwości, odnoszące się przede wszystkim do popularnych kierunków humanistyczno-społecznych, dotyczące jakości uzyskiwanego wykształcenia oraz – właśnie – jego przydatności w życiu zawodowym absolwentów. Powróciła zatem, towarzysząca Uniwersytetowi Warszawskiemu od momentu powstania (a uczelniom niemal od zarania ich dziejów), dyskusja na temat sensu i wartości wszechstronnego, akademickiego wykształcenia oraz spoczywającego na uniwersytecie obowiązku wyposażenia absolwentów w kwalifikacje zawodowe. Notabene, taki postulat – formułowany niekiedy w środowisku pracodawców oraz w kręgach ministerialnych – zdaje się świadczyć o kompletnym niezrozumieniu misji oraz sensu istnienia uniwersytetu, a także etymologii tego słowa.

W ramach poszerzania dydaktycznej oferty pojawiły się też zajęcia obcojęzyczne, prowadzone przede wszystkim po angielsku, których aktualny pakiet liczony jest już w setkach. Związane to było z chęcią przyciągnięcia na uczelnię możliwie licznych studentów zagranicznych, choć warto zauważyć, że studiowanie w obcych językach budziło także rosnące zainteresowanie studentów polskich. Obiektywnie łatwiejsza w tym kontekście była sytuacja nauk ścisłych, dla których język angielski od dłuższego już czasu jest naturalną formą komunikowania, podobnie jak dla części nauk społecznych, takich jak psychologia czy ekonomia. Dla przedstawicieli nauk humanistycznych wyzwanie to okazało się daleko trudniejsze – nie tylko ze względu na sprawność lingwistyczną, wymaganą zarówno od nauczycieli akademickich, jak też od studentów, ale przede wszystkim z uwagi na znaczenie języka narodowego w profesjonalnej narracji takich dyscyplin jak prawo, polonistyka czy historia kultury. Tym niemniej – co musi zastanawiać – na aktualnej liście studiów oferowanych po angielsku przeważają jednak kierunki humanistyczno-społeczne, a liczba cudzoziemców w gronie studentów kierunków ścisłych i przyrodniczych jest znikoma.

Wejście do Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego, o czym już była mowa, oznaczało też gwałtowne zintensyfikowanie mobilności studenckiej. Zagraniczne doświadczenia, tym razem zdobywane przez dużą część studentów, miały fundamentalne znaczenie dla modelu studiowania oraz postaw młodzieży wyzbywającej się ewentualnych kompleksów w stosunku do rozwiązań zachodnioeuropejskich. Organizacja przepływu studentów, których dużej liczbie umożliwiono spędzenie jednego lub dwóch semestrów poza macierzystą uczelnią, zapewnienie porównywalności oferowanych kursów, a także wypracowanie obustronnie akceptowanych zasad zaliczania poszczególnych przedmiotów wymagało profesjonalnej obsługi. Dynamicznemu rozwojowi wymiany studenckiej towarzyszyło zatem, bo takie są unijne realia, dalsze formalizowanie dydaktycznych procedur, a co za tym idzie – rozrost biurokracji.

Bodaj jednak najważniejszą nową tendencją, a w każdym razie zdecydowanie wyróżniającą się formą oferty dydaktycznej minionego ćwierćwiecza stały się studia indywidualne i interdyscyplinarne (od czasu ostatniej ustawowej nowelizacji określane też mianem „międzyobszarowych”), co w realiach uniwersyteckich oznaczało zarazem ich charakter międzywydziałowy. Ta nowa formuła nie tylko odzwierciedlała nowatorskie tendencje w badaniach naukowych, ale była też udaną próbą przeciwstawienia się negatywnym konsekwencjom uniwersyteckiej decentralizacji i zasklepiania się poszczególnych środowisk w formule wydziałowej, a nawet instytutowej, co – zwłaszcza w pierwszej dekadzie XXI w. – stało się wyraźnie widoczne także w sferze nauczania.

W roku akademickim 1992/1993, za sprawą rektora Andrzeja Kajetana Wróblewskiego, powołano do życia Międzywydziałowe Indywidualne Studia Matematyczno-Przyrodnicze (MISMAP), nowatorską formułę studiów prowadzonych w ramach szerszych niż jedna dyscyplina akademicka, przy założeniu, że każdy student – indywidualnie – będzie mógł korzystać z naukowej opieki profesora lub adiunkta reprezentującego kierunek najbliższy jego zainteresowaniom. Nowa quasi-jednostka, której pierwszym kierownikiem był Andrzej Hennel i która po pewnym czasie została przekształcona w Kolegium MISMAP, odniosła niekwestionowany sukces. Akces zgłosiły wydziały: Biologii, Chemii, Fizyki, Geografii i Studiów Regionalnych, Geologii, Matematyki, Informatyki i Mechaniki oraz Psychologii – tworząc atrakcyjną ofertę studiów nowoczesnych i elitarnych, na której wzorowały się także inne uczelnie.

Rok później zaczęły działać Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), które swoją renomę, bardzo szybko zdobytą, a także późniejsze instytucjonalne przekształcenia, które pośrednio doprowadziły do powstania pierwszego w Polsce Wydziału „Artes Liberales”, zawdzięczają działalności Jerzego Axera, niestrudzonego poszukiwacza nowych, atrakcyjnych form aktywności akademickiej, zarówno w sferze badań naukowych, jak też dydaktyki. Inspiracje i doświadczenia MISMAP-u oraz MISH-u wykorzystano, tworząc niebawem – wspólnym wysiłkiem wydziałów: Biologii, Chemii, Fizyki, Geografii i Studiów Regionalnych, Geologii, Nauk Ekonomicznych oraz Prawa i Administracji – interdyscyplinarny kierunek studiów nad ochroną środowiska (MSOŚ), którym – jako pierwsza i przez czas dłuższy – kierowała Ewelina Kantowicz.

Te bardzo atrakcyjne formy mają jednak charakter zdecydowanie elitarny. Większość zajęć uniwersyteckich, zwłaszcza na poziomie licencjackim – z wyjątkiem tak kameralnych kierunków, jak na przykład filologie orientalne – odbywa się w trybie masowym, to jest takim, w którym raczej nie powstają tradycyjne więzi uniwersyteckie oraz zmniejsza się rola indywidualnych relacji pomiędzy studentami a wykładowcami[17].

Dyskusja zwolenników i przeciwników nowych rozwiązań toczy się nadal. Niezależnie jednak od wypowiadanych poglądów, coraz powszechniejsza staje się świadomość, że w Uniwersytecie kształcącym na tak dużą skalę nie da się w pełnym wymiarze obronić dawnych akademickich wartości; że trzeba szukać takich rozwiązań, w ramach których mogłyby funkcjonować obok siebie szeroko dostępne kursy akademickie oraz enklawy elitarnego kształcenia. Najbliższy czas pokaże, czy taką formułę uda się wypracować i skutecznie zastosować. Chyba za wcześnie też na ocenę, czy zauważalnie pozytywną rolę odegra w tym procesie Fundusz Innowacji Dydaktycznych (FID), stworzony na uczelni w pierwszej dekadzie XXI w. właśnie w celu promowania nowatorskich działań dydaktycznych przez ich finansowe wsparcie w początkowym okresie. Niewiadomą pozostają też efekty wspomnianych wyżej instytucjonalnych rozwiązań dotyczących kontroli jakości kształcenia.

* * *

Ostatnie dekady to czas intensywnych badań naukowych, które prowadzono w wielu ośrodkach akademickich; sprzyjał im gwałtowny postęp technologiczny, znacznie przyspieszający prowadzone prace, ale też generujący ich wyższe koszty. Uniwersytet Warszawski potwierdził w tym czasie swoją pozycję jednego z najważniejszych ośrodków naukowych w kraju.

O potencjale naukowym może świadczyć pozycja w rankingach międzynarodowych. Wbrew obiegowej opinii, że w przypadku polskich uczelni jest to pozycja bardzo poślednia („w czwartej setce”), warto zwrócić uwagę, że – jeśli uwzględnimy liczbę uniwersytetów na świecie, którą szacuje się na około 20 tys. – Uniwersytet Warszawski mieści się w 2 procentach najlepszych, przy czym niezmiennie przoduje wśród polskich uczelni. Wypada przy tym zauważyć, że zarówno metodologia takich powszechnych, światowych rankingów ogólnouniwersyteckich, jak też sposób pozyskiwania danych na temat poszczególnych uczelni muszą budzić zasadnicze wątpliwości.

Z pewnością bardziej wiarygodne są rankingi dziedzinowe, ze względu na stosunkowo większą porównywalność – możliwą dzięki łatwiejszemu wypracowaniu wspólnych, wymiernych kryteriów. W tym przypadku jednak otrzymujemy tylko dane częściowe; te, którymi dysponujemy, są raczej optymistyczne. Na przykład uznana instytucja międzynarodowa, jaką jest niemieckie Centrum für Hochschulentwicklung (CHE) zalicza warszawską uniwersytecką fizykę (notabene, jako jedyną z Polski) do grupy Excellence, do której wchodzi tylko 70 – spośród kilku tysięcy – uniwersytetów europejskich; chemia – wedle tego samego rankingu – także plasuje się w grupie najlepszych, i to skupiającej tyko 65 wydziałów (w tej samej kategorii, ale na niższych pozycjach, znalazły się także wydziały chemii z Poznania, Wrocławia i Krakowa). Z kolei QS Quacquarelli Symmonds Ltd., kolejna renomowana instytucja międzynarodowa o relatywnie długim stażu, umieszcza warszawską uniwersytecką fizykę, matematykę i informatykę oraz neofilologie w trzeciej pięćdziesiątce na świecie.

Pozytywne dla UW są także efekty pierwszych formalnych kategoryzacji, dokonywanych przez MNiSW oraz przez specjalnie w tym celu powołany Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych[18], ale podkreślić trzeba, że systemy oceniania takich jednostek na podstawie liczby publikacji ich pracowników i owych publikacji oddziaływania znajdują się jeszcze we wstępnej fazie opracowania i dyskusji; fazie – jak się wydaje – na tyle mało zaawansowanej, że trudno uznać je za miarę dostatecznie obiektywną. Wypada dodać, że szukając parametrów pozwalających na określenie pozycji uczelni, uwzględnia się niekiedy członkostwo w międzynarodowych sieciach naukowych[19] oraz w konsorcjach skupiających czołowe polskie uczelnie[20]. Informacje na ten temat umieszczam jednak tylko w przypisach, uznając, że to także są jedynie kryteria formalne, niedające podstaw do oceny.

Jak zatem potraktować ten wątek w sytuacji, gdy wielostronność prowadzonych na Uniwersytecie badań sprawia, że jeden autor nie jest (i być nie może) dostatecznie kompetentny, by je merytorycznie zreferować, nawet w kategoriach najbardziej ogólnych? „Uniwersytet skupia uczonych różnych dyscyplin, jest miejscem wielorakich badań naukowych. Adepci nauki, w bezpośrednim kontakcie z nauczycielami rozwijają tutaj swoją wrażliwość badawczą i doskonalą umiejętności warsztatowe” – czytamy w dokumencie z 2008 r., określającym strategię Uniwersytetu Warszawskiego. W minionym ćwierćwieczu ta podstawowa część misji Uniwersytetu była i jest realizowana na wszystkich wydziałach oraz w mniejszych jednostkach, choć w środkach masowego przekazu stosunkowo często można było usłyszeć o dokonaniach uniwersyteckich fizyków i astronomów, chemików i biologów, a także historyków/archeologów oraz socjologów.

„Można było usłyszeć” – to określenie typowo publicystyczne. Trudno na takiej podstawie formułować oceny, porównywać dyscypliny nieporównywalne, konfrontować ze sobą poszczególne ośrodki i zespoły naukowe. A zatem kilka przykładów – jako namiastka systematycznego omówienia. W okresie, którym się tu zajmuję, Uniwersytet mógł się pochwalić spektakularnymi odkryciami swoich archeologów, którzy prowadzą wykopaliska w 20 krajach, na 5 kontynentach, przede wszystkim w rejonie Morza Śródziemnego – m.in. w Egipcie (Deir-el-Bahari, Aleksandria), w Syrii (Palmyra, Tell Arbid), w Libii (Ptolemais), w Bułgarii (Novae), w Czarnogórze (Risan) i na Cyprze (Nea Paphos), w Libanie i w Izraelu, ale także w Peru, w Sudanie, w Iraku, w Iranie, w Rosji, i w Turkmenistanie. W środowisku filologów powstał i jest stale poszerzany nowatorski elektroniczny korpus polskiego języka migowego, który w 2013 r. osiągnął status największego tego typu zbioru, a opracowujący go zespół współtworzy międzynarodową sieć badawczą, zajmującą się językami migowymi na całym świecie.

Uniwersyteccy astronomowie, wykorzystując m.in. swój teleskop, zbudowany w Obserwatorium Las Campanas w Chile, odkryli kilkadziesiąt planet pozasłonecznych – wysuwając się na pozycję światowych liderów w dziedzinie wielkoskalowych przeglądów nieba, przy czym warto dodać, że UW zarówno prowadzi własne projekty astronomiczne, jak też uczestniczy w międzynarodowych przedsięwzięciach, takich jak misje satelitarne Planck i Gaia. Fizycy odnieśli sukcesy w badaniach nad cząstkami fundamentalnymi, strukturą jąder atomowych, półprzewodnikami i właściwościami promieniowania, a chemicy – głównie w zakresie chemii kwantowej; genetycy z powodzeniem włączyli się do międzynarodowych, wielce obiecujących badań w dziedzinie inżynierii genetycznej. Spektakularne odkrycia paleontologów z UW, o których można było przeczytać na łamach „Nature” i które z pewnością będą uwzględniane w rozważaniach na temat historii ewolucji, dotyczyły śladów tetrapoda, odkrytych w Górach Świętokrzyskich.

Światowe sukcesy odnoszą także studenci, która to uwaga odnosi się do wielu wydziałów i akademickich środowisk, ale bodaj najczęściej w tym kontekście usłyszeć można było o informatykach, którzy wielokrotnie zdobywali medale w takich zawodach, jak TopCoder, Facebook Hacker Cup, Imagine Cup czy Google Code Jam. Dwukrotnie zwyciężali też w Akademickich Mistrzostwach Świata w Programowaniu Zespołowym (ACM ICPC), w których już od 20 lat kwalifikują się do finałów. To tylko niektóre bardziej spektakularne przykłady, być może dość przypadkowo i niekompetentnie dobrane.

W tym fragmencie rozważań należałoby też – co czynię bez większego przekonania – przywołać dane dotyczące „produkcji naukowej” pracowników Uniwersytetu[21] oraz – to zdecydowanie ważniejsze – wskazać zmianę warunków w sferze uprawiania i finansowania badań. W minionym ćwierćwieczu znacząco ewoluował bowiem sposób pozyskiwania funduszy – stopniowo, ale konsekwentnie rosło znaczenie finansowania uzyskiwanego w systemie konkursów grantowych, która to uwaga odnosi się zarówno do instytucji krajowych (nieistniejący już Komitet Badań Naukowych, MNiSW, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej oraz stosunkowo niedawno powołane do życia – Narodowe Centrum Nauki, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz Narodowy Program Rozwoju Humanistyki), jak też europejskich (European Research Council, European Science Foundation oraz liczne instytucje o wyraźnie określonym profilu, jak na przykład European Molecular Biology Organisation).

Dystansując się od oceny dokonań w sferze badań, nie chciałbym jednak ograniczyć tego szczególnie ważnego fragmentu rozważań do owych kilku przytoczonych przykładów oraz do formuły statystyczno-sprawozdawczej. By zatem zwrócić uwagę na zarysowujące się w badaniach tendencje oraz niekwestionowane, a być może mniej spektakularne sukcesy, chciałbym – na zakończenie tego wątku – skorzystać z trzech dostępnych ocen zewnętrznych, mających znamiona obiektywizmu.

Po pierwsze, najpoważniejszą nagrodą międzynarodową, jaką w ostatnich latach otrzymał uczony z Polski, była Nagroda Fundacji Nauki i Techniki Japonii, tzw. Japan Prize, przyznana w roku 2002 Andrzejowi Krzysztofowi Tarkowskiemu z Wydziału Biologii, pionierowi badań embriologicznych.

Po drugie, warto w tym miejscu przypomnieć uczonych pracujących na Uniwersytecie, którzy uzyskali nagrodę Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Nagroda ta jest bowiem uznawana powszechnie za najbardziej prestiżowe wyróżnienie naukowe w naszym kraju, a sposób jej przyznawania – wieloetapowa, transparentna procedura oraz niezależna kapituła, której decyzje są ostateczne – ogranicza do minimum ewentualną stronniczość. Nagrodę przyznaje się od roku 1992; dostępne dane dotyczą zatem ostatnich 23 lat.

W latach 90. ubiegłego wieku, co ciekawe, spośród pracowników UW nagrodę FNP otrzymał tylko jeden uczony, matematyk Stanisław Woronowicz (1993) – „za prace dotyczące grup kwantowych i ich związków z C* algebrami”. W obecnym stuleciu laureatów z UW było już 14 (na ogólną liczbę 63, co oznacza udział wyraźnie przekraczający jedną piątą).

Nauki ścisłe reprezentują w tej grupie: astronom Andrzej Udalski (2002), który – cytuję odnośny werdykt jury – nagrodę otrzymał „za rewizję skali odległości we Wszechświecie i odkrycie wielu ciemnych obiektów towarzyszących gwiazdom”, fizyk Marek Pfützner (2003), uhonorowany „za doświadczalne potwierdzenie istnienia nowego rodzaju promieniotwórczości – rozpadu dwuprotonowego” oraz aż czterej chemicy: Bogumił Jeziorski (2000) – nagrodzony „za stworzenie nowego formalizmu dokładnych kwantowych obliczeń oddziaływań międzyatomowych i międzymolekularnych”, Andrzej Koliński (2009) – „za wkład w opracowanie i zastosowanie w praktyce metod przewidywania struktury przestrzennej białek”, Tadeusz Krygowski (2010) – „za osiągnięcia w zakresie stworzenia metody ilościowego określania aromatyczności związków organicznych” oraz Karol Grela (2014) – „za opracowanie nowych katalizatorów reakcji metatezy olefin i ich zastosowanie w praktyce przemysłowej”.

Nauki przyrodnicze i medyczne, określane ostatnio jako „nauki o życiu i o Ziemi”, reprezentują w tym zaszczytnym gronie dwaj uniwersyteccy biolodzy: Zbigniew Gliwicz, który nagrodę otrzymał w roku 2001, oraz wspomniany już w związku z nagrodą japońską Andrzej Tarkowski, laureat z 2013 r. Ten pierwszy, znowu cytując decyzję jury, „za wykazanie roli drapieżnictwa w kształtowaniu historii życia i zachowań zwierząt”, a drugi – „za odkrycia wyjaśniające fundamentalne mechanizmy odpowiedzialne za wczesny rozwój zarodków ssaków”.

W grupie nauk humanistycznych i społecznych jako pierwszy, w roku 2000, nagrodzony został psycholog Jan Strelau – „za stworzenie oryginalnej psychologicznej regulacyjnej teorii temperamentu”, zaś kolejne dwa wyróżnienia otrzymali socjologowie: w 2003 r. Jerzy Szacki (którego należałoby raczej określić mianem historyka myśli społecznej) – za fundamentalne dzieło Historia myśli socjologicznej, a w 2004 r. Jadwiga Staniszkis – „za badania będące próbą teorii i interpretacji procesów transformacji współczesnej Polski i świata”. Profesję historyczną reprezentowali: Karol Modzelewski, nagrodzony w 2007 r. „za badania nad historią powstawania tożsamości europejskiej, przedstawione w dziele Barbarzyńska Europa”, oraz Ewa Wipszycka (2012) – „za wszechstronną rekonstrukcję funkcjonowania wspólnot klasztornych w późnoantycznym Egipcie”, a także historyk prawa Tomasz Giaro (2011) – „za interdyscyplinarną analizę kategorii prawdy w doktrynach prawa od antyku do współczesności”.

Biorąc pod uwagę, że w czwartej kategorii, nauk technicznych, pracownicy uniwersytetu praktycznie nie konkurowali, można stwierdzić, że w pozostałych trzech ich udział był bliski 30%, co uznać można za wynik w pełni satysfakcjonujący.

Wreszcie, trzecią miarą sukcesu naukowego, którą można się posłużyć, uznając za obiektywną w dłuższej perspektywie, są granty przyznane polskim naukowcom przez Europejską Radę Badań Naukowych (European Research Council – ERC). Jest to miara stosunkowo nowa, być może jeszcze nie w pełni reprezentatywna, ale jej znaczenie z pewnością będzie rosło. Wykorzystujemy tu dane z lat 2007–2013[22]. W tym okresie ERC przyznała granty 14 naukowcom pracującym w polskich ośrodkach, a 7 z nich to pracownicy Uniwersytetu Warszawskiego; w grupie tej wyraźnie przeważają przedstawiciele nauk ścisłych.

W 2009 r. prestiżowy ERC Advanced Investigator Grant uzyskał Andrzej Udalski z Obserwatorium Astronomicznego, wcześniej laureat nagrody FNP, prowadzący eksperymenty z zakresu soczewkowania grawitacyjnego i mający cenione w świecie dokonania w zakresie poznawania struktury Drogi Mlecznej i sąsiednich galaktyk. Natomiast ERC Starting Independent Researcher Grants jako pierwsi otrzymali, kolejno, dwaj informatycy: Stefan Dziembowski, zajmujący się kryptografią, a dokładniej – kryptograficznymi aspektami cyfrowej waluty „bitcoin” (2007), oraz Mikołaj Bojańczyk, specjalista w zakresie zastosowań logiki w informatyce (2009). W ostatnich latach do grona tego dołączyli: kolejny informatyk Piotr Sankowski, zajmujący się projektowaniem i analizowaniem szybkich algorytmów przybliżonych (2010), oraz fizyk Piotr Sułkowski, analizujący związki pomiędzy fizyką a matematyką, a dokładniej – pomiędzy kwantową teorią pola i teorią strun a matematyczną teorią węzłów oraz macierzy losowych (2013).

Pozostałe dwa granty otrzymały przedstawicielki nauk społecznych i humanistycznych. W 2009 r. ERC podjęło decyzję o wsparciu finansowym projektu Natalii Letki z Instytutu Socjologii, która zaplanowała porównawcze badania opinii publicznej w krajach postkomunistycznych na temat stosunku do dóbr publicznych, do lokalnej wspólnoty oraz do państwa, a w 2012 r. Justyna Olko z Wydziału „Artes Liberales” otrzymała grant mający umożliwić rekonstrukcję mechanizmów przekazu kulturowego między Europą a Ameryką od XVI w., przez okres kolonialny, aż po czasy współczesne.

Zwracając uwagę na projekty docenione przez europejskich ekspertów oraz na środowiska, z których wywodzą się ich autorzy, warto też w tym kontekście zauważyć, już na zakończenie, że w ostatnich latach badania naukowe stały się równorzędnym – w stosunku do dotacji ministerialnej na dydaktykę – źródłem przychodów uczelni[23] oraz, że w 2014 r. wyniosły ok. 350 milionów złotych. Można zatem założyć, że w przypadku tak silnych instytucji jak Uniwersytet Warszawski, który – jak najsłuszniej – chce być postrzegany jako „uniwersytet badawczy”, tendencja do doceniania, a nawet szczególnego eksponowania znaczenia badań naukowych w przyszłości jeszcze się utrwali.

Wchodząc w nowe tysiąclecie, uczelnia sformułowała swoje strategiczne cele jako centrum badawczego: tworzenie lub współtworzenie liczących się w nauce światowej zespołów badawczych, prowadzenie wszechstronnych, innowacyjnych badań i skuteczne zdobywanie niezbędnych funduszy. Można stwierdzić, że szanse na realizację tych planów są bardzo duże, choć trudno w tej chwili wyrokować, w jakim stopniu zachodzące szybko zmiany w otoczeniu zewnętrznym wpłyną na pozycję naukową czołowych polskich uniwersytetów.

* * *

Jakości i znaczenia współpracy z zagranicą tym bardziej nie da się zmierzyć liczbowo. Wolność polityczna dała zainteresowanym pełną swobodę w tym zakresie, częściej jednak – zwłaszcza w obliczu rosnących chęci oraz braku formalnych barier – dawały znać o sobie ograniczenia finansowe. Formalną często współpracę, której rytm wyznaczały oficjalne umowy pomiędzy uniwersyteckimi instytucjami, coraz częściej zastępowały wspólnie podejmowane badania, o których decydowano na szczeblu niższym niż rektorski i raczej prowadzono w formule grantowej. Proces urealniania współpracy międzynarodowej przyspieszyła decyzja senatu, podjęta na wniosek rektora Siwińskiego, o zaprzestaniu centralnego finansowania umów międzyuczelnianych. W tej sytuacji atrakcyjność prowadzonych na Uniwersytecie badań została poddana swoistej weryfikacji, także z punktu widzenia zagranicznych partnerów, przy czym można założyć, że z próby tej Uniwersytet wyszedł zwycięsko. W każdym razie dane liczbowe, dotyczące zarówno zaktualizowanych umów bilateralnych pomiędzy uczelniami, jak też konkretnych wspólnych projektów badawczych, wskazują na postępującą intensyfikację współpracy zagranicznej.

Krajowe instytucje oraz struktury organizujące współpracę międzyuczelnianą mają swoje odpowiedniki europejskie, które w interesującym nas okresie rozwijały się bardzo intensywnie, najwyraźniej odpowiadając na istniejące integracyjne zapotrzebowanie w skali kontynentu, związane m.in. z chęcią swoistego „zwarcia szeregów” i wypracowania optymalnych form organizacyjnych – w konfrontacji z uznawanymi za najlepsze na świecie uczelniami amerykańskimi. Przedstawiciele władz Uniwersytetu Warszawskiego byli w tych ciałach widoczni i aktywni, poczynając od specjalnego komitetu Rady Europy, określanego mianem „Standing Conference on University Problems”, w której rektorów polskich reprezentował Włodzimierz Siwiński, poprzez organizację grupującą europejskie uniwersytety stołeczne (UNICA), aż po niemal powszechną, bo zrzeszającą absolutną większość europejskich szkół wyższych, European University Association (EUA).

Sensowność cyklicznych, masowych i kosztownych konferencji przedstawicieli z górą 300 wyższych uczelni z całej Europy była co prawda podawana w wątpliwość, ale sama organizacja, a zwłaszcza niektóre jej specjalistyczne komisje niewątpliwie przyczyniły się do koordynacji działań integracyjnych, wspomagając procesy reformatorskie cenną wiedzą ekspercką, władze EUA zapewniły zaś słyszalność środowiskowych postulatów w najwyższych unijnych gremiach.

Relacje ze światem zewnętrznym

To pojęcie można rozumieć dwojako. Po pierwsze, jako „politykę zewnętrzną” instytucji, określającą zasięg i charakter jej kontaktów z partnerami krajowymi oraz zagranicznymi, ale także – i to jest znaczenie, które zaczyna dominować – jako relacje ze społecznym otoczeniem, któremu uczelnia świadczy usługi w zakresie swych kompetencji i możliwości, a jednocześnie od którego oczekuje zainteresowania, poważania, partnerskiego traktowania i skutecznego wsparcia. To nowe albo tylko na nowo zdefiniowane zadanie w ciągu omawianego ćwierćwiecza stawało się coraz lepiej widoczne, zarówno jeśli idzie o społeczne oczekiwania, jak też stopień uświadomienia sobie przez społeczność akademicką obowiązku świadczenia na rzecz lokalnej społeczności.

W sferze naukowej oznaczało to zobowiązanie do przystępnego objaśniania niespecjalistom celu, metodologii oraz przydatności prowadzonych badań; w sferze dydaktycznej – obowiązek klarownego określenia zamierzonych efektów nauczania, dróg ich osiągnięcia oraz sposobów weryfikacji uzyskanej wiedzy i kompetencji; wreszcie, w sferze społecznej – intensyfikację działań eksperckich oraz udostępnianie uniwersyteckiej przestrzeni, także przestrzeni społecznej, dla wykładów, debat i sympozjów interesujących przedstawicieli poszczególnych grup reprezentujących „świat zewnętrzny”.

Kolejni rektorzy dokładali zatem starań, by głos Uniwersytetu był słyszalny; żeby senat, jako naturalny reprezentant całego środowiska, formułował swoje stanowisko w najważniejszych dla kraju sprawach i historycznych chwilach. Tak było w momencie, gdy ważyły się losy polskiego członkostwa w Unii Europejskiej, a także gdy – w ramach ostrego sporu politycznego – krajową polityką zawładnęły emocje lustracyjne.

Przemiany ustrojowe zaowocowały wzrostem społecznej aktywności na wielu polach. Także w sferze szkolnictwa wyższego pojawiły się nowe formy kontaktów oraz oddolnie tworzone instytucje, takie jak konferencje rektorów czy też różnorodne dziekańskie i dyrektorskie fora. Podczas organizowanych spotkań reprezentanci poszczególnych dyscyplin i kategorii szkół wyższych dzielili się swoimi doświadczeniami i starali wypracować wspólne stanowisko w konkretnych sprawach – ważnych dla całego środowiska albo dla danej dyscypliny. Na poziomie uczelnianym i ogólnokrajowym największe znaczenie i trwałą pozycję zdobyły sobie Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich (KRUP), istniejąca od 1990 r., oraz Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich (KRASP), formalnie powołana do życia w roku 1997, a w 2005 r. uwzględniona nawet w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym. Lokalnie, zwłaszcza w początkowym okresie, duże znaczenie miała także Konferencja Rektorów Uczelni Warszawskich (KRUW).

Wszystkie te instytucje rektorzy Uniwersytetu Warszawskiego współtworzyli i w kolejnych kadencjach odgrywali w nich znaczącą rolę. Andrzej Kajetan Wróblewski był inicjatorem powstania KRUW, Włodzimierz Siwiński był przewodniczącym KRUP w latach 1996–1999, Katarzyna Chałasińska-Macukow przewodniczyła KRASP w latach 2008–2012, a w bieżącej kadencji jest honorową przewodniczącą.

Podobne uwagi odnieść można do innych powołanych do życia w interesującym nas okresie, ogólnokrajowych instytucji funkcjonujących w sferze szkolnictwa wyższego, mających reprezentować całe środowisko, dbać o jego etykę, stać na straży jakości podejmowanych działań, takich jak Rada Główna Szkolnictwa Wyższego (RGSW), której wieloletnim wiceprzewodniczącym był Jan Madey z Wydziału Matematyki i Informatyki, oraz Centralna Komisja ds. Stopni i Tytułów (CK).

Odrębnie wspomnieć wypada o niemałym wysiłku instytucjonalnym, podejmowanym w celu zapewnienia jakości uczelnianej dydaktyki. Na straży akademickiego nauczania stać miała zarówno specjalnie w tym celu powołana Państwowa, a potem Polska Komisja Akredytacyjna (PKA), której wiceprzewodniczącym w latach 2002–2005 był Włodzimierz Siwiński, jak też – mająca daleko większe ambicje jakościowe – Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna (UKA), utworzona oddolnie przez zainteresowane, najlepsze uczelnie i nadająca własne, środowiskowo wysoko cenione certyfikaty dydaktycznej jakości. Jednym z twórców UKA i jej wieloletnim przewodniczącym był i jest nadal Marek Wąsowicz.

O rosnącym autorytecie i pozycji Uniwersytetu świadczył także fakt uwzględniania uczelni w programach wizyt, jakie w Warszawie składali najważniejsi światowi politycy oraz osobistości życia publicznego. Oto kilka przykładów. W czerwcu 2001 r., w nowej uniwersyteckiej bibliotece obszerne przemówienie wygłosił prezydent USA George W. Bush; w kolejnych latach uczelnię odwiedzili również m.in. cesarz Japonii Akihito (2002), Václav Havel (2004), prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko (2005), kanclerz Niemiec Angela Merkel (2007), Jego Świątobliwość Dalajlama (2009) i książę Norwegii Haakon (2011).

Nadawanie doktoratów honorowych to tradycyjna forma aktywności uczelni mająca duży wydźwięk zewnętrzny. Uniwersytet nie tylko bowiem dziękuje w ten sposób swoim najwybitniejszym przyjaciołom, lecz także – publicznie wskazując autorytety – współkształtuje społeczną hierarchię wartości. Grono osób wyróżnionych charakteryzuje zatem pośrednio samą uczelnię i daje ważne wskazówki dotyczące zarówno jej kontaktów, przede wszystkim zagranicznych, jak też swoistej polityki w tym zakresie.

Lista osób tak uhonorowanych w interesującym nas okresie liczy aż 77 nazwisk[24]. Bardzo to interesujące zestawienie, warte z pewnością odrębnej analizy, na którą brak tu miejsca. Powiedzmy jedynie, że w zbiorze tym wyraźnie wyróżniają się niektóre akademickie profesje. Odnajdujemy tu zatem stosunkowo liczne grono humanistów, na czele z historykami (Pierre Levéque [1992], Jakub Goldberg i Jacques Le Goff [1993]; Israel Gutman [1995], Klaus Zernack [1997], Ihor Ševčenko [2001], Norman Davies [2007], Antony Polonsky i Richard Pipes [2010], Michael G. Müller [2013]) oraz językoznawcami (Anna Wierzbicka [2006], Jurij D. Apresjan [2012]). Spośród badaczy krajowych do tego grona wybitnych postaci dodać jeszcze można historyka Gerarda Labudę (1997), historyka sztuki Mieczysława Porębskiego (2002), czy też prawnika Stanisława Waltosia (2011).

Wśród przedstawicieli nauk społecznych liczebnie dominowali ostatnio prawnicy (Roman Schnur [1991], Luigi Labruna [1992], Marcus Lutter [2003], Michael Martinek [2013]), ale odnotować warto też tak wybitnych uczonych jak socjolog Shmuel Noah Eisenstadt (2005) czy ekonomista Oded Stark (2013).

Nauki ścisłe oraz nauki o życiu reprezentowali m.in. matematycy: Sir Roger Penrose (2005), William G. Dwyer (2007) oraz Sir Charles Antony Richard Hoare (2012), fizycy: David Shugar (1996), Luciano Maiani (2003) i Andrzej Białas (2013), chemik Jean-Marie André (1995) oraz biolodzy-genetycy: Piotr Słonimski (1992), Francisco J. Ayala (2009) i Aaron Ciechanover (2011).

Na liście uniwersyteckich doktorów honorowych są też wybitni twórcy kultury (Krzysztof Penderecki [1993], Henryk Mikołaj Górecki [1994], Tadeusz Różewicz [2001], Eugenio Barba [2003], Andrzej Wajda [2005]), mecenasi i donatorzy (Jack Fliderbaum [1990], Andrzej Stanisław Ciechanowiecki [1991]), a także – choć często pojawiają się kontrowersje, czy jest to zbiorowość, której przedstawiciele takie wyróżnienia powinni otrzymywać – liczne postacie kojarzone z dokonaniami w sferze publicznej oraz z działalnością polityczną (Zbigniew Brzeziński [1991], Lord Ralf Dahrendorf [1998], Władysław Bartoszewski [2002], Tadeusz Mazowiecki [2003], abp Desmond Tutu i Václav Havel [2004], Leszek Balcerowicz [2008], Szewach Weiss [2011], Elie Wiesel [2012]), wśród których znaleźć też można wielkie nazwiska emigracyjne (Jan Karski [1991], Jerzy Giedroyc [1998], Jan Nowak-Jeziorański [2001]).

Nie mniej imponująca, choć odpowiednio krótsza, jest też lista reprezentujących Uniwersytet promotorów, na której spotykamy m.in.: Andrzeja Bogusławskiego, Wacława Gajewskiego, Aleksandra Gieysztora, Antoniego Mączaka, Marię Poprzęcką, Henryka Samsonowicza, Włodzimierza Siwińskiego, Jerzego Szackiego, Andrzeja Trautmana, Witolda Wołodkiewicza i Andrzeja Kajetana Wróblewskiego.

Przy okazji kolejnych uroczystości pojawiają się co prawda głosy, że liczba doktoratów honorowych, a zatem także częstotliwość ich nadawania, jest zbyt duża, co prowadzi do spowszednienia uroczystości i swoistej inflacji, jaka staje się udziałem tej wyjątkowej godności. Nie ulega jednak wątpliwości, że obyczaj nadawania doktoratów honoris causa służy pielęgnowaniu najlepszych uniwersyteckich tradycji, a samo uhonorowanie oraz towarzysząca mu uroczystość jest okazją do promowania dokonań intelektualnych najwyższej klasy.

Misja i strategia

Piszący te słowa nie ma przekonania co do realnego znaczenia uroczyście przyjmowanych, a z natury rzeczy ogólnych dokumentów, określających zadania konkretnych instytucji oraz ich społeczną rolę. Z pewnością warto jednak odnotować tego rodzaju programowe sformułowania oraz zastanowić nad treścią uchwalanych deklaracji, choćby po to, żeby odtworzyć motywy, jakimi kierowali się ich twórcy. Takie dokumenty są bowiem przeważnie efektem refleksji, do której skłania świadomość zasadniczych zmian następujących w otoczeniu określonego podmiotu, a także pojawiania się nowych wyzwań.

Przypomnijmy zatem, że jeszcze całkiem niedawno polskim uniwersytetom zarzucano, że należą do tych instytucji, których po zmianie ustrojowej nie zreformowano, a zatem że pozostały one organizacyjnymi skansenami i swoistymi „reliktami socjalizmu”. Nic bardziej mylnego. Pomijając ich tradycyjny charakter, z natury nieskłonny do gwałtownych reform, podkreślić trzeba, że – w odróżnieniu od zasadniczych segmentów rzeczywistości politycznej i społecznej – uniwersytety w Polsce Ludowej, czy też raczej środowiska uniwersyteckie cieszyły się pewną swobodą oraz na ogół prezentowały bardzo przyzwoity poziom (w każdym razie ich jakość w okresie minionym, co w szczególnym stopniu dotyczy Uniwersytetu Warszawskiego, z pewnością nie dawała powodów do wstydu). Zasadnicze reformy nie były zatem aż tak naglące.

Szybko zmieniające się otoczenie zewnętrzne skłoniło jednak gremia kierownicze uczelni do ponownego zdefiniowania podstawowych funkcji i zadań, jakie stoją przed Uniwersytetem. 26 IX 2001 r. Senat UW przyjął Misję Uniwersytetu Warszawskiego. W nawiązaniu do początków uczelni i modelu opracowanego przez braci Humboldtów, za fundament funkcjonowania instytucji uznano jedność nauki i nauczania. Podkreślono też znaczenie misji społecznej Uniwersytetu, którego zadaniem jest zapewnienie możliwie szerokiego dostępu do wiedzy i umiejętności, a jednocześnie wyeksponowano misję obywatelską, polegającą na kształceniu elit – zdolnych do współpracy pomimo różnic w poglądach. W dokumencie wspomniano też o misji kulturalnej, w ramach której – to kolejne świadectwo reagowania na aktualne wyzwania – Uniwersytet powinien wspierać dialog między integrującymi się społeczeństwami Europy.

Wkrótce potem, 13 III 2002 r., senat uchwalił kolejny dokument, zatytułowany Strategia Uniwersytetu Warszawskiego, mający określać zasadnicze ramy realizacji misji, wskazać najważniejsze kierunki działania i priorytety. Zatem mowa jest tam o obowiązku zapewnienia wszechstronnego, akademickiego wykształcenia na możliwie najwyższym poziomie, ale także o konieczności dopasowania oferty dydaktycznej do potrzeb kraju. W kontekście badań naukowych nacisk położono na konieczność wspierania młodej kadry, na współpracę międzynarodową oraz na obowiązek popularyzacji wiedzy, a także na konieczność pozyskiwania środków na badania ze źródeł zewnętrznych.

Można rzecz jasna skonstatować, że powyższe stwierdzenia nie były zbytnio oryginalne, a nawet – że postulaty i dyrektywy tam sformułowane są w zasadzie oczywiste. Jednak porządek owych sformułowań, nad którymi pochylało się przecież grono bardzo kompetentnych autorów, a także zmieniające się stopniowo akcenty coś nam jednak mówią o zachodzących zmianach. W kolejnej bowiem wersji Strategii, którą uchwalono 17 XII 2008 r., pojawiły się sformułowania charakterystyczne dla procesu bolońskiego i nawiązujące do ogólnoeuropejskich postulatów „kształcenia przez całe życie” oraz „gospodarki opartej na wiedzy”. Została też wyeksponowana społeczna rola uczelni, której potencjał intelektualny uprawnia, a historia i tradycja zobowiązują do angażowania się w sprawy szczególnie ważne dla kraju.

W dokumencie tym najważniejsze zadania stojące przed uczelnią ujęto w 6 punktach:

– doskonalenie nauczania i programów edukacyjnych – poprzez tworzenie atrakcyjnej, nowoczesnej oferty studiów, obejmującej kierunki interdyscyplinarne i obcojęzyczne oraz poprzez rozwijanie systemu j akości kształcenia;

– rozwój i intensyfikacja badań naukowych – wymagające promowania najbardziej aktywnych naukowo pracowników oraz prowadzenia odpowiedniej polityki finansowej i inwestycyjnej;

– realizacja programu inwestycyjnego – zakładającego skupienie uczelni w ramach trzech kampusów oraz przewidującego nowe inwestycje mające poprawić warunki pracy i studiowania;

– informatyzacja uczelni – m.in. poprzez rozbudowę Uniwersyteckiego Systemu Obsługi Studiów, stworzenie portalu wewnętrznego oraz zintegrowanie systemów informatycznych służących zarządzaniu uczelnią;

– poprawa jakości zarządzania uczelnią – m.in. w zakresie pozyskiwania środków finansowych oraz poprzez system podnoszenia kwalifikacji i oceny pracowników;

– rozszerzenie współpracy z otoczeniem i umiędzynarodowienie uczelni – zarówno w dziedzinie nauczania, jak też badań naukowych.

Dylematy na przyszłość

Niezależnie od klarownie sformułowanych celów, dylematy, przed jakimi stoją najważniejsze polskie wyższe uczelnie, ciągle są bardzo poważne, co oczywiście odnosi się także do Uniwersytetu Warszawskiego. Postarajmy się, już na zakończenie, owe dylematy pokrótce wymienić.

Elitarny czy masowy? Czy to pytanie z gatunku – myć ręce czy nogi? I tak, i nie. Odruchowo, bo takie są przecież nasze aspiracje, odpowiadamy oczywiście: elitarny. Ale przecież największy uniwersytet w kraju nie może zostać zwolniony z obowiązku kształcenia masowego na możliwie wysokim poziomie. Chęć zrealizowania tego zadania, która musi uwzględniać przygotowanie oraz możliwości intelektualne odbiorcy, z natury rzeczy obniża poziom dydaktyki, prowadząc do jej uśrednienia i nadając charakter bardziej sformalizowany i rutynowy. Jak to pogodzić z oczywistymi, zrozumiałymi i godnymi pełnego poparcia aspiracjami do elitarności? To bardzo trudne, ale chyba możliwe. Zapewne, jak to się już dzieje, trzeba tworzyć enklawy elitarnego kształcenia, które stanowić będą najatrakcyjniejsze przestrzenie edukacyjne, a zarazem będą oddziaływać – jako stale widoczne punkty odniesienia – na pozostałe uczelniane segmenty. Jak jednak stworzyć niekonfliktowe, a zarazem efektywne, bo wzajemnie stymulujące relacje pomiędzy tymi dwoma segmentami, umożliwić ich współistnienie w jednym organizmie? To właśnie ów dylemat, a zarazem chyba największe wyzwanie organizacyjne, niewolne zresztą od problemów natury finansowej.

Nastawiony na europejską i światową konkurencję, także dydaktyczną, czy też świadomie realizujący przede wszystkim funkcje edukacyjne adresowane do krajowego odbiorcy oraz koncentrujący się – ewentualnie – na ofercie skierowanej do kandydatów zza wschodnich granic? To uzupełnienie zasadniczego dylematu z zakresu nauczania, w którym mieści się także kwestia społecznego, a nawet politycznego oddziaływania. W przywołanej już tutaj Misji Uniwersytetu Warszawskiego (2001) pojawia się sformułowanie o „syntezie wartości uniwersalnych i lokalnych” jako elemencie kulturowej misji uczelni. Otwarta pozostaje jednak kwestia proporcji.

Z jednej strony oczywistym punktem odniesienia dla Uniwersytetu muszą być najlepsze światowe wzorce, zarówno jeśli chodzi o tradycje akademickie, jak i podejmowane wyzwania naukowe czy nowoczesne rozwiązania organizacyjne[25]. Z drugiej jednak strony Uniwersytet Warszawski jest i pozostanie osadzony w określonym miejscu, w specyficznym otoczeniu społecznym, gospodarczym i państwowym, co daje mu konkretne możliwości działania, ale też nakłada istotne zobowiązania wobec otoczenia. Zobowiązania, które mogą być zresztą realizowane na różne sposoby, spośród nich zaś najważniejszym, choć nie jedynym, pozostaje prowadzenie badań naukowych i dydaktyki na najwyższym poziomie, co w sposób oczywisty wpływa również i wpływać będzie – zapewne w coraz większym stopniu – na najbliższe otoczenie uczelni.

A zatem alternatywę „badawczy czy dydaktyczny?” w przypadku Uniwersytetu Warszawskiego uznać można za rozstrzygniętą. Obie funkcje z pewnością będą tu w przyszłości wypełniane, ale znaczenie komponentu badawczego powinno stopniowo rosnąć. Wiele przy tym będzie zależało od polityki państwa oraz struktury finansowania badań. Biorąc pod uwagę, że dominująca część pracowników naukowych w Polsce jest zatrudniona na uczelniach, można założyć, że to tam właśnie będzie prowadzona zdecydowana większość badań. Jeśli zatem dojdzie do powołania tzw. „uniwersytetów badawczych”, UW z pewnością stanie się jednym z nich. Niewykluczone zatem wydaje się – już w niedalekiej przyszłości – odejście części kadry od pracy dydaktycznej (zwłaszcza na poziomie licencjackim) i skoncentrowanie się na pracy naukowej, odrębnie finansowanej albo przez państwo, albo przez inne podmioty. Nie oznacza to rzecz jasna zaniechania starań o poszerzenie oraz uatrakcyjnienie oferty dydaktycznej, gdyż konkurencja na tym polu – zarówno krajowa, jak też międzynarodowa – będzie coraz ostrzejsza.

Powyższym pytaniom towarzyszą dylematy pozornie mniejszego kalibru, odnoszące się do uczelnianej struktury oraz sposobu zarządzania instytucją. Bardzo dużo zależy od wewnętrznych relacji pomiędzy jej poszczególnymi segmentami, a wiele wskazuje, że obecny kształt uczelni w istocie sprzyja postępującemu rozdrobnieniu, co stoi w sprzeczności z powszechnie postulowaną interdyscyplinarnością – i badań, i nauczania. Czy zatem Uniwersytet ma być organizacyjną jednością, czy też federacją? A jeśli to drugie (co wydawałoby się łatwiejsze i wskazane, ze względu na skalę uczelni), to w jaki sposób, czyli wedle jakich kryteriów należałoby zdefiniować podmioty wchodzące w jej skład? Czy – tradycyjnie – jako wydziały, czy też raczej jako jednostki większe, interdyscyplinarne, ale ciągle przede wszystkim dydaktyczne? Czy może byłoby wskazane wyraźniejsze oddzielenie organizacyjne badań i nauczania, czy też trzeba szukać raczej formuły kompetencyjno-zadaniowej, tradycyjnie łączącej aktywność badawczą i dydaktyczną?

Notabene, streszczone powyżej wyzwania nie dotyczą tylko Uniwersytetu Warszawskiego, lecz w ogóle instytucji uniwersytetu. W epoce globalizacji powszechność wyższych studiów nabiera innego znaczenia i staje się transgraniczna. Poza tym paradygmat ekonomiczny, który wymaga, żeby każdą czynność oceniać w kategoriach nakładów i ich zwrotu (rozmaicie rozumianego), zmienia już na świecie formy studiowania w ramach postulowanej tzw. optymalizacji kosztów. Dotyczy to także najlepszych uniwersytetów amerykańskich. Pytanie więc brzmi, jak wobec takich wyzwań, w sytuacji coraz łatwiejszego dostępu potencjalnych kandydatów do dowolnej uczelni na świecie, Uniwersytet Warszawski ma określić swoje miejsce.

Dopiero bowiem rozstrzygnięcie tego dylematu wyznaczy ramy organizacyjne oraz określi – w podstawowym zarysie – formy zarządzania. Choć i w tym względzie od pewnego czasu toczy się dyskusja pomiędzy zwolennikami powierzania, jak do tej pory, funkcji rektorskich czynnym profesorom, którzy na ten czas zawieszaliby zasadniczą część swojej aktywności naukowej i dydaktycznej, oraz rzecznikami zarządzania menedżerskiego. Dodajmy, że trudno obecnie przewidzieć wynik tej dyskusji, gdyż obie strony dysponują poważnymi argumentami; propagatorzy zmian podkreślają skalę zarządzanego „przedsiębiorstwa” i niezbędny w takim przypadku profesjonalizm jego kierownictwa, a także korzyści płynące z ewentualnego rozdzielenia zadań naukowo-dydaktycznych od finansowo-organizacyjnych; zwolennicy wariantu zachowawczego wskazują natomiast na unikalny charakter uniwersyteckiego organizmu, którym skutecznie zarządzać mogą jedynie pełnoprawni członkowie korporacji, obdarzeni środowiskowym autorytetem.

Najtrudniejsza jednak wydaje się odpowiedź na pytanie, jak zdefiniować i poprawnie ułożyć tzw. relacje Uniwersytetu z otoczeniem, czyli ze światem zewnętrznym. Ten trzeci – obok badań i nauczania, powiązanych ze sobą wedle humboldtowskiej formuły – element misji uniwersytetu zdaje się mieć w sobie najwięcej niewiadomych, choć zarazem intuicyjnie wyczuwa się jego coraz większe znaczenie. Wraz z rosnącymi społecznymi oczekiwaniami rola uniwersytetu nie może bowiem ograniczyć się do formowania przyszłych elit, a tym bardziej do kształcenia wykwalifikowanych pracowników. Uniwersytet musi wybiegać w przyszłość, kreować wzorce, być miejscem spotkań i dyskusji, twórcą analiz i opinii.

A pełnić tę rolę przychodzi mu – dodajmy w konkluzji – na bardzo dziś konkurencyjnym rynku. Gdy przed 100 laty, w 1915 r., w czasach wojny światowej i wkrótce po wkroczeniu Niemców do Warszawy wznowiono funkcjonowanie uczelni, przywracając język polski jako wykładowy, wydarzenie to budziło powszechne społeczne zainteresowanie. Uniwersytet był bowiem jedną z najważniejszych polskich instytucji, symbolem nadziei na odzyskanie państwowości po okresie zaborów. Był postrzegany jako wspólna, ceniona własność, a jego przyszłość nie była obojętna żadnemu polskiemu patriocie. Słowa młodego, wówczas 19-letniego Kazimierza Kuratowskiego, przyszłego wybitnego matematyka, który podkreślał, że otwarcie Uniwersytetu „daleko wybiegało swą doniosłością ogólnonarodową od uruchomienia jedynie placówki naukowej”, że „tak też rolę Uniwersytetu zrozumiała Warszawa”, że wtedy właśnie uczelnia stała się „obiektem powszechnego zainteresowania, graniczącego z kultem”, wreszcie, że „czuł się nasz Uniwersytet jak najbardziej ważną placówką kultury polskiej, związaną z jej dawnymi pięknymi tradycjami”, otóż słowa te czytamy dziś, my – ludzie Uniwersytetu – z pewną zazdrością, a nawet niedowierzaniem[26].

Jeśli nawet emocje młodego Kuratowskiego nie były wtedy udziałem wszystkich warszawiaków, a tym bardziej wszystkich mieszkańców ziem polskich, to o tak uprzywilejowanej pozycji, jeśli idzie o społeczne postrzeganie, możemy dziś tylko pomarzyć. Bowiem w przestrzeni społecznej, co w szczególnym stopniu dotyczy stolicy kraju, istnieje wiele instytucji, nie tylko akademickich i nie tylko krajowych, aspirujących do kreowania intelektualnych wzorców i oddziaływania w ten sposób na rzeczywistość, a także do pełnienia szeroko pojmowanych funkcji przywódczych. Błyskawiczny przepływ informacji oraz ułatwione pokonywanie wszelkich komunikacyjnych barier czyni te oferty powszechnie dostępnymi. Uniwersytet nie ma już także monopolu jako centralna instytucja kultury i strażnik narodowej tradycji, toteż uczelnia nie budzi już takiego zainteresowania, a wokół niej nie koncentrują się już aż tak silne społeczne emocje. Ale przecież – im trudniejsze wyzwanie, tym większa chęć, a nawet zobowiązanie, by mu sprostać.

Bibliografia

I. Archiwalia

1. Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego

– Administracja Centralna

– Akta osobowe

– Akta Senatu

– Planowanie i Organizacja

– Wydział Fizyki

– Wydział Humanistyczny

– Wydział Matematyczno-Fizyczno-Chemiczny

– Wydział Prawa i Administracji

2. Archiwum Akt Nowych

– AZWM „Życie”

– Ministerstwo Oświaty

– Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego

– Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego

– Polska Partia Robotnicza

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

– Związek Młodzieży Polskiej

3. Archiwum Państwowe w Warszawie

– Komitet Uczelniany PZPR Uniwersytetu Warszawskiego

– Komitet Warszawski PZPR

4. Instytut Pamięci Narodowej

– IPN BU 01168/126 (Aleksander Gieysztor)

– IPN BU 0256/84 (Marek Barański)

– IPN BU 763/113183 (Akta paszportowe Henryka Woźniakowskiego)

– IPN BU 00328/1289 (Antoni Mączak)

– BU 1585/19971

– BU 0365/75

5. Archives du Ministère des Affaires étrangères (AMAE), Paris, zespół Europe 1944–1970: Pologne

II. Prasa

„Akademik”, 1946

„Dydaktyka Szkoły Wyższej”, 1973

„Gazeta Reżimowa” [Rady Wydziałowej SZSP WPiA UW], 1981

„Głos Ludu”, 1945–1948

„Głos Wolny Wolność Ubezpieczający”, 1980–1981

„Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 1981

„Informacja Niezależnego i Samorządnego Związku Zawodowego Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty Uniwersytetu Warszawskiego”, 1980

„Informacja NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, 1980–1981

„Itd”, 1961–1989

„Kultura” (Paryż)

„Merkuriusz”, 1965–1966

„Nowa Kultura”, 1962

„Od Nowa”, 1957–1961

„Pod Prąd. Biuletyn studentów WDiNP”, 1982 „Po Prostu”, 1947–1957

„Po Prostu My” [biuletyn Koła Wydziałowego NZS WMIiM UW], 1981

„Post Factum”, 1981

„Przegląd Akademicki”, 1947

„Przegląd Uniwersytecki”, 1973–1980

„Refleksy. Pismo studentów UW”, 1986

„Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego”, 1958–1979

„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej”, 1981

„Sztandar Młodych”, 1967

„Trybuna Ludu”, 1949–1989

„Trybuna Uniwersytecka”, 1954–1956

„Universitas. Studencka Spółdzielnia Pracy”, jednodniówka, 20 XII 1969

„Uniwersytet Warszawski. Skład Uniwersytetu i spis wykładów”, 1946/1947–1967/1968, 1971/1972, 1979/1980, 1986/1987–1988/1989

„Wspólne Rozmowy”, 1980

„Współpraca Naukowa i Techniczna z Zagranicą” [poufny biuletyn MNSzWiT], 1978

„Wychowanie i Sprawy Młodzieżowe” [biuletyn MNSzWiT], 1973

„Życie Nauki. Miesięcznik Naukoznawczy”, 1946–1952

„Życie Szkoły Wyższej”, 1953–1989

„Życie Warszawy”, 1944–1989

III. Wspomnienia, pamiętniki, relacje

25-lecie klubu Hybrydy, Warszawa 1982

Białecki Tadeusz, Szczecin – przystanek na całe życie. (Część 1. Wspomnienia z lat 1933–1958), Szczecin 2009

Bieńkowska Ewa, Dom na Rozdrożu, Warszawa 2012

Bobrowski Czesław, Wspomnienia ze stulecia, Lublin 1985

Borodziej Włodzimierz, relacja ze stycznia 2015 r. w zbiorach autorów

Borowy Wacław, Dzienniki, mps i rękopis, Gabinet Rękopisów BUW

Brzostek Mirosław, relacja z sierpnia 2012 r. w zbiorach autorów

Drawicz Andrzej, Wczasy pod lufą, Warszawa 1997

„Dzień dobry” za dwa złote. Wspomnienia studentów, wybór Jerzy Wójcik, Warszawa 1971

Galbraith John Kenneth, Journey to Poland and Yugoslavia, Cambridge 1958

Głowiński Michał, Kręgi obcości. Opowieść autobiograficzna, Kraków 2010

Grynberg Henryk, Pamiętnik, Warszawa 2011

Grzeszni – niezlustrowani. Ciąg dalszy. Wspomnienia absolwentów Wydziału Dziennikarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (rocznik 1952–1956), Warszawa 2003

Holzer Jerzy, Historyk w trybach historii. Wspomnienia, Kraków 2013

Jarocki Robert, Rozmowy z Lorentzem, Warszawa 1981

Już trudno. Z Andą Rottenberg rozmawia Dorota Jarecka, Warszawa 2013

Korzeniewski Bohdan, Książki i ludzie, Warszawa 1993

Kott Jan, Przyczynek do biografii, Londyn 1990

Kula Marcin, relacja ze stycznia 2014 r. w zbiorach autorów

Kuroń Jacek, Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa 1989

Mączak Antoni, Tygielski Wojciech, Latem w Tocznabieli, Warszawa 2000

Modzelewski Karol, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013

Nie znasz życia, bracie, oprac. Zdzisław Pietrasik, Warszawa 1978

Nowakowski Marek, Dziennik podróży w przeszłość, Warszawa 2014

Pastryk Robert, [Relacja], http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00091_Robert_Pastryk [konsultowane w lipcu 2014 r.]

Pleskot Patryk, Robert Spałek, Pokolenie 82–90. Niezależne Zrzeszenie Studentów na Uniwersytecie Warszawskim we wspomnieniach (1982–1990), Warszawa 2011

Pniewski Jerzy, Wspomnienia autobiograficzne, Warszawa 1987

Poznanska-Parizeau Alice, Voyage en Pologne, Montréal 1962

Rolicki Janusz, Wańka-wstańka. Z Januszem Rolickim rozmawia Krzysztof Pilawski, Warszawa 2013

Sady Wojciech, Mój Klub Otrycki. Wspomnienia jednego z założycieli, http://www.taraka.pl/moj_klub_otrycki [konsultowane w lipcu 2014 r.]

Sowa Andrzej, Henryk Samsonowicz – świadek epoki. Wywiad rzeka, Warszawa 2009

Szary Dom w Warszawie, Warszawa 1998

Świat według Mellera. Życie i historia: ku wolności. Ze Stefanem Mellerem rozmawia Michał Komar, Warszawa 2008

Ta nasza młodość. Wspomnienia absolwentów polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego z 1955 roku, Warszawa-Szydłowiec 2008

Trznadel Jacek, Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Lublin 1990

Wachowicz-Makowska Jolanta, Panienka w PRL-u, Warszawa 2007

Walicki Andrzej, Zniewolony umysł po latach, Warszawa 1993

Węcowski Marek, relacja ze stycznia 2014 r. w zbiorach autorów

Wiatr Jerzy J., Życie w ciekawych czasach, Warszawa 2008

Wrocławski Krzysztof, [Wspomnienia ze studiów], mps, Warszawa 2006, w zbiorach autorów

Wydział Prawa we wspomnieniach pracowników i studentów 1918–1950, oprac. Grażyna Bałtruszajtis, Warszawa 1990

Ziemilski Andrzej, Znalezione nad jeziorem Wiartel, Warszawa 2002

Ziemiński Tomasz, [Relacja], http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00102_Tomasz_Ziemi%C5%84ski [konsultowane w lipcu 2014 r.]

IV. Źródła publikowane

Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982–1984, t. I, red. Jolanta Mysiakowska, Warszawa 2009

Bukowiecki Henryk, O funkcji społecznej uniwersytetów i osiągnięciach organizacyjnych Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1948 (odbitka z „Farmacji Polskiej”)

Chałasiński Józef, O socjalistyczną ideę uniwersytetu [odbitka z „Przeglądu Nauk Historycznych i Społecznych”, t. I, 1950], Łódź 1951

Chodakowska Janina, Problemy adaptacji studentów zagranicznych do warunków polskich. Komunikat z badań, Warszawa 1971

Chojnowski Andrzej, 13 marca 1968 – trzy sprawozdania z jednego zebrania, „Newsletter. Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego”, styczeń-marzec 2004, nr 31

Informator statystyczny. Cudzoziemcy kształcący się w średnich szkołach zawodowych i wyższych uczelniach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (według stanu na dzień 1 stycznia 1969 r.), Warszawa 1969

Informator statystyczny. Obcokrajowcy kształcący się w szkołach wyższych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (według stanu na dzień 1 stycznia 1975 r.), Warszawa 1975

Krassowska Eugenia, Którędy droga. Problemy inteligencji, Warszawa 1947

Kula Marcin, Fale, [w:] Zrozumieć współczesność, red. Grzegorz Bobiński i Maria Kapiszewska, Kraków 2009

Kula Marcin, List otrzymany po latach, „Newsletter. Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego”, 2009, nr 2

Kula Marcin Śpij spokojnie – rząd myśli, partia czuwa... a co robią jej członkowie?, „Przegląd Humanistyczny”, 2005, nr 4

Kula Witold, Rozdziałki, Warszawa 1996

Lipski Jan Józef, Dzienniki 1954–1957, oprac. Łukasz Garbal, Warszawa 2010

Mantel-Niećko Jolanta, przy współpracy Marii Stanowskiej, Haliny Suwały, Beaty Chmiel, Ewy Pankiewicz, Próba sił. Źródła do dziejów Uniwersytetu Warszawskiego po 13 grudnia 1981, Warszawa 1991

Marzec 1968 w dokumentach MSW, tom 1, Niepokorni, red. nauk. i wstęp Franciszek Dąbrowski, Piotr Gontarczyk, Paweł Tomasik, Warszawa 2008

Marzec 1968 w dokumentach MSW, tom 2, Kronika wydarzeń, cz. I, red. nauk. i wstęp Franciszek Dąbrowski, Piotr Gontarczyk, Paweł Tomasik, Warszawa 2009

Marzec ’68. Między tragedią a podłością, oprac. Grzegorz Sołtysiak, Józef Stępień, Warszawa 1998

Materiały Rady Zakładowej ZNP UW. Konferencja Sprawozdawcza 26 IV 1980, Warszawa 1980

Narada rektorów szkół wyższych pod przewodnictwem prezesa Rady Ministrów Piotra Jaroszewicza, „Prace Kierownictwa i Organów Kolegialnych MNSzWiT” 1977, nr 37

Niezależne Zrzeszenie Studentów w Krakowie 1980–1989. Obrazy, wybór i oprac. Joanna Dutka, Maciej Zakrzewski, teksty Jarosław Szarek, Kraków 2010

Obchody milenijne 1966 roku w świetle dokumentów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, red. Wanda Chudzik, Iwona Kielmel, Irena Marczak, Warszawa 1998

Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle akt KC PZPR (1976–1980). Wybór dokumentów, wybór, wstęp i oprac. Łukasz Kamiński, Paweł Piotrowski, Wrocław 2002

Rakowski Mieczysław Franciszek, Dzienniki polityczne 1967–1968, Warszawa 1999

Rakowski Mieczysław Franciszek, Dzienniki polityczne 1976–1978, Warszawa 2002

Rakowski Mieczysław Franciszek, Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004

Rakowski Mieczysław Franciszek, Dzienniki polityczne 1984–1986, Warszawa 2005

Regulamin studiów pierwszego stopnia i studiów jednolitych w szkołach wyższych, Warszawa 1952

Rutkowski Tadeusz Paweł, Odwilż, „Newsletter Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego” 2003, nr 28

Samorząd studencki Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1980–1989 (dokumenty, relacje i inne materiały), oprac. M. Kunicki-Goldfinger, Warszawa 2010

Sprawy nauki i szkolnictwa wyższego na sesji Sejmu PRL w dniach 23–28 IV 1956. Fragmenty przemówień posłów J. Hochfełda, Z. Zemanek, H. Jabłońskiego, S. Szczeniowskiego, T. Marchlewskiego, Warszawa 1956

Szczepański Jan, Dzienniki z lat 1945–1968, oprac. Daniel Kadłubiec, Ustroń 2013

Tejchma Józef, W kręgu nadziei i rozczarowań. Notatki dzienne z lat 1978–1982, Warszawa [2002]

Uchwała Komitetu Warszawskiego PZPR o głównych kierunkach działania uczelnianych organizacji partyjnych, Warszawa 1960

Uniwersytet i władza, 1981–1983, „Zeszyt Centrum Dokumentacji i Analiz NSZZ „Solidarność”” nr 3

Uniwersytet Warszawski (poradnik-informator), Warszawa 1956

Wróblewski Andrzej Krzysztof, Dzienniki zabrane przez bezpiekę, Warszawa 2008

XI Plenum KC PZPR. Węzłowe zadania w dziedzinie szkolnictwa wyższego i badań naukowych, 17–18 XII 1962 r., Warszawa 1963

Zainteresowania młodzieży muszą być zgodne z duchem czasu, z potrzebami kraju. Przemówienie tow. Władysława Gomułki na IV Kongresie ZSP w dniu 24 marca 1960 r., Warszawa 1960

V. Opracowania

50 lat Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej 1954–2004, Warszawa 2005

Anusz Andrzej, Wokół Marszalka, Warszawa 2010

Friszke Andrzej, Studencki Komitet Delegatów Wydziałowych na Uniwersytecie Warszawskim w Marcu ‘68, [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX w., red. Krzysztof Persak et al., Warszawa 2008

Bielski Kazimierz [Wojciech Maziarski], Tomasz Janowski [Maciej Strzembosz], Andrzej Mirecki [Krzysztof Kopczyński], Gra w uniwersytet. Szkic dziejów Uniwersytetu Warszawskiego w okresie od 13 grudnia 1981 do czerwca 1986 roku, Warszawa 1986

Butkiewicz Tadeusz, Miron Paciorkiewicz, W rocznicę ćwierćwiecza wznowienia działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1944/45, „Kwartalnik Akademii Medycznej” 1971, nr 1

Centrum władzy w Polsce 1948–1956, red. Andrzej Paczkowski, Warszawa 2003

Connelly John, Captive University. The Sovietization of East German, Czech, and Polish Higher Education, 1945–1956, Chapell Hill and London 2000

Czyżewski Andrzej, Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50. XX wieku, Warszawa 2008

Dudek Antoni, Tomasz Marszałkowski, Walki uliczne w PRL 1956–1989, Kraków 1999

Dworzaczek Kamil, Studenci 1981. Strajk radomski, „Wolność i Solidarność. Studia z dziejów opozycji wobec komunizmu i dyktatury” 2012, nr 4

Dzieje uczelni medycznych w Warszawie w latach 1944–1960, red. Jerzy Manicki et al., Warszawa 1968

Eisler Jerzy, Polski rok 1968, Warszawa 2006

Friszke Andrzej, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007

Friszke Andrzej, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2010

Friszke Andrzej, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011

Gawkowski Robert, Feta w czasie malej stabilizacji, „Uniwersytet” 2013, nr 5

Herczyński Ryszard, Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008

Hübner Piotr, Nowe uniwersytety w Polsce po II wojnie światowej – koncepcje ideowe i organizacyjne, „Nauka Polska” 1999, t. 8

Hübner Piotr, Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, t. I-II, Wrocław 1992

Hübner Piotr, Zmiany w systemie szkolnictwa wyższego w Polsce (1960–1970), [w:] „Nauka Polska” 2002, t. 11

Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 1932–1982, Warszawa 1986

Janowski Włodzimierz, Aleksander Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, red. Krzysztof Persak, Warszawa 2000

Jarocki Robert, Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze, Warszawa 2000

Junes Tom, Student Politics in Communist Poland: Generations of Consent and Dissent, Lanham 2015

Kosiński Krzysztof, Oficjalne i prywatne życie młodzieży w czasach PRL, Warszawa 2006

Kozłowski Stefan Karol, Włodzimierz Antoniewicz, profesor z Warszawy, Warszawa 2009

Krasiewicz Bolesław, Odbudowa szkolnictwa wyższego w Polsce Ludowej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976

Krzywicki Andrzej, Poststalinowski karnawał radości. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów o Pokój i Przyjaźń, Warszawa 1955, Warszawa 2009

Kulpińska Jolanta, „Student 1977”. Postawy studentów wobec studiów i przyszłej pracy, Warszawa 1981

Kultura studencka. Zjawisko-twórcy-instytucje, red. Edward Chudziński, Kraków 2011

Lewandowski Czesław, Kierunki tak zwanej ofensywy ideologicznej w polskiej oświacie, nauce i szkołach wyższych w latach 1944–1948, Wrocław 1993

Libiszowska Zofia, Collaboration nationale et internationale entre les universités [w:] IVe séminaire international „L’université d’aujourd’hui”, Beograd 1960

Losy przodujących studentów. Komunikat z badań, red. Grażyna Pomian, Warszawa 1973

Majchrzak Irena, Ewa Domaradzka, Postawy studentów wobec studiów i uczelni. Wstępna informacja z badań przeprowadzonych w latach 1975–1977, Warszawa-Łódź 1979

Mandziuk Józef, Dzieje Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie 1954–1999, Warszawa 1999

Manteuffel Tadeusz, Kronika odbudowy Instytutu Historycznego UW 1945/46–1947/48, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego” 1966, t. 6

Manteuffel Tadeusz, Uniwersytet Warszawski w latach wojny i okupacji. Kronika 1939/40–1944/45, Warszawa 1948

Manteuffel Tadeusz, Z dziejów odbudowy Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1945–1949, „Przegląd Historyczny” 1969, nr 3

Marchlewski Wojciech, „Ten uniwersytet to agentura Moskwy”, czyli rzecz o napisach w toaletach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, „Krytyka” 1988, nr 30

Mazowiecki Wojciech, Pierwsze starcie. Wydarzenia 3 maja 1946, Warszawa 1998

Nauka i szkolnictwo wyższe w Warszawie, Warszawa 1987

Muszyński Wojciech Jerzy, Niepokorny. Życie i działalność Przemysława Górnego, „Biuletyn IPN” 2006, nr 1–2

Najduchowska Halina, Grażyna Pomian, Jolanta Zarzycka-Skrzypek, Materialne warunki studentów w Polsce. Komunikat z badań, Warszawa 1972

Noszczak Bartłomiej, „Sacrum” czy „profanum”? Spór o istotę obchodów Milenium polskiego (1949–1966), Warszawa 2002

Osęka Piotr, Marzec ‘68, Kraków 2008

Palska Hanna, Nowa inteligencja w Polsce Ludowej. Świat przedstawień i elementy rzeczywistości, Warszawa 1994

Pastwa Marta, Kształtowanie struktury organizacyjnej szkoły wyższej, Warszawa 1978

Persak Krzysztof, Sprawa Henryka Hollanda, Warszawa 2006

Pleskot Patryk, Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010

Pracownie naukowe szkól wyższych w Polsce, Warszawa 1947

Proces selekcji kandydatów na studia do szkół wyższych. (Raport porównawczy zgłoszeń i doboru kandydatów na I rok studiów w szkołach wyższych w latach 1959 i 1960), oprac. Zdzisław Kowalski, Warszawa 1962

Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, red. Grażyna Bałtruszajtis, Warszawa 2008

Przecławska Anna, Jan K. Sawa, Wiedza polityczna studentów. Wyniki badań sondażowych, Warszawa 1972

Rutkowski Tadeusz P., Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007

Rutkowski Tadeusz P., Niestabilna stabilizacja. PZPR wobec nauki (1956–1970), „Przegląd Humanistyczny”, r. L, 2006, nr 4

Ruzikowski Tadeusz, Stan wojenny w Warszawie i województwie stołecznym 1981–1983, Warszawa 2009

Siwik Anna, Uniwersytet Warszawski w marcu ‘68, Warszawa 1989

Skubała-Tokarska Zofia, Zbigniew Tokarski, Uniwersytety w Polsce. Rys historyczny, Warszawa 1972

Słodkowska Inka, Heroiczni pozytywiści. Towarzystwo „Bratnia Pomoc” Studentów Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1945–1949, [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, red. Andrzej Friszke et al., Warszawa 2008

Społeczne problemy środowiska akademickiego. Materiały z sesji naukowej Ośrodka Badań Społecznych ZSP zorganizowanej w Kazimierzu Dolnym w dniach 16–19 kwietnia 1986, t. 2, Warszawa 1986

Społeczno-pedagogiczne problemy turystyki ze szczególnym uwzględnieniem turystyki młodzieży studenckiej, red. Jan A. Malinowski, Warszawa 1988

Stola Dariusz, Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000

Studenci I roku studiów w świetle badań ankietowych na wybranych kierunkach studiów i uczelniach, Warszawa 1960

Studenci Warszawy. Studium długofalowych przemian postaw i wartości, red. Stefan Nowak, Warszawa 1991

Studenckie praktyki robotnicze 1969 roku, red. Halina Najduchowska i Grażyna Pomian, Warszawa 1972

Suleja Teresa, Uniwersytet Wrocławski w okresie centralizmu stalinowskiego, 1950–1955, Wrocław 1995

Szkolnictwo wyższe w Polsce w okresie powojennym, Warszawa 1958

Świda-Ziemba Hanna, Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998

Świda-Ziemba Hanna, Urwany lot. Pokolenie inteligenckiej młodzieży powojennej w świetle listów i pamiętników z lat 1945–1948, Kraków 2003

System społeczny katedry. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1969

Tomaszewska Zofia, Kariery studenckie najlepszych absolwentów szkół średnich, Warszawa 1980

Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. Juliusz Łukasiewicz et al., Warszawa 2005

Trawińska-Kwaśniewska Maria, Studenci I roku w świetle badań ankietowych wybranych sekcji i ośrodków uniwersyteckich, Warszawa 1963

Trzydziestolecie PRL w Uniwersytecie Warszawskim, Warszawa 1976

Tymowski Janusz, Organizacja szkolnictwa wyższego w Polsce, Warszawa 1980

Uhlig Anna, Wizje społeczeństwa w oczach studentów. Przyczynek do analizy zmian sposobu myślenia potocznego w Polsce lat osiemdziesiątych, Warszawa 1991

Wacław Borowy (1890–1950). W 100-lecie urodzin i w 40-lecie śmierci, Warszawa 1993

Wierzbicki Marek, Związek Młodzieży Polskiej i jego członkowie, Warszawa 2006

Wilska-Duszyńska Barbara, Wzory osobowe studentów. Komunikat z badań, Warszawa-Łódź 1988

Władyka Wiesław, Rykowski Zdzisław, Polska próba – Październik ‘56, Kraków 1989

Wnuk-Lipińska Elżbieta, Uczestnictwo studentów w kulturze, Warszawa 1981

W przededniu wielkiej zmiany. Młodzież Warszawy 1978–1988, red. Henryk Banaszak, Leszek Rowicki, Warszawa 1991

Zalewski Józef, Tendencje doboru kandydatów do studiów wyższych w Polsce Ludowej. Analiza historyczna i próba syntezy, Warszawa 1980

Zieliński Michał, Minimum socjalne studenta (1978–1983), Warszawa-Łódź 1984

Wykaz skrótów

ACM ICPC – Academic International Collegiate Programming Contest

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AK – Armia Krajowa

AM – Akademia Medyczna

ANP – Akademia Nauk Politycznych

APW – Archiwum m.st. Warszawy

ASP – Akademia Sztuk Pięknych

AUW – Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego

AWF – Akademia Wychowania Fizycznego

AZM – Akademicki Związek Morski

AZWM „Życie” – Akademicki Związek Walki Młodych „Życie”

BOS – Biuro Odbudowy Stolicy

BSS – Biuro Spraw Studenckich

BUW – Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego

CENT – Centrum Nowych Technologii

CERN – Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire

CK – Centralna Komisja ds. Stopni i Tytułów

CKK – Centralna Komisja Kwalifikacyjna

CKW PPS – Centralny Komitet Wykonawczy Polskiej Partii Socjalistycznej

CHE – Centrum für Hochschulentwicklung

ChRL – Chińska Republika Ludowa

CIA – Central Intelligence Agency

CK SD – Centralny Komitet Stronnictwa Demokratycznego

CKKP – Centralna Komisja Kontroli Partyjnej

CKW – Centralny Komitet Wykonawczy

COCOM – Coordinating Committee for Multilateral Export Controls

CPN – Centrala Produktów Naftowych

DA – Dom Akademicki

DRN – Dzielnicowa Rada Narodowa

DS – Dom Studencki

ECTS – European Credit Transfer System

EKD – Elektryczna Kolej Dojazdowa

ERC – European Research Council

EUA – European University Association

FAMA – Festiwal Artystyczny Młodzieży Akademickiej

FDA – Fundacja Domów Akademickich

FID – Fundusz Innowacji Dydaktycznych

FJN – Front Jedności Narodu

FNP – Fundacja Nauki Polskiej

FPK – Francuska Partia Komunistyczna

FPOS – Federacja Polskich Organizacji Studenckich

FSO – Fabryka Samochodów Osobowych

GAZ – Gorkowskij Awtomobilnyj Zawod

GMC – General Motors Company

GUS – Główny Urząd Statystyczny

IF – Instytut Filozofii

IG – Instytut Geografii

IH – Instytut Historyczny

IHS – Instytut Historii Sztuki

IS – Instytut Socjologii

IKKN – Instytut Kształcenia Kadr Naukowych

INP – Instytut Nauk Politycznych

IPR – Instytut Polsko-Radziecki

IPSiR – Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji

JM – Jego Magnificencja

KC – Komitet Centralny

KIK – Klub Inteligencji Katolickiej

KKK NSZZ „S” – Krajowa Komisja Koordynacyjna Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”

KM – Komenda Miejska

KN KC PZPR – Komisja Nauki Komitetu Centralnego PZPR

KO – Komitet Obywatelski

KOR – Komitet Obrony Robotników

KPN – Konfederacja Polski Niepodległej

KPP – Komunistyczna Partia Polski

KPP WH – Komisja Przydziału Pracy Wydziału Historycznego

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KRN – Krajowa Rada Narodowa

KRASP – Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich

KRUP – Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich

KRUW – Konferencja Rektorów Uczelni Warszawskich

KU – Komitet Uczelniany

KUL – Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW PZPR – Komitet Warszawski Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

MBP – Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MDM – Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa

MEN – Ministerstwo Edukacji Narodowej

MISH – Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne

MISMaP – Międzywydziałowe Indywidualne Studia Matematyczno-Przyrodnicze

MNiSW – Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

MNSziT – Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa i Techniki

MNSzWiT – Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki

MO – Milicja Obywatelska

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MSOŚ – Międzywydziałowe Studia Ochrony Środowiska

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MSzW – Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego

MSzWiN – Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego i Nauki

MZK – Miejskie Zakłady Komunikacyjne

NATO – North Atlantic Treaty Organization

NIK – Najwyższa Izba Kontroli

NKWD – Narodnyj Komissariat Wnutriennych Dieł

NOK – Nauka o Konstytucji

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NSZZ – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NSZZPNTiO – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Pracowników Nauki Techniki i Oświaty

NZS – Niezależne Zrzeszenie Studentów

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne

OKPN – Ogólnopolska Komisja Porozumiewawcza Nauki

OMTUR – Organizacja Młodzieżowa Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych

ONR – Obóz Narodowo-Radykalny

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

OOP – Oddziałowa Organizacja Partyjna

ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

ORWN – Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych

OZN – Obóz Zjednoczenia Narodowego

PAN – Polska Akademia Nauk

PGR – Państwowe Gospodarstwo Rolne

PKA – Polska Komisja Akredytacyjna

PKO – Powszechna Kasa Oszczędności

PKPG – Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego

PKS – Państwowa Komunikacja Samochodowa

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PLMA – Pomoc Lekarska Młodzieży Akademickiej

PNP – Podstawy Nauk Politycznych

POP – Podstawowa Organizacja Partyjna

PPR – Polska Partia Robotnicza

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSB – Polski Słownik Biograficzny

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PTTK – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PW – Politechnika Warszawska

PWN – Państwowe Wydawnictwo Naukowe

PWSP – Państwowa Wyższa Szkoła Straży Pożarnej

PWST – Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RFN – Republika Federalna Niemiec

RGNiSzW – Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego

RGSzW – Rada Główna Szkolnictwa Wyższego

ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

RP – Rzeczpospolita Polska

RU – Rada Uczelniana

RWE – Radio Wolna Europa

RZM – Rewolucyjny Związek Młodzieży

RZ ZNP – Rada Zakładowa Związku Nauczycielstwa Polskiego

SB – Służba Bezpieczeństwa

SD – Stronnictwo Demokratyczne

SGGW – Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego

SGH – Szkoła Główna Handlowa

SGPiS – Szkoła Główna Planowania i Statystyki

SGSZ – Szkoła Główna Służby Zagranicznej

SKS – Studencki Komitet Solidarności

SL – Stronnictwo Ludowe

SNS – Studium Nauk Społecznych

SPR – Studenckie Praktyki Robotnicze

SRN – Stołeczna Rada Narodowa

STS – Studencki Teatr Satyryków

SW – Studium Wojskowe

SZSP – Socjalistyczny Związek Studentów Polskich

TASS – Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza

TKK – Tymczasowa Komisja Koordynacyjna

TKN – Towarzystwo Kursów Naukowych

TNW – Towarzystwo Naukowe Warszawskie

TPPR – Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej

UAM – Uniwersytet Adama Mickiewicza (w Poznaniu)

UB – Urząd Bezpieczeństwa

UJ – Uniwersytet Jagielloński

UK – Uczelniany Komitet

UKA – Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna

UŁ – Uniwersytet Łódzki

UMCS – Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej (w Lublinie)

UMK – Uniwersytet Mikołaja Kopernika (w Toruniu)

UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

UNICA – Network of Universities from the Capitals of Europe

UNRRA – United Nations Relief and Rehabilitation Administration

UPS – Uczelniane Przedstawicielstwo Studentów

USA – United States of America

USOS – Uniwersytecki System Obsługi Studiów

USP – Uniwersytecie Studium Przygotowawcze

UW – Uniwersytet Warszawski

WDiNP – Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych

WF – wychowanie fizyczne

WF – Wydział Fizyki

WFiS – Wydział Filozofii i Socjologii

WiN – Wolność i Niezawisłość

WH – Wydział Historyczny

WKO – Wojewódzki Komitet Obrony

WKKP – Wojewódzka Komisja Kontroli Partyjnej

WKP(b) – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia Bolszewików

WMiIM – Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki

WMiM – Wydział Matematyki i Mechaniki

WNiO KC PZPR – Wydział Nauki i Oświaty Komitetu Centralnego PZPR

WNS – Wydział Nauk Społecznych

WPiA – Wydział Prawa i Administracji

WPiP – Wydział Psychologii i Pedagogiki

WRON – Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego

WRN – Wojewódzka Rada Narodowa

WSI – Wyższa Szkoła Inżynierska

WSN – Wyższa Szkoła Nauczycielska

WSS – Warszawskie Stowarzyszenie Spółdzielców

ZAMP – Związek Akademickiej Młodzieży Polskiej

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZMD – Związek Młodzieży Demokratycznej

ZMP – Związek Młodzieży Polskiej

ZNP – Związek Nauczycielstwa Polskiego

ZMS – Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW – Związek Młodzieży Wiejskiej

ZNMS – Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej

ZNP – Związek Nauczycielstwa Polskiego

ZOA – Zarząd Ośrodków Akademickich

ZOMO – Zmotoryzowane Oddziały Milicji Obywatelskiej

ZOZ – Zakładowa Organizacja Związkowa

ZSA – Zawodowe Studium Administracyjne

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSP – Zrzeszenie Studentów Polskich

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSS – Zarząd Samorządu Studentów

ZU – Zarząd Uczelniany

ZW ZLP – Zarząd Wojewódzki Związku Literatów Polskich

ZWM – Związek Walki Młodych

ZZNP – Związek Zawodowy Nauczycielstwa Polskiego

Noty o Autorach

Dr hab. Błażej Brzostek (ur. 1977), pracuje w Instytucie Historycznym UW. Specjalizuje się w historii społecznej XX w. i dziejach miast. Opublikował m.in. Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne, 1950–1954, Warszawa 2002; Za progiem. Codzienność w przestrzeni publicznej Warszawy, 1955–1970, Warszawa 2007; Paryże Innej Europy. Warszawa i Bukareszt, XIX i XX wiek, Warszawa 2015.

Dr hab. Dariusz Gawin (ur. 1964), kierownik Zakładu Społeczeństwa Obywatelskiego IFiS PAN oraz zastępca dyrektora Muzeum Powstania Warszawskiego. Zajmuje się historią filozofii politycznej i historią idei. Opublikował m.in.: Spór o powstanie. Powstanie warszawskie w powojennej publicystyce polskiej, Warszawa 2004; Polska, wieczny romans. O związkach literatury i polityki w XX wieku, Warszawa 2005; Wielki zwrot. Ewolucja lewicy i odrodzenie idei społeczeństwa obywatelskiego 1956–1976, Kraków 2013.

Dr hab. Tadeusz Paweł Rutkowski (ur. 1965), pracuje w Instytucie Historycznym UW. Zainteresowania naukowe: historia najnowsza Polski, zwłaszcza w okresie II wojny św. i PRL oraz polityka naukowa i historiografia PRL. Najważniejsze publikacje: Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000, Nauki historyczne w Polsce w latach 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

Prof. dr hab. Wojciech Tygielski (ur. 1953), w latach 1999–2008 prorektor UW. Pracuje w Instytucie Historii Sztuki UW. Zainteresowania naukowe: historia społeczna Polski i Europy XVI–XVIII w., w tym zwłaszcza dzieje podróży, dyplomacji oraz stosunków polsko-włoskich. Opublikował m.in. Z Rzymu do Rzeczypospolitej. Studia z dziejów nuncjatury apostolskiej w Polsce, XVI–XVII w., Warszawa 1992; Włosi w Polsce XVI–XVII wieku. Utracona szansa na modernizację, Warszawa 2005; Listy – ludzie – władza. Patronat Jana Zamoyskiego w świetle korespondencji, Warszawa 2007.

Indeks nazwisk

Abramow-Newerly Jarosław

Achmatowicz Osman

Adler Emil

Ajdukiewicz Kazimierz

Ajnenkiel Andrzej

Ajnenkiel-Kamiński Stefan

Ajzner Jan

Akihito

Albrecht Jerzy

Alster K.

Amsterdamski Stefan

Anders Władysław

André Jean-Marie

Andrejew Igor

Andrzejewski Jerzy

Antoniewicz Włodzimierz

Apresjan Jurij D.

Aranowski Andrzej

Araszkiewicz Andrzej

Arcymowicz Lew A.

Aries Philippe

Arkuszewski Wojciech

Arnold Jerzy

Arnold Stanisław

Assorodobraj-Kula Nina

Ayala Francisco J.

Babiński Grzegorz

Baculewski Jan

Baczak Waldemar

Baczko Bronisław

Badowski Zbigniew

Bafia Jerzy

Baka Władysław

Balcerak Wiesław

Balcerowicz Leszek

Baley Stefan

Bałtruszajtis Grażyna

Bałuk Wacław

Banach Stefan

Banaszak Henryk

Banaszkiewicz Jacek

Barańska Ewa

Barański Marek

Barański Marian

Barba Eugenio

Barbag Józef

Barcikowski Wacław

Bardach Juliusz

Bardotte Brigitte

Barlicki Norbert

Bartel W.

Bartnicki Andrzej

Bartoszewicz Albert

Bartoszewski Władysław

Bassalik Kazimierz

Baszkiewicz Jan

Batawia Stanisław

Batowska Natalia

Bauman Zygmunt

Bazylow Ludwik

Bąkowski Paweł

Beck Józef

Bednarski Henryk

Berciu-Draghicescu Adina

Beria Ławrientij

Berling Zygmunt

Berman Jakub

Beylin Paweł

Białas Andrzej

Białecki Tadeusz

Białkowski Grzegorz

Białkowski Wacław

Białobrzeski Czesław

Białostocki Jan

Białoszewski Miron

Białynicki-Birula Andrzej

Biegański Piotr

Biele Stanisław

Bielińska-Hirszowicz Maria

Bieliński Józef

Bieliński Konrad

Bieliński Piotr

Bielski Kazimierz zob. Maziarski Wojciech

Bieńkowska Ewa

Bieńkowski Władysław

Biernacki Andrzej

Biernat Andrzej

Bierut Bolesław

Bierzanek Remigiusz

Bieżuńska-Małowist Iza

Birnberg Jacques

Blajfer Bogusława

Blumsztajn Seweryn

Błaszczyk Mieczysław

Błuszkowski Jan

Bobińska Celina

Bobrowski Czesław

Bocheński Jacek

Bogucka Terasa

Bogusławski Andrzej

Bogusz Czesław

Bojańczyk Mikołaj

Boni Michał

Borejsza Jerzy Wojciech

Borkowski Jan

Borodziej Włodzimierz

Borowiec Stefan

Borowy Wacław

Borucka-Kuroń Grażyna

Bossowski Józef Jan

Bourdieu Pierre

Bozgan Ovidio

Brakmer Mieczysław

Brandt Willy

Brandwain Rachmiel

Brandys Kazimierz

Brandys Marian

Bratkowski Stefan

Breżniew Leonid

Brun Julia

Brus Włodzimierz

Brykczyński Piotr

Brynarski Idzi

Brzeziński Zbigniew

Brzęk Gabriel

Brzostek Błażej

Brzostek Mirosław

Brzoza Wanda

Buch Tamara

Buchartowska Jolanta

Buczyńska Hanna

Budrewicz Olgierd

Budzyk Kazimierz

Budzyński Marek

Bugaj Ryszard

Bukowiecki Henryk

Bułat Jakub

Burczak Wiesław

Burek Tomasz

Bursche Edmund

Buss Anna

Butkiewicz Tadeusz

Bystroń Jan Stanisław

Bytnar Aleksander (pseud. Rudy)

Celiński Andrzej

Celiński Marek

Chaber Józef

Chajn Józef

Chałasińska-Macukow Katarzyna

Chałasiński Józef

Chałubińska-Szurczak Anna

Charpentier Pierre

Chlebowczyk Alojzy

Chmiel Beata

Chmielewski Waldemar

Chodak Szymon

Chodakowska Janina

Chojnacki Bonawentura

Chojnacki Piotr

Chojnowski Andrzej

Chrupek Zbigniew

Chruszczow Nikita

Chudoba Wiesław

Chudziński Edward

Chwedeńczuk Bohdan

Chyla Eugeniusz

Cichocka Małgorzata

Cichomski Tadeusz

Ciechanover Aaron

Ciechanowiecki Andrzej Stanisław

Cieśliński

Cimoszewicz Włodzimierz

Ciołkosz Adam

Ciompa Piotr

Codogni Paulina

Connelly John

Cymborowski Bronisław

Cyrankiewicz Józef

Cywiński Jan

Czachórski Witold

Czajka Stanisław

Czaplicka Magdalena

Czaputowicz Jacek

Czarnik Oskar

Czarnocha Bronisław

Czarnota Robert

Czechow Antoni

Czechowski Maciej

Czekalski Józef

Czerwiński Sławomir

Czochralski Jan

Czubalski Franciszek

Czubaty Jarosław

Czuj Jan

d’Harcourt Emmanuel

Dahrendorf Ralf

Dajczgewand Józef

Dalajlama XIV

Danysz Marian

Davies Norman

Dąb Adolf

Dąbek Stanisław

Dąbrowa Krystyn

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Franciszek

Dąbrowski Marian

Dąbrowski Witold

Dejmek Kazimierz

Dembowski Bronisław

Dembowski Jan

Denis Helena

Deruga Aleksy

Diatłowicki Jerzy

Dickens Charles

Dmowski Roman

Dobroński Adam

Dobrosielski Marian

Dobrowolski Kazimierz Albin

Dobrowolski R.

Dobrzański Henryk (pseud. Hubal)

Domaradzka Ewa

Domarańczyk Zbigniew

Domaszewicz Aleksander

Donkowska

Dorn Ludwik

Doroszewska Urszula

Doroszewski Witold

Drabich Michał

Drapich Wit

Drawicz Andrzej

Drewnowski Jan

Drewnowski Tadeusz

Duczyński Jan

Dudek Antoni

Dudzik Jan

Dumanowski Bolesław

Duracz Antoni

Durko Janusz

Dworzaczek Kamil

Dwyer William G.

Dybowski Maciej

Dybowski Tomasz

Dziadkowiec Feliks

Działek Jerzy

Dziembowski Stefan

Dzierżyński Feliks

Dzięcioł Robert

Dżilas Milovan

Ehrlich Stanisław

Eilstein Helena

Eisenstadt Shmuel Noah

Eisler Jerzy

Elzenberg Henryk

Estreicher Karol (jr)

Falski Marian

Fałkowski Wojciech

Fechner Wanda

Fejgin Anatol

Feldmanowa Wanda

Fethke Jan

Ficowski Jerzy

Fiedler Franciszek

Filipiak Stanisław

Filipowicz J.

Fisiak Jacek

Fiszdon Władysław

Fiszel Henryk

Fiszman Samuel

Flemming G.J. zob. Działek Jerzy

Fliderbaum Jack

Fliger Marian

Folkierska Andrea

Fornalska Małgorzata

Foss Juliusz

Francastel Pierre

Frątczak Janusz

Fredro Aleksander

Frelek Ryszard

Friszke Andrzej

Fritzhand Marek

Frybes Marcin

Frydrychowicz Wacław

Gabriel-Marcinkowska Dorota

Gajda E.

Gajewski Jan

Gajewski Ryszard

Gajewski Wacław

Galbraith John Kenneth

Galczewski Bolesław

Garbal Łukasz

Garbowski Henryk

Garlicki Andrzej

Garlicki Jan

Gawin Dariusz

Gawkowski Robert

Gawlik Henryk

Gawłowski Janusz

Gąsiorowska Natalia

Gebethner Stanisław

Geller Maciej

Gerber Rafał

Geremek Bronisław

Geremkowa Hanna

Gersdorf Małgorzata

Giaro Tomasz

Giecow Anna

Giedroyc Jerzy

Gierek Edward

Giertych Maciej

Gieysztor Aleksander

Ginter Józef

Gintowt Edward

Gintrowski Przemysław

Giza-Poleszczuk Anna

Glazer Zygmunt

Glazur Adam

Glemp Józef

Gliwicz Zbigniew

Głąb Stanisław

Głowacki Henryk

Głowiński Michał

Główczyk Jan

Goblewicz Eugeniusz

Godek Włodzimierz

Gogol Mikołaj

Golański Henryk

Goldberg Jakub

Golka Bartłomiej

Gołębiowski Janusz

Gołubiew Antoni

Gomułka Stanisław

Gomułka Władysław

Gontarczyk Piotr

Goroński Zenon

Goryński Juliusz

Gorzechowski Stanisław

Gościniak Kazimierz

Goździk Lechosław

Górecki Henryk Mikołaj

Górecki Wiktor

Górny Przemysław

Górska Andrzeja

Górski Janusz

Grabowska Maria

Grabowska Mirosława

Grabowski Zbigniew

Grabska-Wallis Elżbieta

Grabski Marian

Grabski Stanisław

Grabski Witold

Grabski Władysław

Grad Paweł

Grela Karol

Grendyn M.

Greniewski Henryk

Grochulska Barbara

Grodek Andrzej

Gromiec

Gross Jan

Groszkowski Janusz

Groza Petru

Grucza Franciszek

Grudzińska Irena

Grudziński Włodzimierz

Gruszecki Wiesław

Gruszyński Jerzy

Grycz Józef

Grynberg Henryk

Grzegorczyk Renata

Grzegorczyk Stefan

Grzelak Anna

Grzelak Janusz

Grzybowski Marian

Gucwa Stanisław

Gugulski Marcin

Gutman Israel

Guzek Andrzej

Gwiazda Andrzej

Gwiazdowski Robert

Haakon, książę Norwegii

Haber Jan

Hadkowska Anna

Hagmajew Marek

Halpern Jan

Handelsman Marceli

Harasimowicz Jerzy

Hausknecht Liliana

Hausmanowa Janina

Havel Václav

Hebda Michał

Helsztyński Wiktor

Hemmerling Zygmunt

Hensel Witold

Herba Zenon

Herbst Stanisław

Herczyński Ryszard

Hilbricht

Hildt Jerzy

Hirszowicz Maria zob. Bielińska-Hirszowicz Maria

Hoare Charles Antony Richard

Hobbes Thomas

Hochfeld Julian

Hoffman Mieczysław

Holland Henryk

Hollender Henryk

Holzer Jerzy

Holzer Mieczysław

Hołówka Jacek

Hoser Jan

Hübner Piotr

Hulanicki Adam

Hume David

Ihnatowicz Ireneusz

Infeld Leopold

Ingarden Roman

Iniewski Ferdynand

Iwanow-Szajnowicz Jerzy

Iwaszkiewicz Jarosław

Jabłoński Henryk

Jabłoński Witold

Jackowski Stefan

Jakimowicz Andrzej

Jakubowski Jan Zygmunt

Jałosiński Aleksander

Jamróz Adam

Jan Paweł II (Karol Wojtyła)

Janikówna Krystyna

Janion Maria

Jankowski Bogdan

Jankowski Henryk

Jankowski Maciej

Janowski Józef M.

Janowski Tomasz zob. Strzembosz Maciej

Janowski Włodzimierz

Jarecki Andrzej

Jarocki Jerzy

Jarocki Robert

Jarosiński Witold

Jarosz Dariusz

Jarosz Henryk

Jaroszewicz Piotr

Jaroszyński Maurycy

Jaruzelski Wojciech

Jasieński Bruno

Jasińska Aleksandra

Jasińska Elżbieta

Jastrząb Mariusz

Jaśkiewicz Leszek

Jaworska Helena

Jaworski Seweryn

Jedlicki Jerzy

Jedlicki Witold

Jezierski Andrzej

Jezierski Romuald

Jeziorski Bogumił

Jeżowa Maria

Jędrychowski Stefan

Jodko-Narkiewicz Helena

Jodłowski Jerzy

Judin Paweł F.

Judt Tony

Junes Tom

Jurasek Tadeusz

Jurewicz Oktawiusz

Jurkiewicz Jerzy

Juszczenko Wiktor

Kaczmarek Jan

Kaczmarski Jacek

Kaczor J.

Kaczorowski Michał

Kaczyńska Elżbieta

Kadłubiec Daniel

Kafel Mieczysław

Kaftal Alfred

Kairow Iwan A.

Kalicka Julia

Kalinowski Stefan

Kaliski Sylwester

Kaltenberg Ewa

Kałużyński Stanisław

Kamiński Łukasz

Kamiński M.

Kamiński Ryszard

Kancewicz Jan

Kania Stanisław

Kant Immanuel

Kantowicz Ewelina

Kapiszewska Maria

Kappes Halina

Karkoszka Alojzy

Karpiński Jacek

Karpiński Jakub

Karski Jan

Kasprzyk D.

Kata Władysław

Katon Starszy

Katz-Suchy Juliusz

Kautsky Karl

Kawalec Stefan

Kazimierczuk Mieczysław

Kaźmierczak Elżbieta

Kaźmierczak Mieczysław

Kądziela Łukasz

Kąkol Kazimierz

Kemula Wiktor

Kenney Padraic

Kersten Krystyna

Kępa Józef

Kicińska-Habior Marta

Kielanowski Jan

Kieniewicz Stefan

Kijowski Janusz

Kirchner Hanna

Kisielewski Stefan

Kiszczak Czesław

Klata Henryk

Klechta I.K.

Kleyff Jacek

Klimczak Wiesław

Klimowicz Andrzej

Klingofer Magdalena

Kliszko Henryk

Kliszko Zenon

Kłosiewicz Romuald

Knichowiecki Bohdan

Kochanowicz Jacek

Kochanowski Jan

Kochanowski Jerzy

Kochański Aleksander

Kociołek Stanisław

Koczorowski Zbigniew

Kofta Jonasz

Kofta Krystyna

Kolankowski Zygmunt

Kolbe Maksymilian

Kole Ryszard

Kolendo Jerzy

Koliński Andrzej

Kołakowski Andrzej

Kołakowski Leszek

Kołmogorow Aleksander

Kołodziejski Rafał

Kołos Włodzimierz

Komar Michał

Komorowska Maja

Komorowska-Janowska Hanna

Komorowski Bronisław

Kondracki Jerzy

Koneczny Feliks

Konieczny Jerzy

Konstański Kazimierz

Konwicki Tadeusz

Kopcewicz Teodor

Kopczyński Krzysztof (pseud. Andrzej Mirecki)

Kopernik Mikołaj

Kopytko Leszek

Korciepińska Halina

Korczak Janusz

Korfanty Wojciech

Kormanowa Żanna

Kornatowska Maria

Korwin-Mikke Janusz

Korzekwa Anna

Korzeniewski Bohdan

Kosiński Krzysztof

Kosiński Maciej

Koss Adam

Kostrzewa Stanisław

Kostyniuk Mikołaj

Kotański Wiesław

Kotański Zbigniew

Kotarbińska Janina

Kotarbiński Tadeusz

Koth Holvdan

Kott Jan

Kowal Czesław

Kowalczewski M.

Kowalczyk Józef

Kowalczyk Zdzisław

Kowalik Tadeusz

Kowalski Sergiusz

Kowalski Witold C.

Kowalski Włodzimierz

Kowalski Zdzisław

Kozłowski Roman

Kozłowski Stefan Karol

Kozubski Zygmunt

Kozyra Leszek

Koźmiński Maciej

Koźniewski Kazimierz

Kraczkiewicz Zygmunt

Krajewski Mieczysław

Krajewski Władysław

Krasicki Janek

Krasiewicz Bolesław

Krasnosielski Norbert

Krassowska Eugenia

Kraszewski Józef Ignacy

Kraśko Wincenty

Krawczyk Eugeniusz

Krencik Wiesław

Kretkowski Sławomir

Kreutz Mieczysław

Kriegseisen Wojciech

Kroński Tadeusz

Królikowski Wojciech

Kruczkowski Adam

Kruczkowski Adam

Kruczyński Stanisław

Krukowski Stanisław

Krupkowski Teodor

Kruszewska Maria

Kruszyński Piotr

Kryca Bohdan

Krygowski Tadeusz

Krysanka Halina

Krzywicki Andrzej

Krzyżanowska Irena

Krzyżanowski Julian

Krzyżanowski

Krzyżewski Janusz

Kubiak Hieronim

Kubicki Leszek

Kuczma Marcin

Kuczyński Janusz

Kuczyński Waldemar

Kuderowicz Zbigniew

Kudliński Romuald

Kudliński Ryszard

Kujawa Ewa

Kula Marcin

Kula Witold

Kulczycka-Saloni Janina

Kulecka Alicja

Kulesza Piotr

Kulpińska Jolanta

Kumaniecki Kazimierz

Kunderewicz Cezary

Kunicki-Goldfinger Marek

Kunicki-Goldfinger Władysław

Kupiecki Dariusz

Kupis Tadeusz

Kupisiewicz Czesław

Kupiszewski Henryk

Kuratowski Kazimierz

Kurczewski Jacek

Kurkowska Halina

Kuroń Jacek

Kuroń Maciej

Kurowa Irena

Kurowski Leon

Kurowski Stefan

Kusiński Witold

Kusztelak Franciszek

Kwaśniewski Aleksander

Kwaśniewski Jerzy

Kwiatek Leszek

Kwiatkowski Andrzej

Kwiatkowski Eugeniusz

Kwiatkowski Wincenty

Kwiatkowski Zbigniew

Kwiecień Mieczysław

Kwiecień R.

Labruna Luigi

Labuda Gerard

Lachowicz Antoni

Lange Oskar

Lange Wiktor

Lasota Irena

Lawina Anatol

Le Goff Jacques

Le Gourrierec Pol

Leder Witold

Legowicz Jan

Lehr-Spławiński Tadeusz

Lengauer Włodzimierz

Lenin Włodzimierz I.

Lernell Leszek

Leszczycki Stanisław

Leszczyński Adam

Leśnodorski Bogusław

Letki Natalia

Levéque Pierre

Levi Sabina

Lewak Adam

Lewandowski Czesław

Lewczuk Bazyli

Lewicka Halina (Anna)

Lewicki Stanisław

Libera Zbigniew

Libera Zdzisław

Libiszowska Zofia

Ligocka Ewa

Limanowski Bolesław

Linkomies Edwin

Lipiński Edward

Lipiński Marek

Lipska Agnieszka

Lipski Jan Józef

Lipski Jan Tomasz

Lisiakiewicz Ludwika

Lissa Zofia

Litwin Franciszek

Lityński Jan

Lorentz Stanisław

Loth Jerzy

Lubański Michał

Lubański Włodzimierz

Luszniewicz Andrzej

Lutter Marcus

Ładyka Jerzy

Ładyka Teodor

Łapiński Wacław

Łapiński Zdzisław

Łaszkiewicz Antoni

Łata Krzysztof

Łobodzińska B.

Łopaciński Krzysztof

Łopatyński Igor

Łopuszański Jan

Łoszewski Bogdan

Łuczak Aleksander

Łuczeczko Paweł

Łuczywo Helena

Łukasiewicz Andrzej

Łukasiewicz Juliusz

Łukasiewicz Piotr

Łukaszewicz Wanda

Łychowski Tadeusz

Łysenko Trofim

Machcewicz Paweł

Maciejewski Wojciech

Macierewicz Antoni

Maciszewski Jarema

Madey Jan

Maiani Luciano

Maj Andrzej

Majchrzak Irena

Majda Tadeusz

Majerczyk-Gomułka Joanna

Majewski Jerzy

Majewski Roman

Majlerowa Janina

Makowiecki Tadeusz

Malak Barbara

Malanowski Jan

Malarecki Krzysztof

Malecha Henryk

Malicki Krzysztof

Malinowski Jan Adam

Małowist Marian

Maneli Mieczysław

Mantel-Niećko Joanna

Manteuffel Tadeusz

Mao Tse-Tung

Marchlewski Wojciech

Marcinkowski Ryszard

Markiewicz Władysław

Marks Karol

Markuszewski Jerzy

Marody Stefan

Marowski Jerzy

Marr Nikołaj

Marszałkowski Tomasz

Martinek Michael

Martynowicz Wiera

Maruszewski Mariusz

Maszkin Nikołaj A.

Maternicki Jerzy

Matwin Władysław

Matysiak Jan

Maver Giovanni

Mayenowa Maria

Maziarski Wojciech (pseud. Kazimierz Bielski)

Mazowiecki Tadeusz

Mazowiecki Wojciech

Mazur Andrzej

Mazur Stanisław

Mazurek Małgorzata

Mazurkiewicz Stanisław

Mączak Antoni

Melanowski Władysław

Meller Marcin

Meller Stefan

Mencwel Andrzej

Merkel Angela

Męclewski Edmund

Micewski Andrzej

Michalski Andrzej

Michałowicz Mieczysław

Michałowski Kazimierz

Michnik Adam

Mickiewicz Adam

Miczurin Iwan

Mika Stanisław

Mikke Janusz zob. Korwin-Mikke Janusz

Mikołajczak Magdalena

Mikołajczyk Stanisław

Mikulski Zdzisław

Milewski Emil

Minc Hilary

Minc Stefan

Mirecki Andrzej zob. K. Kopczyński

Misiak Władysław

Miśkiewicz Benon

Mitrecki Józef

Mitzner Zbigniew

Młynarska L.

Młynarski Wojciech

Młynarski Zygmunt

Moczarski Kazimierz

Modelski Łukasz

Modrakowski Jerzy

Modzelewski Karol

Modzelewski Zygmunt

Mojsiewicz Ryszard

Molenda Jan

Molski Włodzimierz

Monasterska Teresa

Monet Claude

Morawska Hanna

Morawski Jerzy

Morawski Michał

Morawski Stefan

Morawski Zbigniew

Morgiewicz Emil

Morzycki Jerzy

Mossakowski Jan

Mostowski Andrzej

Moszczeńska Wanda

Mościcki Ignacy

Mroczkowski Augustyn

Mroziewicz Krzysztof

Mroziewicz Robert

Muchembled Robert

Müller Michael G.

Munk Andrzej

Murzynowski Andrzej

Musset Alfred de

Muszyński Wojciech Jerzy

Mycielski Jerzy

Mycielski Maciej

Mysłakowski Zygmunt

Mysłek Wiesław

Nadolski Marek

Nagórski Aleksander

Nagórski Wiktor

Najduchowska Halina

Nałęcz Tomasz

Nałkowska Zofia

Nałkowski Wacław

Namiotkiewicz Walery

Namowicz Tomasz

Nanes Abraham

Narutowicz Gabriel

Nassalski Paweł

Nawrocka Zofia

Nawrocki Grzegorz

Nawrocki Jerzy

Nawrocki Michał

Nawroczyński Bogdan

Niczyporowicz Eugeniusz

Niecikowski Jerzy

Niedziałkowski Mieczysław

Niegowski Jan

Niemiec Jerzy

Niewiadomski Stanisław

Nixon Richard

Niżnik Józef

Nofer-Ładyka Alina

Noszczak Bartłomiej

Notkowski Andrzej

Nowacki Stanisław

Nowacki Witold

Nowak Alojzy Z.

Nowak Bronisław

Nowak Franciszek

Nowak Jerzy R.

Nowak Stefan

Nowak W.

Nowak-Jeziorański Jan

Nowakowa Irena

Nowakowski Marek

Nowakowski Stefan

Nowiński Czesław (właśc. Frydman Sawa)

Obertyński Zdzisław

Ochab Edward

Okolski Józef

Olesiak Henryk

Olesiak Zbigniew

Olko Justyna

Olszowski Stefan

Ołdakowski Marek

Onyszkiewicz Janusz

Orłowski Stanisław

Orszagh Andrzej

Osęka Piotr

Osiadacz Alicja

Osóbka-Morawska Wisła

Osóbka-Morawski Edward

Osóbka-Morawski Michał

Ossowska Maria

Ossowski Stanisław

Ostapczuk Bronisław

Ostapczuk Piotr

Ostrowski Wojciech

Ośka Aleksander

Otwinowska Barbara

Paczkowski Andrzej

Padacz Władysław

Paderewski Ignacy Jan

Pahlavi Reza

Pajestka Józef

Pałys Marian

Pankiewicz Ewa

Papierz Andrzej

Papiescy Agnieszka i Robert

Pasierbiński Tadeusz

Pastryk Robert

Pastusiak Longin

Pastwa Marta

Pawłowski Zygmunt

Pelc Jerzy

Pełka S.

Penderecki Krzysztof

Penkala Tadeusz

Penrose Roger

Persak Krzysztof

Perski Aleksander

Petot Pierre

Petrusewicz Kazimierz

Pfützner Marek

Piaget Jean

Piekarczyk Stanisław

Pieliński Krzysztof

Pieńkowski Stefan

Pietrasik Eugeniusz

Pietrasik Zdzisław

Pietrzak Michał

Piętek Henryk

Piłsudski Józef

Piotrowski Paweł

Piotrowski Roman

Piotrowski Stefan

Pióro Zygmunt

Pipes Richard

Piskorski Paweł

Pius XII

Piwarski Kazimierz

Piwiński

Piwowski Marek

Plebański Jerzy

Pleskot Patryk

Pniewski Andrzej

Pniewski Jerzy

Podgórecki Adam

Podkowińska Zofia

Pogorzelski Witold

Pohorille Maksymilian

Pohoska Hanna

Pohoski Michał

Polański Antoni

Poleszczuk Jan

Polonsky Antony

Pomian Grażyna

Pomian Krzysztof

Poniatowski Zygmunt

Popiełuszko Jerzy

Poprzęcka Maria

Porębski Jerzy

Porębski Mieczysław

Porowski Michał

Poskuta Jerzy

Potkowski Edward

Powell Cecil F.

Poznanska-Parizeau Alice

Próchnik Adam

Prus Witold

Przecławska Anna

Przemyk Grzegorz

Ptaszyńska Marta

Puchała Stanisław

Putrament Jerzy

Puzynina Jadwiga

Pyjas Stanisław

Raabe Henryk

Raabe Zdzisław

Rabinowicz Włodzimierz

Raciborski Jacek

Radkiewicz Janina

Radziewicz Iza

Radźko A.

Rafalska Dominika

Raina Peter

Rajkiewicz Stanisław

Rakowski Mieczysław Franciszek

Rapacki Adam

Rappaport Stanisław

Rasiowa Helena

Rassalski Bożydar

Ratuszniak Zygmunt

Redwan Marian

Rejman Genowefa

Resich Zbigniew

Resnitzek Friedrich

Reychman Jan

Reykowski Janusz

Rodewald Władysław

Rohoziński Janusz

Rojek Czesław

Rokicki Konrad

Rokossowski Konstanty

Rola-Żymierski Michał

Roliński Bohdan

Romaniuk Marian

Romanowski Mieczysław

Romaszewska Agnieszka

Romkowski Roman

Romocki Andrzej (pseud. Morro)

Rosner Andrzej (pseud. F. Szczęsny)

Rossa Grzegorz

Rothertowa Zofia

Rottenberg Anda

Rowicki Leszek

Rozental Mark M.

Rozmaryn Stefan

Różewicz Tadeusz

Różycki Stefan

Rubel Stanisław

Rudnicki Szymon

Rudzińska Anna

Runowicz Adam

Rupert Włodzimierz

Rutkowski Tadeusz Paweł

Ruzikowski Tadeusz

Rybczyńska Irena

Rybicka Krystyna

Rybicki Zygmunt

Rybkowski Jan

Rykowski Zbigniew

Rykowski Zbysław

Rypka Jan

Rzymowski Wincenty

Sablik Jerzy

Sady Wojciech

Safjan Marek

Sagan Françoise

Salwa Zbigniew

Samsonowicz Henryk

Samsonowicz Jan

Sandauer Artur

Sankowski Piotr

Sauerland Karol

Sawa Jan K.

Sawicka Jadwiga

Sawicki Ludwik

Sawicki Marek

Sawicki Mirosław

Schaff Adam

Schlauch Margaret

Schnur Roman

Schramm Wiktor

Secomski Kazimierz

Serczyk Władysław

Ševčenko Ihor

Shugar David

Siedlecka Wiesława

Siedlicka Barbara

Siekierska Janina

Siemek Marek

Siemion Wojciech

Sieradzki Józef

Siergiejew Eugeniusz

Siergiejew Władimir S.

Sieroszewski Andrzej

Sierpiński Wacław

Sikora Adam

Sikorski Roman

Sikorski Władysław

Silber Gizela

Sitek Ryszard

Sitek Wojciech

Sitek

Siwak Albin

Siwińska A.

Siwiński Włodzimierz

Skibiński Paweł

Skibniewska Halina

Skirgiełło Alina

Skłodowska-Curie Maria

Skolimowski Jerzy

Skorupka Stanisław

Skowrońska Małgorzata

Skórzyński Jan

Skrablak Witold

Skrzeszewski Stanisław

Skrzetuski Mieczysław

Skrzypczak Andrzej

Skrzypek Józef

Skubiszewski Piotr

Skupieński Franciszek

Słabczyk Henryk

Słabek Henryk

Sławiński Stanisław

Słodkowska Elżbieta

Słodkowska Inka

Słodkowska Irena

Słonimski Antoni

Słonimski Piotr

Słucki Arnold

Służewski Jerzy

Smolar Aleksander

Smolar Eugeniusz

Smykała Jacek

Sokorski Włodzimierz

Sołtysiak Grzegorz

Sosnkowski Kazimierz

Sosnowski Leonard

Sowa Andrzej

Spałek Robert

Srebrny Julian

Stachura Edward

Stalin Józef

Stanisław August Poniatowski

Staniszkis Jadwiga

Stanosz Barbara

Stanowska Maria

Stańko Tomasz

Starewicz Artur

Stark Oded

Starosta B.

Starzyński Juliusz

Starzyński Stefan

Stasikowski H.

Staszewski Stefan

Stefanowska Zofia

Stefański Witold

Steinsbergowa Aniela

Stelmachowski Andrzej

Stembrowicz Jerzy

Stępień Józef

Stępień Sławomir

Stępniewski Marcin

Stobiecki Rafał

Stodolniak Jan K.

Stola Dariusz

Stolpe Stanisław

Straszewicz Stefan

Strelau Jan

Strelcyn Stefan

Strzelecki Jan

Strzembosz Maciej (pseud. Tomasz Janowski)

Suchodolski Bogdan

Suchodolski Witold

Suffczyński Maciej

Sugulewicz Marcin

Suleja Teresa

Sułek Antoni

Sułkowski Piotr

Sunderland Andrzej

Supranowicz Maria

Suwała Halina

Syski Jacek

Szacka Barbara

Szacki Jerzy

Szaflik Józef Ryszard

Szamałek Krzysztof

Szaniawski I.

Szaniawski Klemens

Szaniawski Władysław

Szarras Henryk

Szawiel Tadeusz

Szczepański Jan

Szczepkowski Jerzy

Szczęsny F. zob. Rosner Andrzej

Szczytt-Niemirowicz Jan

Szemiński Jan

Szeruda Jan

Szlachcic Franciszek

Szlajfer Henryk

Szmak Andrzej

Szmuszowicz Hanna

Szmydtowa Irena

Szpakowska Małgorzata

Szpotański Janusz

Sztachelski Jerzy Paweł

Sztompka Piotr

Szulc T.

Szulkin Michał

Szwankowski Eugeniusz

Szwarc Renata

Szwedzik Krzysztof

Szymanderski Witold

Szypulski Andrzej

Szyr Joanna

Ścibor-Rylski Aleksander

Śladkowska Anna

Ślisz Andrzej

Śliwiński Stanisław

Śliwowska Wacława

Śmigły-Rydz Edward

Śpiewak Paweł

Świątkowski Henryk

Świda-Ziemba Hanna

Świderski Bolesław

Świderski Jan

Świerczewski Karol

Świetlik Ewa

Święcicki Andrzej

Tabin Marek

Taborski Roman

Targalski Jerzy

Tarkowski Andrzej Krzysztof

Tarkowski Andrzej

Tatarkiewicz Władysław

Taube Mieczysław

Taubenschlag Rafał

Tejchma Józef

Tejkowski Bernard (Bolesław)

Teleżyński Henryk

Tennenbaum Natan

Tiepłow Boris M.

Timofiejuk Igor

Titkow Walenty

Tomasik Paweł

Tomaszewska Zofia

Tomaszewski J. (Psychologia)

Tomaszewski J. (WDiNP)

Tomaszewski Tadeusz

Tomczak Franciszek

Tomczak Zygmunt

Tomkiewicz Władysław

Tondera Ireneusz

Toruńczyk Barbara

Trammer Jerzy

Trautman Andrzej

Trawińska-Kwaśniewska Maria

Trefon Helena

Trembicka Krystyna

Trojanowski Stanisław

Trybusiewicz Stanisław

Trznadel Jacek

Tułodziecki Wacław

Turlejska Maria

Turowicz Jerzy

Turski Ryszard

Turski Stanisław

Tutu Desmond

Twardowski Jan

Tych Feliks

Tygielski Wojciech

Tymowski Andrzej

Tymowski Janusz

Tyrmand Leopold

Tyszkiewicz Jan

Udalski Andrzej

Uhlig Anna

Urban Jerzy

Urban Magdalena

Urbanek Adam

Urbaniak Michał

Uziembło Adam

Van Gogh Vincent

Van Howe Leon

Vohl zob. Wohl Andrzej

Vos Louis

Wachowicz-Makowska Jolanta

Waczków Józef

Wajda Andrzej

Walawski Julian

Walczak K.

Walczak M.

Walewska Elżbieta

Walicki Andrzej

Walicki Michał

Waltoś Stanisław

Walukowa Janina

Wałęsa Lech

Waniewicz Ignacy

Waraszkiewicz Zenon

Wasilewski Marek A.

Wasilkowski Jan

Wąsowicz Marek

Wąsowicz Stanisław

Weintraub Jarosław

Weiss Szewach

Wenediktow Anatol

Werblan Andrzej

Weremowicz Jan

Werle Józef

Werner Andrzej

Wesołowski Włodzimierz

Węcowski Marek

Węgleński Piotr

Wiatr Jerzy

Wicenty Daniel

Wieczorkiewicz Bronisław

Wierczyński Stefan

Wierzbicka Anna

Wierzbicka Maria

Wierzbicki Marek

Wierzbicki Piotr

Wierzbicki Zbigniew

Wierzbowski Marek

Wierzchowski Mirosław

Wierzyński Maciej

Wiesel Elie

Więckiewicz Krzysztof

Wigluszowa Maria

Wilkin Jerzy

Wilska-Duszyńska Barbara

Winawer Zofia

Winczorek Piotr

Wiórkiewicz Wiesław

Wipszycka Ewa

Wirpsza Witold

Wiśniewski Wiesław

Witan Jan

Witos Wincenty

Władyka Wiesław

Włodarczyk Edward

Włodarski Włodzimierz

Wnuk-Lipińska Elżbieta

Wocial Jerzy

Wohl Andrzej

Wojciechowski Kazimierz

Wojciechowski Marian

Wojciewski Jerzy

Wojna Ryszard

Wojtas Zbigniew

Wojtaszczyk Konstanty Adam

Wojtkowska Katarzyna

Wojtyła Karol zob. Jan Paweł II

Wolicki Krzysztof

Wolińska-Brus Helena

Woliński Janusz

Wolle Stefan

Wolniewicz Bogusław

Wolski L.R.

Wołczyk Jerzy

Wołodkiewicz Witold

Woronowicz Stanisław

Woroszylski Wiktor

Worwąg Michał

Woszczyński Borys

Woźniak Małgorzata

Woźniak Marian

Woźniakowski Henryk

Wójcicka Halina

Wójcik Jerzy

Wójtowicz Bolesław

Wrocławski Krzysztof

Wroczyński Ryszard

Wroński Marek

Wróbel Jerzy T.

Wróblewska A.

Wróblewski Andrzej Kajetan

Wróblewski Andrzej Krzysztof

Wróblewski Zenon

Wrzaszczyk Tadeusz

Wujec Henryk

Wycech Czesław

Wyka Jan

Wyka Kazimierz

Wyrobisz Andrzej

Wyszyński Stefan

Zahorski Andrzej

Zajączkowski Ananiasz

Zakrzewska Janina

Zakrzewski Janusz

Zakrzewski Rafał

Zaleski Stefan

Zaleski Zygmunt

Zalewska Halina

Zalewski Józef

Załuski Zbigniew

Zambrowski Antoni

Zanussi Krzysztof

Zapasiewicz Zbigniew

Zaremba Marcin

Zarzycka Ewa

Zarzycka-Skrzypek Jolanta

Zawadzki Aleksander

Zawadzki Sylwester

Zawadzki Tadeusz (pseud. Zośka)

Zawadzki Włodzimierz

Zawieyski Jerzy

Zbrzeźna Alfreda

Zdanowicz Zbigniew

Zdziarski Andrzej

Zemankowa Zofia

Zernack Klaus

Zielicz Stefan

Zieliński Aleksander

Zieliński Antoni

Zieliński Michał

Ziemilski Andrzej

Ziemiński Tomasz

Zientara Benedykt

Zimand Roman

Zimecka Iwona

Zmarz-Koczanowicz Maria

Znaniecki Florian

Zonn Włodzimierz

Zweibaum Juliusz

Zwolińska Krystyna

Żandarowski Zdzisław

Żaryn Jan

Żebrowska Maria

Żelazkiewicz Marek

Żeromski Stefan

Żmigrodzka Maria

Żółkiewski Stefan

Żółtaniecki Ryszard

Żurawicki Seweryn

Żurowski Maciej

Żychowski Marian

Żyto Irena

Spis ilustracji

ROZDZIAŁ „ŻYCIE SPOŁECZNE UNIWERSYTETU 1945–1989”, Błażej Brzostek

1. Inauguracja roku akademickiego na UW, przemawia rektor Stefan Pieńkowski, grudzień 1945 r., ze zbiorów Muzeum UW.

2. Pierwszy powojenny rocznik studentów UW (1945/1946) odgruzowuje Warszawę – grupa z Wydziału Prawa na rogu ulic Marszałkowskiej i Widok, sygn. MUW_00018_1_000_001, ze zbiorów Muzeum UW.

3. Gmach Biblioteki UW udekorowany portretem Bolesława Bieruta, 1. poł. lat 50. XX w., fot. Włodzimierz Keller, ze zbiorów prywatnych Andrzeja Skalimowskiego.

4. Studenci Wydziału Prawa UW w mundurach ZMP, ok. 1952 r., sygn. MUW_00113_I_001_001, ze zbiorów Muzeum UW.

5. III Światowy Kongres Studentów, Warszawa, wrzesień 1953 r., sygn. MUW_00113_I_013_001, ze zbiorów Muzeum UW.

6. Studenci Wydziału Prawa UW, członkowie AZS, na pochodzie pierwszomajowym, 1 V 1952 r., MUW_00113_I_006_001, ze zbiorów Muzeum UW.

7. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie – pochód młodzieży na Marszałkowskiej, 1955 r., sygn. 51-377-3, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

8. Wydział Neofilologii UW przy ul. Browarnej, ze zbiorów Biblioteki UW.

9. Egzamin wstępny Mirosława Wierzchowskiego na studia magisterskie w Instytucie Historycznym UW, lata 60. XX w. Wśród egzaminatorów: Juliusz Łukasiewicz, Aleksander Gieysztor, Ludwik Bazylow, Antoni Mączak, sygn. MUW_00151_I_000_001, ze zbiorów Muzeum UW.

10. Obchody wietnamskiego święta Tet przez studentów UW z Wietnamu, sygn. 40-X-94-7, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

11. Rektor Stanisław Turski przyjmuje wiceprezydenta USA Richarda Nixona – Nixon ogląda berło rektorskie, sierpień 1959 r., sygn. pap_1959_0801_001/©PAP

12. Inauguracja roku akademickiego 1977/1978 w filii UW w Białymstoku, sygn. MUW_00117_I_001_001, ze zbiorów Muzeum UW.

13. Nadanie doktoratu honoris causa prof. Lwu Andriejewiczowi Arcymowiczowi, sekretarzowi Wydziału Fizyki Ogólnej Astronomii Akademii Nauk ZSRR, kierownikowi Katedry Fizyki Atomowej na Uniwersytecie Moskiewskim. Doktorat wręcza rektor UW prof. Zygmunt Rybicki, obok niego prof. Jerzy Pniewski, 1972 r.; fot. Adam Urbanek sygn. 258379-7/©PAP.

14. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW: minikomputer PDP 11 stanowiący wyposażenie nowej końcówki SA CYFRONET eksploatowanej w Ośrodku Obliczeniowym Instytutu Informatyki; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

15. Zajęcia z języka polskiego dla cudzoziemców prowadzone w Instytucie Języka i Kultury Polskiej dla Cudzoziemców „Polonicum”; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

16. Wizyta delegacji ze Stanów Zjednoczonych na UW – spotkanie w Pałacu Kazimierzowskim z udziałem prorektora Stanisława Orłowskiego i dr. Włodzimierza Cimoszewicza, 23 XI 1978 r., sygn. MUW_00142_I_001_001, ze zbiorów Muzeum UW.

17. Spotkanie polsko-libijskie na temat Zielonej Książeczki na UW, lata 70. XX w., sygn. MUW_00147_I_002_001, ze zbiorów Muzeum UW.

18. Mecz piłkarski archeologia śródziemnomorska – archeologia pradziejowa, na zdjęciu drużyna archeologii śródziemnomorskiej; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

19. Rektor Zygmunt Rybicki podejmuje delegację kolumbijską w Pałacu Kazimierzowskim, 27 X 1978 r., sygn. MUW_00143_I_003_001, ze zbiorów Muzeum UW.

20. Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW – studenci przed salą im. W. Nałkowskiego; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z--04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

21. Program rozwoju UW „Perspektywa rok 2000” – rozmieszczenie obiektów, Akta Senatu, sygn. BR/S-57, k. 187-188, ze zbiorów Archiwum UW.

22. Czytelnia Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW – w tle widoczny plakat: „5 lutego oddam swoje głosy na kandydatów FJN”; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

23. Inauguracja roku akademickiego 1980/1981 na UW, przemawia rektor Henryk Samsonowicz, październik 1980 r., fot. A. Bodytko, sygn. MUW 146/I, ze zbiorów Muzeum UW.

24. „Trudny wybór” – ogłoszenia na Wydziale Prawa i Administracji UW; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

25. Wręczanie legitymacji PZPR w Sali Złotej Pałacu Kazimierzowskiego, 1981 r., sygn. MUW_ 00042_I_000_001, ze zbiorów Muzeum UW.

26. Wydział Prawa i Administracji UW: posiedzenie zarządu organizacji studenckiej; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

27. Studenci III roku Instytutu Nauk Politycznych UW Janusz Frątczak i Andrzej Michalski podczas nauki w akademiku przy ul. Żwirki i Wigury, sygn. 40-X-96-12, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

28. Wiec protestacyjny przeciwko podwyżkom cen, 19 II 1988 r.; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

29. Demonstracja w sprawie ratowania zbiorów BUW, 1988 r., sygn. k. 1232, ze zbiorów Muzeum UW.

30. Strajk studencki, 5 V 1988 r., fot. Erazm Ciołek/© Agata Ciołek.

31. Demonstracja Akademickiej Organizacji KPN, 1989 r., sygn. MUW_00114_I_005_001, ze zbiorów Muzeum UW.

32. Moment rejestracji NZS przez Sąd Najwyższy, 2 IX 1989 r., sygn. 447357-9/©PAP.

ROZDZIAŁ „NA STYKU NAUKI I POLITYKI. UNIWERSYTET WARSZAWSKI W PRL 1944–1989”, Tadeusz P. Rutkowski

1. Inauguracja roku akademickiego 1945/1946 na UW, sygn. MUW_00049_I_008_001, ze zbiorów Muzeum UW.

2. Pedel Jan Dudzik podczas inauguracji roku akademickiego 1945/1946 na UW w Sali Kolumnowej Gmachu Pomuzealnego, MUW_00049_I_004_001, ze zbiorów Muzeum UW.

3. Pierwsza po wojnie immatrykulacja na UW, na zdjęciu rektor Stefan Pieńkowski, październik 1945 r., ze zbiorów Muzeum UW.

4. Dekoracje w Warszawie z okazji V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów: Nowy Świat od strony Alej Jerozolimskich w kierunku ulicy Świętokrzyskiej, 1955 r., sygn. 51-370-17, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

5. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie – delegat z Afryki na placu Zamkowym podczas rozdawania autografów, 1955 r., sygn. 51-372-151, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

6. Uroczystości jubileuszowe 140-lecia UW, 14 V 1958 r., sygn. MUW_00043_I_005_001, ze zbiorów Muzeum UW.

7. Uroczystości jubileuszowe 140-lecia UW. Przedstawiciele uniwersytetów europejskich przed pałacem Kazimierzowskim: prof. Edwin Linkomies, rektor Uniwersytetu w Helsinkach (z lewej) oraz prof. Friedrich Resnitzek, rektor Uniwersytetu w Halle (z prawej), sygn. 519-355-0, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

8. Uroczystości jubileuszowe 140-lecia istnienia UW, 1958 r. Prezydium uroczystego zebrania Senatu, przemawia rektor Stanisław Turski. Na sali widoczni zaproszeni goście. Z prawej studenci w poczcie sztandarowym, sygn. 51-355-3, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

9. Powitanie gości przybywających do Pałacu Kazimierzowskiego przez rektora Stanisława Turskiego, 14 V 1958 r., sygn. MUW_00141_I_006_001, ze zbiorów Muzeum UW.

10. Spotkanie w Pałacu Kazimierzowskim, 14 V 1958 r., sygn. MUW_00141_I_037_001, ze zbiorów Muzeum UW.

11. Profesorowie (od lewej): Julian Krzyżanowski, Tadeusz Kotarbiński i Witold Doroszewski podczas jubileuszu prof. Krzyżanowskiego na UW, 29 II 1960 r.; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

12. Pracownia studencka w Instytucie Biochemii UW; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

13. Wydział Biologii UW: sala ćwiczeń im. Z. Raabego w Instytucie Zoologii; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

14. Pismo ministra oświaty i szkolnictwa wyższego Henryka Jabłońskiego do rektora UW w sprawie Adama Michnika i Henryka Szlajfera, 1 III 1968 r., sygn. AUW AC, t. 364, k. 3, ze zbiorów Archiwum UW.

15. Wiec na dziedzińcu UW, 8 III 1968 r., ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej.

16. Wiec na dziedzińcu UW, 8 III 1968 r., ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej.

17. Akcja MO na Krakowskim Przedmieściu, prawdopodobnie 11 III 1968 r., ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej.

18. Uniwersytet podczas protestów studenckich w 1968 r., ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej.

19. Protesty studentów na Krakowskim Przedmieściu, marzec 1968 r., ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej.

20. Praktyki robotnicze studentów w przedsiębiorstwie „Pollena-Uroda” w Warszawie. Na zdjęciu Wanda Chudzik z Wydziału Historycznego UW przy konfekcjonowaniu szamponów, 2 VIII 1979 r., fot. Rybczyński, sygn. 377265-4/©PAP.

21. Inauguracja roku akademickiego 1966/1967 z udziałem władz partyjnych i państwowych. W pierwszym rzędzie siedzą m.in. członek Biura Politycznego KC PZPR Zenon Kliszko oraz kierownik Wydziału Nauki i Oświaty Andrzej Werblan. Przemawia rektor Stanisław Turski, 1 października 1966; fot. Rosiak, sygn. 175620-2/©PAP.

22. Zimowa sesja egzaminacyjna na UW, czytelnia BUW, 1974 r., 40-X-96-2, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

23. Zimowa sesja egzaminacyjna na UW, studentki w oczekiwaniu na egzamin, 1974 r., 40-X-96-7, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

24. Zakład Oddziaływania Resocjalizacyjnego Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

25. Wydział Zarządzania UW: pulpit sterowniczy umożliwiający jednoczesne kierowanie zajęciami z gier decyzyjnych w pięciu grupach, z podglądem na monitorach i łącznością foniczną oraz możliwością nagrywania na magnetowid i magnetofon; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

26. Wydział Geologii UW: pracownia modelowania hydrogeologicznego – Analizator polowy AP 600 pozwalający określać zasoby wód podziemnych; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW. Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

27. Rektor UW Zygmunt Rybicki podczas uroczystości nadania doktoratu honoris causa Szainszachowi i cesarzowej Iranu, 6 IX 1977 r., sygn. MUW/375/I, KW.556, ze zbiorów Muzeum UW.

28. Uroczysta promocja doktorska i wręczenie dyplomów na UW, lata 70. XX w., widoczny m.in. prof. Zygmunt Rybicki (drugi z prawej), sygn. 40-X-109-7, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

29. Wydział Psychologii i Pedagogiki UW: egzamin magisterski w Dyrekcji Instytutu Pedagogiki, 1978 r.; Dokumenty Życia Społecznego, sygn. Z-04/1577, ze zbiorów Biblioteki UW.

30. Inauguracja roku akademickiego 1979/1980 na UW, MUW_00136_I_001_001, ze zbiorów Muzeum UW.

31. Gmach BUW, lata 80. XX w., sygn. k.690, n.737, ze zbiorów Muzeum UW.

32. Minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Janusz Górski (drugi z prawej), po nieudanych negocjacjach z Międzyuczelnianą Komisją Porozumiewawczą, 17 II 1981 r., fot. Andrzej Zbraniecki, sygn. 394210-8/©PAP.

33. Wystawa o Marcu ‘68, w rocznicę wydarzeń w 1981 r., sygn. MUW_00123_I_001_001 i MUW_00123_I_015_001, ze zbiorów Muzeum UW.

34. Inauguracja roku akademickiego 1981/1982 na UW z udziałem władz państwowych: obok rektora Henryka Samsonowicza prymas Józef Glemp i wicepremier Mieczysław F. Rakowski, 1 X 1981 r., sygn. MUW 146/I, ze zbiorów Muzeum UW.

35. Rektor Kazimierz Dobrowolski, 22 IV 1982 r., ze zbiorów Muzeum UW.

36. Sesja naukowa z okazji 40-lecia Polski Ludowej zorganizowana na UW, 1984 r. W sali Józefa Brudzińskiego w Pałacu Kazimierzowskim obecni byli m.in. prof. Zbigniew Resich i Józef R. Szaflik, sygn. MUW_00172_I_002_001, ze zbiorów Muzeum UW.

37. Prof. Grzegorz Białkowski wybrany na rektora UW i prof. Andrzej Birula-Białynicki, sygn. MUW_00184_I_001_001, ze zbiorów Muzeum UW.

38. Inauguracja roku akademickiego 1985/1986 na UW, przemawia rektor Grzegorz Białkowski, 2 X 1985 r., sygn. MUW 225/I, ze zbiorów Muzeum UW.

39. Wystawa „Twarze Uniwersytetu” zorganizowana w Pałacu Kazimierzowskim z okazji 170-lecia uczelni, 1986 r., sygn. KW.713, ze zbiorów Muzeum UW.

40. Posiedzenie Rady Konsultacyjnej przy przewodniczącym Rady Państwa 17 VII 1987 r., na zdjęciu m.in. Wojciech Jaruzelski i rektor Grzegorz Białkowski, fot. D. Kwiatkowski sygn. 4330553/©PAP.

41. Obchody 20. rocznicy protestów marcowych na UW, marzec 1988 r., po prawej w głębi Maciej Jankowski, sygn. KW.721, rek.6581, ze zbiorów Muzeum UW.

42. Strajk okupacyjny na UW: transparenty NZS na bramie Szpitala św. Rocha, 5 V 1988 r., sygn. MUW_00198_I_004_001, ze zbiorów Muzeum UW.

43. Strajk okupacyjny na UW: transparenty NZS na Bramie Głównej, 5 V 1988 r., sygn. MUW_00198_I_001_001, ze zbiorów Muzeum UW.

44. Wykład prof. Leszka Kołakowskiego na UW, 1988 r., sygn. MUW_00127_I_014_001, ze zbiorów Muzeum UW.

ROZDZIAŁ „MIĘDZY PAŹDZIERNIKIEM A MARCEM. UNIWERSYTET WARSZAWSKI 1956–1968”, Dariusz Gawin

1. Brama główna UW, 1963 r., sygn. 51-353-1, ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

2. Wiec na UW, marzec 1968 r., ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej.

ROZDZIAŁ „W PAŃSTWIE DEMOKRATYCZNYM I SUWERENNYM”, Wojciech Tygielski

1. Inauguracja obrad Okrągłego Stołu, widoczny prof. Henryk Samsonowicz, 6 II 1989 r., fot. D. Kwiatkowski, sygn. 443008-5/©PAP.

2. Pogrzeb senatora RP i rektora UW Grzegorza Białkowskiego, 5 VII 1989 r., przemawia prof. Henryk Samsonowicz, fot. Marek Świeżewski, sygn. KW.570, ze zbiorów Muzeum UW.

3. Inauguracja roku akademickiego 1989/1990 na UW, przemawia rektor Andrzej Kajetan Wróblewski, w głębi siedzi prezydent Wojciech Jaruzelski, 2 X 1989 r., fot. Mariusz Szyperko, sygn. 44799-27/©PAP

4. Kampus główny UW przy Krakowskim Przedmieściu, fot. Minimus, Public Domain.

5. Gmach nowej Biblioteki Uniwersyteckiej, fot. Beata Jankowiak-Konik/Jacek Konik.

6. Centrum Nowych Technologii UW, materiały prasowe UW.

7. Gmach Porektorski, siedziba Instytutu Historii Sztuki i Wydziału Orientalistycznego, fot. Beata Jankowiak-Konik/Jacek Konik.

8. Budynek starego BUW, fot. Beata Jankowiak-Konik/Jacek Konik.

Przypisy

ŻYCIE SPOŁECZNE UNIWERSYTETU 1945–1989

Wprowadzenie

1T. Manteuffel, Z dziejów odbudowy Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1945–1949, „Przegląd Historyczny” 1969, nr 3, s. 507 (całość: s. 503–509).

2Wańka-wstańka. Z Januszem Rolickim rozmawia Krzysztof Pilawski, Warszawa 2013, s. 100.

3T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski w latach wojny i okupacji. Kronika 1939/40–1944/45, Warszawa 1948, s. 66; Wacław Borowy, Dzienniki, mps i rękopis, Gabinet Rękopisów BUW, zapis z 22 VIII 1945 r.

4AUW, AC 3447, b. pag.: Dokumentacja remontu Gmachu Pomuzealnego, 1945–1946.

5Wacław Barcikowski (1887–1981), prawnik, polityk Stronnictwa Demokratycznego.

6Pierre Francastel (1900–1970), francuski historyk sztuki, dyrektor Instytutu Francuskiego w Warszawie w latach 1930–1936.

7W. Borowy, Dzienniki, 16 XII 1945 r.

8A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, [w:] Ta nasza młodość. Wspomnienia absolwentów polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego z 1955 roku, Warszawa–Szydłowiec 2008, s. 14 (całość: s. 12–47).

9AUW, WH 212, b. pag.: Biuletyn ZOZ UW, nr 2, IV 1952.

10S. Grzegorczyk, Ale to już było..., [w:] Grzeszni – niezlustrowani. Ciąg dalszy. Wspomnienia absolwentów Wydziału Dziennikarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (rocznik 1952–1956), Warszawa 2003, s. 9 (całość: s. 9–21).

11A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 27.

12H. Grynberg, Pamiętnik, Warszawa 2011, s. 20 (1 X 1954 r.).

13AUW, AC 230, Notatka w sprawach mieszkaniowych kierownika Oddz. Gosp. J. Filipowicza z 7 X 1952 r.; Notatka służbowa dla Ob. Rektora z 4 VI 1954 r.; AC 3446b, b. pag.: Pismo naczelnego inżyniera ZMB 3 KAM do Zarządu Inwestycji Szkół Wyższych w Warszawie, 12 X 1954 r.

14Nowy rok akademicki rozpoczęty, „Życie Warszawy”, 2 X 1956, s. 6.

15J. Kuroń, Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa 1990, s. 108–109.

16W.J. Muszyński, Niepokorny. Życie i działalność Przemysława Górnego, „Biuletyn IPN” 2006, nr 1–2, s. 38 (całość: s. 37–43).

17AUW, AC 865, Zaproszenie RU ZSP dla prorektora UW z 9 III 1957 r.

18Czy dyskusja musi przekształcić się w wiec?, „Itd”, 5 III 1961, s. 2–3.

19J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 283–286.

20AUW, AC 4539, Notatka służbowa z lustracji niektórych budynków i terenów UW z 1 III 1977 r.

21AIPN, BU 0365/101/1, k. 187–230: Stenogram ze spotkania Jacka Kuronia w dniu 21 bm. ze studentami w auli Colegium Maximum[!] UW z 22 XII 1980 r.

22„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej” z 4 XII 1981 r.

23J. Mantel-Niećko, Relacja, [w:] Próba sił. Źródła do dziejów Uniwersytetu Warszawskiego po 13 grudnia 1981, red. J. Mantel-Niećko przy współpracy M. Stanowskiej, H. Suwały, B. Chmiel, E. Pankiewicz, Warszawa 1991, s. 43 (całość: s. 42–133).

24Tamże, s. 86.

25AUW, PO 74, k. 73–76: Manifestacja protestacyjna na UW 22 V 1985 r.

1945–1949: „Robimy Uniwersytet”

26B. Korzeniewski, Książki i ludzie, Warszawa 1993, s. 107. Por. tenże, Borowy w Bibliotece Uniwersyteckiej, [w:] Wacław Borowy (1890–1950). W 100-lecie urodzin i w 40-lecie śmierci, Warszawa 1993, s. 9–14.

27W. Borowy, Dzienniki, 21 I 1945 r.

28B. Korzeniewski, Książki i ludzie, s. 92.

29W. Borowy, Dzienniki, 25 I 1945 r.

30B. Korzeniewski, Książki i ludzie, s. 115.

31W. Borowy, Dzienniki, 24, 28 I 1945 r.

32Tamże, 26 i 27 I, 4 II 1945 r.

33Z. Nałkowska, Dzienniki, t. IV/1, oprac. H. Kirchner, Warszawa 2000, s. 106, 108 (23 X 1945 r.); J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955, oprac. A. i R. Papiescy, Warszawa 2007, s. 270 (26 X 1945 r.).

34Wśród pierwszych znajdowali się Witold Jabłoński, Tadeusz Makowiecki, Stefan Zaleski.

35Ostatni rektor, zaprzysiężony 1 IX 1939 r. Jerzy Modrakowski, przebywał we Wrocławiu.

36AUW, AC 3220, Pismo p.o. rektora do Komendanta Garnizonu Warszawskiego z 23 II 1945 r. Na załączonej liście widnieje 37 nazwisk (rektora, jego żony, kilku urzędników, wykładowców, personel BUW). Widnieje też dopisek: „Wycofane jako nieaktualne”.

37T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski..., s. 59–62; AUW, AC 222, Z życia Wydziału Lekarskiego UW [tekst Władysława Melanowskiego, Juliana Walawskiego i Juliusza Zweibauma, odczyt radiowy 1948].

38AAN, MO 2834, k. 1–12: Sprawozdanie Delegata Ministerstwa Oświaty z działalności za okres od 21 stycznia do 15 marca 1945 r. wraz z załącznikami.

39W. Borowy, Dzienniki, 4, 8 i 20 II, 9 III 1945 r.; T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski..., s. 57.

40AUW, AC 3222, Pismo p.o. Rektora UW do prezydenta Warszawy z 19 III 1945 r.; Podanie Wacława Łapińskiego do Ministerstwa Oświaty z 21 III 1945 r.

41AUW, AC 3550, Korespondencja rektorów UJ i UW ze stycznia 1946 r.

42W. Borowy, Dzienniki, 24 II, 14 III 1945 r.

43AUW, AC 3219, Brudnopis pisma p.o. rektora UW do prezydenta Warszawy z 21 II 1945 r.; Pismo p.o. rektora UW do Ministerstwa Aprowizacji z 17 III 1945 r.; AC 3044, Pismo p.o. rektora do Ministerstwa Oświaty z 20 III 1945 r.

44AUW, AC 3044, Listy urzędników i funkcjonariuszy UW do zatwierdzenia przez Ministerstwo Oświaty, marzec 1945 r.

45AUW, AC 3179, Odpisy życiorysów, kwiecień 1945 r.

46AUW, AC 3268, Zaświadczenie p.o. rektora UW z 16 III 1945 r.

47K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013, s. 82.

48R. Jarocki, Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze, Warszawa 2001, s. 165–171.

49J. Chałasiński, O socjalistyczną ideę uniwersytetu [odbitka z „Przeglądu Nauk Historycznych i Społecznych”, t. I, 1950], Łódź 1951, s. 10–11; T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski..., s. 64; W. Borowy, Dzienniki, 7 III 1945 r.

50Jak się zdaje, owa Kuchnia działała początkowo w ocalałym pawiloniku między Gmachem Pomuzealnym a kamienicami Krakowskiego Przedmieścia, wzniesionym w 1935 r. jako stołówka Bratniej Pomocy. Gdy Bratniak wznowił swą działalność, rektor oddał mu jesienią 1945 r. ten budyneczek, a stołówka pracownicza przeniosła się do wyremontowanej części Auditorium Maximum.

51AUW, AC 3219, Ogłoszenie p.o. rektora UW z 13 IV 1945 r.; AC 3223, Brudnopis pisma p.o. rektora do Ministerstwa Aprowizacji i Handlu, Ministerstwa Oświaty i Prezydenta Warszawy z 3 IV 1945 r.; tamże inne pisma w sprawach stołówki.

52AUW, AC 3219, Pisma Ministerstwa Aprowizacji i Handlu z 22 V 1945 r., delegacje służbowe i zaświadczenia, kwiecień-czerwiec 1945 r.; Pismo przewodniczącej Komitetu Kuchni Uniwersyteckiej N. Batowskiej do kwestora i intendenta UW z 26 VI 1945 r.; AC 3223, Pisma p.o. rektora m.in. do Zarządu Miejskiego i UNRRA z maja-sierpnia 1945 r.; Pismo wicedyrektora Muzeum Narodowego do Komitetu Kuchni UW z 28 VI 1945 r.

53AUW, AC 3179, Pisma rektora UW do Komisariatu i Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej oraz dyrektora BUW, Ministerstwa Oświaty z lutego-września 1945 r.

54AUW, AC 3179, Pismo p.o. rektora UW do ministra oświaty z 2 V 1945 r. Borowy tak opisał to zdarzenie: „W nocy, koło godz. 11-ej zjawił się na terenie uniwersyteckim jakiś rzekomy członek Straży Obywatelskiej, zaczął się dobijać do mieszkania intendenta i domagać się otwarcia drzwi, kiedy mu odmówiono, strzelił kilka razy, naprzód do tego okna, przez które intendent z nim rozmawiał, potem do innych, m.in. mojego. Celnie trafił w lufcik, kula utkwiła w suficie, zasypując część pokoju tynkiem. Oczywiście był to pijak albo bandyta, bo w ciągu dnia już nie wrócił”.

55M. Zaremba, Wielka trwoga. Polska 1944–1947: ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012.

56AUW, AC 3381 i 3621, Pisma p.o. rektora do Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Elektrowni, Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji z marca-sierpnia 1945 r.; AC 1281, Sprawozdanie z działalności Intendentury UW za czas od 1 II 45 do 20 V 45 r.; AC 236, Protokół posiedzenia Komisji Organizacyjnej do usprawnienia administracji UW z 21 IV 1945 r.; T. Manteuffel, Z dziejów odbudowy..., s. 503–506.

57W. Borowy, Dzienniki, 18 V 1945 r.

58Biograf Antoniewicza uznaje sprawę oskarżenia o kolaborację za powód złożenia przezeń funkcji p.o. rektora w maju 1945 r. Oskarżenie doprowadziło do sprawy przed uniwersytecką komisją dyscyplinarną, która w 1948 r. uwolniła Antoniewicza od zarzutów (S.K. Kozłowski, Włodzimierz Antoniewicz, profesor z Warszawy, Warszawa 2009); W. Borowy, Dzienniki, 14 VIII 1945 r.; T. Manteuffel, Z dziejów odbudowy..., s. 506.

59W. Borowy, Dzienniki, 4 V 1945 r.; AUW, AC 3233, Memoriał delegacji młodzieży akademickiej do premiera z 11 XII 1945 r.; J. Chałasiński, O socjalistyczną ideę..., s. 13–14.

60J. Pniewski, Wspomnienia autobiograficzne, Warszawa 1987, s. 25–26.

61AUW, AC 222, Pismo rektora UW do Ministra Odbudowy z 3 VIII 1945 r.; Pismo Komitetu Budowlanego UW do Ministerstwa Odbudowy z 4 X 1945 r.; AC 1281, Sprawozdanie dotyczące remontów i odbudowy gmachów UW [...] od 1 IX 1945 do 1 IX 1946 r.

62W. Borowy, Dzienniki, 26 VII 1945 r.

63AUW, AC 3229, Sprawozdanie z rozdziału deputatu radzieckiego z 26 III 1945 r.; AC 3221, Deputat świąteczny z Ministerstwa Aprowizacji dla pracowników naukowych UW, Delegatury, Biblioteki i urzędników, b.d.; Raport kierowniczki magazynu deputatowego z 23 V 1945 r.

64AUW, AC 3221, Pismo Komitetu Akademickiego Profesorów Wyższych Uczelni Warszawskich do Ministra Oświaty z 13 IX 1945 r.

65AUW, AC 3231, Pismo pracowników administracyjnych UW do Ministra Aprowizacji, 21 II 1946 r.; tamże WH 9, sprawozdanie przewodniczącego Komisji Rozdziału Odzieży UW z 3 X 1946 r.

66AUW, AC 3221, Pisma p.o. rektora UW do ministerstw Aprowizacji oraz Handlu i Przemysłu z 30 V i 21 VIII 1945 r.

67AUW, AC 3221, Delegacje służbowe z 12 V 1945 r.; Pismo p.o. rektora UW do Ministerstwa Oświaty z 20 IX 1945 r.; AC 4228, Pismo dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW do rektora z 3 X 1945 r.; AC 3627, Pismo rektora do dziekanów z 30 I 1946 r.; Pisma kierowników seminariów do dziekana Wydziału Humanistycznego ze stycznia-lutego 1946 r.; AC 626, Protokół Komisji Bibliotecznej UW z 13 XI 1945 r.

68Rok pierwszy Uniwersytetu Warszawskiego, „Itd”, 15 I 1961, s. 8–9; W. Borowy, Dzienniki, 9 III 1946 r.; AUW, AC 626, Protokół Komisji Bibliotecznej UW z 25 VII 1945 r.; AC 3135, Pismo dyrektora BUW do rektora z 11 VII 1946 r.

69AUW, AC 3268, Pisma p.o. rektora do pracownic BUW z 23 IV 1945 r.; AC 3269, Wykaz zamieszkałych lokatorów w gmachach UW z 14 XII 1945 r.

70AUW, AC 3271, Pismo profesora Wydziału Weterynaryjnego do Komisji Mieszkaniowej UW z 21 XI 1946 r.

71Wierszyk zapisał W. Borowy, Dzienniki, 19 II 1946 r.

72AUW, AC 3269, Podania do rektora UW z kwietnia-listopada 1945 r.

73AUW; AC 221: Pismo rektora do Ministra Oświaty z 4 V 1945 r.; AC 3269, Pisma w sprawie eksmisji b. palacza UW, wrzesień 1945 r.

74AUW, AC 221: Dokumentacja nieruchomości przy ul. Bartoszewicza 11; AC 3275, Pismo przewodniczącego Komisji do Rozdziału Mieszkań do Ministerstwa Odbudowy z 20 XI 1947 r.; Pismo dyrektora departamentu w Ministerstwie Odbudowy (brak adresata) z 11 XI 1947 r.

75W. Borowy, Dzienniki, 29 I 1945 r., 24 X 1947 r.; AUW, AC 3271, Pismo rektora do Centralnego Urzędu Planowania z 9 XI 1948 r.

76AUW, AC 3994, Pismo N. Batowskiej do Intendentury z 5 X 1945 r.

77AUW, AC 3731, Pismo rektora UW do Ministra Poczt i Telegrafów z 8 III 1947 r.

78T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski..., s. 56, 58.

79Z. Stefanowska, Wspomnienie o Wacławie Borowym, [w:] Zatajony artysta. O Wacławie Borowym 1890–1950, oprac. A. Biernacki, Lublin 2005, s. 307n. (całość: s. 307–312).

80Wedle dokumentów archiwalnych do 17 X 1945 r. zapisało się 4428 osób, najwięcej na Wydział Lekarski (1272), następnie na Prawo i Humanistyczny (prawie tysiąc), zapisy na wydziały Matematyczno-Przyrodniczy i Farmaceutyczny przekroczyły pół tysiąca, na Teologię Katolicką zapisały się 103 osoby, a na Ewangelicką – 7 (AUW, WH 130, Zapisy do UW do dnia 17 X 1945 r.). Dane USOS wskazują natomiast, że immatrykulowano ok. 3200 osób.

81J. Pniewski, Wspomnienia..., s. 27.

82AUW, WH 130, Pismo wiceministra oświaty W. Bieńkowskiego do UW, Okólnik nr Ministerstwa Oświaty z 23 VIII 1945 r.; AC 4228, Okólniki Ministra Oświaty nr 41, 46 i 54 z 10 VII, 14 VIII i 30 IX 1945 r.; Pisma wiceminister oświaty E. Krassowskiej do szkół wyższych z 21 IX 1945 r. i 10 XII 1946 r.

83AUW, AC 4182, b. Ogłoszenie dziekana Wydziału Lekarskiego [1945]; Protokół kontroli inspektora Biura Kontroli Prezydium KRN z 29 XI 1945 r.

84AUW, AC 3994, pismo prorektora do dziekanów z 23 V 1946 r.

85W. Borowy, Dzienniki, 21 XII 1945 r.

86AUW, AC 4228, Pismo dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW do rektora z 3 X 1945 r.

87AUW, AC 3390, Stan spraw lokalowych UW, 19 IX 1946 r.; H. Bukowiecki, O funkcji społecznej uniwersytetów i osiągnięciach organizacyjnych Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1948 (odbitka z „Farmacji Polskiej”), s. 63; S. Kałużyński, Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego (1932–1982), [w:] Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 1932–1982, Warszawa 1986, s. 11 (całość: s. 9–18); J. Kondracki, Geografia na Uniwersytecie Warszawskim w 30-leciu PRL, [w:] Trzydziestolecie PRL w Uniwersytecie Warszawskim, Warszawa 1976, s. 188 (całość: s. 187–194).

88R. Jarocki, Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze, Warszawa 2001, s. 158.

89AUW, AC 755, Pismo sekretarza i prezesa Bratniej Pomocy UW do rektora z 2 II 1946 r.

90Narada rektorów szkół wyższych pod przewodnictwem prezesa Rady Ministrów Piotra Jaroszewicza [13 IV 1977 r.], „Prace Kierownictwa i Organów Kolegialnych MNSzWiT” 1977, nr 37, s. 7. Jeśli Kaliski odwoływał się do własnych wspomnień, to musiał mieć na myśli Politechnikę Gdańską, którą ukończył w 1949 r.

91AUW, AC 830, Deklaracja Młodzieży Akademickiej UW, b.d.

92I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści. Towarzystwo ,,Bratnia Pomoc” Studentów Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1945–1949, [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, Warszawa 2008, s. 141–158.

93AUW, AC 836, Sprawozdanie z działalności Sekcji Artystyczno-Kulturalnej w roku akademickim 1945/1946 z 11 VII 1946 r.; I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 146.

94W roku 1945/1946 pismem kierowali kolejno: Halina Korciepińska, Olgierd Budrewicz i Marek A. Wasilewski, wydając 16 numerów (AUW, AC 836, Sprawozdania z działalności sekcji „Akademik” za lata 1945/1946 i 1946/1947).

95Wydaje się, że chodziło o parterowy pawilonik z tarasem, stojący między Gmachem Pomuzealnym a kamienicami Krakowskiego Przedmieścia, w którym stołówka Bratniaka działała w latach 1935–1939. Po likwidacji Bratniej Pomocy w budynku tym działać będzie do końca lat pięćdziesiątych studencka stołówka spółdzielcza. Następnie pawilonik zostanie rozebrany i zastąpiony barakiem, mieszczącym pomieszczenia obsługi technicznej UW. Od kilku lat w tym miejscu znajduje się budynek Biblioteki Instytutu Historycznego i administracji Wydziału Historycznego.

96AUW, AC 836, Sprawozdania Sekretariatu Bratniaka za IX 1945-XII 1946, jego Sekcji Zdrowia i Wczasów i Intendentury za 1945/1946. W innym dokumencie jako datę inauguracji stołówki Bratniaka podano 18 X 1945 r. (AUW, AC 836, Sprawozdanie z działalności Sekcji Stołówkowej TBPSUW za 1945/1946 r.).

97W Zaborowie na 409 ha mieściły się użytki orne, łąki, lasy i kilkanaście zaniedbanych stawów, do których wpuszczono karpie, i pałac o pustych salach, do których wstawiono sto łóżek dla studenckich wczasowiczów. Na inwentarz składały się wiosną 22 konie, w tym część z UNRRA (oczekiwano też koni „z demobilu”) i 20 jałówek z UNRRA (Zaborów, „Akademik”, 25 VI 1946 r., s. 16–17).

98E. Dobrzyńska, Przypatrzcie się stołówce, „Akademik”, 1 IV 1946 r., s. 13–14; O. Marinicz, Nasza stołówka, „Akademik”, 15 IV 1946 r., s. 12; M. Grochowski, Komunikat Wydziału Gospodarczego TBPSUW, „Akademik”, 30 XI 1946 r., s. 9–12.

99AUW, AC 835, Upoważnienie do odebrania samochodu z 26 IX 1945 r.; AC 836, Sprawozdanie z działalności Sekcji Transportowej Bratniaka za 1947 r.; AC 837, Raport magazyniera Sekcji Transportowej z 21 II 1947 r.; AC 836, Sprawozdania Sekcji Stołówkowej i Intendentury Bratniaka za lata 1945–1947.

100AUW, AC 834, Pisma Bratniej Pomocy UW do rektora z 15 XI 1946 r. i 24 III 1947 r.; AC 3472, Pismo rektora do Zarządu Bratniej Pomocy z 27 IX 1948 r.; Projekt wykorzystania kubatury remontowanego budynku przy ul. Krakowskie Przedmieście 24 z 26 VI 1947 r.; I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 154; „Życie Warszawy”, 1–2 XI 1947, s. 6.

101W. Borowy, Dzienniki, 26 I 1946 r.; 9 V 1946 r.; AUW, AC 831, Pismo rektora do Zarządu Bratniej Pomocy z 27 V 1946 r.

102W. Mazowiecki, Pierwsze starcie. Wydarzenia 3 maja 1946, Warszawa 1998.

103AUW, AC 838, Oświadczenie Bratniej Pomocy UW, 1946.

104Ł. Kamiński, Polacy wobec nowej rzeczywistości 1944–1948. Formy pozainstytucjonalnego żywiołowego oporu społecznego, Toruń 2000, s. 180.

105I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 143.

106J. Connelly, Captive University. The Sovietization of East German, Czech, and Polish Higher Education, 1945–1956, Chapell Hill-London 2000, s. 111.

107A. Berciu-Drăghicescu, O. Bozgan, O istorie a universităţii din Bucureşti 1864–2004, Bucureşti 2004, s. 264.

108AAN, AZWM „Życie” 419/14, k. 63–64: Pismo Prezydium ZG AZWM „Życie” do przewodniczących Zarządów Terenowych z 15 X 1946 r.

109Sąd inaugurowano 25 V 1946 r., a na uroczystości Baczak uznał wskrzeszenie sądownictwa akademickiego za nawiązanie do „dobrych akademickich tradycji przedwojennych”, „Akademik”, 2 VII 1946 r., s. 2.

110I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 152, przyp. 46; AAN, AZWM „Życie” 419/4, k. 6: Sytuacja na wyższych uczelniach i nasze zadania. Referat przewodniczącego ZG AZWM „Życie” kol. Zenona Wróblewskiego, III Krajowy Zjazd AZWM „Życie”, 9–11 V 1947 r.

111H. Jodko-Narkiewicz, Zdrowotność młodzieży akademickiej, „Przegląd Akademicki” 1947, nr 1, s. 21.

112AAN, MO 3141, k. 140–143: Pismo kierowniczki Domu Akademiczek do Ministerstwa Oświaty z 22 III 1948 r.

113„Dziekanka” za droga dla studentek, „Życie Warszawy”, 11 X 1948 r., s. 3.

114„Życie Warszawy”, 4 II 1946 r., s. 3 i 28 IX 1946 r., s. 6.

115„Życie Warszawy”, 5–7 IV 1947 r., s. 10, i 16 IV 1947 r., s. 4; AUW, AC 837, Rozdzielnik nr 5 z 7 XII 1947 r.

116AUW, AC 343, Protokół z posiedzenia Komisji Międzyuczelnianej w sprawie pomocy lekarskiej dla młodzieży akademickiej w dn. 6 listopada 1945 r.; AC 1392, Sprawozdanie z działalności Pomocy Lekarskiej Młodzieży Akademickiej m.st. Warszawy za czas od dnia 15.11.1945 r. do 31.12.1946 r.

117AUW, AC 836, Sprawozdania Sekcji Zdrowia i Wczasów Bratniaka za 1945 i 1946 r.; Dane o działalności Bratniej Pomocy 1 X 1946 r.–1 X 1947 r.

118AUW, AC 222, Pismo Stałej Wojewódzkiej Komisji Porozumiewawczej Organizacji Młodzieżowych woj. Warszawskiego do Rektora UW z 25 III 1946 r.; Pismo Komitetu Budowlanego UW do Państwowej Komisji Lokalowej, 1946 r.; Pisma rektora UW do Biura Odbudowy Stolicy, 1946 r.; AC 3390, Stan spraw lokalowych UW, 19 IX 1946 r.

119AUW, AC 222, Pismo rektora UW do ministra odbudowy z 25 VII 1946 r.; Pismo wicedyrektora Warszawskiej Dyrekcji Odbudowy do rektora UW z 10 IX 1946 r.; Protokół posiedzenia Komitetu Budowlanego UW z 18 IX 1948 r.; AC 1281, Sprawozdanie dotyczące odbudowy gmachów UW 1 IX 1946–1 IX 1947 r.; AC 3489, Notatka kierownika Zarządu Inwestycji UW dla dyrektora administracyjnego UW w sprawie odbudowy Pałacu Kazimierzowskiego z 27 V 1952 r.

120AUW, AC 3407, Protokół z posiedzenia Komitetu Budowlanego UW w dniu 25 lutego 1948 r. w sprawie projektu zabudowania nowej dzielnicy uniwersyteckiej.

121J. Connelly, Captive University..., s. 113; W. Borowy, Dzienniki, 9 V 1946 r., 15 III 1947 r.

122M. Pastwa, Kształtowanie struktury organizacyjnej szkoły wyższej, Warszawa 1978, s. 45.

123J. Tymowski, Organizacja szkolnictwa wyższego w Polsce, Warszawa 1980, s. 37–40; T. Suleja, Uniwersytet Wrocławski w okresie centralizmu stalinowskiego, 1950–1955, Wrocław 1995, s. 23–25.

124AUW, AC 4333, Pismo podsekretarza stanu w Ministerstwie Oświaty E. Krassowskiej do rektoratów z 7 V 1948 r.; Pismo rektora do dziekanów z 15 V 1948 r.; Protokół Komisji Wydziału Teologii Katolickiej z lipca 1948 r.; Wnioski Komisji do usprawnienia pracy na Wydziale Weterynaryjnym UW z czerwca 1948 r.; Pismo Komisji Wydziału Prawa do dziekana wydziału z 5 VII 1948 r.

125W. Borowy, Dzienniki, 9 VII 1945 r.

126J. Tymowski, Organizacja szkolnictwa..., s. 41.

127AUW, WH 130, Rozporządzenie ministra oświaty z 21 VII 1947 r.

128AUW, WH 130, Sprawozdanie z działalności Komisji dla doboru kandydatów na Wydział Humanistyczny UW z 30 X 1947 r.

129AAN, AZWM „Życie” 419/14, k. 38: Uchwała sekretariatu [KC PPR] o kampanii rekrutacji na I-szy rok studiów, 1947 r.

130AUW, WH 130, Rozporządzenia ministra oświaty z 19 V i 12 VIII 1948 r. oraz 4 VI 1949 r.

131W. Gruszecki, Akcja rekrutacji w Warszawie, „Po Prostu”, 7–14 XI 1948 r., s. 6.

132AUW, AC 1395, Sprawozdanie z działalności UW 1 VII 1948–30 VI 1949 r.

133AAN, PZPR, 237/XVI-131, k. 21–22: Stenogram zebrania członków komisji kwalifikacyjnych przyjmujących kandydatów na wyższe uczelnie w Komitecie Warszawskim PZPR z 23 VIII 1949 r.

134AAN, PZPR, 237/XVI-131, k. 64: Sprawozdanie z akcji rekrutacyjnej na UW w r. 1949; k. 79–80: Sprawozdanie z akcji naboru kandydatów na I-szy rok studiów wyższych 1949 r.

135AAN, PZPR, 237/XVI-131, k. 7, 14–15: Stenogram zebrania członków komisji kwalifikacyjnych przyjmujących kandydatów na wyższe uczelnie w Komitecie Warszawskim PZPR z 23 VIII 1949 r.; k. 64: Sprawozdanie z akcji rekrutacyjnej na UW w r. 1949.

136AAN, PZPR, 237/XVI-131, k. 65: Sprawozdanie z akcji rekrutacyjnej na UW w r. 1949.

137Wskutek podobnej selekcji proporcje na Wydziale Prawnym ustalono następująco: I kategoria – 47,5%, II – 37%, III – 15,5%, na Humanistycznym zaś I – 50%, II – 33,5%, III – 16,5%. Na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym nie przyjęto połowy osób z grupy III, które zdały egzamin, mimo że nie wypełniono limitu przyjęć.

138Najwięcej młodzieży z grupy I było na weterynaryjnym (63,5%), najmniej na Prawnym (47,5%). Najwięcej z II grupy – na Farmaceutycznym (37%), najmniej na Matematyczno-Przyrodniczym (30%), najwięcej z grupy III tam właśnie (18%), najmniej na Weterynaryjnym (4%). Członków PZPR/ZMP wśród przyjętych było: 16/193 na Lekarski (na 247), 79/246 na Prawny (483), 20/209 na Humanistyczny (525), 32/228 na Matematyczno-Przyrodniczy (336), 4/47 na Farmację (64), 6/81 na Weterynarię (113).

139H. Świda-Ziemba, Urwany lot. Pokolenie inteligenckiej młodzieży powojennej w świetle listów i pamiętników z lat 1945–1948, Kraków 2003.

140AAN, AZWM „Życie” 419/4, k. 2–3, 8: Sytuacja na wyższych uczelniach i nasze zadania. Referat przewodniczącego ZG AZWM „Życie” kol. Zenona Wróblewskiego, III Krajowy Zjazd AZWM „Życie” 9–11 V 1947 r.; I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 143; E. Krassowska, Którędy droga. Problemy inteligencji, Warszawa 1947.

141Por. wspomnienie o Elżbiecie Słodkowskiej pióra Oskara S. Czarnika w „Rocznikach Bibliotecznych” 2008, nr 52, s. 293–297.

142I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 154–155.

143AUW, AC 4178, Pismo Akademickiego Koła Miłośników Muzyki Współczesnej SUW do rektora z 22 I 1949 r.

144AUW, AC 4094, Sprawozdanie z działalności kół naukowych w 1948 r. z 21 III 1949 r.

145AUW, AC 4094, Zarządzenie Ministerstwa Oświaty ws. działalności kół naukowych z 19 II 1949 r.

146AUW, AC 4094, Pismo Zarządu Uczelnianego ZAMP do rektora z 2 IV 1949 r.

147AUW, AC 1010, Pismo grupy studentów do Senatu UW z 1 II 1948 r. Statut zatwierdzony został przez Senat 12 V 1948 r.

148AUW, AC 1013, Materiały Akademickiego Koła Krajoznawczego Studentów UW, m. in. sprawozdania roczne, programy działalności, obfita korespondencja.

149AUW, AC 1026, Dokumentacja Koła Kulturalno-Towarzyskiego Studentów z woj. Śląsko-Dąbrowskiego 1947–1950.

150AUW, AC 1065, Sprawozdanie z działalności Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Iuventus Christiana” za rok 1947; Sprawozdanie finansowe za rok 1947; Protokół z choinki II koła Iuventus.

151AUW, AC 1065, Protokoły zebrań sekcji Iuventus Christiana, 4 i 18 XII 1947 r., 9 IV 1948 r., 5 IX 1948 r.

152AUW, AC 1065, Dokumentacja działalności Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Iuventus Christiana” 1948- 1949, w tym zwłaszcza sprawozdania roczne, korespondencja z rektorem, protokoły zebrań zarządu.

153AUW, AC 1060, Dokumentacja Akademickiego Związku Morskiego z lat 1946–1949.

154AUW, AC 1064, Pismo grupy studentów do rektora UW z 13 I 1947 r.; Sprawozdanie z działalności „Caritas Academica” – Warszawa w roku 1946/1947 z 31 XII 1947 r.

155K. Walczak, FPOS, „Po Prostu”, 16 III–15 IV 1948 r., s. 1; AUW, AC 836, Sprawozdanie z działalności Towarzystwa „Bratnia Pomoc” Studentów UW za rok 1948.

156I. Słodkowska, Heroiczni pozytywiści..., s. 157; AUW, WH 210, Pismo Ministerstwa Oświaty do rektorów z 15 XII 1949 r.

157AUW, AC 850, Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP U W 11 XII 1949–30 V I 1950 r.

158AUW, AC 179, k. 11: kopia listu z 11 IV 1949 r.

159Ciemnofioletowa toga była symbolem Wydziału Teologii Katolickiej, jasnofioletowa – Ewangelickiej, czarna toga – Prawa, ciemnowiśniowa – Lekarskiego, niebieskie togi – wydziałów Humanistycznego i Matematyczno-Przyrodniczego; ciemnopomarańczowa – Farmaceutycznego; zielona – Weterynarii. Wojnę przetrwały tylko togi dziekanów wydziałów Humanistycznego i Lekarskiego („Życie Warszawy”, 16 X 1946 r., s. 2).

160Obfita korespondencja na temat tóg i portretów rektorów z lat 1949–1950: AUW, AC 179. Tam m.in. protokoły posiedzeń odnośnej komisji uniwersyteckiej.

161AU W, WH 141, Zawiadomienie rektora  z 23 IX 1949 r.

1950–1955: „To nie przelewki”

162AUW, WH 349, Sprawozdanie Administracji UW z ważniejszych prac, jakie zostały dokonane w marcu 1950 r.

163J. Chałasiński, O socjalistyczną ideę uniwersytetu [odbitka z „Przeglądu Nauk Historycznych i Społecznych”, t. I, 1950], Łódź 1951, s. 20–36.

164AUW, WH 349, Sprawozdanie dyrektora administracyjnego z działalności administracji i zarządu jej sprawami majątkowymi za okres od 1 stycznia do 31 maja 1950 r.

165O nową organizację i nowy styl pracy naukowej, „Życie Nauki” 1950, nr 1–2, s. 109 (całość: s. 108–120).

166K. Więckiewicz, Ewolucja pomocy stypendialnej dla studentów (wybrane problemy), [w:] Społeczne problemy środowiska akademickiego. Materiały z sesji naukowej Ośrodka Badań Społecznych ZSP zorganizowanej w Kazimierzu Dolnym w dniach 16–19 kwietnia 1986, t. 2, Warszawa 1986, s. 15 (całość: s. 7–27).

167Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego i Nauki podporządkowano uniwersytety, wyższe szkoły techniczne, inżynierskie, ekonomiczne i rolnicze; Ministerstwu Zdrowia – akademie medyczne; Ministerstwu Oświaty – wyższe szkoły pedagogiczne; Ministerstwu Kultury i Sztuki – artystyczne.

168AUW, AC 1432, Sprawozdanie Oddziału Gospodarczego za czas od 1 I 1950 r. do 31 XII 1950 r. Wskutek oddzielenia się wydziałów UW przekazał 126,5 tys. m^3 kubatury, zostając na 290 tys. m^3, a niemal 88 tys. m^3 pozostawało nieodbudowane. W 1939 r. Uniwersytet miał ok. 506 tys. m^3 kubatury.

169AUW, AC 850, Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP UW za okres od dnia 11 XII 1949 r. do dnia 30 VI 1950 r.; AC 3212, pismo kwestora do dyrektora administracyjnego UW z 12 VI 1950 r.

170AUW, AC 3385, Pismo rektora UW do Prezydium Stołecznej Rady Narodowej z 30 XII 1949 r.

171AUW, WH 349, Sprawozdanie dyrektora administracyjnego z działalności administracji i zarządu jej sprawami majątkowymi za okres od 1-go stycznia do dnia 31 maja 1950 r.; Sprawozdanie Administracji UW z ważniejszych prac, jakie zostały dokonane w czerwcu i lipcu 1950 r.; AC 230, Notatka służbowa dotycząca budynków i pomieszczeń UW z 13 VIII 1952 r.; AC 1081, Uniwersytet Warszawski w toku wykonywania Planu 6-letniego, 31 IX 1952 r.; T. Manteuffel, Z dziejów odbudowy..., s. 508.

172Budynek Theologicum miało pierwotnie odbudować Zgromadzenie Księży Misjonarzy, uwzględniając pomieszczenia dla pracowników UW. Wiosną 1951 r. Uniwersytet zabiegał wszakże o przekazanie mu całego budynku w zarząd i użytkowanie jako wykonawcy narodowego planu gospodarczego (AUW, AC 3581, Pismo rektora UW do Komisji dla Rozdziału Mieszkań przy Prezydium RM z 30 XI 1949 r.; Pismo rektora UW do Ministra Szkół Wyższych i Nauki z 23 V 1951 r.; WH 349, b. pag.: Sprawozdanie z ważniejszych prac, jakie zostały dokonane w kwietniu 1950 r.; AC 230, Notatka w sprawie adaptacji gmachu przy ul. Krakowskie Przedmieście 3 dla potrzeb Sekcji Dziennikarskiej UW z 2 X 1952 r.

173AUW, WH 83, Odezwa rektora z 25 I 1950 r.; „Życie Warszawy”, 29 I 1950 r., s. 1–2.

174AUW, AC 1081, Uniwersytet Warszawski w toku wykonywania Planu 6-letniego, 31 IX 1952 r.

175K. Wrocławski, [Wspomnienia ze studiów], mps., 2006, s. 3–4. Dziękuję Autorowi za udostępnienie wspomnień.

176W 1950 r. zabiegano o instalację kilku telefonów „końcowych”, jednak tylko dyrekcja budowy UW otrzymała w tymże roku taki aparat (drugi na uczelni), co świadczyło o jej znaczeniu; AUW, AC 3731, Pisma rektora i dyrektora administracyjnego UW do Ministerstwa Poczt i Telegrafów i do Urzędu Telefonów Miejskich z sierpnia-grudnia 1950 r.

177J. Connelly, Captive University..., s. 61.

178M. Strzałkowska, Dalsze nocne rodaków rozmowy, „Kultura” (Paryż) 1951, nr 4, s. 88.

179Barwną scenerię grup studenckich, poubieranych w oryginalne stroje, uchwycił Leopold Tyrmand w Złym (Warszawa 2002, s. 32).

180A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 12–13.

181AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 67: Sprawozdanie Komisji dla analizy pracy Org. ZMP na UW z 1 III 1952 r.; k. 76: Sprawozdanie z analizy pracy ZMP i wyników sesji na Wydz. Mat. Fiz. UW, 1952.

182T. Suleja, Uniwersytet Wrocławski..., s. 31.

183AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 70: Sprawozdanie Komisji dla analizy pracy Org. ZMP na UW z 1 III 1952 r.; „Trybuna Uniwersytecka”, 15 I-14 II 1955 r., s. 2.

184J. Pniewski, Wspomnienia..., s. 47.

185Wprowadzono pojęcie „tytułu naukowego”, odpowiadające dotychczasowemu „stanowisku”. Uzyskanie tytułu uzależnione zostało od stopnia. Magisterium nie dawało tytułu naukowego, a tylko zawodowy. Pierwszy stopień naukowy (kandydata nauk) zdobywało się po odbyciu studiów aspiranckich. Na studia te przyjmowano osoby, które zdały pozytywnie egzamin z diamatu, z dyscypliny podstawowej i z języka obcego, a ponadto odznaczały się „należytą postawą społeczno-polityczną jako Obywatele Polski Ludowej”. Studia aspiranckie z indywidualnym programem, określanym w katedrze, trwały trzy lata, zakończone obroną pracy kandydackiej. Kandydat miał pozycję wyższą od dotychczasowego doktora: mógł zostać docentem lub profesorem nadzwyczajnym. Stopień doktora nauk przyznawano na podstawie pracy obronionej na kolokwium. Uzyskanie tytułu zależne było od uzyskania stopnia. Tytuł zatwierdzała Centralna Komisja Kwalifikacyjna. Tytuły pomocniczych pracowników nauki (asystenta, starszego asystenta i adiunkta) nadawały komisje uczelni i instytucji badawczych. CKK mogła jednak nadawać tytuły osobom bez odpowiedniego stopnia, jeżeli wykazały się osiągnięciami.

186AUW, AC 3588, Pismo L. Kołakowskiego do rektora UW z 3 V 1950 r.

187AUW, WPA 102, Referat na naradę ZMP, b.d.

188AUW, AC 3722, Pismo dyrektora administracyjnego UW do rektora z 1 VIII 1952 r.; AC 991, Pismo komisji wnioskowej studentów geografii Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi z 29 XI 1952 r.

189AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 1, 3, Projekt Uchwały Egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy POP na UW, 1949; k. 10, Praca POP UW, XI 1949; k. 10–12, Praca POP UW, XI 1949.

190AAN, PZPR, 237/XVI-65, k. 6, Wykaz składów osobowych Komitetów Uczelnianych PZPR na wyższych uczelniach w Polsce, 1950; k. 34: Składy osobowe Komitetów Uczelnianych PZPR na Wyższych Uczelniach Warszawy, [23 V 1950 r.].

191AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 34–38, Protokół z zebrania Egzekutywy POP przy UW z 5 XI 1950 r.

192Por. K. Persak, Sprawa Henryka Hollanda, Warszawa 2006, s. 134–139; J. Kancewicz, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1945–1948/1949 w oczach studenta. Fragmenty wspomnień, [w:] Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 515–534.

193Wspomina o tym Jan Kancewicz, porównując masę obowiązkowych zajęć i zebrań, jakich doświadczył w latach 30. na Uniwersytecie Moskiewskim, z luźnym sposobem studiowania w tuż powojennej Warszawie, gdzie obowiązywało go zaraz po wojnie 10 godzin tygodniowo, „które zresztą nigdy nie były kontrolowane”; tamże, s. 516–517.

194AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 49–53, Pismo OOP Wydziału Weterynarii UW do KC PZPR z 15 IV 1950 r.

195AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 61, Sprawozdanie z posiedzenia grupy partyjnej pracowników naukowych Wydziału Prawa UW dnia 8 I 1952 r.

196AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 57–59, Protokół z zebrania grupy partyjnej naukowców Wydz. Prawa UW odbytego w dniu 12 VII 1951 r.

197AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 65–67, Sprawozdanie Komisji dla analizy pracy Org. ZMP na UW z 1 III 1952 r.

198AUW, WPA 102, Walka o produkcję [referat na naradę ZMP, 1952].

199L.R. Wolski, Rzeczywistość i co dalej?, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 III–1 IV 1956 r., s. 1.

200A. Drawicz, Wczasy pod lufą, Warszawa 1997, s. 23; S. Grzegorczyk, Ale to już było, [w:] Grzeszni -niezlustrowani..., s. 11.

201AAN, PZPR, 237/XVI-15, k. 18, Analiza sytuacji na odcinku młodzieży akademickiej [PZPR i ZMP] z 24 III 1952 r.

202J. Trznadel, Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Lublin 1990, s. 289.

203We wspomnieniach Wiara i wina. Do i od komunizmu (różne wydania) Jacek Kuroń opisał klimat kontestacji i nonkonformizmu, z jakim związana bywała aktywność w ZMP.

204S. Grzegorczyk, Ale to już było, [w:] Grzeszni – niezlustrowani..., s. 16. Zupełnie odmienny epizod zapamiętał Karol Modzelewski, który uczestniczył w takiej akcji zetempowskiej jeszcze jako licealista, skandując identyczne hasło: „Był to łatwy triumf. Bikiniarze stali przy płocie jak pod pręgierzem, wystraszeni i bierni” (K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę..., s. 74).

205AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 66: Sprawozdanie Komisji dla analizy pracy Org. ZMP na UW z 1 III 1952 r.

206AU W, AC 850, Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP UW za okres od dnia 11 XII 1949 r. do dnia 30 VI 1950 r.

207AUW, AC 4092, Rozporządzenie Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki z 30 V 1950 r.; Pismo KU ZSP do rektora z 23 V 1950 r.; Projekt pisma rektora UW z 20 XII 1950 r.; Pismo KU ZSP do ob. Rektora z 24 IV 1951 r.

208AUW, AC 850, Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP UW za okres od dnia 11 XII 1949 r. do dnia 30 VI 1950 r.; AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 66, Sprawozdanie Komisji dla analizy pracy Org. ZMP na UW z 1 III 1952 r.

209Owe „czołówki weterynaryjne” udawały się na wieś, lecząc zwierzęta i przeprowadzając pogadanki; AUW, AC 850, Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP UW za okres od dnia 11 XII 1949 r. do dnia 30 VI 1950 r.

210AUW, AC 865, pismo KU ZSP do dyrektora administracyjnego UW z 10 I 1952 r.

211AUW, WH 130, S. Ossowski, W sprawie egzaminów wstępnych na Uniwersytecie, październik 1950 r.

212AUW, WH 130, Elaborat Marii Ossowskiej do Ministerstwa Nauki i Szkół Wyższych z 16 X 1950 r.

213AUW, WH 130, Pismo dziekana WH do Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki z 15 XII 1950 r.

214Dane USOS.

215AAN, MSzW 379, k. 11, Sprawozdanie komisji dla oceny stanu nauczania dyscyplin filozoficznych na wyższych uczelniach z 28 IV 1955 r.

216M. Głowiński, Kręgi obcości. Opowieść autobiograficzna, Kraków 2010, s. 153–155.

217AAN, KC PZPR, 237/VII-100, k. 41–44, Sprawozdanie z działalności Uczelnianych i Wydziałowych Komisji do spraw Rekrutacji na terenie Warszawy, grudzień 1952 r.

218AAN, KC PZPR, 237/XVI-131, k. 90–94: Ocena egzaminów wstępnych na Uczelniach Warszawskich w roku szk. 1953–1954.

219Znacznie niższy odsetek rejestrowano tylko na PWST (jedna czwarta przyjętych), gdy na Politechnice około 55%, na SGGW i ASP ponad 60%, na Akademii Medycznej, SGPiS i SGSZ około 70%, a na PWSP prawie 79%.

220AAN, PZPR, 237/XVI-131, k. 85: Sprawozdanie z działalności Uczelnianych i Wydziałowych Komisji do spraw rekrutacji na terenie Warszawy, b.d.

221H. Świda-Ziemba, Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998, s. 107–111.

222A. Walicki, Zniewolony umysł po latach, Warszawa 1993, s. 50.

223A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 30.

224M. Głowiński, Wacław Borowy – artyzm i umysłowość, [w:] Zatajony artysta..., s. 185 (całość: s. 185–200).

225O problemach kulturowych i psychologicznych przejścia w okresie stalinizmu młodzieży pochodzenia wiejskiego do grupy inteligencji: H. Palska, Nowa inteligencja w Polsce Ludowej. Świat przedstawień i elementy rzeczywistości, Warszawa 1994.

226C. Rojek, Opowieść bosonogiego chłopaka, [w:] Grzeszni – niezlustrowani..., s. 78–87.

227Jak wspomina Walicki, status studenta-asystenta był niejasny – pozostawał on kolegą z ławek, a jednocześnie powołany był do roli „opiekuna naukowego”. Powierzano mu też prowadzenie zajęć. Już w 1952 r. krytykowano zresztą promowanie przez PZPR i ZMP na asystentów studentów, „którzy nie zdali nawet egzaminu z tego przedmiotu i których jedyną rekomendacją jest ich społeczna działalność”; AAN, PZPR, 237/XVI-15, k. 19, Analiza sytuacji na odcinku młodzieży akademickiej [PZPR i ZMP] z 24 III 1952 r.

228A. Walicki, Zniewolony umysł., s. 36–52.

229AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 15, Rezolucja Komitetu Uczelnianego PZPR przy UW, czerwiec 1950 r.

230W 2013 r. rozpocząłem kwerendę w archiwum IPN, jednak po trwającej ogółem siedem miesięcy realizacji przez archiwum banalnego wniosku zrezygnowałem z dalszych usiłowań, przede wszystkim z braku czasu, ale też w proteście przeciw tego rodzaju utrudnianiu badań.

231AAN, KC PZPR, 237/XVI-15, k. 13–14, Analiza sytuacji na odcinku młodzieży akademickiej [PZPR i ZMP] z 24 III 1952 r.; 237/VII-2351, k. 91–92, Notatka z przebiegu rekolekcji dla studentów w kościele św. Anny z 31 III 1952 r.; k. 93, Notatka z 31 III 1952 r.

232AAN, KC PZPR, 237/VII-2351, k. 228, Notatka dotycząca uroczystości kościelnych w dniu Bożego Ciała w Warszawie z 13 VI 1952 r.

233AAN, PZPR, 237/XVI-15, k. 13–14, Analiza sytuacji na odcinku młodzieży akademickiej [PZPR i ZMP] z 24 III 1952 r.

234AAN, KC PZPR, 237/XVI-131, k. 94, Ocena egzaminów wstępnych na Uczelniach Warszawskich w roku szkolnym 1953/1954.

235AUW, AC 3058, Protokół nr 2 narady Kierowników Działów Administracji UW z dn. 7 II 1951 r.; AC 3212, Przypomnienie kierownika Działu Osobowego kierownikowi Sekretariatu UW z 25 X 1950 r.; AC 3232, Pismo dyrektora administracyjnego UW do kierowników jednostek z 28 II 1950 r.; AC 3257, Notatka w sprawie wydawania posiłków w stołówce pracowniczej UW z 15 IV 1952 r.; W. Borowy, Dzienniki, 15 VI 1950 r.; J. Pniewski, Wspomnienia..., s. 65–66.

236AUW, AC 367, Wnioski Komisji Usprawnienia Administracji UW, poufne, [1951]; ZW, pismo MSzW do rektora UW z 3 I 1952 r.; pismo ministra SzW do rektora UW z 28 I 1952 r.

237AUW, AC 3181, Pismo dziekana Wydziału Filozoficzno-Społecznego do MSzW z 25 III 1952 r.

238W rozesłanej przez ministerstwo broszurce Regulamin studiów pierwszego stopnia i studiów jednolitych w szkołach wyższych (Warszawa 1952) zaklejano odnośny paragraf.

239AUW, AC 3181, Pismo rektora UW do dziekana Wydziału Filozoficzno-Społecznego z 29 III 1952 r.

240A. Rapacki, Szkoły wyższe kuźnią postępowej nauki i planowej produkcji kadr, „Życie Nauki” 1950, nr 9–10, s. 761 (całość: s. 759–765).

241Zbiory własne (dalej: ZW): Wytyczne Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Nauki, 29 VIII 1951 r.; AUW, AC 1081, Uniwersytet Warszawski w toku wykonywania Planu 6-letniego, 31 IX 1952 r.

242T. Białecki, Szczecin – przystanek na całe życie. (Część 1. Wspomnienia z lat 1933–1958), Szczecin 2009, s. 404 (dziękuję Jerzemu Kochanowskiemu za wskazanie tej książki).

243AUW, AC 3892, Wykłady ideologiczne, b.d.; AC 4053, Sprawozdanie z sesji pedagogicznej Wydziału Nauk Przyrodniczych z 9 VII 1951 r.

244M. Głowiński, Kręgi obcości..., s. 167.

245AAN, KC PZPR, 237/VII-100, k. 49: Protokół z Kolegium Międzyuczelnianego odbytego w dniu 26 I 1953 r.; K. Wrocławski, [Wspomnienia ze studiów], s. 13; J. Kuczyński, J. Reykowski, R. Turski, Formułki czy światopogląd?, „Po Prostu”, 3 X 1954 r., s. 3.

246AUW, AC 4053, [Sprawozdanie z sesji pedagogicznej Wydziału Nauk Przyrodniczych, 9 VII 1951 r.].

247Zwolnienie z zajęć mogli otrzymać studenci pracujący (jeśli nie zyskali zwolnienia z pracy, podlegającego przepisom o jej „socjalistycznej dyscyplinie”). Nieobecność należało usprawiedliwić w ciągu 3 dni wobec dziekana. Za nieusprawiedliwione opuszczenie zajęć w ciągu jednego dnia groziło upomnienie, za dwa dni – upomnienie z wywieszeniem na tablicy ogłoszeń. Opuszczenie połowy zajęć danego dnia traktowane było jak opuszczenie dnia. Kary nakładał dziekan, bez możliwości odwołania. Opuszczenie 4 dni zajęć uznawane było za złośliwe i uporczywe naruszanie dyscypliny i skończyć się musiało naganą lub skreśleniem. Kary te nakładała komisja złożona z dziekana i 2 pracowników, zasięgająca opinii ZSP. Niezależnie od tego opuszczenie 3 zajęć prowadziło do skreślenia z listy uczestników.

248AUW, WPA 37, Protokoły z posiedzeń Komisji Dyscyplinarnej do rozpatrywania spraw związanych z naruszeniem dyscypliny pracy przez studentów II-go roku Wydziału Prawa UW z 4 i 12 XII 1950 r. oraz 19 I 1951 r.

249AUW, WH 14, Pisma dziekana Wydziału Humanistycznego do Seminarium Historii Literatury Polskiej z 27 i 30 III 1951 r.; Lista studentów Wydziału Humanistycznego skreślonych przez Komisję Dyscyplinarną w roku akademickim 1950/1951, 23 VII 1951 r.

250AUW, AC 367, Informacja do rektora UW z Dziekanatu Wydziału Filozoficznego o zebraniu Wydziałowej Komisji Dyscyplinarnej z 21 I 1955 r.

251AUW, WPA 102, Pismo opiekuna III roku Wydziału Prawa do dziekana Wydziału Prawa, 17 IV 1952 r.; Protokół z 16 IV 1952 r.; AC 4370, Ogłoszenie prodziekana Wydziału Historycznego UW z 16 V 1952 r.; M. Nowakowski, Dziennik podróży w przeszłość, Warszawa 2014, s. 75.

252AUW, WH 270, Sprawozdanie z wykonania Zarządzenia Ministra Szkół Wyższych i Nauki z dn. 30.10.1951 r.

253M. Głowiński, Kręgi obcości..., s. 162–163.

254AAN, MSzW 427, k. 42–43, „Pogłębiać front narodowy – rozwijając ofensywę ideologiczną” (Uwagi na tle grudniowej narady aktywu studenckiego ZMP), 1952.

255Z obrad senatu UW, „Trybuna Uniwersytecka”, 15 III–15 IV 1955 r., s. 1; AUW, AC 1139, Pismo MSzW do rektorów i dziekanów z 16 III 1953 r.

256AUW, AC 4463, „Moja grupa przodującym kolektywem” [1954].

257Gorące dni egzaminów już za nami, „Trybuna Uniwersytecka”, 15 II–14 III 1955 r., s. 1.

258Przodownicy sesji, „Trybuna Uniwersytecka”, 15 I–14 II 1955 r., s. 4.

259D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010, s. 24.

260AUW, AC 180, Odpis okólnika Ministerstwa Oświaty z 30 VI 1949 r., pisma UW do tegoż ministerstwa z 1949 r.

261AUW, AC 180, Pisma przewodniczącego Komisji do MSzW z 6 XI 1950 r. i 25 I 1951 r.

262AUW, AC 1321, Uwagi uzupełniające do Planu 5-letniego Instytutu Matematycznego UW z 2 III 1956 r.; J. Malanowski, Dlaczego tolerujemy fikcję?, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 IV–1 V 1956 r., s. 9.

263AAN, PZPR, 237/XVI-13, k. 41, Notatka dla Sekretarza KC PZPR tow. E. Ochaba, listopad 1952 r.

264AAN, KC PZPR, 237/VII-100, k. 62, „Notatka. Odgłosy na temat IX Plenum KC i tez przedzjazdowych”, 16 X 1953 r.; AUW, AC 3489, Wykaz aparatury w użytkowaniu UW na 1 V 1955 r.; WF 65, k. 6, 13–14: Plan 6-cio letni [rozwoju IF UW, opr. J. Pniewski], 13 II 1956 r.

265AUW, AC 3.165, Pismo Departamentu Studiów Uniwersyteckich MSzW do Ob. Rektora z 14 IV 1953 r.

266Z. Libiszowska, Collaboration nationale et internationale entre les universités, [w:] IVe séminaire international „L’université d’aujourd’hui”, Beograd 1960, s. 65 (całość: s. 57–65), dane UNESCO. Szokujące, że identyczny wskaźnik (0,43%) cudzoziemskich studentów na polskich uczelniach występować będzie w 2007 r., zatem w epoce wielkiego otwarcia na świat i funkcjonowania umów Erasmus. Oczywiście, w czasach studiów masowych oznaczać to będzie zupełnie inną liczbę bezwzględną (na samym UW 774 obcokrajowców), jakkolwiek dla Czech odnośny wskaźnik wyniesie 4,5%, a średnia dla krajów rozwiniętych 10% („Sprawozdanie roczne Rektora UW za rok 2007, złożone na posiedzeniu Senatu UW 18 czerwca 2008 r.”, http://www.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2013/11/sprawozdanie-2007.pdf).

267AAN, MSzW 521, k. 1, Wykaz studentów obcokrajowców wg uczelni, 1950 r.

268W 1952 r. wśród 282 cudzoziemców (202 stypendystów) największą grupę stanowili Albańczycy (64), następnie Bułgarzy (54), Węgrzy (35), Czesi (33), Grecy (26), Koreańczycy (20), Polacy z Francji (20), Jugosłowianie (15), Chińczycy (11); ponadto 8 Łużyczan, 4 Rumunów, 3 studentów z ZSRR, oraz po jednym Wietnamczyku, Ekwadorczyku, Hiszpanie, Włochu, Szwajcarze, Hindusie, jeden z USA.

269AAN, MSzW 511, Sprawozdanie z postępów w nauce oraz opieki Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego nad studentami obcokrajowcami studiującymi na wyższych uczelniach w Polsce, 1952 r.; PZPR, 237/XVI-147, k. 30–32, Notatka informacyjna o studentach z zagranicy studiujących na wyższych uczelniach w Polsce i studentach z Polski studiujących za granicą z 21 II 1953 r.; AUW, WMFCh 36, Pisma dotyczące studentów zagranicznych na WMFCh z lat 1951–1953.

270AAN, PZPR, 237/XVI-147, k. 13–18, Notatka służbowa [RN ZSP dla KC PZPR] z 23 II 1952 r.; k. 59, Notatka informacyjna w sprawie studentów obcokrajowców, 1953 r.

271AAN, PZPR, 237/XVI-147, k. 54, Notatka służbowa w sprawie zakwaterowania studentów albańskich z 10 VIII 1953 r.; k. 55: Pismo kierownika ekspozytury ZOA w Warszawie do Dyrektora ZOA z 10 VIII 1953 r.

272AAN, MSzW 522, k. 14, Pismo ambasady RP w Paryżu do Ministerstwa Oświaty z 17 VII 1950 r.; PZPR, 237/XVI-147, k. 8–9, „Studenci zagraniczni w Polsce” [memoriał ZG ZMP do KC PZPR] z 25 II 1952 r.; k. 33, Notatka informacyjna o studentach z zagranicy studiujących na wyższych uczelniach w Polsce i studentach z Polski studiujących za granicą z 21 II 1953 r.; MSzW 511, Sprawozdanie z postępów w nauce oraz opieki Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego nad studentami obcokrajowcami studiującymi na wyższych uczelniach w Polsce, 1952; Pismo Departamentu Spraw Młodzieży MSzW do ministra z 24 XII 1952 r.

273AAN, PZPR, 237/XVI-147, k. 14, Notatka służbowa [RN ZSP dla KC PZPR] z 23 II 1952 r.

274AAN, PZPR, 237/XVI-147, k. 35, Notatka informacyjna o studentach z zagranicy studiujących na wyższych uczelniach w Polsce i studentach z Polski studiujących za granicą z 21 II 1953 r.

275Z raportów ambasady wynikało, że Polacy uchodzili na uczelniach radzieckich za element dość rozrywkowy i „konsumpcyjny”; sprawozdania z wizytacji: AAN, KC PZPR, 237/XVI-146.

276Czas ciekawy, czas niespokojny. Z Leszkiem Kołakowskim rozmawia Zbigniew Mentzel, Kraków 2007, s. 109–110; J. Trznadel, Hańba domowa, s. 115 (Wirpsza).

277J. Connelly, Captive University..., s. 50, 53.

278P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010, s. 28–29, 95–96.

279J. Kott, Przyczynek do biografii, Londyn 1990, s. 132.

280AU W, AC 3194, Sprawozdanie z akcji szkolenia ideologicznego na UW, ZOZ ZNP, 4 III 1952 r.

281AUW, AC 3042, Pismo ministra szkolnictwa wyższego do rektora UW z 21 I 1952 r.; AC 3196, Instrukcja w sprawie samokształcenia ideologicznego pracowników UW, 1952 r.

282J. Szacki, Środowisko socjologów warszawskich, [w:] Nauka i szkolnictwo wyższe w Warszawie, Warszawa 1987, s. 257 (całość: s. 246–260).

283J.J. Wiatr, Życie w ciekawych czasach, Warszawa 2008, s. 29–30.

284J. Connelly, Captive University..., s. 79.

285O. Bozgan, Universitatea Bucureşti. Scurt istoric, Bucureşti 1994, s. 106.

286J. Connelly, Captive University..., s. 8, 73, 83, 144.

287S. Kieniewicz, Uniwersytet Warszawski w moich wspomnieniach, [w:] Nauka i szkolnictwo wyższe w Warszawie, Warszawa 1987, s. 373 (całość: s. 368–374).

288AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 10, Notatka w sprawie warunków materialnych studentów z grudnia 1950 r.

289W. Borowy, Dzienniki, 6 i 7 VI 1950 r.

290W. Borowy, Dzienniki, liczne zapiski, 31 III–25 IV 1950 r.

291Wspomnienie profesor Krystyny Zwolińskiej, „Przegląd Filozoficzny” 1995, nr 2, s. 101 (całość: s. 100–101).

292A. Ziemilski, Znalezione nad jeziorem Wiartel, Warszawa 2002, s. 59–60.

293Wspomnienie księdza biskupa Bronisława Dembowskiego, uczestnika seminarium profesora Tatarkiewicza, 1947–1950, „Przegląd Filozoficzny” 1995, nr 2, s. 98 (całość: s. 97–99).

294List grupy uczestników seminarium filozoficznego profesora Władysława Tatarkiewicza, „Przegląd Filozoficzny” 1995, nr 2, s. 88–90. List podpisali Holland, Kołakowski, Bronisław Baczko, Norbert Krasnosielski, Irena Rybczyńska, Arnold Słucki, Anna Hadkowska, Henryk Jarosz.

295Wyjaśnienia profesora Władysława Tatarkiewicza, „Przegląd Filozoficzny” 1995, nr 2, s. 90–91.

296Wspomnienie profesora Krzysztofa Tatarkiewicza, syna profesora Władysława Tatarkiewicza, „Przegląd Filozoficzny” 1995, nr 2, s. 93–96; J. Connelly, Captive University..., s. 136.

297AUW, AC 91, Zawiadomienie dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego z 22 III 1950 r.

298AUW, WMFCh 32, k. 1–4, Referat wygłoszony na naradzie produkcyjnej studentów II roku sekcji matematycznej WMFCh w dniu 13 października 1952 r.; k. 8–10, Protokół z Narady Produkcyjnej III-ego roku chemii z 6 XI 1952 r.

299W. Borowy, Dzienniki, 20 IV 1950 r.

300Tamże, 4–5 V 1950 r.

301AUW, WMFCh 32, k. 20, Protokół z Narady Produkcyjnej I roku II stopnia Fizyki UW, która odbyła się w dniu 11 listopada 1952 r. w Instytucie Fizyki Teoretycznej; k. 8–10, Protokół z Narady Produkcyjnej III-ego roku chemii z 6 XI 1952 r.

302Ł. Modelski. Fotobiografia PRL. Opowieści reporterów, Kraków 2013, s. 201.

303W. Borowy, Dzienniki, 8 V 1950 r.; J. Pniewski, Wspomnienia..., s. 40.

304Już wcześniej, bo od lipca 1951 r., istniała skromna świetlica ZOZ na drugim piętrze tegoż Pałacu, służąc jako sala spotkań TPPR, ZMP, ZNP i Koła Sportowego „Ogniwo”. Istniał tam także zaczątek biblioteki Związku i czytelnia. Świetlica posiadała aparat radiowy „Radiola” i stół do ping-ponga; AUW, AC 3722, Notatka w sprawie świetlicy pracowników UW w Pałacu Kazimierzowskim [1952?].

305AUW, AC 3722, Zapotrzebowanie związane z urządzeniem Klubu Pracowników UW, 15 XII 1952 r.; Pismo dyrektora administracyjnego UW do rektora UW z 7 III 1953 r.

306„Trybuna Uniwersytecka”, 15 X 1954 r., s. 4.

307A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 15.

308AUW, AC 3282, Wykaz pracowników, zatrudnionych w Gmachu Chemii UW, posiadających bardzo złe warunki mieszkaniowe. Według stanu w dniu 12 VIII 1953 r.

309AUW, AC 3271, Wykaz nr 10 potrąceń komornego i świadczeń od lokatorów zamieszkałych w gmachach UW za miesiąc X 1949; AC 3660, Wykaz lokatorów zajmujących lokale przeznaczone na Zakłady Naukowe UW, [1951]; Wykaz pracowników UW zajmujących lokale w zakładach naukowych [1951]; AC 3280, Podanie pracownicy UW do Dyrektora Administracyjnego z 12 IV 1951 r.; AC 230, Notatka w sprawach mieszkaniowych kierownika Oddz. Gosp. J. Filipowicza z 7 X 1952 r.

310AUW, AC 3648, Pismo grupy pracowników UW do Jego Magnificencji Obywatela Rektora z 19 V 1950 r.; Pismo Rektora UW do JM Rektora AM z 17 VI 1950 r.; Odpis listu pracownika Instytutu Geograficznego UW do redakcji „Expressu Wieczornego” z 9 VI 1951 r.; Odpis listu grupy mieszkańców oficyny AM do dyrektora administracyjnego UW z 19 VII 1951 r.; Pismo pracownic Centrali Telefonicznej UW do dyrektora administracyjnego z 28 IV 1952 r.

311AUW, AC 3660, Wykaz pracowników administracyjnych i naukowych UW nieposiadających mieszkań w miejscu pracy lub w pobliskiej okolicy, 1951 r.; AC 230: Notatka w sprawach mieszkaniowych kierownika Oddz. Gosp. J. Filipowicza z 7 X 1952 r.

312W 1952 r. w skład Zarządu Stowarzyszenia Mieszkaniowego Spółdzielczego Profesorów UW wchodzili: prezes Witold Doroszewski, wiceprezes Ananiasz Zajączkowski, sekretarz Witold Jabłoński, skarbnik Mieczysław Brakmer, członek zarządu Kazimierz Kumaniecki. W skład Rady Nadzorczej wchodzili: przewodniczący Franciszek Czubalski, członkowie Kazimierz Bassalik i Jan Szeruda, zastępcy członków Jan Czuj i Piotr Chojnacki. Zarząd odpowiedzialny był przed Radą Nadzorczą.

313AUW, AC 3281, Protokół posiedzenia Komisji ds. Spółdzielni Mieszkaniowej Profesorów UW (Sewerynów 6) w dn. 4 VI 1952 r. o godz. 12 w gabinecie Dyr. Adm. Białkowskiego; Sprawozdanie z wykonanych czynności przez Komisję powołaną przez Senat Akademicki UW do spraw Spółdzielni Mieszkaniowej Profesorów UW na Sewerynowie, b.d. [czerwiec 1952]; Wykaz osób zamieszkałych w domu Stow. Spółek [!] Mieszk. Profesorów UW W-wa Sewerynów 6, b.d. [1951]; Opis lokali zajętych przez lokatorów nie członków Spółdzielni Mieszkaniowej Profesorów UW na Sewerynowie.

314AUW, AC 3271, Pismo rektora do Komendy Głównej MO z 6 VII 1950 r.; Pismo administratora domu do rektora UW z 23 VIII 1950 r.; Pismo mieszkanki domu Bartoszewicza 11 do rektora UW z 10 VI 1950 r.

315AU W, AC 3271, Pismo rektora do Zarządu Osiedli Robotniczych z 7 XII 1950 r.; Pismo grupy pracowników UW do rektora, b.d. [grudzień 1950].

316AUW, AC 3284, Zarządzenie ministra SzW z 15 II 1955 r. i wykaz osób zamieszkałych w DMN; List do redakcji „Trybuny Uniwersyteckiej” z 15 II–14 III 1955 r., s. 4; J. Walukowa, O mieszkaniach, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 IV–1 V 1956 r., s. 1.

317Z innych dokumentów wynika, że prorektor UW używał także służbowej skody, która przydzielona była Biuru Budowy UW (AUW, AC 3369).

318AUW, AC 3743, Pismo dyrektora administracyjnego UW do MSzW z 18 XI 1952 r.; AC 3168, Pismo dyrektora administracyjnego UW do Ob. Rektora z 11 XI 1953 r.; AC 3728, Miesięczne sprawozdania UW ze zużycia materiałów pędnych, 1948–1950; AC 3261, Pismo naczelnika wydziału Finansowo-Gospodarczego MSzW do UW z 28 VII 1954 r.

319Z wymiany pism, jaka następowała jesienią 1952 r., wynikałoby, że rektorat zdecydował się usunąć Zielińskiego, gdy dyrektor administracyjny próbował go bronić jako „rutynowanego pracownika”. Czy chodziło o rotację wymuszoną politycznie? AUW, AC 3722, Pismo dyrektora administracyjnego UW do rektora z listopada 1951 r.; AC 3099, Pismo dyrektora administracyjnego UW do Ob. Rektora z 10 X 1952 r.

320AUW, AC 1432, Sprawozdanie Oddziału Gospodarczego za czas od 1 I 50 r. do 31 XII 50 r.; AC 3722, Pismo dyrektora administracyjnego UW do rektora z listopada 1951 r.

321AUW, AC 3387, Pismo kierownika Seminarium Matematycznego UW do Pana Dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego z 15 XII 1949 r.; Pismo dyrektora administracyjnego UW do Dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego z 12 I 1950 r.; AC 3722, Pismo dyrektora administracyjnego UW do rektora z listopada 1951 r.

322AUW, AC 3722, Pismo dyrektora administracyjnego UW do rektora z listopada 1951 r. Asystentka Zakładu Języka Polskiego zwracała się w dwóch osobnych pismach opatrzonych pieczęcią o „przydzielenie” kleju, „szczotki do zamiatania do kija”, 3 ścierek do kurzu i 2 pudełek spinaczy, a także o naprawienie fotela oraz zamków w szufladach biurka (zbiory własne); Pismo Instytutu Filozoficznego do rektora UW z 24 XI 1952 r.; Notatka w sprawie wyposażenia Instytutu Filozoficznego UW [1952]; Pisma w sprawie umeblowania Zakładu Muzykologii z grudnia 1952 r.

323AUW, AC 221, Pismo Zarządu Koła ZMP i Kolektywu Sekcyjnego ZSP do Obywatela Rektora z 25 I 1952 r.; ZW, Pismo dyrektora administracyjnego UW do dziekanatów, zakładów naukowych i działów administracji z 11 X 1951 r.; Pismo rektora UW do dziekanów i kierowników z 28 IX 1951 r.; pismo dyrektora administracyjnego UW do dziekanów i kierowników z 2 XI 1951 r.; Pisma Seminarium Języka Polskiego y 7 XII 1951 r.

324AUW, AC 372, Wnioski z Narady Produkcyjnej pracowników administracji (Kwestura i Dziekanaty), odbytej dnia 6 III 1952 r.

325W. Borowy, Dzienniki, 23 IV 1950 r.

326AUW, AC 3106, Plan ilościowej obsady administracji Uczelni na r. 1954; AC 3168, Pismo dyrektora administracyjnego UW do Ob. Rektora z 11 XI 1953 r.

327AUW, AC 236, Protokół z posiedzenia Komisji Usprawnienia Administracji UW z dn. 19 I 1952 r.

328AUW, AC 292, Sprawozdanie inspektora nr II z 29 XII 1956 r.

329AUW, AC 373, Protokół z posiedzenia odbytego w dniu 15 II 1951 r. u Prorektora Prof. dr Tadeusza Manteuffla; Protokół z konferencji odbytej w dn. 11 V 1951 r. u Prorektora Prof. dra Tadeusza Manteuffla w sprawie wykonania postulatów wysuniętych na naradzie produkcyjnej 14 lutego 1951 r.; Protokół z konferencji Ob. Dyrektora Administracyjnego UW z kierownikami działów UW z 8 IV 1952 r.

330AUW, AC 367, Wnioski Komisji Usprawnienia Administracji UW, poufne, [1951]; AC 372, Protokół z zebrania Narady Produkcyjnej pracowników Kwestury UW w dniu 7 kwietnia 1954 r.; Protokół nr 2 z zebrania dyskusyjnego Komisji usprawnienia administracji, które odbyło się w dniu 5.9 br. pod przewodnictwem Obywatela Prorektora Świderskiego [1955].

331AUW, AC 236, Protokoły posiedzeń Komisji Usprawnienia Administracji UW, 5 I i 2 II 1952 r.; Do Protokółu Komisji Usprawnienia Administracji z dn. 19 I 1952 r.; AC 3042, Pismo rektora UW do dziekana Wydziału Prawa, 31 I 1952 r.; AC 3106, Plan ilościowej obsady administracji Uczelni na r. 1954.

332AUW, AC 224, Protokół z posiedzenia Komisji do Spraw Przydziału Pomieszczeń dla Zakładów UW z 6 VII 1951 r.; Protokół konferencji w sprawie podziału lokali dla Zakładów UW z 1 VII 1952 r.; AC 221, Pismo Kierownika Zakładu Muzykologii Zofii Lissy do Komisji Lokalowej UW z 20 XII 1951 r.; Pismo Zarządu Koła ZMP i Kolektywu Sekcyjnego ZSP do Obywatela Rektora z 25 I 1952 r.

333AUW, AC 3413, Pismo Zarządu Inwestycji Szkół Wyższych w Warszawie do Dyrekcji Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego 3 KAM z 24 III 1954 r.; AC 3413, Protokół kolaudacyjny z 20 III 1954 r.; AC 1426, Sprawozdanie z działalności Dyrekcji Budowy UW za 1951 rok, 21 I 1952 r.; WH 212, Biuletyn ZOZ UW, nr 2, luty-marzec 1953 r.

334AUW, AC 3489, [Kosztorys na meble do Pałacu Kazimierzowskiego z 25 III 1953 r.]; Pismo kierownika Zarządu Inwestycji Szkół Wyższych w Warszawie do zastępcy rektora UW ds. administracyjnych z 11 III 1954 r.; AC 3446b, Pismo Zarządu Inwestycji Szkół Wyższych w Warszawie do Centralnego Zarządu Budownictwa Miejskiego Warszawa z 6 X 1954 r.

335List Julii Kalickiej do „Trybuny Uniwersyteckiej” z 15 II–14 III 1955 r., s. 4; S. Pełka, Chodzi o kulturę codzienną studenta, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 III–1 IV 1956 r., s. 1; AUW, WH 212, Biuletyn ZOZ UW, nr 1, I 1953; AC 3106, Plan ilościowej obsady administracji Uczelni na rok 1954.

336K. Więckiewicz, Ewolucja pomocy..., s. 16; AUW, AC 850, Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP UW za okres od dnia 11 XII 1949 r. do dnia 30 VI 1950 r.

337AAN, ZMP, 451/VIII-7, k. 127–128: Notatka w sprawie zmian w dotychczasowym systemie stypendialnym w szkolnictwie wyższym z 22 VII 1953 r.; K. Więckiewicz, Ewolucja pomocy..., s. 16–17; A. Leszczyński, Krótko o naszych codziennych sprawach, „Trybuna Uniwersytecka” z czerwca-września 1955 r., s. 16.

338AUW, AC 204, Wnioski o przyznanie stypendium naukowego w roku akad. 1955/1956; Pismo Dziekanatu Wydziału Filozoficznego do Ob. Rektora z 21 XI 1955 r.

339AUW, AC 204, Pismo Dziekana Wydziału Pedagogicznego do Obywatela Rektora z 26 X 1955 r.; Pismo rektora do kwestora UW z 14 XII 1955 r.

340Por. M. Jastrząb, Puste półki. Problemy zaopatrzenia ludności w artykuły powszechnego użytku w Polsce w latach 1949–1956, Warszawa 2004, zwł. s. 43–87.

341AAN, KC PZPR, 237/VII-100, k. 62, „Notatka. Odgłosy na temat IX Plenum KC i tez przedzjazdowych” z 16 X 1953 r.

342AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 6, Notatka w sprawie warunków materialnych studentów z grudnia 1950 r.

343T. Białecki, Szczecin..., s. 433–435.

344AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 6, Notatka w sprawie warunków materialnych studentów z grudnia 1950 r.; k. 80, Notatka w sprawie realizacji uchwały Sekretariatu KC PZPR z dnia 30 X 1951 r. dotyczącej stołówek studenckich, 4 I 1952 r.; H. Stasikowski, Sprawy i ludzie, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 III–1 IV 1956 r., s. 2.

345AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 8, Notatka w sprawie warunków materialnych studentów z grudnia 1950 r.; k. 50, Notatka w sprawie studenckich stołówek i domów, w związku z rozpoczęciem nowego roku akademickiego z 6 X 1951 r.; k. 80, Notatka w sprawie realizacji uchwały Sekretariatu KC PZPR z dnia 30 X 1951 r. dotyczącej stołówek studenckich, 4 I 1952 r.; KC PZPR, 237/VII-100, k. 29, Ocena pracy Ekspozytury Warszawskiej Zarządu Ośrodków Akademickich, 1952 r.; „Życie Warszawy”, 6 XI 1954 r., s. 6.

346A. Walicki, Zniewolony umysł..., s. 52; A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 18; AAN, KC PZPR, 237/ VII-100, k. 29, Ocena pracy Ekspozytury Warszawskiej Zarządu Ośrodków Akademickich, 1952 r.; H. Stasikowski, Sprawy i ludzie, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 III–1 IV 1956 r., s. 2.

347AAN, PZPR, 237/XVI-15, k. 13–14, Analiza sytuacji na odcinku młodzieży akademickiej [PZPR i ZMP] z 24 III 1952 r.

348AAN, MSzW 406, k. 8–9, Notatka z dyskusji na naradzie odbytej w dniu 15 XII 1954 r. w sprawie stołówek studenckich; AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 80, Notatka w sprawie realizacji uchwały Sekretariatu KC PZPR z dnia 30 X 1951 r. dotyczącej stołówek studenckich, 4 I 1952 r.; AUW, AC 3604, Pismo dyrektora administracyjnego UW do Wydziału Handlu Prezydium SRN z 30 III 1953 r.

349AAN, PZPR, 237/XVI-15, k. 13–14, Analiza sytuacji na odcinku młodzieży akademickiej [PZPR i ZMP] z 24 III 1952 r.

350AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 53, Notatka w sprawie studenckich stołówek i domów, w związku z rozpoczęciem nowego roku akademickiego z 6 X 1951 r.; PZPR, 237/VII-2332, k. 13–16, Informacja o stanie przygotowań Domów Akademickich dla przyjęcia studentów na rok 1952/53.

351A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 13.

352AUW, AC 865, Pismo dyrektora administracyjnego do JM Rektora z 4 III 1952 r.; Pismo KU ZSP do dyrektora administracyjnego UW z 11 III 1952 r.

353AAN, KC PZPR, 237/VII-100, k. 21–35, Ocena pracy Ekspozytury Warszawskiej Zarządu Ośrodków Akademickich, 1952 r.

354AAN, ZMP 451/VIII-7, k. 4–6, Notatka w sprawie warunków materialnych studentów z grudnia 1950 r.

355AAN, ZMP 451/VIII-38, k. 1–6, Sprawozdanie z działalności Samorządu DA przy Pl. Narutowicza Nr 5 w W-wie, [1951].

356AAN, KC PZPR, 237/VII-100, k. 21–35, Ocena pracy Ekspozytury Warszawskiej Zarządu Ośrodków Akademickich, 1952 r.; 237/VII-2332, k. 13–16, Informacja o stanie przygotowań Domów Akademickich dla przyjęcia studentów na rok 1952/53; ZMP, 451/VIII-7, k. 105, Wykaz ilościowy zajmowanych pokoi przez pracowników ZOA w Domach Akadem. w W-wie, [1953].

357AAN, ZMP, 451/VIII-7, k. 103–104, Notatka o sytuacji w Domach Akademickich na terenie środowiska warszawskiego, 1953 r.; k. 106–107, Wykaz „dzikich lokatorów” oraz pracowników MSW mieszkających w Domach Akademickich w Warszawie, 1953 r.

358AAN, ZMP, 451/VIII-26, k. 1: Sprawozdanie z kontroli i pracy na terenie m.st. Warszawy w dniach od 19 do 24 stycznia 1951.

359AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 69: Sprawozdanie Komisji dla analizy pracy Org. ZMP na UW, 1 III 1952 r.

360List Jot-ka, „Trybuna Uniwersytecka” 15 III–15 IV 1955, s. 6.

361A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 13, 18–22, 34.

362AAN, ZMP 451/VIII-38, k. 14–15: Ocena pracy studenckich ochotniczych brygad budowy Domów Akademickich w 1951 r.

363M. A. Górska, O domu urszulańskim na Powiślu wspomnienia i refleksje, [w:] Szary Dom w Warszawie, Warszawa 1998, s. 30–46 (całość: s. 3–80); dziękuję Pawłowi Skibińskiemu za wskazanie tej książki.

364K. Wrocławski, [Wspomnienia ze studiów], mps, 2006, s. 2–3.

365A. Leszczyński, Krótko o naszych codziennych sprawach, „Trybuna Uniwersytecka” VI-IX 1955, s. 16.

366List Sławomira Czerwińskiego, „Trybuna Uniwersytecka”, 15 I–14 II 1955 r., s. 4. Zorganizowano (efemeryczną, jak się zdaje) specjalną linię autobusową; odjazdy następowały w dni robocze z ul. Grochowskiej 248 o 7.20 i 8.00 („Trybuna Uniwersytecka”, 15 II–14 III 1955 r., s. 4).

367B. Kryca, Reflektorem po Jelonkach, „Trybuna Uniwersytecka”, 1 IV–1 V 1956, s. 9; J. Foss, S. Kostrzewa, Jelonki pełne mężczyzn, „Itd”, 24 III 1963 r., s. 4n.

368AAN, PZPR, 237/VII-2332, k. 18: Informacja o stanie przygotowań Domów Akademickich dla przyjęcia studentów na rok 1952/53.

369AAN, ZMP, 451/VIII-7, k. 102: Notatka o sytuacji w Domach Akademickich na terenie środowiska warszawskiego, [1953].

370AUW, AC 3264, b. pag.: Projekt reorganizacji Przychodni Podstawowej Zespołu Leczniczo-Profilaktycznego dla Studentów oraz Przychodni dla Pracowników Uniwersytetu Warszawskiego, 17 III 1952 r.

371AUW, AC 850, b. pag.: Sprawozdanie z działalności Komitetu Uczelnianego ZSP U W za okres od dnia 11 XII 1949 r. do dnia 30 VI 1950 r.; AC 841, b. pag.: Instrukcja w sprawie wczasów studenckich w przerwie międzysemestralnej 1954 r., 19 I 1954 r.; A. Leszczyński, Krótko o naszych codziennych sprawach, „Trybuna Uniwersytecka” VI-IX 1955 r., s. 16.

372K. Wrocławski, [Wspomnienia ze studiów], s. 8–9.

373AUW, WH 47, b. pag.: Pismo kierownika Instytutu Historii Sztuki UW do dziekana Wydziału Historycznego, 20 V 1954 r.

374AUW, WH 47, b. pag.: Pismo prodziekana Wydziału Historycznego UW do rektora, 25 III 1955 r.

375A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 33, 36.

376AAN, ZMP, 451/VIII-35, k. 1–65: Wytyczne i notatki w sprawach studenckich brygad żniwno-omłotowych w PGR, 1953–1954.

377H. Malecha, Od tego się zaczęło, czyli: tak powstał STS, [w:] Kultura studencka. Zjawisko-twórcy-instytucje, red. E. Chudziński, Kraków 2011, s. 160n. (całość: s. 159–163).

378AUW, WH 47, b. pag.: Sprawozdanie z wizytacji praktyk pedagogicznych we wrześniu 1955 r.

379AUW, AC 328, b. pag.: pismo wicedyrektora Biura Prezydialnego KRN do J.E. Rektora, 23 V 1946 r.; pismo dyrektora Państwowego Koedukacyjnego Gimnazjum Handlowego i Liceum Administracyjnego w Zawierciu do sekretariatu UW, 27 V 1947 r.; pismo dyrektora Państwowego Liceum Pedagogicznego w Bytowie do sekretariatu UW, 6 VI 1947 r.; pismo dyrektora Miejskiego Liceum i Gimnazjum w Kozienicach do sekretariatu UW, 7 VI 1948 r.

380A.E. Chałubińska-Szurczak, Byliśmy zawsze różni, s. 41.

381AUW, AC 308, b. pag.: Prof. Bossowski, Uwagi w sprawie przydziału pracy dla absolwentów, b.d. [1955?].

382AUW, AC 308, b. pag.: Pismo Komisji Przydziału pracy do Kierownika Oddziału Planowania UW, 31 XII 1953 r.; M. Głowiński, Kręgi obcości..., s. 194; A.K. Wróblewski, Dzienniki zabrane przez bezpiekę, Warszawa 2008, s. 46–47 (27 VI 1956 r.).

383AAN, PZPR, 237/XVI-25, k. 42–43: Notatka w sprawie pracy Komisji Przydziału Pracy w Warszawie, VII 1951 r.; AUW, AC 308, b. pag.: Sprawozdanie z pracy Komisji Przydziału Pracy dla Absolwentów Wydziału Filologicznego UW w roku 1955; AC 308, b. pag.: Pismo dyrektora Zarządu Uniwersytetów MSzW do Rektora UW, 6 IV 1956 r.

384Wspomnienia Stefana Grzegorczyka, Stanisława Kostrzewy i Augustyna Mroczkowskiego w tomie Grzeszni – niezlustrowani..., s. 17, 22, 52.

385AUW, AC 308, b. pag.: Pismo Wandy Moszczeńskiej, przewodniczącej KPP WH, do Rektora, 9 VII 1956 r.

386AUW, AC 308, b. pag.: Sprawozdanie z pracy Komisji Przydziału Pracy dla Absolwentów Wydziału Filologicznego UW w roku 1955.

387AUW, AC 319, b. pag.: Protokoły Komisji Przydziału Pracy dla Absolwentów Wydziału Historycznego UW, X 1951 r.

388AUW, AC 319, b. pag.: Protokoły posiedzeń Komisji Przydziału Pracy Absolwentom Wydziału Historycznego UW z 12 III i 5 IV 1952 r.

389AUW, AC 319, b. pag.: Protokoły posiedzeń Komisji Przydziału Pracy Absolwentom Wydziału Historycznego UW, X 1951 i III 1952 r.; AAN, PZPR, 237/XVI-25, k. 42–43: Notatka w sprawie pracy Komisji Przydziału Pracy w Warszawie, VII 1951 r.

390Trafiała do Oddziału Organizacji i Toku Studiów UW, który przekazywał ją do dziekana wydziału. Otrzymaną odeń opinię przepisywano w Oddziale i odsyłano danej instytucji. Oto dyrekcja Wydawnictw Komunikacyjnych prosiła 22 października 1954 r. o pilną opinię o absolwencie Wydziału Dziennikarskiego. Oddział zwrócił się do dziekana 10 listopada. Ten przekazał sprawę organizacji ZMP. Po miesiącu opinia trafiła do Oddziału, który wysłał ją wydawnictwu dopiero 27 grudnia (AUW, AC 330, b. pag.: pisma w sprawie absolwentów).

391AUW, AC 330, b. pag.: opinie dziekanów Wydziałów Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego, Pedagogicznego i Humanistycznego o absolwentach, XI-XII 1954 r., I-V III 1955 r.

392AUW, AC 330, b. pag.: Opinia kierownika Katedry Języka Polskiego o absolwencie, 10 III 1955 r.; opinia dziekana Fizyki-Matematyki-Chemii o absolwencie chemii, 27 VIII 1955 r.; opinia o studencie IV roku matematyki, 18 XI 1954 r.

393AUW, AC 330, opinia o absolwentce prawa, 24 XI 1954 r.

394AUW, AC 330, opinia kierownika IHS UW o byłym studencie, 15 XII 1954 r.

395A.K. Wróblewski, Dzienniki..., s. 39 (22 VI 1956 r.).

396AUW, AC 4243, b. pag.: Pismo okólne MSzW do Obywateli Rektorów i Dziekanów, 27 II 1954 r.

397J.J. Lipski, Dzienniki 1954–1957, oprac. Łukasz Garbal, Warszawa 2010, s. 34 (19 VII 1954 r.; autor podawał tę wiadomość z relacji Witolda Jedlickiego).

398J. Kuroń, Wiara i wina..., s. 93.

399List Feliksa Dziadkowca, „Trybuna Uniwersytecka” 15 III–15 IV 1955 r., s. 6.

400K. Malicki, Lena ma dziecko..., „Trybuna Uniwersytecka” 15 III–15 IV 1955 r., s. 4.

401Por. A. Krzywicki, Poststałinowski karnawał radości. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów o Pokój i Przyjaźń, Warszawa 1955, Warszawa 2009.

402Por. A. Leszczyński, Sprawy do załatwienia. Listy do „Po Prostu” 1955–1957, Warszawa 2000.

403K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę..., s. 81.

1956–1968: „Postępująca stabilizacja”?

404Sprawy nauki i szkolnictwa wyższego na sesji Sejmu PRL w dniach 23–28 IV 1956. Fragmenty przemówień posłów J. Hochfelda, Z. Zemanek, H. Jabłońskiego, S. Szczeniowskiego, T. Marchlewskiego, Warszawa 1956, s. 6.

405Tamże, s. 4.

406Urok studiów, [w:] Uniwersytet Warszawski (poradnik-informator), Warszawa 1956, s. 80 (całość: s. 80–86).

407S. Niewiadomski, Dzielnica „jaskółczych gniazd” i gołębników. Wspomnienie z roku 1956. [w:] tegoż, Warszawa, jakiej nie ma, Warszawa 1982, s. 209 (całość: s. 208–215).

408M. Nowakowski, Dziennik podróży..., s. 67.

409Przeobrażenie tego terenu i perypetie z oczkiem wodnym opisał w 1966 r. Jerzy Urban, mieszkaniec nowego osiedla (J. Urban, Cały Urban, Warszawa 1989, s. 77–84).

410Słowo o przyszłości, [w:] Uniwersytet Warszawski (poradnik-informator), s. 93; AUW, AC 3503, b. pag.: Pismo rektora do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 3 IV 1958 r.; Pismo dyrektora administracyjnego UW do Biura Urbanistycznego Warszawy, 24 IV 1958 r.

411A. Poznanska-Parizeau, Voyage en Pologne, Montréal 1962, s. 51.

412AUW, WH 30, b. pag.: Ankiety studentów filologii, 1956.

413Por. artykuły w „Trybunie Uniwersyteckiej” (1 IV–1 V 1956 r.): A. Sunderland, Rozhuśtajmy Uniwersytet!, B. Chojnacki, Czy rewolucja poza ZMP?, J. Malanowski, Dlaczego tolerujemy fikcję?

414A.K. Wróblewski, Dzienniki..., s. 41 (3 V 1956 r.). Stefan Żółkiewski objął właśnie stanowisko ministra szkolnictwa wyższego.

415A.K. Wróblewski, Dzienniki., s. 21–24 (29 III 1956), 30–35 (13 IV 1956 r.).

416K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę..., s. 34.

417A. Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2010, s. 31–32.

418M. Nowakowski, Dziennik podróży..., s. 99–100.

419W.J. Muszyński, Niepokorny. Życie i działalność Przemysława Górnego, „Biuletyn IPN”, 1–2/2006, s. 37–43.

420K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę..., s. 86; AIPN BU 01210/141, k. 8: Informacja nr 127 MSW, 16 XI 1964 r.

421„Życie Warszawy”, 2 X 1956, s. 6; „Trybuna Uniwersytecka”, 15 XI 1956, s. 1.

422Przyjęto na Biologię 110 osób, na Chemię 75, Filologię 372, Ekonomię Polityczną 38, Filozofię 71, Geologię 51, Historię 100, Matematykę-Fizykę 233, Pedagogikę 106, Prawo 215 (AUW, AC 4199, b. pag.: Sprawozdanie z działalności Uczelnianej Komisji Rekrutacyjnej dla doboru kandydatów na I-szy rok studiów UW w roku ak. 1956/1957; AC 3062, b. pag.: Formularz UW dla GUS, 1957).

423K. Dąbrowa, A. Leszczyński, Odpowiedzi pilnie potrzebne, „Od Nowa”, 21 II 1957 r., s. 1, 3.

424Archives du Ministère des Affaires étrangères (AMAE), Paryż: kolekcja Europe, zespół Pologne, sygn. 219, k. 80: raport Carbonnela, 3 V 1957 r.

425A. Dudek, T. Marszałkowski, Walki uliczne w PRL 1956–1989, Kraków 1999, s. 64–80.

426AAN, MSzW 433, k. 109: Notatka Departamentu Studiów Uniwersyteckich o sytuacji w uczelniach w dn. 8 X br. [1957]; k. 132: Odezwa KU PZPR UW do studentów, b.d.

427AAN, MSzW 433, k. 45–47: Wykaz studentów zatrzymanych podczas ulicznych zajść październikowych, b.d.

428Janusz, W cieniu Saganki, „Itd.”, 2 IV 1961 r., s. 3.

429O. Budrewicz, Baedeker warszawski, cz. 2: Raczej o ludziach, Warszawa 1961, s. 60.

430J. Kaczor, Gdzie jest Gioconda?, „Od Nowa”, 16–30 X 1957 r., s. 5; A. Kruczkowski, ...a na „Boulmichu” całują się, „Od Nowa”, 12–26 IV 1957 r., s. 3.

431Ponadto do Czechosłowacji 400, do ZSRR 200, do Bułgarii, Rumunii i Jugosławii po 100, do Danii, Belgii i Holandii po 30, do Anglii, Włoch, Szwajcarii po 20, do Norwegii i Finlandii po 15, do Szwecji 10.

432AUW, AC 841, b. pag.: Pismo Biura Wczasów, Podróży i Turystyki ZSP do ob. rektora, 3 V 1958 r,; Załącznik do listu informacyjnego MSzW w sprawie wyjazdów studenckich w 1958 roku, 31 VII 1957 r.; Szczegółowe przepisy obowiązujące przy wyjazdach zagranicznych organizowanych przez Biuro Wczasów, Podróży i Turystyki ZSP, 1957; „Od Nowa”, 14–28 III 1957 r., s. 3.

433AUW, WH 30, b. pag.: Pismo rektora do dziekana Wydziału Historycznego, 7 IX 1957 r.; Pismo dziekana Wydziału Historycznego do rektora, 24 IX 1957 r. (dziekan Historii zgłaszał np. zapotrzebowanie na epidiaskopy i laboratorium fotograficzne); P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010, s. 31.

434Togi A miały pelerynki i birety z welwetu w kolorze ciemnozielonym dla Biologii i Nauk o Ziemi, Geologii, Chemii i Matematyki-Fizyki; B w kolorze ciemnoniebieskim dla Filologii, Filozofii, Historii, Pedagogiki i Wydziału Dziennikarskiego; C w kolorze czarnym dla Prawa i Ekonomii Politycznej. AUW, WH 142, b. pag.: Komunikat ZOZ ZNP UW, 15 XII 1957 r.; relacja Marcina Kuli ze stycznia 2014 r.

435M. Dąbrowska, Dzienniki..., t. XI, s. 36 (13 V 1958 r.).

436J.K. Galbraith, Journey to Poland and Yugoslavia, Cambridge 1958, s. 36–38.

437J. Tymowski, Organizacja szkolnictwa., s. 54–58; Z. Libera, Organizacja studium polonistycznego, „Życie Szkoły Wyższej”, 1959, nr 2, s. 11.

438K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę..., s. 92.

439J. Holzer, Historyk w trybach historii. Wspomnienia, Kraków 2013, s. 161.

440K. Kąkol, O właściwe rozumienie autonomii szkoły wyższej, „Życie Szkoły Wyższej”, 1957, nr 12, s. 7; J. Legowicz, Ideowe niebezpieczeństwo apoteozowania swobód, tamże, s. 5.

441AUW, AC 4320, b. pag.: Zalecenia w sprawie pracy wychowawczej z I-szym rokiem, 17 XI 1958 r.

442XI Plenum KC PZPR. Węzłowe zadania w dziedzinie szkolnictwa wyższego i badań naukowych, 17–18 XII 1962 r., Warszawa 1963, s. 42; AUW, AC 3927, b. pag.: Posiedzenie w sprawie zmian programowych, 1 VI 1963 r.

443AUW, AC 4326, b. pag.: Sprawozdanie opiekuna studentów I-go roku filologii rosyjskiej, 1962/1963.

444AUW, AC 4323, b. pag.: Pismo prorektora UW do Ministra Szkolnictwa Wyższego, 2 IV 1960 r.; Sprawozdanie dydaktyczno-wychowawcze [prorektora UW] za rok 1960–1961.

445Uchwała Komitetu Warszawskiego PZPR o głównych kierunkach działania uczelnianych organizacji partyjnych, Warszawa 1960, s. 3.

446XI Plenum KC PZPR..., s. 29–31, 122–124, 261–269, 294–295.

447W. Kula, Rozdziałki, oprac. M. Kula, Warszawa 1996, s. 130 (3 I 1963 r.).

448AUW, WPA 69 b. pag.: Projekt urządzenia ogrodu letniego na zapleczu Pałacu Kazimierzowskiego, 26 III 1959 r.

449S. Wolle, Wspaniały świat dyktatury. Codzienność i władza w NRD 1971–1989, przeł. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warszawa 2003, s. 227–229.

450Urok studiów, [w:] Uniwersytet Warszawski (poradnik-informator), s. 83 (całość: s. 80–86).

451AUW, WPA 69 b. pag.: Komunikaty i uchwały Rady Miejscowej dla Rad Oddziałowych, 1958; Biuletyn Związkowy RZ ZNP przy UW, 1 IV 1963 r.; pisma Rady Oddziałowej ZNP przy Wydziale Prawa do Dziekana, 10 I i 29 I 1966 r.; Pismo Rady Oddziałowej ZNP przy Wydziale Prawa do Dyrektora Administracyjnego UW, 23 IV 1969 r.

452Wiosną 1957 r. wyświetlano: Jestem niewinny (Niemcy, 1936), Myszy i ludzie (USA, 1939), Baryłeczka (ZSRR, 1934), Noc w operze (USA, 1935), Noc w Casablance (USA, 1946), Co mój mąż robi w nocy (Polska, 1934); AUW, WPA 69 b. pag.: Komunikat nr 3 Rady Związkowej ZOZ ZNP przy U W, 13 V 1957 r.

453AUW, WPA 69 b. pag.: Komunikat nr 3 Rady Związkowej ZOZ ZNP przy UW, 13 V 1957 r.; Komunikat nr 1/60 Prezydium Sekcji ZG ZNP, 10 II 1960 r.

454AUW, WPA 69 b. pag.: Biuletyny Związkowe i komunikaty o wymianie zagranicznej, 1960–1967.

455AAN, PZPR 237/XVI-422, k. 174: Załącznik nr 2: Współpraca z zagranicą.

456H. Zalewska, Wyjazdy za granicę w roku 1960, „Życie Szkoły Wyższej”, 1961, nr 9, s. 69–75.

457AUW, WPA 69 b. pag.: Informacje Rady Oddziałowej Organizacji Związkowej na Wydziale Prawa, 1957; Biuletyn Związkowy RZ ZNP przy UW, 1 XII 1962 r.

458J. Szczepański, Dzienniki z lat 1945–1968, oprac. D. Kadłubiec, Ustroń 2013, s. 251 (3 IV 1965 r.); J. Holzer, Historyk..., s. 168–169; relacja Marcina Kuli z października 2013 r.

459Relacja Marcina Kuli z października 2013 r.

460AUW, AC 3687, b. pag.: Notatki służbowe w sprawy pomieszczeń w Obserwatorium UW, X 1963; Pisma kierowniczki Ogrodu Botanicznego do Pana Rektora UW, 17 VI i 18 X 1963 r.

461AUW, AC 3284, b. pag.: Pismo Komitetu Blokowego pracowników naukowych Osiedla Przyjaźń do Ministra SzW, 2 III 1957 r.

462Tamże.

463AAN, PZPR, 237/VII-4540, k. 153–154: Projekt referatu na Plenum KW PZPR pt. Niektóre problemy pracy organizacji partyjnych szkół wyższych, VI 1960.

464Dane USOS.

465„Przecież wszyscy ci zdający to potencjalni członkowie TPPRu! Znam wielu ludzi z personelu [tu: kadry naukowej, BB] wydziałów Historycznego, Filozoficznego, Filologicznego i Ekonomicznego. Różny mam do nich stosunek – ale jestem przekonany, że 99% spośród nich przyjęłoby pozytywnie inteligentną wypowiedź, nie afiszującą się «ze Związkiem Radzieckim na czele»” (W. Kula, Rozdziałki, s. 74, 5 VII 1960 r.).

466A.K. Wróblewski, Dzienniki zabrane..., s. 286 (1 I 1961 r.).

467Z. Załuski, Wyważanie otwartych drzwi?, „Nowa Kultura”, 24 VI 1962 r., s. 1.

468A. Poznanska-Parizeau, Voyage en Pologne, s. 44, 50–61.

469Zainteresowania młodzieży muszą być zgodne z duchem czasu, z potrzebami kraju. Przemówienie tow. Władysława Gomułki na IV Kongresie ZSP w dniu 24 marca 1960 r., Warszawa 1960, s. 8–19.

470Przemówienie wprowadzające sekretarza KC PZPR tow. Witolda Jarosińskiego, [w:] XI Plenum KC PZPR. Węzłowe zadania w dziedzinie szkolnictwa wyższego i badań naukowych, 17–18 XII 1962 r., Warszawa 1963, s. 107.

471Rozmowa z Jerzym Putramentem, „Itd”, 25 VI 1961 r., s. 9.

472A. Friszke, Anatomia buntu.

473Studenci Warszawy. Studium długofalowych przemian postaw i wartości, red. S. Nowak, Warszawa 1991, s. 99–109, 159, 209, 234–264.

474Studenci I roku studiów w świetle badań ankietowych na wybranych kierunkach studiów i uczelniach, [Departament Planowania i Organizacji MSzW, do użytku służbowego], Warszawa 1960; M. Trawińska-Kwaśniewska, Studenci I roku w świetle badań ankietowych wybranych sekcji i ośrodków uniwersyteckich, Warszawa 1963.

475J. Wachowicz-Makowska, Panienka w PRL-u, Warszawa 2007, s. 136, 139.

476B. Łobodzińska, Charakterystyka demograficzno-społeczna wyróżniających się studentów z lat 1945/46–1965/66, [w:] Losy przodujących studentów. Komunikat z badań, red. G. Pomian, Warszawa 1973, s. 16 (całość: s. 13–36); G. Pomian, Uniwersyteckie losy wyróżnionych studentów, [w:] tamże, s. 39 (całość: s. 37–57).

477AUW, AC 4327, b. pag.: Sprawozdanie z pracy opiekuna II roku wydziału ekonomii [Andrzeja Jezierskiego], 25 VI 1964 r.

478AUW, AC 865, b. pag.: List Rady Naczelnej ZSP do studentów UW, 1 X 1957 r.; AC 916, b. pag.: Pismo rektora UW do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 9 XI 1957 r.; AC 874, b. pag.: Sprawozdanie z działalności organizacji ZSP na UW za okres od 17 IX 1963 do 16 XII 1964 r.; M. Lipiński, Kariera działacza, „Merkuriusz”, 1965, nr 1, s. 5.

479I. Radziewicz, Na prostej drodze, „Itd”, 2 VII 1961 r., s. 6–7.

480AUW, AC 758, b. pag.: Organizacje młodzieżowe, bd.; AC 1132, b. pag.: Zestawienie organizacji studenckich i kół naukowych, 1 IV 1964 r.; Zestawienie organizacji studenckich wg stanu w dniu 31 XII 1965 r.; AC 916, b. pag.: Zestawienie organizacji studenckich wg stanu w dniu 31 XII 1966 r.

481„Merkuriusz”, 1966, nr 6, s. 5.

482Relacja Marcina Kuli z września 2013 r.

483AUW, AC 4115, b. pag.: Wykaz Kół Naukowych UW, 1963/1964. Istniały formalnie jakieś inne koła, lecz nie przesłały rektoratowi żadnych informacji.

484AUW, AC 789, b. pag: Ocena działalności i wyciąg z dokumentów Stowarzyszenia w sprawie byłego Koła SSP ONZ przy UW, 1969.

485M. Trawińska-Kwaśniewska, Studenci I roku..., s. 79–80, 90–91.

486B. Łobodzińska, Charakterystyka demograficzno-społeczna..., [w:] Losy przodujących studentów..., s. 28 (całość: s. 13–36).

487Por. D. Jarosz, ,,Pastuchy”, „okrąglaki”, „wieśniacy”. Miasto peerelowskie i jego chłopscy mieszkańcy, „Więź”, 2007, nr 5, s. 106–115.

488M. Trawińska-Kwaśniewska, Studenci I roku..., s. 94.

489AUW, AC 3.062, b. pag.: Formularz UW dla GUS, 1957; WPA 69 b. pag.: Biuletyn Związkowy RZ ZNP przy UW, 1 XII 1962 r.; AC 4195, b. pag.: Rekrutacja na studia dzienne w roku akademickim 1967/1968; F. Tomczak, Młodzież chłopska przed egzaminem wstępnym na wyższe uczelnie, „Życie Szkoły Wyższej”, 1959, nr 5, s. 19–20; Proces selekcji kandydatów na studia do szkół wyższych. (Raport porównawczy zgłoszeń i doboru kandydatów na I rok studiów w szkołach wyższych w latach 1959 i 1960), oprac. Z. Kowalski, [MSzW] Warszawa 1962, s. 81.

490AUW, AC 4327, b. pag.: Sprawozdanie z pracy opiekuna II roku wydziału ekonomii, 25 VI 1964 r.

491AUW, AC 842, b. pag.: Stypendia fundowane [broszura RN ZSP, Warszawa 1961]; AC 1402, b. pag.: Informacja o sprawach bytowych studentów UW, 1958; AC 3848, b. pag.: Liczbowe zestawienie stypendiów fundowanych zgłoszonych i wykorzystanych na Wydziale Pedagogicznym UW w r.ak. 1961/62; Do studentów UW [odezwa KU ZMS, b.d., 1961]; Pismo redakcji „Trybuny Ludu” do rektoratu UW, 13 XI 1961 r.; XI Plenum KC PZPR. Węzłowe zadania w dziedzinie szkolnictwa wyższego i badań naukowych, 17–18 XII 1962 r., Warszawa 1963, s. 37–39; Fundowane kłopoty, „Itd”, 20 I 1963 r., s. 6–7; „Merkuriusz”, 1967, nr 4, s. 3; K. Więckiewicz, Ewolucja pomocy..., s. 17–20.

492J. Porębski, Jednodniowi milionerzy, „Od Nowa”, 29 III–11 IV 1957, s. 6.

493W. Feldmanowa, A. Luszniewicz, O wynikach badań budżetów studenckich w Warszawie, „Życie Szkoły Wyższej”, 1957, nr 12, s. 44–45 (całość: s. 42–51); S. Lewicki, W. Wiórkiewicz, W żakowskim garnku, „Od Nowa”, 1957, nr 9–10 (numer wakacyjny), s. 4.

494S. Lewicki, W. Wiórkiewicz, O sprawie najbliższej – rzeczowo, „Od Nowa”, 2–15 X 1957, s. 2.

495Kto z czego żyje? „Od Nowa”, 21 II 1957 r., s. 6; AUW, AC 916, b. pag.: pismo rektora do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 9 XI 1957 r.

496M. Lipiński, Kariera działacza, „Merkuriusz”, 1965, nr 1, s. 5.

497„Życie Warszawy”, 1 XI 1962 r., s. 6; 25–26 XI 1962 r., s. 6.

498S. Wąsowicz, Monografia domu studenckiego..., s. 33.

499I.K. Klechta, A on miał trzy asy..., „Merkuriusz”, 1966, nr 3, s. 3.

500S. Lewicki, W. Wiórkiewicz, W żakowskim garnku, „Od Nowa”, 1957, nr 9–10, s. 4; J. Wojciewski, Sprawy do załatwienia, „Itd”, 10 III 1963 r., s. 6–7; felietony „Okularnika” w „Merkuriuszu” z lat 1965–1966.

501AUW, AC 213, b.pag.: Pismo Stefana Morawskiego do Tadeusza Pasierbińskiego, 16 III 1959 r.; Sprawozdanie z lustracji Domu Akademickiego przy ul. Anielewicza, b.d.; Pismo dr I. Szaniawskiego do prorektora Zygmunta Kraczkiewicza, 14 III 1959 r.; AC 3436, b. pag.: Notatka dotycząca stołówek UW, 21 II 1964 r.

502AUW, AC 842, b. pag.: Narada w sprawie żywienia w stołówkach studenckich, Komisja Ekonomiczna RN ZSP, Toruń 17 XII 1960 r.; W. Szymanderski, Tajemnica „rachunku nr 31”, „Merkuriusz”, 1966, nr 1, s. 1, 6; H. Jodko-Narkiewicz, Trudna sztuka porozumienia, „Merkuriusz”, 1966, nr 3, s. 1; Tak to wygląda z bliska..., „Merkuriusz”, 1966, nr 10, s. 10–11.

503M. Cichocka, Student też człowiek, „Merkuriusz”, 1966, nr 1, s. 3; E. Morgiewicz, Festina lente, czyli rzecz o wiecznych studentach, „Merkuriusz”, 1966, nr 4, s. 5; Tak to wygląda z bliska..., „Merkuriusz” 1966, nr 10, s. 11.

504J. Wachowicz-Makowska, Panienka w PRL-u, Warszawa 2007, s. 144–147.

505Już trudno. Z Andą Rottenberg rozmawia Dorota Jarecka, Warszawa 2013, s. 8.

50625-lecie klubu Hybrydy, Warszawa 1982, s. 1–3.

507K. Mroziewicz, Klub czyli hybryda, [w:] Kultura studencka. Zjawisko-twórcy-instytucje, red. E. Chudziński, Kraków 2011, s. 319 (całość: s. 307–321).

508J. Wachowicz-Makowska, Panienka w PRL-u, s. 144–147.

509M. Ołdakowski, Czy młodzież potrafi się bawić?, „Itd”, 31 I 1965 r., s. 7; A. Wróblewska, „Hybrydy” – znaczy mieszańce, „Sztandar Młodych”, 18–19 II 1967 r., s. 3.

510Rock rock rock and roll. Zabawy warszawskich studentów, „Od Nowa”, 14–28 III 1957 r., s. 6.

511AUW, AC 865, b. pag.: Pismo lokatorów domu Krakowskie Przedmieście 8 do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 19 XII 1958 r.; pismo Stołecznego Zarządu Handlu Prezydium SRN do Ob. Rektora, 9 I 1959 r.

512AUW, AC 757, b. pag.: Sprawozdanie Komisji Kultury Rady Uczelnianej ZSP UW za okres roku akad. 1961/62.

513Czy dyskusja musi przekształcić się w wiec?, „Itd”, 5 III 1961 r., s. 2n.

514G.J. Flemming [Jerzy Działek], Z polskiej rzeczywistości, „Kultura” (Paryż) 1966, nr 4, s. 63 (całość: s. 59–68).

515J. Buchartowska, Klub klubowi nie równy..., „Merkuriusz” 1965, nr 1, s. 6; H. Jodko-Narkiewicz, W „Dziekance” i gdzie indziej, „Merkuriusz” 1966, nr 10, s. 12.

51625-lecie klubu Hybrydy, Warszawa 1982, s. 7.

517Z. Domarańczyk, Zabawa w radio?, „Itd”, 23 II 1964 r., s. 12.

518J. Foss, Monachomachia na Kickiego, „Itd”, 5 I 1964 r., s. 7.

519J. Duczyński, O możliwościach poprawy warunków mieszkaniowych w domach studenckich w roku 1958, „Życie Szkoły Wyższej” 1957, nr 12, s. 66–68; AUW, AC 842, b. pag.: O sytuacji ekonomicznej studentów w Polsce, RN ZSP, III 1961.

520Relacja Mirosława Brzostka, studenta filozofii i pedagogiki w latach 1959–1964, sierpień 2012 r.

521Już trudno..., s. 6.

522„Perspektywy. Trybuna Studentów Uniwersytetu Warszawskiego”, 25 VI 1959 r., s. 4; AUW, AC 213, b. pag.: Pismo mieszkańców DS Kickiego do rektora, 5 XI 1962 r.; Kochankowie z akademika, „Merkuriusz” 1966, nr 7, s. 6; J. Porębski, Amoralia, „Itd”, 16 IV 1961 r., s. 2–3; Z. Kowalczyk, Polski skandalik akademicki, czyli seksualne życie studentów, „Itd”, 1 IX 1968 r., s. 7.

523AUW, AC 213, b. pag.: [Wnioski Komisji Komitetu PZPR w sprawie Domów Studenckich, b.d. XII 1963?].

524AAN, PZPR, 237/XVI-269, k. 50–54: Notatka w sprawie warunków bytowych studentów na początku roku akademickiego 1962/63, Komisja Ekonomiczna RN ZSP, II X 1962 r.; „Życie Warszawy” 30 IX–1 X 1962 r., s. 1.

525„Życie Warszawy”, 1964: 3 X, s. 7; 6 X, s. 6; 10 X, s. 7; 16 X, s. 6; 1–2 XI, s. 6; 14 XI, s. 7.

526E. Świetlik, R. Majewski, „Wynajmę dwa pokoje”, „Merkuriusz” 1966, nr 9, s. 3.

527J. Wojciewski (student UW), Sprawy do załatwienia, „Itd”, 10 III 1963 r., s. 6–7.

528AUW, AC 3690, b. pag.: Warunki bytowe w domach studenckich UW obrazujące sytuację wg stanu na dzień 5 maja 1965 r.; AC 3700, b. pag.: Notatka w sprawie poprawy warunków sanitarnych w DS ul. Kickiego w Warszawie na dzień 10 stycznia 1970 r.

529Osiedle Mieszkaniowe Przyjaźń podlegało Ministrowi Szkolnictwa Wyższego, kierował nim dyrektor, studenci reprezentowani byli przez Radę Mieszkańców. W pierwszej połowie lat 60. na Jelonkach mieszkało około 2700 studentów, wypełniając 44 spośród 177 domków. Pozostałe zajmowali asystenci i stażyści (19 domków) i pracownicy osiedla, zaś 85 jednorodzinnych – pracownicy uczelni. Studenckie życie zbiorowe skupiało się w dwóch tłocznych stołówkach, w łaźni i przychodni. W centrum symetrycznie rozplanowanego osiedla znajdowały się klub Karuzela i kino Dar. Jeden z baraków mieścił sklepy: spożywczy, tekstylny i mięsny.

530Problem nr 44, „Itd”, 12 I 1964 r., s. 6; J. Foss, S. Kostrzewa, Jelonki pełne mężczyzn, „Itd”, 24 III 1963 r., s. 4–5; S. Zalewski, Między opłotkami, „Itd”, 4 IV 1965 r., s. 10.

531Teoria wyłożona m.in. w tekście z 1979 r. System wartości społeczeństwa polskiego; S. Nowak, O Polsce i Polakach. Prace rozproszone 1958–1989, zebrał A. Sułek, Warszawa 2009, s. 135–156.

532Klub zamknięto, odrodził się jednak w 1964 r. jako „Ubab”. AUW, AC 213, b. pag.: O sytuacji w Domach Studenckich UW (Sprawozdanie z wizytacji), b.d; Sprawozdania z wizytacji akademików przy ul. Kickiego 9 i 12, III 1959; Sprawozdanie z wizytacji Domu Studenckiego (żeńskiego) przy ul. Kickiego 12, b.d.

533AUW, AC 213, b. pag.: Pismo Władysława Szaniawskiego do dziekana Wydziału Pedagogicznego, 23 I 1959 r.

534AUW, AC 213, b. pag.: Sprawozdanie z wizytacji Domu Studenckiego (żeńskiego) przy ul. Kickiego 12, b.d.

535S. Wąsowicz, Monografia domu studenckiego w Warszawie, praca magisterska napisana pod kierunkiem Stefana Nowakowskiego w Instytucie Socjologii UW, 1963, Biblioteka WFiS sygn. D. 182, s. 33.

536S. Wąsowicz, Monografia domu studenckiego..., s. 34–35, 47; [z cyklu „Od piątego do piątego”] „Merkuriusz”, 1966, nr 4, s. 8.

537M. Zaremba, Społeczeństwo polskie lat sześćdziesiątych – między „małą stabilizacją” a „małą destabilizacją”, [w:] Oblicza Marca 1968, red. K. Rokicki i S. Stępień, Warszawa 2004.

538AAN, PZPR, 237/XVI-269, k. 56–59: Notatka [RN ZSP] w sprawie sytuacji materialnej studentów na początku roku akademickiego 1962/1963 i w perspektywie roku 1965.

539J. Zalewski, Tendencje doboru kandydatów do studiów wyższych w Polsce Ludowej. Analiza historyczna i próba syntezy, Warszawa 1980, s. 24, 34; AAN, PZPR, 237/XVI-441, k. 27–29: Uwagi [KU PZPR UW] o rekrutacji na I rok studiów, 22 I 1965 r.

540J. Zalewski, Tendencje doboru kandydatów..., s. 16–17.

541AUW, AC 4280, b. pag.: Wnioski z dyskusji na posiedzeniu KU PZPR 28 I 1965 r.

542J. Szczepański, Dzienniki..., s. 258 (3 VII 1965). Ratuszniak był dyrektorem departamentu w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego, zaś Anna Rudzińska pracowała w Polskim Towarzystwie Socjologicznym, nie jest więc jasne, jaką rolę miałaby w owej sprawie odegrać.

543AUW, AC 4313, b. pag.: Odwołanie kandydatki na Wyższe Studium Języków Obcych, b.d. [1968]; Odwołanie ojca kandydatki na Wyższe Studium Języków Obcych, 24 VII 1968 r.; Odwołanie kandydatki na Wydział Biologii i Nauk o Ziemi, 24 VII 1968 r.

544„Życie Warszawy”, 19–20 X 1969 r., s. 3.

545AUW, AC 4340, b. pag.: Pismo prodziekana Wydziału Prawa do Rektora UW, 3 V 1966 r.

546J. Szczepański, Dzienniki..., s. 429 (23 XII 1968).

547AUW, AC 4327, b. pag.: Sprawozdanie [opiekuna II i V roku historii], 2 VII 1964 r.

548A. Szypulski, U źródeł prawdy, „Merkuriusz”, 1966, nr 6, s. 1, 5.

549M. Romanowski, B. Knichowiecki, Klucz do twojego mieszkania, „Merkuriusz”, 1965, nr 1, s. 1.

550W. Brzoza, Odwiedziny, „Kultura” (Paryż), 1960, nr 12, s. 71.

551A. Grzelak, Problemy adaptacji młodych inżynierów, [w:] Problemy kadry przemysłowej. Studia socjologiczne, Warszawa 1965, s. 140–186; J. Hoser, Zawód i praca inżyniera. Kadra inżynierska w świetle ankietowych badań socjologicznych, Warszawa 1970.

552H. Szarras, Warunki pracy młodej kadry pracowników naukowych, [w:] System społeczny katedry. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1969, s. 135–147.

553Zdrowie i kultura na śmietniku..., „Merkuriusz”, 1966, nr 9, s. 3.

554AUW, AC 3436, b. pag.: Notatka, 18 V 1964. W baraku mieściło się przejściowo Studium Afrykanistyczne.

555AUW, AC 3506, b. pag.: Pismo rektora UW do Ministra Szkolnictwa Wyższego, 11 I 1965.

556AUW, AC 3504, b. pag.: Memoriał w sprawie lokalizacji Biblioteki UW [1958]; Pismo rektora UW do ministra Szkolnictwa Wyższego, 9 VII 1958; AC 3436, b. pag.: Notatka spisana z rozmowy przeprowadzonej w dniu 7 VIII 1964 r. przez mgr. T. Szulca z ob. inż. Cieślińskim, zastępcą kierownika Działu Urbanistyki WANBiG.

557AUW, AC 3436, b. pag.: Notatka służbowa, 31 VIII 1963.

558AUW, AC 3511, b. pag.: Notatka służbowa dyrektora Zarządu Inwestycji Szkół Wyższych w Warszawie do dyrektora administracyjnego UW, 27 V 1967.

559AUW, AC 4075, b. pag.: Pismo prorektora UW do Departamentu Studiów Uniwersyteckich MSzW, 21 VI 1960.

560AUW, AC 878, b. pag.: Sprawozdania studentów z praktyk zagranicznych w 1963 r.; AC 4083, b. pag.: Sprawozdania studentów z praktyk zagranicznych, IX 1964-X 1965.

561AUW, AC 4084, b. pag.: Sprawozdanie z praktyk wakacyjnych w Czechosłowacji studentów K ated ry Bibliotekoznawst wa Uniwersytetu Warszawskiego, 4 XI 1964; Sprawozdanie studentki V roku fizyki UW z praktyki w Pradze, b.d. [1964].

562AAN, PZPR 237/XVI422-, k. 175–177: Załącznik nr 2: Współpraca z zagranicą.

563Sprowadzał je także Ruch i Dom Książki, zaś w Al. Ujazdowskich otwarto księgarnię Logos o tej specjalności.

564M. Wigluszowa, Import wydawnictw naukowych w świetle bieżących potrzeb, „Życie Szkoły Wyższej”, 1965, nr 10, s. 112118; AAN, PZPR 237/XVI-422, k. 106: Materiały z ankiety „Polityki” skierowanej do pracowników nauki, IX 1965.

565AAN, PZPR 237/XVI-422, k. 13: Notatka dla Biura Prasy i Wydziału Nauki KC PZPR o wynikach ankiety skierowanej przez „Politykę” do naukowców, 8 IX 1965; k. 118–119: Materiały z ankiety „Polityki” skierowanej do pracowników nauki, IX 1965; k. 170: Załącznik nr 1: Problem zaopatrzenia.

566AMAE, Europe 1944–1970, Pologne, 310, b. pag.: Raporty Emmanuela d’Harcourta, Pierre’a Charpentiera i Pola Le Gourrierec, 17 V 1962–12 VIII 1966.

567Informator statystyczny. Cudzoziemcy kształcący się w średnich szkołach zawodowych i wyższych uczelniach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (według stanu na dzień 1 stycznia 1969 r.), Warszawa 1969, s. 25–26.

568„Merkuriusz” 1966, nr 8, s. 1, 6.

569AUW, AC 1063, b. pag: Plan działalności Komitetu Studentów Zagranicznych UW na rok akad. 1961/62.

570AUW, AC 1063, b. pag: Lista członków Prezydium Komitetu Studentów Zagranicznych przy UW, b.d.

571AUW, AC 782: Informacja o pracy ze studentami zagranicznymi UW, 15 VI 1962; AC 874, b. pag.: Sprawozdanie z działalności organizacji ZSP na Uniwersytecie Warszawskim za okres od 17 IX 1963 do 16 XII 1964 r.

572Z. Kowalczyk, Polski skandalik akademicki, czyli seksualne życie studentów, „Itd”, 1 IX 1968, s. 7.

573„Merkuriusz”, 1966, nr 4, s. 7; 1966, nr 6, s. 6; Jerzy Gruszyński, Polska w oczach studentów zagranicznych, „Itd”, 25 VIII 1968, s. 4; J. Chodakowska, Problemy adaptacji studentów zagranicznych do warunków polskich. Komunikat z badań, Warszawa 1971, s. 39–40.

574J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006; A. Friszke, Anatomia buntu...

575AUW, WH 7, k. 33: Protokół IX posiedzenia Rady Wydziału Historycznego UW z dnia 2 kwietnia 1968 r.

576AUW, WH 7, k. 26: Uchwała Rady Wydziału Historycznego UW z dnia 11 marca 1968 r.

577AUW, WPA 69 b. pag.: Wiadomości Związkowe. Biuletyn RZ ZNP przy UW, XII 1968.

578M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1967–1968, Warszawa 1999, s. 207 (5 IV 1968).

579J. Szczepański, Dzienniki..., s. 383 (16 III 1968).

580J. Eisler, Polski rok 1968, s. 35.

581J. Błuszkowski, Integracja pokolenia, „Itd”, 2 VI 1968, s. 5.

582AUW, AC 363, b. pag.: Pismo b. studenta WEP do Rektora UW, 6 V 1968.

583AUW, AC 4310, b. pag.: Pismo b. studenta socjologii UW do ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego, 30 I 1969.

584AUW, AC 4310, b. pag.: Pismo b. studenta WEP do Rektora UW, 30 I 1969.

585AUW, AC 364, b. pag.: List b. studenta do redakcji „Trybuny Ludu”, 31 V 1968.

586AUW, AC 364, b. pag.: List matki b. studenta do Rektora U W, 18 V 1968.

1968–1980: Moralny niepokój

587A. Buss, A. Szmak, Gronostaje w naftalinie, „Itd”, 2 X 1977, s. 25.

588Tamże.

589Zegar na frontonie BUW wykonany został przez Cech Zegarmistrzów, częściowo w czynie społecznym. Kuranty nagrano w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej na dzwonach, w wykonaniu Marty Ptaszyńskiej. Zabrzmiały po raz pierwszy w samo południe 2 października 1967 r. (W. Siedlecka, Polskie zegary, Wrocław 1976, s. 130).

590K. Estreicher jr., Dziennik wypadków, t. IV, Kraków 2004, s. 328 (3 X 1968).

591„W związku z wydarzeniami 1968 r. zaczęto w kręgach pozauniwersyteckich lansować tezę, jakoby katedry – podstawowe jednostki organizacyjne wydziałów – stanowić miały «bastiony feudalizmu» na wyższych uczelniach i wobec tego należy je zreorganizować. W ślad za tym poszły zarządzenia o zniesieniu katedr [...], łączeniu ich grup w instytuty bądź przekształcaniu pojedynczych katedr w oddzielne instytuty. [...] Główna różnica polegała na tym, że jako katedry nie miały swych rad ani statutów, a jako instytuty otrzymały i jedno, i drugie, ze wszystkimi wypływającymi stąd konsekwencjami, które zresztą nie zawsze były ujemne” – napisze po latach Stanisław Kałużyński (Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego (1932–1982), [w:] Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 1932–1982, Warszawa 1986, s. 14).

592AAN, KC PZPR, LVIII/325, b. pag.: Stan i aktualne potrzeby Podstaw Nauk Politycznych, III 1972; LVIII/413, b. pag.: Ocena stanu dydaktyki w zakresie marksistowskiej filozofii i socjologii w szkołach wyższych, 6 VI 1973.

593K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę..., s. 131.

594E. Bieńkowska, Dom na Rozdrożu..., Warszawa 2012, s. 157.

595Podobnie jak niżej przywoływane, sprawę tę przedstawiam na podstawie dokumentacji tzw. komisji Szaniawskiego, która w latach 1980–1981 badała represyjne zwolnienia na UW (tu z akt AUW, AC 244 i 245). O samej komisji mowa w odnośnej części opracowania.

596Por. AAN, KC PZPR, LVIII/209.

597Osnową Filii był właśnie WSN, czyli trzyletnie studium zawodowe kształcące nauczycieli szkół podstawowych i zawodowych, z wydziałami Matematyczno-Przyrodniczym, Humanistycznym i Nauczania Początkowego, stworzono tam także Oddział Wydziału Prawa i Administracji UW (i w jego ramach Zawodowe Studium Administracji).

598AUW, PO 88, k. 13: Stan i perspektywy rozwoju Filii UW w Białymstoku, 24 I 1970.

599Świat według Mellera. Życie i historia: ku wolności. Ze Stefanem Mellerem rozmawia Michał Komar, Warszawa 2008, s. 136–145.

600Studenckie praktyki robotnicze 1969 roku, red. H. Najduchowska i G. Pomian, Warszawa 1972, s. 118.

601Tamże, s. 7–11. W 1969 r. praktyki koordynowały organizacje młodzieżowe, od 1970 r. same szkoły wyższe. Student odbywał praktyki na zasadzie zatrudnienia na czas określony w zakładzie pracy, który podpisaną miał ogólną umowę z uczelnią. W 1972 r. przeciętny dochód studenta wyniósł 1190 zł (Ocena przebiegu praktyk robotniczych studentów w 1972 roku, biuletyn MNSWiT „Wychowanie i Sprawy Młodzieżowe” 1973, nr 2, s. 17).

602Tamże, s. 16–51.

603Tamże, s. 107.

604W. Burczak, Pierwsze zaliczenie, [w:] „Dzień dobry” za dwa złote. Wspomnienia studentów, wybór J. Wójcik, Warszawa 1971, s. 219 (całość: 218–223).

605Studenckie praktyki..., s. 95, 121, 188.

606AUW, WPA 101, b. pag.: Meldunki z wizytacji studenckich praktyk robotniczych w Dąbrowej, Dwikozach, Sandomierzu VII-VIII 1969; Sprawozdanie, 1 X 1969 r.

607Studenckie praktyki..., s.123. Podobne wnioski wynikały z oceny praktyk przeprowadzonej w 1972 r. (Ocena przebiegu praktyk robotniczych studentów w 1972 roku, opublikowana w biuletynie MNSWiT „Wychowanie i Sprawy Młodzieżowe” 1973, nr 2) i relacji ich uczestników z lat następnych (por. Nie znasz życia, bracie, oprac. Z. Pietrasik, Warszawa 1978).

608AUW, PO-3, k. 1–4: Zarządzenie nr 115 Prezesa Rady Ministrów z dn. 5 XI 1971.

609AUW, PO 3, k. 67–73: Protokół [posiedzenia Komisji Senackiej ds. rozwoju UW, 10 XII 1971].

610AUW, AC 1389, b. pag.: Pismo wicedyrektora Instytutu Filozofii do Działu Planowania i Organizacji UW, 4 XII 1971; Pismo dziekana Wydziału Chemii do przewodniczącego Senackiej Komisji ds. Opracowania Programu Rozwoju UW do 1980 r., 4 XII 1971; Ogólne założenia i postulaty w zakresie rozwoju Wydziału Prawa i Administracji [1971].

611AUW, AC 1389, b. pag.: Pismo dyrektora Instytutu Prawa Cywilnego do Dziekana WPiA UW, 3 XI 1971; Ogólne uwagi, założenia i postulaty w zakresie projektowanego rozwoju Wydziału Filologii Obcych UW do roku 1980, [1971]; Pismo Marii Cytowskiej do Dziekanatu Wydziału Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 10 XII 1971; Program rozwoju Instytutu Fizyki Doświadczalnej UW do roku 1980, [1971]; Propozycje Instytutu Socjologii UW w sprawie perspektyw rozwoju na lata 1971–1980.

612Na przełomie lat 60. i 70. pojawiły się nowe adresy. Psychologia umieszczona została w budynku przy ul. Stawki 5/7. Lingwistyka wprowadziła się do nowego budynku o labiryntowym wnętrzu przy ul. Browarnej 6/8. Socjologia przeniosła się na ul. Karową 18, co interpretowano w kategoriach decyzji politycznej, odsuwającej skupisko potencjalnie niepokornej młodzieży. Tamże funkcjonowała przez pewien czas mikrobiologia. W sąsiednim domu (ul. Karowa 16) mieściło się przedszkole UW. Przy ul. Długiej pracowały instytuty Zarządzania oraz Nauk Ekonomicznych. Filologowie rosyjscy przenieśli się na ul. Smyczkową. Dla archeologii wynajmowano pomieszczenia przy ul Widok 10, dla Matematyki i Muzykologii nadal w Pałacu Kultury, tamże wynajmowano basen Pałacu Młodzieży na zajęcia WF (AUW, AC 3617, b. pag.: Spis gmachów UW, 1 III 1973).

613AUW, PO 3, k. 98: Założenia rozwoju Uczelni w zakresie badań naukowych, 1971; k. 121–122: Baza materialna UW [1971]; k. 123: Schemat dekoncentracji zabudowy UW, 1971.

614AUW, PO 3, k. 114–116: Potrzeby inwestycyjne UW w latach 1972–1975 (bez Filii UW w Białymstoku), 1971.

615Cyklotron uruchomiono w 1994 r., BUW na Powiślu otwarto w 1999 r., rozbudowa neofilologii nastąpiła po 2010 r., budynku przy ul. Karowej nie wzniesiono (zamiast niego powstał w latach 70. późnomodernistyczny blok mieszkalny), „niemożliwe” akademiki przy ul. Kickiego działają po dziś dzień.

616AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975; AC 1366, b. pag.: 5-letni plan rozwoju UW na lata 1975–1980, projekt, II 1976; dane USOS.

617Odsetek przyjętych pochodzenia chłopskiego nieprzerwanie spadał od 1957 r., pomimo ustanowienia „punktów za pochodzenie” w latach 60. Nie podniosły go zresztą także decyzje VI Zjazdu PZPR: wynosił w latach 1972–1973 11–12%, a w 1975 r. 10,4%. Wzrósł natomiast w tym czasie odsetek przyjętych pochodzenia robotniczego (z 29,7 do niemal 32%), ale także inteligenckiego (z 52 do 54,5%). Odzwierciedlało to w pewnym stopniu zmianę struktury społecznej w Polsce, lecz także ciążenie wzorów kulturowych.

618Z. Tomaszewska, Kariery studenckie najlepszych absolwentów szkół średnich, Warszawa 1980, s. 22–61.

619Różne pisma tego rodzaju: AAN, KC PZPR, LVIII/208 i sąsiednie sygnatury.

620Od 1 V 1972 r. uposażenie profesora zwyczajnego wynosić miało, wedle wysługi lat, 7000–7800 zł (i dojść do 10.000 w 1976 r.), profesora nadzwyczajnego 5800–6400 zł, docenta 4800–5200 zł, adiunkta w stopniu doktora habilitowanego 4300–4600 zł, adiunkta 3900–4100 zł, asystenta 2300 zł (3100 w 1976 r.) Dodatki funkcyjne wynosić miały miesięcznie 500–3000 zł (maksimum dla rektora). Zarazem zreformowano pensa dydaktyczne, zamiast dotychczasowych 220–280 godzin ustanowiono jednolite 270 godzin (tym, których pensum wzrosło, obiecano jednak wyrównania) (AUW, PO 114, k. 1–26: Wytyczne Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 13 kwietnia 1972 r. w sprawie wprowadzenia z dniem 1 maja 1972 r. podwyżki uposażeń i nowego systemu płac nauczycieli akademickich).

621AUW, AC 1366, b. pag.: 5-letni plan rozwoju UW na lata 1975–1980, projekt, II 1976.

622Wedle oceny z połowy 1975 r. największą wartość miała aparatura Wydziału Fizyki (188,6 mln zł), tam też były największe zakupy. Wydział Chemii posiadał sprzęt wyceniony na 106,4 mln, Biologii 44,4 mln, Geologii 37,7 mln, wszelkie inne wydziały 49,2 mln, zaś Filia 12,8 mln. Wydział Fizyki miał więc 42,9% wartości ogółu, Chemii 24,2%, Biologii 10%, Geologii 8,5%, wszelkie inne 11,2%, Filia niespełna 3%. Przy tym jedna czwarta wartości winna była zostać odliczona z uwagi na „moralne zużycie” (AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975).

623AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975.

624W Instytucie Matematyki pracował zbudowany dekadę wcześniej przez wybitnego konstruktora Jacka Karpińskiego komputer KAR-65, a także jeden z minikomputerów jego projektu, wyprodukowanych w krótkiej serii (K-202). Instytut używał też zużytego duńskiego komputera GIER z początku lat 60.

625AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975.

626AAN, KC PZPR, LVIII/411, b. pag.: Informacja dot. wyjazdów stypendialnych do krajów kapitalistycznych, 30 X 1974.

627AAN, KC PZPR, LVIII/411, b. pag.: Informacja dot. niektórych ujemnych zjawisk w środowisku akademickim, departament III MSW, 18 VI 1974.

628AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności Uniwersytetu Warszawskiego, 1975.

629Informator statystyczny. Obcokrajowcy kształcący się w szkołach wyższych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (według stanu na dzień 1 stycznia 1975 r.), [MNSzWiT], Warszawa 1975, s. 32–33, 93–97.

630Informacja i ocena realizacji programu kształcenia obcokrajowców w Polsce wraz z wnioskami w tej dziedzinie, „Współpraca naukowa i techniczna z zagranicą” [poufny biuletyn MNSzWiT], 1978, nr 57, s. 3–4.

631AAN, KC PZPR, LVIII/411, b. pag.: Informacja dot. studentów z krajów rozwijających się, MSW, Biuro Paszportów, 21 IV 1973.

632Informacja i ocena realizacji... , s. 5–6.

633A. Przecławska, J.K. Sawa, Wiedza polityczna studentów. Wyniki badań sondażowych, Warszawa 1972.

634E. Wnuk-Lipińska, Uczestnictwo studentów w kulturze, Warszawa 1981, s. 54–60, 66, 71.

635I. Majchrzak, Postawy studentów w świetle badań Zakładu Socjologii IPNiSzW, „ŻSW”, 1975, nr 9, s. 41–50; I. Majchrzak, E. Domaradzka, Postawy studentów wobec studiów i uczelni. Wstępna informacja z badań przeprowadzonych w latach 1975–1977, Warszawa-Łódź 1979, s. 3–4.

636B. Wilska-Duszyńska, Wzory osobowe studentów... , s. 21.

637Zarazem jednak 70% uważało za naganne przedłożenie pracy zaliczeniowej  napisanej przez kogoś innego, a tylko 6% uznało to za dopuszczalne (J. Kulpińska,  „Student 1977”. Postawy studentów wobec studiów i przyszłej pracy, Warszawa 1981, s. 27–29).

638Tamże, s. 19, 21, 43.

639J. Kulpińska, „Student 1977”..., s. 10, 16, 19–25, 33–34.

640I. Majchrzak, E. Domaradzka, Postawy studentów..., s. 7–14.

641AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975.

642AUW, AC 904, b. pag.: Wyniki powszechnego przeglądu stanu dydaktyki w UW, RU SZSP, 17 X 1979.

643AUW, AC 904, b. pag.: Wyniki plebiscytu na najlepszego dydaktyka na UW w roku akademickim 1978/1979, SZSP). Najlepsi wykładowcy: J. Baszkiewicz (WdiNP), J.A. Czochralski (Germanistyka), T. Dybowski (Prawo), Z. Glazer (Geologia), W. Królikowski (Fizyka), T. Krupkowski (Chemia), Z. Olesiak (Matematyka), J. Poskuta (Biologia), A. Przecławska (Pedagogika), A. Radźko (Psychologia), A. Siwińska (WNE – zajęcia na socjologii), B. Starosta (IbiN), J. Witan (Polonistyka). Najprzyjemniejsi egzaminatorzy: W. Bałuk (Geologia), J.A. Czochralski (Germanistyka), J. Ginter (Fizyka), A. Guzek (Polonistyka), J. Kolendo (Archeologia), M. Kuczma (Matematyka), J. Poskuta (Biologia), A. Przecławska (Pedagogika), S. Rubel (Chemia), A. Skrzypczak (IbiN), J. Szacki (Socjologia), J. Tomaszewski (WdiNP), J. Tomaszewski (Psychologia). Najlepsi młodzi pracownicy: W. Bartel (Matematyka), P. Bieliński (Archeologia), M. Błaszczyk (Biologia), r. Dobrowolski (Psychologia), H. Hollender (IbIN), D. Kasprzyk (Germanistyka), P. Kruszyński (Prawo), W. Nowak (Pedagogika), P. Ostapczuk (Chemia), K. Pieliński (WDNiP), M. Boni (Polonistka), J. Tramer (Geologia), R. Żółtaniecki (Socjologia).

644B. Wieczorkiewicz, Folklor i gwara Śródmieścia, [w:] Dzieje Śródmieścia, Warszawa 1975, s. 441 (całość: s. 437–454); G. Nawrocki, Szpan, „Itd”, 13 III 1977, s. 12.

645M. Supranowicz, Byłe do przyszłego roku, „Itd”, 21 IX 1980, s. 19.

646Nie było ich zresztą na terenie UW. Najbliższy, prowadzony przez studencką spółdzielnię Universitas, znajdował się w Dziekance przy Krakowskim Przedmieściu. Spółdzielnia prowadziła pod koniec lat 60. 10 bufetów w Warszawie, m.in. w klubie Hybrydy, Kicki w akademiku, Trzy Kontynenty w Teatrze Wielkim, Chiński w Towarzystwie Przyjaźni Polsko-Chińskiej, ul. Senatorska 31.

647J. Kulpińska, ,,Student 1977”..., s. 40; Materiały Rady Zakładowej ZNP..., s. 33–35.

648H. Najduchowska, G. Pomian, J. Zarzycka-Skrzypek, Materialne warunki studentów w Połsce. Komunikat z badań, Warszawa 1972, s. 18–19.

649Stypendia całkowite wynosiły w 1971 r. od 375 zł (jako zasiłek w pierwszym semestrze studiów) do 1000 zł (stypendia naukowe, z których korzystało 0,6% studentów w Polsce).

650H. Najduchowska, G. Pomian, J. Zarzycka-Skrzypek, Materialne warunki studentów..., s. 23 przyp. 1, 27, 42–54; K. Więckiewicz, Ewolucja pomocy..., s. 21; AUW, AC 892, b. pag.: Zasady wynajmu oraz tryb realizacji dopłat do kwater studenckich, ZG SZSP, 15 IX 1974; E. Pietrasik, Pomoc materialna państwa dła studentów, „ŻSW”, 1979, nr 1, s. 3–10.

651AUW, AC 902, b. pag.: Pomoc materialna dla studentów – krótka informacja, Rada Uczelniana SZSP UW, 1980.

652H. Najduchowska, G. Pomian, J. Zarzycka-Skrzypek, Materialne warunki studentów..., s. 8–19, 31–34, 40.

653Wśród nich studentom UW (oraz AWF i szkół artystycznych) służył Plastuś przy Krakowskim Przedmieściu 22/24, prowadzący korepetycje, prace biurowe i porządkowe. Ponadto studenci UW mieszkający na Jelonkach zatrudniać się mogli w Jelonku, a mieszkający przy ul. Kickiego i Grenadierów w Żaku przy ul. Mycielskiego, zaś mieszkający „na Żwirkach” – w Akademiku.

654„Universitas. Studencka Spółdzielnia Pracy”, jednodniówka, 20 XII 1969, s. 6, 11.

655W. Wiśniewski, Aktywność społeczna a kształtowanie postaw, „Dydaktyka Szkoły Wyższej”, 1973, nr 3, s. 28–29 (całość: s. 19–40).

656AUW, WPA 102, b. pag.: Ankieta dla studentów Wydziału Prawa i Administracji UW zorganizowana przez Dziekana Wydziału i Wydziałową Komisję ds. Młodzieży [1972].

657AUW, WPA 102, b. pag.: Propozycje Uczelnianego Komitetu Współpracy Organizacji Młodzieżowych UW w sprawie perspektyw rozwoju studenckiego ruchu młodzieżowego, 24 XI 1972.

658M. Kunicki-Goldfinger opublikował dokumenty z tym związane w tomie Samorząd studencki Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1980–1989 (dokumenty, relacje i inne materiały), oprac. M. Kunicki-Goldfinger, Warszawa 2010, s. 44–48.

659AAN, KC PZPR, LVIII/411, b. pag.: Informacja dot. niektórych ujemnych zjawisk w środowisku akademickim, departament III MSW, 18 VI 1974.

660AUW, AC 900, k. 8–11: [zestawienie danych o działalności RU ZSP w 1975 r.].

661W. Sady, Mój Klub Otrycki. Wspomnienia jednego z założycieli, http://www.taraka.pl/moj_klub_otrycki [konsultacja 16 VII 2014].

662AUW, AC 788, b. pag.: Notatka RU SZSP UW o stanie bazy klubów studenckich w UW, 24 X 1976.

663AUW, AC 899, b. pag.: Ocena pracy i sytuacji politycznej w klubach studenckich UW [RU SZSP, 1980].

664Przepustki otrzymywać mieli także pracownicy i studenci, zmuszeni do wjazdu ze względu na stan zdrowia (AUW, AC 1225, b. pag.: Zarządzenie nr 7 Dyrektora Administracyjnego UW, 24 II 1979).

665AUW, AC 4545, b. pag.: Korespondencja Rektora UW, 1978.

666AUW, AC 4551, b. pag.

667AUW, AC 4545, b. pag.: Korespondencja Rektora UW, 1978.

668J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 104.

669AUW, AC 1345, b. pag.: Uwagi Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki do projektu „Programu rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego do 1990 r.”, 26 IX 1973.

670AUW, AC 4539, b. pag.: Notatka służbowa dla JM z lustracji w dniu 28.02.1977 niektórych budynków i terenów UW, 1 III 1977.

671AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975; AC 1366, b. pag.: 5-letni plan rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego na lata 1975–1980, projekt, II 1976.

672AUW, AC 4501, b. pag.: Informacje o niektórych zagadnieniach działalności UW, 1975; J. Pniewski, Wspomnienia..., s. 72.

673AUW, WPA 9, b. pag.: Protokoły z posiedzenia Rady Wydziału Prawa i Administracji UW, 13 XI 1978 i 8 I 1979.

674AUW, AC 4539 i 4548, b. pag.: Korespondencja rektora, 1977–1979.

675J. Pniewski, Wspomnienia..., Warszawa 1987, s. 82.

676Gorące dni, „Itd”, 1 VII 1979, s. 13; AUW, AC 4548, b. pag.: Korespondencja wokół artykułu, VII 1979.

677Por. M. Mazurek, Społeczeństwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru, 1945–1989, Warszawa 2010.

678AUW, AC 4548, b. pag.: Pismo rektora do wiceprezesa Rady Ministrów PRL T. Wrzaszczyka, 12 XI 1979.

679Relacja Włodzimierza Borodzieja ze stycznia 2015 r.

680AUW, AC 3288, b. pag.: Pismo adiunkta Wydziału Chemii do JM Rektora, 26 II 1976.

681Por. D. Jarosz, Mieszkanie się należy... Studium z peerelowskich praktyk społecznych, Warszawa 2010.

682AUW, AC 4539, b. pag.: Pisma Rektora UW do Ministra NSzWiT oraz KW PZPR, 18 I 1977.

683AUW, AC 3288, b. pag.: Pismo rektora do adiunkta Wydziału Chemii, 29 III 1976.

684Materiały Rady Zakładowej ZNP UW. Konferencja Sprawozdawcza 26 IV 1980, Warszawa 1980, s. 29–30.

685K. Kofta, Monografia grzechów. Z dziennika 1978–1989, Warszawa 2006, s. 58 (13 IV 1980).

686S. Kisielewski, Warszawskie rozrywki jesienne, „Kultura” (Paryż) 1978, nr 11, s. 139.

687M. Kornatowska, Wodzireje i amatorzy, Warszawa 1990, s. 171–192.

688B. Wilska-Duszyńska, Wzory osobowe studentów. Komunikat z badań, Warszawa-Łódź 1988, s. 9–13.

689W dalszej kolejności pojawiały się nazwiska: Bolesław Bierut (2 głosy), Józef Cyrankiewicz (2), Władysław Gomułka (2), Władysław Grabski (2), Adam Michnik (2), Wincenty Witos (2); po jednym: J. Beck, N. Barlicki, F. Dzierżyński, M. Fornalska, H. Jabłoński, W. Korfanty, B. Limanowski, M. Niedziałkowski, A. Próchnik, K. Sosnkowski, E. Śmigły-Rydz, A. Zawadzki (B. Wilska-Duszyńska, Wzory osobowe studentów..., s. 26–28).

690Dalej: H. Dobrzański „Hubal” (4), T. Zawadzki „Zośka” (3), Z. Berling (2), A. Bytnar „Rudy” (2), K. Moczarski (1), A. Romocki „Morro” (1), S. Dąbek (1), J. Iwanow-Szajnowicz (1).

691Dodać można, że wśród spośród sportowców najwyższe miejsce zajął Włodzimierz Lubański.

692„Wyborcy” Gierka cenili go przede wszystkim jako działacza politycznego, ale i organizatora gospodark i, uważali, że „rozsławił Polskę w świecie”, przypisywali mu inteligencję, pracowitość, rzetelność, silną wolę. „Chce uczynić Polskę silną i dostatnią, ale Mu w tym przeszkadzają pewne siły”, sądził student ekonomii. „Mąż stanu” – oceniła studentka biologii.

693KC PZPR, LVIII/130, b. pag.: Notatka w sprawie nastrojów wśród studentów, 14 III 1975.

694AUW, AC 4539, b. pag.: Pismo Bartłomieja Golki do Rektora UW, 31 I 1977. Roliński znany był z braku skrupułów (w styczniu 1977 r. ukazała się jego sławetna napaść na Jerzego Andrzejewskiego w „Życiu Warszawy”) i skłonności do „marcowej” frazeologii, można więc przypuszczać, że na spotkaniu ze studentami opowiadał o antypolskiej działalności KOR i interesowności „przyjaciół ludu”.

695M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978, s. 153 (18 XII 1976).

696AUW, AC 4539, b. pag.: Uczelniana Szkoła Aktywu [informacja RU SZSP UW dla Rektora, 1976].

697A. Friszke, Historycy przed przełomem. Z dziejów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1975–1979, [w:] Tradycje i współczesność..., s. 558–560 (całość: s. 552–575).

698AUW, AC 244, b. pag.: List Jerzego Kwaśniewskiego i Michała Porowskiego do Przedstawicieli Młodej Kadry w Senacie UW, 6 X 1980; Notatka w sprawie akt personalnych..., 19 XI 1980; A. Podgórecki, Niezwykła historia pewnej reorganizacji, „Kierunki” 6 XII 1981, s. 6–7.

699AUW, AC 244, b. pag.: Fragment protokołu Plenum RZ ZNP UW, 10 XII 1976.

700AAN, KC PZPR, LVIII/413, b. pag.: Uwagi do materiału Wydziału Nauki i Oświaty KW PZPR, VI 1977 (Notatka rękopiśmienna).

701AUW, AC 244, b. pag.

702AUW, AC 245, b. pag.: Informacja..., 14 X 1980.

703A. Friszke, Historycy przed przełomem..., s. 566; AAN, KC PZPR, LVIII/413, b. pag.: Propozycje w sprawie zastrzeżeń wyjazdów zagranicznych osób ze środowiska naukowego, 8 X 1980.

704Odpowiadając na zapytanie z Uniwersytetu w Lizbonie, Rybicki powoływał się na ustawę z 1958 r. (a nie tę dziesięć lat późniejszą), opisując procedurę mianowania rektora UW; choć podawał, że minister powołuje i może odwołać rektora, podkreślał znaczenie głosowania Senatu nad kandydaturą; choć negatywna opinia nie krępuje decyzji ministra, to „nie zdarzyło się, aby Minister mianował kogoś wbrew opinii Senatu” (AUW, AC 4539, b. pag.: Pismo Rektora UW do Rektora Uniwersytetu w Lizbonie, 5 III 1977).

705K. Brandys, Miesiące 1978–1981, Warszawa 1997, s. 229 (X 1979).

706AUW, AC 4365, b. pag.: List studentek do dyrekcji Instytutu Socjologii UW, 5 IV 1977.

707Samorząd studencki..., s. 51–58.

708Pod deklaracją powołania SKS podpisali się głównie studenci UW: Jakub Bułat (etnografia), Jan Cywiński (filologia klasyczna), Ludwik Dorn (socjologia), Urszula Doroszewska (socjologia), Agnieszka Lipska (psychologia), Bogdan Łoszewski (ATK), Jerzy Szczepkowski (etnografia), Michał Worwąg (filozofia), Rafał Zakrzewski (socjologia), Marcin Stępniewski (fizyka), Stefan Kawalec (matematyka).

709Samorząd studencki..., s. 48–51.

710M. Głowiński, Nowomowa po polsku, Warszawa 1991.

711AUW, AC 4522, b. pag.: [Komentarz do materiału Dorna i s-ki], 1977.

712M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978, Warszawa 2002, s. 223–224 (17 IX 1977).

713M. Skowrońska, Studenci kontra system. Studencki Komitet Solidarności (1977–1980), Warszawa 2012, s. 171.

714A. Friszke, Historycy przed przełomem..., s. 566–567.

715Por. A. Friszke, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011, s. 375–392.

716AUW, AC 867, b. pag.: Informacja Zarządu Stołecznego SZSP na temat konferencji [tj. konfrontacji] ideologicznej z Towarzystwem Kursów Naukowych, b.d. Dodajmy, że jesienią 1980 r., a więc już w zupełnie nowej sytuacji politycznej, uczelniana SZSP obciążyła z kolei odpowiedzialnością za przebieg „konfrontacji ideologicznej” stołeczne instancje SZSP , choć uznała zajścia z 21 marca 1979 r. za „kompromitujące dla całej naszej organizacji” (AUW, AC 788, b. pag.: Oświadczenie Rady Uczelnianej SZSP UW w sprawie konfrontacji ideologicznej z Towarzystwem Kursów Naukowych, 21 XII 1980 r.).

717AUW, AC 4549, b. pag.: Pismo Rady Warszawskiej FSZMP do Prezesa PAN, 20 IV 1979.

718A. Friszke, Czas KOR-u..., s. 391.

719AUW, AC 4549, b. pag.: Przemówienie Rektora UW na VIII Zjeździe KC PZPR, II 1980.

720W 1979 r. puszka sardynek kosztowała 15 zł, obiad w barze mlecznym około 25 zł, w restauracji 100 zł, śpiochy niemowlęce 80–200 zł, kilogram schabu na bazarze 300 zł, mikser elektryczny Predom 860 zł, spódnica z dywetyny w butiku na Krakowskim Przedmieściu 1900 zł, tyleż modne kozaki ze spółdzielni pracy, radio przenośne Unitra-Diora Azymut 2200 zł.

721AUW, AC 3.217, b. pag.: Warunki pracy i życia pracowników UW [stanowisko Rady Zakładowej ZNP, 22 I 1980].

722AUW, AC 4549, b. pag.: Przemówienie Rektora UW na VIII Zjeździe KC PZPR, II 1980.

723J. Tejchma, W kręgu nadziei i rozczarowań. Notatki dzienne z lat 1978–1982, Warszawa [2002], s. 88 (11 II 1980).

724AUW, AC 903, k. 3–18: [Notatka ze spotkania], 18 VI 1980.

1980–1989: Zdarcie zasłony

725„Itd”, 1 III 1981, s. 4.

726„Oni są «My z Marca», a my (rok urodzenia 1968 i okolice) – niby skąd? Według mnie znikąd. I dlatego śmiem twierdzić, że nie ma żadnego mojego pokolenia” – pisał Meller (cyt. za: A. Uhlig, Wizje społeczeństwa w oczach studentów. Przyczynek do analizy zmian sposobu myślenia potocznego w Polsce lat osiemdziesiątych, Warszawa 1991, s. 261).

727Por. film dokumentalny Marii Zmarz-Koczanowicz Pokolenie 89 (2002).

728J. Poleszczuk, Między apatią a buntem. Doświadczenia dekady 1978–1988 w świadomości młodego pokolenia, [w:] W przededniu wielkiej zmiany. Młodzież Warszawy 1978–1988, red. H. Banaszak, L. Rowicki, Warszawa 1991, s. 67–73 (całość: s. 44–113).

729AAN, KC PZPR, LVIII/190, b. pag.: Informacja w sprawie pracowników nauki, służby zdrowia i kultury, którzy w latach 1979–1985 nie powrócili do kraju z wyjazdów służbowych bądź prywatnych do państw zachodnich, 22 X 1985.

730M. Kula, Fale, [w:] Zrozumieć współczesność, red. G. Babiński i M. Kapiszewska, Kraków 2009, s. 74 (całość: s. 67–122), zapis z 30 IV 1982.

731AUW, AC 1225, b. pag.: Gablotki na ścianie płaczu [dokument Biura Gospodarczego UW], 18 X 1980.

732AIPN, BU 0365/101/1, k. 181–182: Notatka dot. pobytu A. Michnika w Białymstoku, 3 XII 1980; kierownik Sekcji III Wydz. III KW MO w Białymstoku; k. 187–230: Stenogram ze spotkania Jacka Kuronia w dniu 21 bm. ze studentami w auli Colegium Maximum [!] UW, 22 XII 1980.

733J. Holzer, Historyk..., s. 209–210.

734M. Kunicki-Goldfinger, Początki Samorządu Studenckiego na Uniwersytecie Warszawskim, [w:] Samorząd studencki Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1980–1989 (dokumenty, relacje i inne materiały), oprac. M. Kunicki-Goldfinger, Warszawa 2010, s. 19 (całość: s. 19–38); AUW, AC 946, b. pag.: Czego powinny domagać się samorządy studenckie? (Komentarz do postulatów z dnia 10.09.80 r.), b.d.

735Uchwała Rady Naukowej Instytutu Historycznego UW, podjęta 11 września 1980, [w:] Tradycje i współczesność..., s. 664–667.

736AUW, AC 946, b. pag.: Sprawozdanie z zebrania Konstytuanty Samorządu Uczelnianego, 17 X 1980; Zasady regulaminowe Samorządu Studentów UW, b.d. [XI 1980]; M. Kunicki-Goldfinger, Początki Samorządu..., s. 25.

737„Tu i Teraz” [pismo Komitetu Założycielskiego NZS], 1 X 1980.

738M. Supranowicz, Katedra w sali „D”, „Itd”, 2 XI 1980, s. 14.

739AUW, AC 943, b. pag.: P. Kulesza, NZS – dziesięć pytań i odpowiedzi [druk wewnętrzny NZS], 2 XI 1980.

740AUW, AC 942, b. pag.: Protokół spotkania przedstawicieli NZS, SZSP i Konstytuanty Studentów UW, 7 XI 1980.

741K. Szwedzik, Był strajk, „Itd”, 28 XII 1980, s. 6–7.

742AUW, AC 942, b. pag.: Serwis informacyjny Kół Wydziałowych NZS, XI 1980.

743T. Junes, Generations of Change. Student Movments and Student Politics in Communist Poland, maszynopis pracy doktorskiej przygotowanej na uniwersytecie w Leuven pod kierunkiem Louisa Vosa, 2011, s. 237. Dziękuję Marcinowi Kuli za udostępnienie maszynopisu. Ostatnio zmieniona wersja tej pracy ukazała się drukiem: T. Junes, Student Politics in Communist Poland: Generations of Consent and Dissent, Lanham 2015.

744„Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 31 V 1981, s. 3.

745„Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 27 II 1981, s. 1–2.

746A. Mączak, W. Tygielski, Latem w Tocznabieli, Warszawa 2000, s. 253–254; „Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 27 II 1981, s. 8; 16 III 1981 [właściwie 16 IV], s. 9. Odsłonięcie tablicy nastąpiło 11 kwietnia 1981 r. w obecności Rektora, a odsłaniali Magdalena Urban z Instytutu Pedagogiki, prof. Jerzy Pniewski, dziekan Fizyki i Marek Murawski z Zakładów im. Nowotki.

747AUW, AC 926, b. pag.: „Wspólne Rozmowy”, 17 XI 1980.

748AUW, WPA 11, b. pag.: Protokół z posiedzenia Rady Wydziału Prawa i Administracji UW, 9 października 1980 r.

749AUW, AC 244, b. pag.: Pismo Stefana Jackowskiego do Komisji Senackiej ds. Rewizji Decyzji Personalnych, 23 X 1980; Informacja w sprawie załatwienia spraw personalnych, co do których Komisja Senatu ds. analizy niewłaściwych decyzji personalnych – postulowała o ponowne zatrudnienie, 17 IV 1981 r. Byli to: z Wydziału Historycznego Marek Barański, Wojciech Fałkowski, Andrzej Rosner, Jerzy Targalski, z Matematyki i Mechaniki Włodzimierz Grudziński, z WNE Jerzy Konieczny i Wojciech Ostrowski, z WNS Andrzej Celiński, Bohdan Chwedeńczuk, Mirosława Grabowska, Jerzy Niecikowski, Jadwiga Staniszkis, Jacek Syski, Tadeusz Szawiel, Paweł Śpiewak, z Pedagogiki Andrea Folkierska.

750J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 107.

751M.in. teczka spraw konfliktowych z 1981 r. (AUW, AC 3376) i korespondencja wokół IPSiR (AUW, AC 3378).

752„Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 30 IV 1981, s. 1.

753„Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 31 V 1981, s. 2.

754AUW, AC 993, b. pag.: Uchwała ZSU UW, 22 I 1981; Oświadczenie ZSS UW, 9 XI 1981.

755AUW, AC 3151, b. pag.: Projekt zarządzenia Rektora UW, 1981.

756AUW, AC 3151, b. pag.: Materiały do dyskusji na posiedzenie Komisji Zakładowej 13 II 1981 r.; AUW, WPA 11, b. pag.: Protokół z posiedzenia Rady Wydziału Prawa i Administracji UW w dniu 13 kwietnia 1981 r.

757H. Głowacki, Spotkanie z nowym prorektorem ds. studenckich, „Post Factum” [I 1981], s. 2.

758Rozmowa z dr Stanisławem Krukowskim, „Gazeta Reżimowa” [Rady Wydziałowej SZSP WpiA] 1981, nr 3, s. 8.

759AAN, KC PZPR, LVIII/15, b. pag.: Stanowisko Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR w sprawie uchylenia uchwały nr 24 Rady Ministrów z 16 lutego 1970 r. w sprawie organizacji praktyk robotniczych studentów szkół wyższych, 12 VI 1981.

760AUW, WPA 11, b. pag.: Protokół z posiedzenia Rady Wydziału Prawa i Administracji UW, 8 VI 1981.

761M. Frybes, Słów kilka o nowym regulaminie studiów, „Po Prostu My” [biuletyn Koła Wydziałowego NZS WMIiM UW, X 1981, s. 2.

762Tradycje i współczesność..., s. 763, fot. 44. Czapkom studenckim należałoby z pewnością poświęcić więcej miejsca. Tu wspomnieć trzeba, że ich względnie największe rozpowszechnienie obserwowano w pierwszej powojennej dekadzie. Następnie wychodziły z użycia, choć w momentach napięć społeczno-politycznych, związanych ze światem uczelnianym, powracały w ograniczonej skali jako symbole studenckiej tożsamości (w 1956–1957 i zwłaszcza w 1968 r.). W 1981 r. chyba głównie historycy próbowali nadać im znaczenie; w każdym razie zakłady czapnicze nie sygnalizowały szczególnego zainteresowania publiczności (por. W. Olejniczak, Na głowie, „Itd”, 1 XI 1981, s. 18).

763B. Wilska-Duszyńska, Wzory osobowe studentów. Komunikat z badań, Warszawa-Łódź 1988, s. 52–67.

764T. Junes, Generations of Change..., s. 242–243; AUW, AC 926, b. pag.: Program Stowarzyszenia Feministek, 1 XII 1980.

765AUW, AC 918, b. pag.: Stanowisko Komitetu Wykonawczego RU SZSP UW przekazane I sekretarzowi KC PZPR Stanisławowi Kani, 1 IV 1981.

766„Wspólne Rozmowy”, różne numery z 1980 r.

767KC PZPR, LVIII/304, b. pag.: Podstawowe dane o Partii w szkołach wyższych (wg stanu na dzień 30.06.1983 r. bez uczelni podległych MON i MSW).

768A. Mączak, W. Tygielski, Latem w Tocznabieli, s. 254.

769Tamże, s. 253–254.

770AUW, AC 942, b. pag.: Serwis informacyjny Kół Wydziałowych NZS, XI 1980; AC 943, b. pag.: Pismo Koła Wydziałowego Pedagogiki NZS UW do Rektora, 14 X 1980; Serwis informacyjny Kół Wydziałowych NZS, XI 1980. Apelowała o przejęcie budynku CRZZ także uniwersytecka „Solidarność” (AUW, AC 3619, b. pag.: Apel NSZZ „S” przy UW, data nieczytelna [1980]).

771AUW, AC 190, b. pag.: Pismo Naczelnego Architekta Warszawy do Przewodniczącego Komisji Senatu ds. Zagospodarowania przestrzennego i inwestycji UW, 11 XII 1980; Raport Zespołu konsultantów w sprawie rewaloryzacji i przebudowy UW, 10 III 1981; WPA 11, b. pag.: Protokoły posiedzeń Rady Wydziału Prawa i Administracji UW, 27 X 1980 i 8 XII 1980.

772AUW, AC 943, b. pag.: r. Dzięcioł, Czy warto iść na zebranie? [druk do użytku wewnętrznego], 5 II 1981.

773AUW, AC 213, b. pag.: Raport o stanie DS-ów i Hotelu Asystenckiego UW, IV 1981.

774AUW, AC 943, b. pag.: Ogłoszenie Koła Wydziałowego NZS Biologii UW, 26 X 1981.

775„Informacja Bieżąca NSZZ Solidarność UW”, 24 X 1981, s. 1.

776„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej”, 21 i 23 XI 1981.

777„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej”, 4 XII 1981.

778„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej”, 19 XI 1981.

779J. Czubaty, Relacja o strajku studentów Instytutu Historycznego w 1981 r., [w:] Tradycje i współczesność..., s. 577 (całość: s. 576–579).

780„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej”, 4 XII 1981.

781„Serwis Uniwersyteckiej Agencji Strajkowej”, 9 XII 1981.

782J. Czubaty, Relacja o strajku..., s. 577.

783J. Mantel-Niećko, Relacja, passim.

784J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 43.

785Por. wykaz represjonowanych pracowników i studentów UW, zamieszczony, wraz z obszernym komentarzem Marii Stanowskiej, w cytowanym opracowaniu Próba sił..., s. 249–397.

786Tu jednak dodać trzeba, że niektórzy nauczyciele akademiccy starali się kontynuować zajęcia w sposób nieformalny, w mieszkaniach prywatnych. Temat zasługuje z pewnością na osobne potraktowanie, a zwłaszcza zebranie relacji.

787Próba sił..., s. 278.

788J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 57.

789Uniwersytet i władza, 1981–1983, „Zeszyt Centrum Dokumentacji i Analiz NSZZ «Solidarność»”, nr 3, s. 5–6.

790J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 48; KC PZPR, LVIII/297, b. pag.: Ocena sytuacji politycznej w Organizacji Partyjnej UW, 1982.

791AIPN BU 0365/75, k. 148: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

792J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 66, 72; AIPN BU 0365/75, k. 151: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

793AUW, AC 3178, b. pag.: Wytyczne w sprawie organizacji samorządu pracowniczego w UW, b.d.

794Uniwersytet i władza..., s. 3–4.

795J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 76.

796Uniwersytet i władza..., s. 6.

797J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 90, 95.

798„Pod Prąd. Biuletyn studentów WdiNP” nr 1–2, XI 1982.

799T. Junes, Generations of Change..., s. 251.

800Tamże, s. 252–253.

801Wedle rozpoznania KC PZPR z połowy 1982 r. w Polsce zatrudnionych było 157 tys. osób z wykształceniem humanistycznym, z których 34% należało do partii, 1,5% do ZSL i 1,4% do SD. W tej liczbie ok. 20% pracowników naukowych, w szkołach wyższych 14 tys. (31% w PZPR). Spośród 1,4 tys. profesorów i docentów szkół wyższych 40% należało do PZPR, spośród 7 tys. asystentów i adiunktów – 33%. W „Solidarności” było około 40% pracowników naukowych dyscyplin humanistycznych i społecznych (AAN, KC PZPR, LVIII/67, b. pag.: Informacja o sytuacji w naukach społecznych, VI 1982).

802AAN, KC PZPR, LVIII/297, b. pag.: Plan działań zmierzających do zmiany sytuacji politycznej w UW (w okresie maj-czerwiec 1983); Referat KU PZPR na Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą Uczelnianej Organizacji Partyjnej, 3 XII 1983; AIPN BU 0365/75, k. 148: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

803KC PZPR, LVIII/297, b. pag.: Referat KU PZPR na Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą Uczelnianej Organizacji Partyjnej, 3 XII 1983.

804AIPN BU 0365/75, k. 148: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

805AIPN BU 1585/19971, k. 1: Informacja [MO m.st. Warszawy?], b.d. [1984]; k. 2–5: Wypis odręczny z informacji SB z 4 VI 1984 r. dla sekretarza KW PZPR M. Woźniaka.

806J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 125.

807Relacja Tomasza Ziemińskiego, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00102_Tomasz_ Ziemi%C5%84ski [dostęp: 29 VII 2014].

808AIPN BU 1585/19971, k. 2: Informacja [MO m.st. Warszawy?], b.d. [1984].

809W zakładach farmaceutycznych, dawnym Klawem, w 1951 r.: „Chamie sraj na Lenina, / srebrną trumnę na Stalina, / sraj ode mnie na wszystkich Rusków w świecie, / tylko nie [na] deskę przecie” (cyt. za: B. Brzostek, Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne (1950–1954), Warszawa 2002, s. 94).

810W. Marchlewski, „Ten uniwersytet to agentura Moskwy”, czyli rzecz o napisach w toaletach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, „Krytyka” 1988, nr 30, s. 190–194.

811W. Wiśniewski, Środowisko studenckie Warszawy w roku 1985, [w:] Nauka i szkolnictwo wyższe w Warszawie, Warszawa 1987, s. 458 (całość: 449–459).

812AAN, KC PZPR, LVIII/67, b. pag.: Informacja [Wydziału Nauki i Oświaty KC] nt. udziału kadry nauczycielskiej, uczniów i studentów w pochodzie 1-majowym, 1983.

813AIPN BU 0365/75, k. 152–153: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

814Tamże, k. 148–150.

815Uniwersytet i władza..., s. 7–8, 11.

816J. Mantel-Niećko, Relacja, s. 106.

817AIPN BU 0365/75, k. 111–116: Zastrzeżenia Służby Bezpieczeństwa wobec profesora Klemensa Karola Szaniawskiego, 21 II 1984; AIPN BU 0365/75, k. 155: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

818AIPN BU 0365/75, k. 94, 99: Informacja dot. przebiegu przygotowań do wyborów władz rektorskich w poszczególnych uczelniach wyższych podległych MNSzWiT, 20 II 1984.

819AIPN BU 0365/75, k. 154–155: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR; AAN, KC PZPR, LVIII/67, b. pag.: Informacja [Wydziału Nauki i Oświaty KC] o przebiegu wydarzeń w UW w dniu 23 maja 1984 r.

820AIPN BU 0365/75, k. 158: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

821AIPN BU 0365/75, k. 190: Informacja dot. sytuacji w środowiskach ochranianych przez pion III w związku z pogrzebem ks. Popiełuszki, 5 XI 1984; AUW, PO-76, k. 1: Stanowisko UPS UW, 31 X 1984.

822M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1984–1986, Warszawa 2005, s. 162 (9 XI 1984), 197 (10 I 1985).

823AAN, KC PZPR, LVIII/190, b. pag.: Kierunki doskonalenia systemu szkolnictwa wyższego, projekt, 1985.

824AIPN BU 0365/75, k. 178: Informacja Departamentu III, 31 VII 1984.

825AUW, PO 74, k. 5, Postawcie mnie przed sądem [fragment mps].

826AUW, PO 74, k. 2–5: Odnowa [Wojciecha Maziarskiego analiza projektu ustawy o szkolnictwie wyższym, 1985].

827AUW, PO 74, k. 51: Stanowisko w sprawie zmiany ustawy o szkolnictwie wyższym, 10 II 1985.

828AUW, PO 74, k. 6–7: Uchwała Uczelnianego Przedstawicielstwa studentów UW, 14 I 1985.

829AUW, PO 74, k. 60: Protokół [referendum Samorządu Studentów Prawa Filii UW w Białymstoku], 2 III 1985; k. 63: Referendum; AAN, KC PZPR, LVIII/190, b. pag.: Informacja o uchwale Senatu UW w sprawie nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym, 31 V 1985.

830AUW, PO 74, k. 73–76: Manifestacja protestacyjna na UW, 22 V 1985.

831AUW, PO 74, k. 77: Oświadczenie ZU ZMW „Wici”, 22 V 1985.

832AUW, PO 74, k. 65–67: Sprawozdanie z panelu w sprawie nowelizacji, 4 III 1985.

833AUW, PO 74, k. 98: Oświadczenie w sprawie zagrożenia swobód akademickich w Polsce, 28 VI 1985; k. 106: Pisma przewodniczącego ZSS UW W. Maziarskiego do Rad Pracowniczych Megabudu i Huty Warszawa, 28 VI 1985; k. 105: Odezwa ZSS UW do nowoprzyjętych studentów, b.d. (ze śladami wywieszenia w gablocie); k. 248: Oświadczenie reprezentantów samorządów studenckich kilku szkół wyższych, 29 VII 1985.

834M. Kunicki-Goldfinger, Początki Samorządu Studenckiego..., s. 35·

835K. Łata, Czy chcesz być studentem, „Refleksy. Pismo studentów UW” 1986, nr 3, s. 3.

836J. Poleszczuk, Między apatią a buntem..., s. 51.

837Por. list studenta w „Itd”, 2 VI 1985, s. 8.

838M. Kula, Fale, s. 74 (23 V 1983).

839W. Wiśniewski, Środowisko studenckie..., s. 449–459.

840M. Supranowicz, Przyjmij każdą pracę, „Itd”, 27 VI 1982, s. 14.

841M. Zieliński, Minimum socjalne studenta (1978–1983), Warszawa-Łódź 1984, s. 26–49; W. Wiśniewski, Środowisko studenckie..., s. 450–451.

842M. Zieliński, Minimum socjalne., s. 44.

843K. Kosiński, Oficjalne i prywatne życie młodzieży w czasach PRL, Warszawa 2006, s. 349–350, 357.

844K. Łopaciński, Poziom aktywności turystycznej studentów, [w:] Społecznopedagogiczne problemy turystyki ze szczególnym uwzględnieniem turystyki młodzieży studenckiej, red. J.A. Malinowski, Warszawa 1988, s. 116–133.

845Relacja Tomasza Ziemińskiego, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00102_ Tomasz_Ziemi%C5%84ski [dostęp: 29 VII 2014].

846„Pod Prąd. Biuletyn studentów WdiNP” 3–4, XII 1982.

847AIPN BU 0365/75, k. 148: Ocena sytuacji społeczno-politycznej na UW na tle wyborów akademickich w 1984 r., 12 V 1984, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR.

848„Pod Prąd. Biuletyn studentów WdiNP” 1–2, XI 1982; dodatek nadzwyczajny.

849Relacja Marka Węcowskiego ze stycznia 2014 r.

850Relacja Tomasza Ziemińskiego, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00102_Tomasz_ Ziemi%C5%84ski [dostęp: 29 VII 2014].

851Relacja Roberta Pastryka, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00091_Robert_Pastryk [dostęp: 29 VII 2014].

852Por. P. Kenney, Wrocławskie zadymy, Wrocław 2007.

853Relacja Tomasza Ziemińskiego, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=L00102_Tomasz_ Ziemi%C5%84ski [dostęp: 29 VII 2014].

854Relacja Marka Węcowskiego ze stycznia 2014.

855AIPN, BU 1585/18623: Dokumenty rejestracji Stowarzyszenia „Bratnia Pomoc Studentów Uniwersytetu Warszawskiego”, III-IV 1989.

856Więcej o NZS UW: P. Pleskot, R. Spałek, Pokolenie 82–90. Niezależne Zrzeszenie Studentów na Uniwersytecie Warszawskim we wspomnieniach (1982–1990), Warszawa 2011; tamże kalendarium zdarzeń.

NA STYKU NAUKI I POLITYKI. UNIWERSYTET WARSZAWSKI W PRL 1944–1989

I. W okresie przejściowym (1944–1947)

1P. Hübner, Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, t. I, Wrocław 1992, s. 97. Z zachowanych w aktach PKWN dokumentów wynika jedynie, że planowano utworzenie szkół wyższych w każdym mieście wojewódzkim i wprowadzenie bezpłatnego szkolnictwa wyższego.

2Por. biogram A. Kochańskiego w PSB, t. XXXVIII, Wrocław 1997–1998, s. 418–419. Raabe występował jako docent UJ, w przedwojennych zestawieniach brak jest jednak na ten temat informacji. W latach 1939–1941 był profesorem radzieckiego Uniwersytetu im. Iwana Franki we Lwowie.

3Por. biogram G. Brzęka w PSB, t. XXIX, Wrocław 1986, s. 533–535.

4P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 83.

5B. Krasiewicz, Odbudowa szkolnictwa wyższego w Polsce Ludowej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 47, 67–74.

6Tamże, s. 77–79. Por.: „Życie Warszawy”, nr 18 z 18 I 1945 r., s. 4.

7Archiwum Akt Nowych (dalej jako AAN), Ministerstwo Oświaty (dalej jako MO), 3043, k. 39. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 97.

8AAN, MO, 3043, k. 40–41.

9Tamże.

10Tamże.

11P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 97.

12B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 79.

13Tamże.

14AAN, MO, 2834, k. 5, odpis pisma dyrektora Departamentu Szkół Wyższych Min. Oświaty H. Raabe do M. Grabskiego z 21 I 1945 r.

15Tamże. W piśmie Raabego Butkiewicz został określony jako delegat do spraw pozostałych wydziałów.

16AAN, MO, 2834, k. 6, odpis pisma H. Raabego do M. Grabskiego z 23 I 1945 r. Raabe zezwolił także Grabskiemu na zatrudnienie jego syna Witolda ze względu na konieczność utrzymywania biur w Warszawie lewobrzeżnej i prawobrzeżnej.

17AAN, MO, 2834, k. 7, pismo H. Raabego do M. Grabskiego z 3 II 1945 r.

18AAN, MO, 2834, k. 1, M. Grabski, Sprawozdanie delegata Ministerstwa Oświaty z działalności za okres od 21 stycznia do 15 marca 1945 r.

19AAN, MO, 2834, k. 2. W aktach zachowało się pokwitowanie N. Assorodobraj.

20Odręczne pokwitowania znajdują się w AAN, MO, 2834, k. 18, 22–23, 48–59, 63, 75, 81, 83, 118, 130, 132.

21„Robotnik” z 1 II 1945 r., s. 3, Komunikat w sprawie wyższych uczelni.

22AAN, MO, 3043, k. 1, sprawozdanie z działalności rektoratu UW z 17 III 1945 r. Por. T. Manteuffel, Z dziejów odbudowy Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1945–1949, „Przegląd Historyczny” 1969, t. LX, z. 3, s. 503.

23AAN, MO, 3043, k. 1, sprawozdanie z działalności rektoratu UW z 17 III 1945 r.; AAN MO sygn. 2834, k. 75; M. Grabski, Zestawienie pobieżne sum wydatkowanych według celu rozprowadzenia. Ogólna suma wydatków wyniosła wg Grabskiego 467 500 zł. Zachowało się pokwitowanie W. Antoniewicza z 16 II 1945 r. na sumę 20 tys. zł. „na potrzeby Uniwersytetu Warszawskiego”. Zob. AAN, MO, 2834, k. 17.

24AAN, MO, 3043, k. 2, sprawozdanie z działalności rektoratu UW od 20 I do 15 III 1945 r.

25Tamże.

26AAN, MO, 3043, k. 11–12. Zestawienie pracujących w Warszawie profesorów, docentów, asystentów, urzędników i woźnych od dnia 20 stycznia 1945 do dnia 15 stycznia [powinno być marca] 1945 r.

27Uniwersytet Warszawski wznawia działalność, „Życie Warszawy”, nr 45 z 14 II 1945 r., s. 4.

28B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 135–136.

29R. Jarocki, Rozmowy z Lorentzem, Warszawa 1981, s. 296.

30AAN, MO, 3043, k. 84, pismo z 7 III 1945 r. Por.: Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego (dalej jako AUW), AcUW 678. Zwraca uwagę brak na tym zebraniu rektora Antoniewicza.

31AAN, MO, 3043, k. 85, Powody dla których Uniwersytet Warszawski oraz większość Uczelni akademickich winna pozostać w Warszawie, 4 III 1945 r.

32Tamże.

33Tamże.

34AAN, MO, 3043, k. 142–145. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 99.

35AUW, AcUW 1.148, protokół narady profesorów i docentów Uniwersytetu Warszawskiego w Częstochowie z 5 III 1945 r. Podpisali go: Osman Achmatowicz, Stefan Baley, Stanisław Gorzechowski, Jerzy Jarocki, Wiktor Lange, Bogdan Nawroczyński, Władysław Tatarkiewicz, Władysław Tomkiewicz, Zenon Waraszkiewicz, Henryk Bukowiecki, Franciszek Skupieński, Witold Pogorzelski, Janusz Woliński, Hanna Pohoska, ks. Wincenty Kwiatkowski, Jerzy Loth.

36AUW, AcUW, 678. Jak stwierdzono: „W grę wchodzić mógłby chyba jedynie Gdańsk, ale sprawa Uniwersytetu jest pilna, a o Gdańsku nie wiadomo w tej chwili, kiedy i w jakim stanie mógłby być udostępniony”.

37Dlaczego Wydział Weterynarii nie rozpoczyna pracy?, „Życie Warszawy”, nr 90 z 31 III–1 IV 1945 r., s. 2.

38AUW, AcUW 678, pismo p.o. rektora W. Antoniewicza do dyrektora Agencji Polpress z 10 IV 1945 r. Spotkanie zostało poprzedzone notatką prasową, z której wynikało, że ostateczne decyzje co do kształtu szkolnictwa wyższego i losów UW Rząd Tymczasowy ma podjąć w najbliższym czasie. Zob.: Dwie ważne sprawy na warsztacie Min. Oświaty, „Życie Warszawy”, nr 101 z 13 IV 1945 r., s. 1.

39AUW, AcUW 678. Do pisma załączono wykaz pracowników mających pozostać na miejscu oraz grono rzeczoznawców dla BOS, w składzie: 5 profesorów, 5 sił pomocniczych, 2 woźnych i 20 członków rodzin.

40B.W., O przyszłość Uniwersytetu Warszawskiego i nauki polskiej. Konferencja wiceministra Oświaty z profesorami Uniwersytetu, „Życie Warszawy”, nr 108 z 20 IV 1945 r., s. 4.

41R. Jarocki, Rozmowy..., s. 296.

42B.W., O przyszłość Uniwersytetu Warszawskiego, s. 4.

43AUW, AcUW, 678, protokół konferencji z 5 V 1945 r.

44Tamże. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 98. Antoniewicz, blisko związany z obozem sanacyjnym w latach przedwojennych, w czasie wojny wziął udział w konferencji zorganizowanej w lipcu 1941 r. przez Institut für Deutsche Ostarbeit w Krakowie, placówkę naukową mającą dokumentować wpływy niemieckie na ziemiach okupowanych. Współpraca Antoniewicza z IDO stała się podstawą do oskarżenia go o kolaborację z Niemcami. Pod wpływem tego oskarżenia rektor Pieńkowski wszczął postępowanie dyscyplinarne w jego sprawie, zakończone w 1948 r. oczyszczeniem byłego rektora z zarzutu kolaboracji z okupantem. Zob. S.K. Kozłowski, Włodzimierz Antoniewicz, profesor z Warszawy, Warszawa 2009, s. 162–167, 176–179.

45AUW, AcUW 678.

46AUW, AcUW 678, pismo wiceministra Bieńkowskiego do p.o. rektora Antoniewicza z 26 IV 1945 r.

47R. Jarocki, Rozmowy..., s. 296.

48AUW, AcUW 678, protokół konferencji z 5 V 1945 r.

49AUW, AcUW, 678, protokół konferencji z 5 V 1945 r. Por. Uniwersytet Warszawski w rejonie podstołecznym, „Życie Warszawy”, nr 131 z 13 V 1945 r., s. 3.

50R. Jarocki, Rozmowy..., s. 297–298.

51Wcześniej, 18 V, odbyło się w Seminarium Polonistycznym spotkanie prof. Pieńkowskiego z pozostałymi profesorami UW, a 17 V Antoniewicz wystąpił do podległych mu jednostek z prośbą o złożenie sprawozdań z dotychczasowej działalności. Zob.: AUW AcUW 362, k. 1, zaproszenie z 17 V 1945 r. i pismo p.o. rektora UW, prof. W. Antoniewicza do kierownika Wydziału Personalnego UW z 17 V 1945 r.

52AUW, AcUW 678.

53B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 138–139.

54„Życie Warszawy”, nr 158 z 19 VI 1945 r., s. 3.

55Tamże.

56Stanowisko młodzieży w sprawie Uniwersytetu Warszawskiego, „Życie Warszawy”, nr 158 z 10 VI 1945 r., s. 3.

57A jednak Uniwersytet Warszawski będzie żyć, „Życie Warszawy”, nr 197 z 19 VII 1945 r., s. 1.

58AUW, Akta Senatu (dalej jako AS) BR/S-1, k. 1, 3–4, 12–12V.

59AUW, AS, BR/S-1, k. 8. Promocję uzyskało wówczas 10 doktorów, w tym m.in. Aleksander Gieysztor, Eugeniusz Szwankowski, Halina Kappes i Zygmunt Kolankowski.

60AAN, MO, 2912, k. 14, pismo z zatwierdzeniem wyboru S. Pieńkowskiego z 8 XII 1945 r.; AUW, AS, BR/S-1, k. 10, pismo W. Antoniewicza do rektora z 14 VIII 1945 r. (w oryginale błędna data 14 IX). Por.: Wybory rektora i prorektora na Uniwersytecie Warszawskim, „Życie Warszawy”, nr 224 z 15 VIII 1945 r., s. 1; B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 139.

61AAN, MO, 2912, k. 12, pismo ministra oświaty Cz. Wycecha z 22 IX 1945 r. Por. B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 139.

62AUW, AS, BR/S-1, k. 20, protokół z I posiedzenia Senatu Akademickiego UW 7 IX i 12 IX 1945 r. B. Krasiewicz podał błędnie, że wyboru dokonano 17 VIII: tegoż, Odbudowa..., s. 139.

63Młodzież garnie się na Uniwersytet. Pierwszego dnia zapisało się 451 kandydatów, „Życie Warszawy”, nr 255 z 13 IX 1945 r. Zapisy odbywały się w Sali Kolumnowej gmachu Pomuzealnego przy Krakowskim Przedmieściu.

64Zamknięcie zapisów na Uniwersytet Warszawski. Najwięcej kandydatów na Wydział Lekarski, „Życie Warszawy”, nr 268 z 28 IX 1945 r., s. 3.

65AUW, AS, BR/S-1, k. 18v, protokół z II posiedzenia Senatu Akademickiego UW 24 X, 1 i 7 XI 1945 r.

66AUW, AS, BR/S-1, k. 88, protokół z III posiedzenia Senatu Akademickiego UW 21 XI 1945 r. i 27 XI 1945 r.

67„Uniwersytetu nigdy tu nie będzie – taka jest woła Führera”. Uniwersytet Warszawski wznowił pracę, „Życie Warszawy”, nr 348 z 17 XII 1945 r., s. 3.

68Przemówienie Rektora Uniwersytetu Warszawskiego na inauguracji roku akademickiego 1945/46 dniu 15 grudnia 1945 r., „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego” 1965/1966, s. 80–89.

69Tamże.

70P. Hübner, Połityka naukowa..., t. 1, s. 145. Entuzjastyczną opinię o tym pomyśle władz wyraził w przywołanym już wyżej wywiadzie przewodniczący Komisji Trzech prof. Pieńkowski. Zob. „Uniwersytet Warszawski musi żyć”. Wywiad z prof. Stefanem Pieńkowskim p.o. Rektora Uniwersytetu Warszawskiego, „Życie Warszawy”, nr 158 z 10 VI 1945 r., s. 3.

71AUW, AS, BR/S-1, k. 88–89, protokół z III posiedzenia Senatu Akademickiego UW 21 i 27 XI 1945 r.

72AAN, MO, 2867, k. 7, okólnik nr 46 z 28 VIII 1945 r.

73AAN, MO, 2880, k. 141–142, Wykaz statystyczny Kursów Wstępnych Uniwersytetu Warszawskiego w roku akad. 1945/46 wg. „Środowiska Społecznego” (stan z dn. 30.VI.1946).

74AAN, MO, 2880, k. 151–156. listy uczestników roku wstępnego w roku akademickim 1947/1948.

75AAN, MO, 3044, k. 5–6, odpis pisma ministra obrony narodowej, marsz. Michała Roli-Żymierskiego do ministra oświaty, październik 1945 r.; AAN, MO, 3044, k. 1, pismo dziekana Wydziału Prawa UW prof. S. Zaleskiego do ministerstwa oświaty z 14 I 1946 r.

76AAN, MO, 3044, k. 2, wyciąg z protokołu posiedzenia Rady Wydziału Prawa UW z 16 XI 1945 r.

77AAN, MO, 3044, k. 3–4, uzasadnienie uchwały Rady Wydziału Prawa UW, [listopad 1945 r.].

78M. Walczak, Dziwna rola Senatu Akademickiego Uniw. Warszawskiego. Organizacje studenckie muszą być zalegalizowane, „Głos Ludu” z 18 V 1946 r. Por. AUW, AS, BR/S-2, k. 95, protokół posiedzenia Senatu UW z 15 V 1946 r. Warto zaznaczyć, że 29 I 1946 r. uchwałę o wstrzymaniu działalności stowarzyszeń politycznych podjął Senat Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zob.: B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 296.

79AUW, AS, BR/S-2, k. 168, odpis pisma z 23 VII 1946 r. (załącznik do protokołu posiedzenia Senatu UW 24 VII 1946 r.). Dopuszczono natomiast możliwość odbywania pojedynczych odczytów „pod warunkiem przestrzegania spokoju i porządku”.

80AUW, AS, BR/S-2, k. 163, protokół posiedzenia Senatu UW z 24 VII 1946 r.

81AUW, AS, BR/S-4, k. 65, opinia Komisji powołanej 15 XII 1947 r.

82P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 147.

83Konferencja w sprawie potrzeb i organizacji nauki polskiej, „Życie Nauki” 1946, nr 2, s. 65.

84AUW, AcUW 303, Protokół konferencji rektorów 19 II 1946 r. Jak zapisano w protokole: „Na razie inicjatywa winna spoczywać w Rektoracie Uniwersytetu Warszawskiego i tam winny być kierowane wszelkie sprawy należące do Rady Rektorów”. Por. B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 297–298. Szerzej o działalności Rady Rektorów zob. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 152–158.

85Występujący z pozycji PRL-owskich B. Krasiewicz twierdził: „Duża indywidualność S. Pieńkowskiego, jego autorytet w środowisku naukowym oraz poparcie, jakiego udzielały mu władze akademickie poszczególnych uczelni, powodowały, że Rada Rektorów podejmowała wiele decyzji nie zawsze zgodnych z intencjami Ministerstwa Oświaty, szczególnie Departamentu Nauki i Szkół Wyższych”; B. Krasiewicz, Odbudowa..., s. 303.

86P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 154.

87AUW, AcUW 303, Protokół konferencji rektorów z 18 II 1946 r.

88AUW, AcUW 302. Problem ten nie został szybko rozwiązany, skoro 5 IV pracownicy administracji wystosowali list w tej sprawie do rektora. Sytuacji nie rozwiązało także podwyższenie uposażeń na mocy rozporządzenia ministra oświaty z 24 IV 1946 r. Por. tamże, pismo Zarządu Związku Zawodowego Pracowników UW do ministra oświaty z 26 VI 1946 r.

89AUW, AcUW 302.

90AUW, AcUW 302, protokół konferencji rektorów 23 III 1946 r.

91AUW, AcUW 302, pismo B. Nawroczyńskiego z 8 IV 1946 r.

92W. Mazowiecki, Pierwsze starcie. Wydarzenia 3 maja 1946, Warszawa 1998, s. 208–209, 219–222. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 158.

93AUW, AcUW 302, pismo min. Wycecha do rektora UW z 9 V 1946 r.

94P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 164. Tekst pisma Rady Rektorów do ministra oświaty w sprawie dekretu, z odręcznymi podpisami rektorów, w tym rektora Pieńkowskiego, zob.: AUW, AcUW 302.

95W. Mazowiecki, Pierwsze starcie, s. 231. Dekret wszedł w życie 18 VI.

96P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 169–171.

97Tamże, s. 194.

98AUW, AcUW 302, Protokół posiedzenia Rady Rektorów Szkół Akademickich 16–17 X 1946 r.

99Po tym posiedzeniu 5 XI 1946 r. sformułowano Uwagi Rady Rektorów z posiedzenia odbytego w dniach 16 i 17 października 1946 r., które zostały przedstawione – jak wynika z ich treści – prezydentowi KRN Bolesławowi Bierutowi. Podniesiono w nich m.in. konieczność sposobów zwiększenia liczby habilitacji, a także wyrażono zaniepokojenie sytuacją materialną szkolnictwa wyższego. Pozytywnie oceniono także prace w kwestii odbudowy polskiej nauki, podjęte w Centralnym Urzędzie Planowania. Zob. AUW, AcUW 302.

100AUW, AcUW 303, J. Wasilkowski, Tezy w sprawie ,,demokratyzacji” uniwersytetów z 16 II 1947 r. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 194–198.

101Tekst projektu zob.: AUW, AcUW 304. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 206.

102AUW, AS, BR/S-3, k. 31–36. Ten sam dokument znajduje się w aktach Rady Rektorów, opatrzony ręcznym dopiskiem „projekt prof. B.N.” – tamże, AcUW 304. Jak zapisano w protokole posiedzenia Senatu UW z 19 II 1947 r.: „Stanowisko Senatu zostało wyrażone w załączniku i referacie wynikającym z dyskusji przeprowadzonej na Komisjach i w Senacie”. Zob. AUW, AS, BR/S-3, k. 15.

103AUW, AcUW 304, Uwagi i wnioski w sprawie zmian ustroju szkół akademickich (w związku z nadesłanymi projektami innych szkół akademickich. Por. P. Hübner Polityka naukowa..., t. I, s. 201.

104AUW, AS, BR/S-3, k. 19, protokół VII posiedzenia Senatu Akademickiego UW 26 II 1947 r.

105Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 223–236.

106Ostatnie posiedzenie Rady odbyło się w marcu 1947 r. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 187.

107AAN, PPR, 295/VII, k. 125. Por. Cz. Lewandowski, Kierunki tak zwanej ofensywy ideologicznej w polskiej oświacie, nauce i szkołach wyższych w latach 1944–1948, Wrocław 1993, s. 195.

108AAN, PPR 295/XVII-61, k. 33–36, okólnik WOiK KC PPR nr 42.

109Cz. Lewandowski, Kierunki..., s. 196.

110AUW, AcUW 170, k. 65, pismo rektora Pieńkowskiego z 9 VIII 1947 r.

111AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 1-3a, protokół z posiedzenia w KC PPR 14 V 1947 r. W zebraniu wzięli udział m.in.: Stefan Jędrychowski, Stanisław Arnold, Władysław Bieńkowski, Celina Bobińska, Franciszek Fiedler, Żanna Kormanowa, Józef Sieradzki, Adam Schaff, Stefan Żółkiewski, Janina Siekierska.

112AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 7–7a, C. Bobińska, Do Sekretariatu KC PPR odnośnie skierowania na uniwersytety t.t. historyków.

113AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 6. W odniesieniu do Warszawy wymieniono na niej 43 nazwiska różnych specjalności, w tym: Jerzego Arnolda, Jerzego Albrechta, Władysława Bieńkowskiego, Celinę Bobińską, Stefana Borowca (historia), Franciszka Fiedlera, Stefana Jędrychowskiego (ekonomia polityczna, socjologia), Tadeusza Juraska (współczesne doktryny społeczno-ekonomiczne), Kormanową, Nowińskiego, Zofię Lissę, Stefana Rozmaryna, Stanisława Skrzeszewskiego, Michała Szulkina (historia), Włodzimierza Sokorskiego, Stanisława Trojanowskiego (pedagogika, historia wychowania), Zenona Wróblewskiego (prawo), Aleksego Derugę, Seweryna Żurawickiego i Stanisława Rappaporta (fizyka).

114AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 9, lista zaproszonych na zebranie.

115Chodziło o konferencję i uchwały Rady Rektorów z 8 i 9 III 1947 r.

116AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 12–18, protokół z 5 VI 1947 r.

117Dz.U. Ministerstwa Oświaty 1947, nr 10, poz. 234. Por. Cz. Lewandowski, Kierunki..., s. 197–199. Oprócz UW przedmiot ten wprowadzono w 1947 r. także na UŁ, UJ i na Politechnice Śląskiej.

118Dz.U. Ministerstwa Oświaty 1947, nr 10, poz. 234, AUW, AS, BR/S-3, k. 79, protokół posiedzenia Senatu UW 19 XI 1947 r.

119P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 322–323. Pierwszy taki Klub powstał w Łodzi jesienią 1946 r. W czerwcu 1947 r. powołano Klub Demokratycznej Profesury „Kuźnica” na UJ.

120AAN, PPR, 295/XVII-58, k. 79, sprawozdanie z konferencji 15 IX 1947 r.

121AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 44–46, 50, sprawozdanie z konferencji 26 XI 1947 r. wraz z listą obecności. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 325–326. Spośród pracowników UW wzięli w niej udział: S. Arnold, S. Rozmaryn i S. Leszczycki.

122AAN, PPR, 295/XVII-58, k. 114–115, pismo kierownika Wydziału Oświaty i Kultury KC PPR S. Żółkiewskiego do kierownika Wydziału Oświaty i Kultury CKW PPS Wacława Tułodzieckiego z 5 II 1948 r. oraz odpowiedź Tułodzieckiego do Żółkiewskiego z 9 II 1948 r. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 325–326. Wśród członków „dziesiątki” z PPS nie było profesorów UW, przedstawicielem tej partii był w niej dr Bronisław Wieczorkiewicz, asystent w Seminarium Języka Polskiego UW w latach 1929–1934, od 1949 r. prowadzący zajęcia zlecone na UW. Objął on następnie stanowisko kierownika Biura Centralnego Komitetu Koordynacyjnego Profesury Demokratycznej. Jego życiorys zob. AUW, Akta osobowe B. Wieczorkiewicza, [1952].

123AAN, PPR, 295/XVII-58, k. 135–137, okólnik o powołaniu międzypartyjnych komitetów koordynacyjnych ds. uczelni wyższych i nauki. Profesorem UW został wkrótce wchodzący w skład Komitetu Henryk Jabłoński (PPS), a w 1951 r. także Jerzy Jodłowski z UŁ.

124AAN, PPR, 237/XVII-58, k. 214–215, pismo przewodniczącego CKKDP S. Leszczyckiego do KC PPR z 5 XI 1948 r.; pismo S. Żółkiewskiego do S. Leszczyckiego z 16 XI 1948 r. Na pierwszym z dokumentów widnieje adnotacja S. Żółkiewskiego, skierowana do J. Albrechta, z propozycją nominacji Ż. Kormanowej i zgoda Albrechta.

125P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 436. Funkcję zastępcy przewodniczącego Koła PPS przy UW pełnił od września 1947 r. prof. J. Wasilkowski. W 1948 r. członkami PPR było 16 pracowników naukowych UW: S. Arnold, Ż. Kormanowa, Cz. Nowiński, S. Rozmaryn, A. Schaff, S. Ehrlich, N. Assorodobraj, Igor Andrejew, Kazimierz Wojciechowski, Sabina Levi, Anna Giecow, Janina Hausmanowa, Włodzimierz Rupert, Ludwik Sawicki, Zofia Podkowińska. Zob. AAN, PPR, 295/XVII-58, k. 201–202, lista członków PPR wśród pracowników naukowych UW, [listopad 1948].

126AAN, PPR, 295/XVII-57, k. 150, notatka z odprawy 8 VI 1948 r. W październiku 1948 r. PPS delegowała do warszawskiej „szóstki” profesorów Wasilkowskiego z UW, Józefa Skrzypka (ANP) i Jana Drewnowskiego (SGH), tamże, k. 180, pismo z 15 X 1948 r.

127AUW, AS, BR/S-3, k. 109–110. Wniosek AZWM „Życie” do Senatu UW z 28 X 1947 r.

128AUW, AS, BR/S-3, k. 104, protokół posiedzenia Senatu UW 15 XII 1947 r. W jej skład weszli prof. Bogdan Nawroczyński (przewodniczący), prof. Stanisław Śliwiński i Wiktor Kemula.

129AUW, AS, BR/S-4, k. 63–66, opinia Komisji powołanej do rozpatrzenia statutu AZWM „Życie”.

130AUW, AS, BR/S-4, k. 62, pismo J. Kancewicza i B. Wójtowicza do Senatu UW z 24 XI 1947 r.

131AUW, AS, BR/S-4, k. 69, odpis projektu [?] uchwały Senatu UW.

132AUW, AS, BR/S-4, k. 63–66, opinia Komisji powołanej do rozpatrzenia statutu AZWM „Życie”.

133AUW, AS, BR/S-4, k. 54, protokół posiedzenia Senatu UW 17 III 1948 r.

134Archiwum Polskiej Akademii Nauk (dalej jako APAN) w Warszawie, III-192, t. 126, k. 80–81, list A. Gieysztora do kierownika IH UW, prof. T. Manteuffla z 1 VI 1947 r. W kolejnym liście z 1 VIII 1947 r. Gieysztor proponował Manteufflowi rozmowę z Kormanową, „aby objąwszy u nas dużo zajęć i wykładów była naszym puklerzem przynajmniej przed dyletantami”; T.P. Rutkowski, List do redakcji, „Newsletter. Instytut Historyczny UW”, nr 34, styczeń-kwiecień 2004, s. 9; tegoż, Nauki historyczne 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007, s. 105–106.

135M. Pietrzak, Henryk Świątkowski 1896–1970, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego 1808–2008, red. G. Bałtruszajtis, Warszawa 2008, s. 201–202; AUW, Akta osobowe H. Świątkowskiego, odpis aktu nominacji z 30 IV 1947 r.

136S. Rozmaryn obronił doktorat w 1930 r. na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, w latach 1939–1941 był zatrudniony jako docent na Uniwersytecie Iwana Franki we Lwowie, w latach 1942–1946 w Swierdłowskim Instytucie Prawa. Od 1946 r. zatrudniony w Ministerstwie Sprawiedliwości, m.in. jako naczelnik Wydziału, następnie w Prezydium RM, w 1950 r. objął stanowisko dyrektora generalnego Prezydium Rady Ministrów.

137S. Ehrlich obronił doktorat na UJ w 1930 r., w latach 1940–1941 był docentem na Uniwersytecie Iwana Franki we Lwowie, w latach 1945–1947 pracował na UŁ.

138K. Secomski został zatrudniony 1 III 1947 r. jako kontraktowy wykładowca ekonomii politycznej, od 1 X 1947 r. jako zastępca profesora w II Katedrze Ekonomii Politycznej Wydziału Prawa. Zakończył pracę na UW 31 VIII 1948 r., AUW, Akta osobowe K. Secomskiego.

139AUW, AS, BR/S-4, k. 95–96, protokół posiedzenia Senatu UW 2 i 9 VI 1948 r. Biogram W. Kuli – zob.: R. Stobiecki, Historiografia PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana, Warszawa 2007, s. 228–253.

140AAN, PPR, 295/XVII-58, k. 276–289, notatka S. Żółkiewskiego, „Propozycje dotyczące planowego przygotowania marksistowskich kadr naukowych w zakresie nauk humanistycznych”, [czerwiec 1948 r.]. Notatka została przekazana wiceministrowi W. Bieńkowskiemu pismem z 2 VI 1948 r. Zob. AAN, PPR, 295/XVII-60, k. 54.

141AAN, PPR, 295/XVII-58, k. 279–287.

II. Wobec stalinizacji szkolnictwa i państwa

142AUW, AS, t. BR/S-4, k. 121–122, uchwała Rady Wydziału Prawa z 21 V 1948 r. wraz z pismem przewodnim dziekana J. Wasilkowskiego do rektora UW.

143AUW, AS, BR/S-4, k. 95–96, protokół posiedzenia Senatu UW 2 i 9 VI 1948 r. W skład komisji weszli profesorowie Stanisław Grabski, H. Świątkowski, B. Nawroczyński, K. Kumaniecki, ks. prof. Zygmunt Kozubski, ks. prof. Zdzisław Obertyński. Poprawki opracowała komisja w składzie: J. Wasilkowski, S. Zaleski, K. Michałowski.

144AUW, AS, t. BR/S-4, k. 125–126, memoriał Senatu UW w sprawie listu papieża Piusa XII do episkopatu niemieckiego z 1 III 1948 r.

145Senat UŁ nie podjął własnej uchwały, lecz przyłączył się „w całej osnowie” do treści uchwały Senatu UW. Zob. AUW, AS, t. BR/S-4, k. 146–147, pismo rektora UŁ, T. Kotarbińskiego do rektora UW z 28 VI 1948 r.

146AUW, AS, t. BR/S-4, k. 151, protokół posiedzenia Senatu UW 1o XI 1948 r.

147AUW, AS, t. BR/S-4, k. 154–155, pismo dziekana J. Wasilkowskiego do rektora UW z 11 X 1948 r. z uchwałą Rady Wydziału Prawa z 7 X 1948 r. o potrzebie powołania koła TPPR na UW; Protokół posiedzenia Senatu UW z 10 I 1948 r.

148AUW, AS, t. BR/S-5, k. 35, uchwała z 16 III 1949 r. Jej tekst opracował dziekan J. Wasilkowski.

149AUW, AS, t. BR/S-6, k. 24, protokół posiedzenia Senatu UW 18 IV 1950 r.

150AUW, AS, t. BR/S-5, k. 62, protokół posiedzenia Senatu UW 25 V 1949 r.

151AUW, AS, t. BR/S-5, k. 41, protokół posiedzenia Senatu UW 2 IV 1949 r. Na tym samym posiedzeniu prof. Łaszkiewicz został zwolniony z funkcji dyrektora Studium Wstępnego UW.

152A. Łaszkiewicz został aresztowany pod zarzutem prowadzenia działalności konspiracyjnej. Po jego aresztowaniu Ministerstwo Oświaty nakazało władzom UW pismem z 8 VIII 1949 r. zmniejszenie mu uposażenia o połowę oraz zawieszenie w obowiązkach profesorskich, co nastąpiło 1 IX 1949 r. Wcześniej jeszcze wstrzymano wypłatę dodatku funkcyjnego i służbowego. Po wyroku skazującym Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dn. 4 VII 1952 r. (zatwierdzonym przez Sąd Najwyższy 21 XI 1952 r.) minister szkolnictwa wyższego usunął Łaszkiewicza z UW 31 XII 1952 r.; AUW, Akta osobowe A. Łaszkiewicza, pismo ministra szkolnictwa wyższego z 12 III 1953 r.

153M. Wroński, Zagadka śmierci profesora Mariana Grzybowskiego, Warszawa 2004, s. 111–125.

154P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 418.

155Tamże, s. 423–424.

156Tamże, s. 424.

157AUW, Akta osobowe M. Skrzetuskiego, życiorys z 25 II 1950 r.

158P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 432. Doc. dr Czesław Nowiński, właśc. Sawa Frydman (1907–1981), podsekretarz stanu w Ministerstwie Aprowizacji i Handlu został mianowany profesorem nadzwyczajnym encyklopedii i filozofii na Wydziale Prawa UW 30 IV 1947 r.; objął tę funkcję 1 V 1947 r. Spośród wymienionych przez niego Z. Lissa pracowała na UW od 1948 jako docent i kierownik Zakładu Muzykologii na Wydziale Humanistycznym, a w 1950 r. została mianowana profesorem nadzwyczajnym. N. Assorodobraj w latach 1934–1939 była asystentką w Katedrze Socjologii i Historii Kultury UW, w latach 1945–1949 adiunktem, następnie zastępcą profesora w Instytucie Socjologii UŁ, a od 1949 r. docentem i kierownikiem Katedry Socjologii na Wydziale Humanistycznym UW. Julian Hochfeld, działacz PPS, a następnie PZPR, objął w 1951 r. kierownictwo Zakładu Materializmu Historycznego na Wydziale Filozoficznym UW.

159AAN, PPR, t. 295/XVII-58, J. Kott, Szkic memoriału w obronie polityki partyjnej na uniwersytetach.

160AAN, PPR, t. 295/XVII-44, k. 49, protokół z 30 X 1948 r. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 1, s. 445–446.

161Katedra ta pozostała następnie przez 2 lata nieobsadzona. B. Suchodolski, Katedra Pedagogiki w latach 1945–1955, „Roczniki UW”, t. I, 1958, s. 229. B. Nawroczyński objął stanowiska dyrektora Biura w TNW, a następnie pracował w Bibliotece PAN. Na UW wrócił w 1958 r.

162AAN, PZPR, t. 237/XVI-101, k. 1, projekt uchwały Egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy POP na UW [1950].

163Tamże.

164Tamże.

165AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 10, A. Schaff, Praca P.O.P. Uniw. W-wskiego, listopad 1949. Według danych POP z kwietnia 1950 r. organizacja partyjna UW liczyła 234 członków i 61 kandydatów, zob.: Archiwum Państwowe w Warszewie (dalej APW), KU PZPR UW, t. 1, k. 1, protokół z zebrania 16 IV 1950 r.

166AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 1, projekt uchwały Egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy P.O.P. na UW, [1950 r.]. W październiku 1949 r. tematem zebrania była „Walka z kosmopolityzmem w nauce”.

167AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 2–3.

168APW, KU PZPR UW t. 1, k. 9, protokół z zebrania 16 IV 1950 r.

169APW, KU PZPR UW, t. 1, k. 10.

170P. Hübner, Polityka naukowa..., t. I, s. 574.

171Dz.U. z 1950 r., nr 21, poz. 181.

172Dz.U. z 1949 r., nr 58, poz. 450.

173AUW, AS, BR/S-6, k. 1, protokół z posiedzenia Senatu UW 25 I 1950 r. Minister powierzył Wasilkowskiemu pełnienie obowiązków rektora UW 4 I 1950 r. Zob.: tamże, Akta osobowe J. Wasilkowskiego, odpis nominacji podpisanej przez wicemin. E. Krassowską. Wasilkowski do 1946 r. był członkiem PPS, od 1948 r. – PZPR, wchodził w skład egzekutywy POP przy UW.

174AUW, Akta osobowe W. Białkowskiego, życiorys [1950 r.]. Białkowski (1905–1978) pochodził z rodziny robotniczej, w 1932 r. ukończył prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, następnie był m.in. wicestarostą w pow. postawskim (1935–1939), wicewojewodą białostockim (1945–1947), wojewodą białostockim (1947, 1948–1949), wicewojewodą warszawskim (1949–1950). Pełnił funkcję wiceprezesa warszawskiego KW SD (1949–1950), wiceprzewodniczącego Stołecznego Komitetu SD (1951–1953) i wiceprezesa Warszawskiego Komitetu Odbudowy Warszawy.

175AUW, AS, BR/S-6, k. 65, protokół z posiedzenia Senatu UW 13 XII 1950 r.

176Dz.U. z 1951 r., nr 40, poz. 304.

177Dz.U. z 1951 r., nr 61, poz. 418, rozporządzenie z 10 XI 1951 r. O decyzji ministerstwa władze UW zostały poinformowane pismem Departamentu Studiów Rolnych, Weterynaryjnych i Leśnych MSzWiN z 2 VIII 1951 r. Zob. AUW, AS, BR/S-7, k. 99.

178AAN, PZPR, 237/XVI-101, k. 49–53, pismo OOP PZPR Wydziału Weterynaryjnego UW do KC PZPR z 15 IV 1950 r.

179AUW, AS, BR/S-6, k. 15–16, załącznik do protokołu posiedzenia Senatu UW z 22 II 1950 r.

180AUW, AS, BR/S-6, k. 65, protokół posiedzenia Senatu UW z 13 XII 1950 r.; tekst wystąpienia Leśnodorskiego – tamże, k. 70–72.

181AUW, AS, BR/S-7, k. 95, protokół posiedzenia Senatu UW 12 IX 1951 r. Mgr A. Chlebowczyk (w protokole wymieniony jako dr), ur. 1919 r., ukończył w 1946 r. SGH, w 1948 r. uzyskał tamże magisterium, doktorat zaś w 1961 r. na UW. Od 1945 r. pracował w Instytucie Gospodarstwa Narodowego, od 1950 r. w GUS. Zatrudniony na UW od grudnia 1950 r. w Sekcji Dziennikarskiej jako adiunkt, w latach 1954–1961 jako zastępca profesora. Bezpartyjny. Zob. AUW, Akta osobowe A. Chlebowczyka.

182W dokumentach ówczesnych występuje jako Anna Lewicka. Urodzona w 1906 r., była działaczką FPK i PPR, żoną Józefa Kowalczyka, kierownika Wydziału Oświaty KC PZPR. Od 1949 r. zatrudniona na UW jako wykładowca filologii romańskiej, od 1951 r. prof. nadzwyczajna, od 1967 r. prof. zwyczajna. Zob. AUW, Akta osobowe H. Lewickiej. AAN, PZPR, 237/XVI-65, k. 6, wykaz składów osobowych komitetów uczelniach PZPR na wyższych uczelniach w Polsce, [1950].

183AAN, PZPR, 237/XVI-100, k. 1–2, pismo M. Kowalczewskiego z Wydziału Nauki KC PZPR do KW PZPR w Warszawie (na ręce I Sekretarza) z 14 XII 1950 r.

184AAN, PZPR, 100, k. 7–8, wniosek KW PZPR z 4 IV 1951 r.

185P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 2, s. 599600. Tatarkiewicz otrzymał urlop naukowy na rok akademicki 1950/1951 pismem ministra szkolnictwa wyższego i nauki z 16 IX 1950 r., a na kolejny rok pismem z 10 XI 1951 r. Urlop ten został przedłużony następnie na kolejny rok, tym razem już z inicjatywy UW. W aktach osobowych brak jest informacji o dalszym jego przedłużaniu. Znajduje się tam tylko pismo dziekana Wydziału Filozoficznego z 14 XII 1956 r., informujące rektora o uchwale Rady Wydziału Filozoficznego z prośbą do profesorów Tatarkiewicza i Ingardena o wznowienie „działalności dydaktycznej i pedagogicznej na Wydziale”. Zob. AUW, Akta osobowe W. Tatarkiewicza. Z kolei J.S. Bystroń otrzymał płatny urlop „dla poratowania zdrowia” na lata akademickie 1950/1951 i 1951/1952 (korzystał z takiego urlopu również w roku 1949/1950). W 1952 r. rektor UW wystąpił do ministra o przeniesienie Bystronia w stan spoczynku w związku ze stanem zdrowia, ale ministerstwo nie podjęło tej inicjatywy. Zob. AUW, Akta osobowe J.S. Bystronia, pismo rektora UW do MNiSzW z 16 VI 1952 r.

186AUW, Akta osobowe W. Tatarkiewicza, kopia. Dokument ten został opublikowany w „Przeglądzie Filozoficznym” 1995, nr 2, s. 90.

187AUW, Akta osobowe W. Tatarkiewicza, pismo z 30 III 1950 r.

188Kotarbiński objął wykłady z logiki na Wydziale Prawa UW począwszy od roku akademickiego 1950/1951, w wymiarze 2 godzin tygodniowo. 1 X 1951 r. został mianowany profesorem zwyczajnym logiki na Wydziale Filozoficzno-Społecznym UW. Zob. AUW, Akta osobowe T. Kotarbińskiego, umowa z 15 XII 1950 r., pismo wicemin. E. Krassowskiej z 11 X 1951 r., pismo ministra szkolnictwa wyższego z 15 XI 1951 r.

189AUW, AS, BR/S-8, k. 15–16, protokół z 21 I 1952 r., Spośród 5 członków Komisji (profesorowie Maria Żebrowska, Nina Assorodobraj, Tadeusz Kotarbiński, Bogdan Suchodolski, Tadeusz Tomaszewski) jedynie Kotarbiński wyrażał zdecydowane (jak na ówczesne czasy) obiekcje wobec dorobku naukowego Schaffa.

190AUW, AS, BR/S-7, k. 1, 3, 108, protokoły posiedzeń Senatu UW 31 I i 14 XI 1951 r.; AAN, PZPR 237/XVI-102, k. 36–41, 46, plan studiów Sekcji Dziennikarskiej, [sierpień 1950 r.], projekt regulaminu kierunku dziennikarskiego Wydziału Humanistycznego [sierpień 1950 r.].

191Prawdopodobnie Andrzej Wohl (1911–1998) – socjolog, wówczas student filozofii na UW.

192AAN, PZPR 237/XVI-102, k. 22, 23, notatka w sprawie wykładów podstaw marksizmu-leninizmu. Jak odnotowano, „zaproszona tow. Assorodobraj nie przybyła”. Wśród aspirantów IKKN brak jest nazwiska „Nurowski” – mogło chodzić o Jana Niegowskiego (1928–2012), od 1951 r. aspiranta w Katedrze Ekonomii Politycznej IKKN.

193AAN, PZPR 237/XVI-100, k. 49, protokół z 26 I 1953 r. W dokumencie podano, że informację wygłosił I Sekretarz POP UW tow. Wasilkow [!], nie ma jednak wątpliwości, że chodzi o Wasilkowskiego, który nie pełnił wówczas funkcji I Sekretarza POP.

194Dziennik Urzędowy Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki, nr 4 z 10 III 1955 r., poz. 24, Zarządzenie Ministra Szkolnictwa Wyższego z 23 II 1955 r. w sprawie studium specjalnego Podstaw Marksizmu-Leninizmu w Uniwersytecie Warszawskim. Absolwenci Studium otrzymywali dyplom i tytuł magistra historii.

195P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 2, s. 816, 822.

196Ustawa o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki, Dz.U. 1952, nr 6, poz. 38. Por. P. Hübner, Polityka naukowa..., t. 2, s. 589–592.

197AUW, AS, BR/S-8, k. 2, 4, protokół posiedzenia Senatu UW z 16 I 1952 r. wraz z uchwałą.

198Jak pisała w 1954 r. w opinii o Turskim kierowniczka Oddział Kadr UW, I. Kurowa: „Prof. Turski jako Rektor ściśle współpracuje z KU PZPR. Cechuje go serdeczny, a jednocześnie partyjny stosunek do młodzieży [...]. Prof. Turski należy do OOP przy Mat. Fiz., gdzie mimo dużego obciążenia pracą i złego stanu zdrowia [...] bierze czynny udział w życiu organizacji partyjnej do której należy i aktywnie pracuje nad realizacją wytycznych OOP na swoim terenie”, AUW, Akta pracownicze S. Turskiego, opinia z 26 VIII 1954 r.

199Gerber, historyk czasów nowożytnych, pełnił wcześniej funkcję naczelnego dyrektora archiwów państwowych, z której został zdymisjonowany w 1952 r. w związku z nieprawidłowościami finansowymi. Od 1952 r. został zatrudniony na UW, w tym samym roku uzyskał nominację na samodzielnego pracownika nauki, a w 1953 r. na profesora nadzwyczajnego. Jego kariera naukowa miała charakter polityczny, gdyż jego ówczesny dorobek naukowy nie spełniał kryteriów posiadania ww. stopni. Protektorem Gerbera był prawdopodobnie Jakub Berman. Por. A. Kulecka, T. P. Rutkowski, Oczami agenta. Środowiska naukowe i archiwalne w doniesieniach TW „Zyg” – Zygmunta Kolankowskiego, Warszawa 2012, s. 100–101, 368–370.

200L. Kurowski, st. asystent na USB w Wilnie (1932–1939), następnie profesor UMK w Toruniu (1946–1952) pełnił w latach 1945–1951 funkcję wiceministra skarbu, a w latach 1951–1952 rektora UMK.

201nbsp;50 lat Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej 1954–2004, Warszawa 2005, s. 9–17; J. Mandziuk, Dzieje Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie 1954–1999, Warszawa 1999, s. 12–13.

202Dziennik Urzędowy Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej, nr 8, 8 VII 1955, poz. 71, zarządzenie z 20 VIII 1955 r.

203Z. Zemankowa, Bliżej ludzkich spraw. Podstawowe zadanie organizacji partyjnych w szkołach wyższych, „Życie Szkoły Wyższej” 1955, nr 2, s. 5–12.

204J. Kuczyński, J. Reykowski, R. Turski, Formułki czy światopogląd? Dyskusja w sprawie pracy katedr ideologicznych, „Po prostu”, nr 31 z 3 X 1954 r., s. 3. Por. W. Markiewicz, Uwagi w sprawie podniesienia poziomu nauczania marksizmu-leninizmu, „Życie Szkoły Wyższej” 1955, nr 2, s. 13–20.

205E. Krassowska, Dyskusja nad treścią nauczania, „Życie Szkoły Wyższej” 1955, nr 3, s. 3–9.

206AUW, AS, BR/S -11, k. 2–4 , 9 -11, 17–22, protokoły posiedzeń Senatu UW 10 I, 9 i 21 II 1955 r.

207AUW, AS, BR/S-11, k. 29–30, protokół posiedzenia Senatu UW 9 III 1955 r.

208AUW, AS, BR/S-11, k. 3–4, protokół posiedzenia Senatu UW 10 I 1955 r.

209AUW, AS, BR/S-11, k. 5, protokoły posiedzeń Senatu UW z 9 III i 6 IV 1955 r., Pretekstem do odrzucenia wniosku był fakt, że mgr Kwiecień był aspirantem, co podniósł dziekan Wydziału Prawa, Witold Czachórski. Sprawa ta wróciła na forum Senatu na następnym posiedzeniu, gdzie tytuł ten został ostatecznie mgr Kwietniowi przyznany 22 głosami za, przy 3 wstrzymujących się.

210Zob. Plenarne posiedzenie Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego w dniach 14–18 marca 1955 r. w Sopocie, Warszawa 1955.

211AUW, AS, BR/S-11, k. 49, 64, apel uczestników Plenum Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego do Profesury o poparcie i otoczenie opieką poczynań związanych z V Światowym Festiwalem Młodzieży i Studentów, Sopot 16 III 1955 r.; apel Zarządu Dzielnicowego ZMP i Komitetu Uczelnianego Zrzeszenia Studentów Polskich.

212Do młodzieży Uniwersytetu. Rozwińmy szeroko przedfestiwalowe współzawodnictwo, Obejmujemy szefostwo nad delegacją francuską, „Trybuna Uniwersytecka”, nr 5 (10) z 15 III–15 IV 1955 r., s. 1.

213AUW, AS, BR/S-11, k. 70, protokół posiedzenia Senatu UW 24 VI 1955 r.

214A. Krzywicki, Poststalinowski karnawał radości. V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów o Pokój i Przyjaźń, Warszawa 1955 r., Warszawa 2009, s. 215.

215A. Kruczkowski, Po V Festiwalu Młodzieży i studentów, „Życie Szkoły Wyższej” 1955, nr 11, s. 83–84.

216„Trybuna Uniwersytecka”, nr 6 (11) z 1 VII-1 VIII 1955 r. W numerze tym zamieszczono także sylwetki wybitnych uczonych UW: prof. Rafała Taubenschlaga i Wacława Sierpińskiego.

217„Trybuna Uniwersytecka”, nr 7 (12) z 1 XII-31 XII 1955 r., s. 1. Byli to m.in.: Stanisław Batawia, Zygmunt Bauman, Józef Czekalski, Helena Eilstein, Edward Gintowt, Jan Haber, Mieczysław Kafel, Stefan Kalinowski, Zygmunt Rybicki, Renata Szwarc.

218Sesja naukowa Uniwersytetu Warszawskiego, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 1, s. 104–105.

219„Trybuna Uniwersytecka”, nr 7 (12) z 1 XII-31 XII 1955 r., s. 3–4. Tam również tekst referatu S. Kieniewicza. Został on także zamieszczony w „Rocznikach Uniwersytetu Warszawskiego” 1958, t. I, s. 97–114.

220Sesja naukowa..., s. 105.

221D. Rafalska, Między marzeniami a rzeczywistością. Tygodnik „Po Prostu” wobec głównych probłemów społecznych i politycznych Polski w latach 1955–1957, Warszawa 2008, s. 11–13.

222Por. m.in. B. Baczko, Jak ich kształcić, „Po Prostu”, nr 1 z 1 I 1956 r., s. 1, 7; M. Fritzhand, Sytuacja materialna też jest poważna, tamże, s. 7; L. Kołakowski, Katolicyzm a humanizm, „Po Prostu”, nr 3 z 15 I 1956 r., s. 1, 7; tegoż, Antysemici. Pięć tez nienowych i przestroga, „Po Prostu”, nr 22 z 27 V 1956 r.; Z. Bauman, Socjalizm a demokracja, „Po Prostu”, nr 11 z 11 III 1956 r., s. 2; tegoż, Żeby nie powtórzyło się więcej, „Po Prostu”, nr 15 z 8 IV 1956 r., s. 6; tegoż, O dogmatyzmie przestrzennoczasowym i kałendarzowym kryterium prawdy... semantycznie, „Po Prostu”, nr 19 z 6 V 1956 r., s. 5; S. Ehrlich, K. Rybicka, O upupieniu w biologii, „Po Prostu”, nr 7 z 12 II 1956 r., s. 1, 7.

223Rozmowa z Wiceminister E. Krassowską, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 2, s. 6–7.

224AUW, AS, BR/S-12, k. 1–8, protokół posiedzenia rozszerzonego Senatu UW 21 I 1956 r.

225Tamże.

226Tamże, k. 4, 9–13.

227AUW, AS, BR/S-12, k. 34, protokół posiedzenia Senatu UW 26 I 1956 r.

228AUW, AS, BR/S-12, k. 62, protokół posiedzenia Senatu UW 27 III 1956 r. Por. Plan pięcioletni Uniwersytetu (uchwała Senatu), „Trybuna Uniwersytecka”, nr 3 (15) z 1 IV–1 V 1956 r., s. 3.

229S. Chodak, O aspiranturze na Uniwersytecie Warszawskim, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 2, s. 44, 46.

230Ministerstwo Szkołnictwa Wyższego odpowiada na krytykę, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 4, s. 106–107.

231Sprawozdanie Komisji do Spraw Kształcenia i Rozwoju Młodej Kadry Naukowej przy ZOZ ZZNP Uniwersytetu Warszawskiego, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 5, s. 23–28. W tym ostatnim przypadku jako wyjątek podano „zespoły tego typu, co zespół prof. M. Małowista (Mączak, Samsonowicz, Zientara) na Wydziale Historycznym, który nie tylko podjął bardzo zbliżone tematy prac kandydackich (prace zostały napisane w ciągu 2 lat i wydane przez PWN), ale i nadal pracuje nad wspólną tematyką [...]”. Sprawozdanie Komisji do Spraw Kształcenia i Rozwoju Młodej Kadry Naukowej przy ZOZ ZZNP Uniwersytetu Warszawskiego, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 5, s. 23–28.

232Por. I. Waniewicz, Po II Zjeździe ZMP, „Życie Szkoły Wyższej” 1955, nr 3, s. 39–41; W. Skrablak, Uwagi o współpracy ZMP z władzami uczełni, tamże, s. 42–45.

233„Trybuna Uniwersytecka”, nr 7 (12) z 1 XII–31 XII 1955 r., s. 1–2. Był to fragment referatu wygłoszonego przez autorkę na Zebraniu Sprawozdawczo-Wyborczym ZMP Wydziału Filozoficznego UW.

234L.R. Wolski, Rzeczywistość i co dalej?, „Trybuna Uniwersytecka”, nr 2 (14) z 1 III–1 IV 1956 r., s. 1.

235Co robić, „Po Prostu”, nr 15 z 8 IV 1956 r., s. 1–2.

236E. Gajda, W sprawie: Co robić?, „Trybuna Uniwersytecka”, nr 3 (15) z 1 IV–1 V 1956 r., s. 4; A. Sunderland, Rozhuśtajmy Uniwersytet, tamże, s. 4, 7; B. Chojnacki, Czy rewolucja poza ZMP?, tamże, s. 7.

237„Trybuna Uniwersytecka”, nr 3 (15) z 1 IV–1 V 1956 r., s. 7.

238AUW, AS, BR/S-12, k. 90, 94–96, protokół posiedzenia Senatu UW 26 V 1956 r. wraz z listą zaproszonych i notatką z wystąpienia M. Kafla.

239A. Mączak, W. Tygielski, Latem w Tocznabieli, Warszawa 2000, s. 226. Jak wspominał Karol Modzelewski: „Sam – nie będąc jeszcze członkiem PZPR – wysłuchałem na stojąco tego referatu w zatłoczonej Sali nr 17 Wydziału Historycznego UW podczas otwartego zebrania partyjnego, odczytywali go tam na zmianę przez dobre dwie godziny Henryk Samsonowicz i Antoni Mączak”. Zob. K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013, s. 83.

240A.K. Wróblewski, Dzienniki zabrane przez bezpiekę, Warszawa 2008, s. 19, 21–24.

241K. Modzelewski, Zajeździmy..., s. 83–84.

242A.K. Wróblewski, Dzienniki..., s. 30–35.

243W. Godek, R. Turski, List otwarty do posłów – pracowników Nauki, „Po Prostu”, nr 17 z 22 IV 1956 r., s. 1. Wśród wymienionych imiennie posłów byli profesorowie UW: Julian Hochfeld, Henryk Jabłoński, Jerzy Jodłowski, Stanisław Mazur, Henryk Świątkowski i Stefan Żółkiewski.

244J. Hochfeld, O jednym z przejawów degradacji nauki, o „tabu” i o kwiatkach przy kożuchu. Przemówienie J. Hochfelda w Sejmie w dniu 24 IV 1956, „Po Prostu”, nr 19 z 6 V 1956 r., s. 1, 5.

245Uchwała Prezydium Rządu w sprawie zapewnienia warunków podniesienia jakości pracy szkół wyższych, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 9, s. 3–9.

246AAN, PZPR 237/XVI-276, k. 21–24, list z 28 IV 1956 r. Został on opublikowany w: T.P. Rutkowski, Odwilż, „Newsletter Instytutu Historycznego UW”, nr 28, marzec-kwiecień 2003, s. 9–11.

247K. Kąkol, IV Krajowa Narada Aktywu ZZNP w szkołach wyższych i instytucjach naukowych, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 6, s. 3–6, 11–13, 18–19, 22–23. Por. R. Herczyński, Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008, s. 204.

248Wnioski IV Krajowej narady Aktywu ZZNP w Szkołach Wyższych i Instytutach Naukowych, „Życie Szkoły Wyższej” 1956, nr 6, s. 25–30.

249Ustawa z 10 IX 1956 r. o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki, Dz.U. 1956, nr 41, poz. 185. Por. R. Herczyński, Spętana nauka..., s. 205.

250Przemówienie posła prof. dra Henryka Jabłońskiego, „Życie Nauki” 1956, nr 10, s. 22–25.

251AUW, AS, BR/S-12, k. 109, pismo ministra szkolnictwa wyższego do rektora UW z 26 IX 1956 r.

252AUW, AS, BR/S-12, k. 113, protokół posiedzenia Senatu UW 29 IX 1956 r.

253AUW, AS, BR/S-12, k.125–127, protokół posiedzenia Senatu UW 20 X 1956 r. Startujący w wyborach, blisko związani z PZPR profesorowie Jan Legowicz i Maurycy Jaroszyński otrzymali odpowiednio 8 i 5 głosów.

254AUW, AS, BR/S-12, k. 134, protokół posiedzenia Senatu UW 24 X 1956 r.

255M. Wierzbicki, Związek Młodzieży Polskiej i jego członkowie, Warszawa 2006, s. 429, 441.

256K. Modzelewski, Zajeździmy..., s. 85.

257A. Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2010, s. 31; tegoż, Rok 1956, [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1956, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003, s. 190–191. Friszke wspomina o napięciu pomiędzy ZG ZMP a Sekretariatem KC PZPR, sugerując rozdźwięk pomiędzy nimi – wydaje się jednak, że chodziło tu raczej o kwestie stosunkowo drobne, a nie zasadnicze różnice poglądów.

258A.K. Wróblewski, Dzienniki..., s. 67.

259A. Friszke, Anatomia..., s. 32.

260List otwarty do wszystkich studentów w Polsce, „Po Prostu” nr 43 z 21 X 1956 r., s. 4, M. Wierzbicki, Związek Młodzieży..., s. 441.

261W. Władyka, Z. Rykowski, Polska próba – Październik ’56, Kraków 1989, s. 233; A. Friszke, Anatomia..., s. 32–33.

262P. Codogni, Rok 1956, Warszawa 2006, s. 236–237.

263J. Kuroń, Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa 1990, s. 109.

264Tamże, s. 117, 120. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 37–39.

265M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Prymasa Tysiąclecia, t. II: 1956–1965, Warszawa 1996, s. 26.

266Rezolucja rektorów szkół wyższych w sprawie węgierskiej, „Życie Szkoły Wyższej” 1957, nr 1, s. 3.

267J. Reychman, O pobycie pracowników nauki i słuchaczy wyższych uczelni polskich na Węgrzech w 1956 r., „Życie Szkoły Wyższej” 1957, nr 2, s. 66–69. Grupa składała się z 20 słuchaczy studium filologii węgierskiej UW oraz 6 studentów innych kierunków z różnych polskich uczelni, kuratora Zakładu Filologii Węgierskiej UW, prof. Reychmana, adiunkta tego zakładu i asystenta Zakładu Polonistyki UW.

268Skład Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, „Życie Szkoły Wyższej” 1957, nr 2, s. 7.

269A. Friszke, Anatomia..., s. 42–45, 49–50; M. Wierzbicki, Związek Młodzieży..., s. 452–458.

III. Okres nadziei i rozczarowań (1956–1970)

270Dziennik Urzędowy Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej, 1957, nr 6 z 15 VI 1957, poz. 30, zarządzenie z 31 V 1957 r.

271AUW, AS, BR/S-13, k. 140, protokół posiedzenia Senatu UW 23 I 1957 r.

272W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, red. K. Persak, Warszawa 2000, s. 107. Redaktorzy tomu podają, że Wydział Nauki KC istniał do listopada 1956 r., a Komisja ds. Oświaty Nauki i Kultury rozpoczęła działalność w lutym 1957 r. Pierwszy zachowany protokół z posiedzenia Komisji Oświaty i Nauki nosi jednak datę 26 I 1957 r. Natomiast 16 II 1957 r. Sekretariat KC zatwierdził skład Komisji. Zob. AAN, 237/XVI-347, k. 1; tamże, 237/XVI-345, k. 3.

273Z działalności Komisji Nauki i Oświaty przy Komitecie Centralnym PZPR, „Życie Nauki” 1958, nr 3, s. 79.

274AAN, 237/XVI-345, k 3.

275W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze..., s. 107.

276AUW, AS, BR/S-13, k. 92–95, 99–108, Tezy w sprawie zmiany ustawy o szkolnictwie wyższym i pracownikach nauki, wraz z załączonymi projektami rozporządzeń.

277AUW, AS, BR/S-13, k. 1–2, protokół posiedzenia Senatu UW 7 I 1957 r.

278Tamże, k. 2–6.

279AUW, AS, BR/S-13, k. 180–181, 188–190, 197–198, 203, 207, 217, protokoły posiedzeń Senatu UW 27 III, 10 IV, 25 VI i 25 IX 1957 r.

280AUW, AS, BR/S-13, k. 217, protokół posiedzenia Senatu UW 25 IX 1957 r.

281AUW, AS, BR/S-13, k. 201, projekt uchwał wraz z późniejszymi poprawkami.

282R. Gawkowski, Feta w czasie małej stabilizacji, „Uniwersytet” 2013, nr 5, październik, s. 34–35.

283AUW, AS, BR/S-13, k. 217, protokół posiedzenia Senatu UW 25 IX 1957 r. Por.: AAN, MSzW, 1794, k. 4–6, Zestawienie prac przygotowawczych w związku ze 150-leciem [sic!] UW.

284Kronika uroczystości jubileuszowych UW zorganizowanych dla uczczenia 140. rocznicy jego inauguracji i 150. rocznicy założenia pierwszego jego wydziału, Wydziału Prawa, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego”, t. II: 1959–1960, s. 7–88; B. Suchodolski, Dziejowe oblicze Uniwersytetu Warszawskiego. Wykład wygłoszony 14 maja 1958 r. w czasie uroczystości jubileuszowych Uniwersytetu Warszawskiego, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego”, t. II: 1959–1960, s. 7–17.

285AAN, MSzW 1794, k. 23, pismo J. Baculewskiego do E. Krassowskiej z 28 IV 1958 r. Por. R. Gawkowski, Feta..., s. 35.

286Tamże, s. 34.

287Kronika uroczystości jubileuszowych w związku z setną rocznicą inauguracji Szkoły Głównej 1862–1962, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego” 1963, t. IV, s. 107–112.

288AUW, AS, BR/S-13, k. 220, pismo ministra szkolnictwa wyższego z 30 VII 1957 r. W skład komisji weszli m.in. profesorowie UW: Maurycy Jaroszyński, Henryk Jabłoński i Stanisław Arnold.

289AUW, AS, BR/S-13, k. 207, 221–223, wnioski w sprawie obchodów 40-lecia rewolucji październikowej z 9 VII 1957 r., protokół posiedzenia Senatu UW 25 IX 1957 r.

290Por. Nauka polska uczciła 40 rocznicę Rewolucji Październikowej. Sesja naukowa PAN, „Trybuna Ludu”, nr 307 z 6 XI 1957, s. 3; J. Molenda, Sesja naukowa poświęcona 40 rocznicy Rewolucji Październikowej, „Kwartalnik Historyczny” 1958, nr 1, s. 244–246.

291E. Krassowska, Z działalności Komitetu Naukowego Obchodu 40-lecia Rewolucji Październikowej, „Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 12, s. 71, 73–74; por. Andrzej Ajnenkiel, Sesja naukowa Instytutu Nauk Prawnych PAN i Wydziału Prawa UW poświęcona 40 rocznicy Rewolucji Październikowej, „Kwartalnik Historyczny” 1958, nr 1, s. 248–249.

292AUW, Administracja Centralna (dalej jako AC) 376, uwagi do projektu ustawy o szkołach wyższych.

293Dz.U., 1958, nr 6, poz. 336.

294Władze wyższych uczelni, „Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 10, s. 138.

295AAN, 237/XVI-347, k. 78–79, Materiały informacyjne o sytuacji ideologicznej na wyższych uczelniach (załącznik do posiedzenia Komisji Oświaty i Nauki KC w dn. 20 III 1957).

296T.P. Rutkowski, Niestabilna stabilizacja. PZPR wobec nauki (1956–1970), „Przegląd Humanistyczny” 2006, nr 4, s. 57.

297AAN, 237/XVII-355, k. 154–156, Narada partyjnych pracowników naukowych, b.d. Por. R. Herczyński, Spętana nauka..., s. 304–305.

298Tamże, por. (Kr. – Mar.), Sprawy rozwoju nauki marksistowskiej, „Trybuna Ludu”, nr 129 z 9 V 1958 r., s. 3.

299T.P. Rutkowski, Nauki historyczne..., s. 359–361.

300Tamże, s. 368–371.

301„Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 4, s. 120–121.

302Z prac przygotowawczych do obchodu Millenium, „Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 5, s. 117–118; B. Noszczak, „Sacrum” czy „profanum”? Spór o istotę obchodów Millenium polskiego (1949–1966), Warszawa 2002, s. 121.

303Z. Rybicki, O roli organizacji partyjnej, „Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 2, s. 27.

304Problemy wychowawcze, „Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 1, s. 4.

305Z. Rybicki, Rola organizacji partyjnej w uczelni, „Życie Szkoły Wyższej” 1958, nr 12, s. 24–25.

306W. Gomułka, Nauka musi towarzyszyć życiu i wyprzedzać życie, „Życie Szkoły Wyższej” 1959, nr 4, s. 2, 4.

307H. Jabłoński, Obowiązki nauki wobec budownictwa socjalistycznego, „Życie Szkoły Wyższej” 1959, nr 4, s. 10, 13.

308S. Żółkiewski, Szkoła wyższa w Polsce może być tylko socjalistyczna, „Życie Szkoły Wyższej” 1959, nr 4, s. 17–18.

309AAN, PZPR, 237/XVI-239, k. 185–186, uchwała Komitetu Uczelnianego PZPR przy UW z 23 XI 1959 r.

310Tamże.

311Tamże, k. 190–193. Tadeusza Cichomskiego przesunięto w poczet kandydatów PZPR.

312AAN, 237/XVI-352, k. 5–8, sprawozdanie z pracy Komisji Oświaty i Nauki KC PZPR, marzec 1959 r.

313AAN, 237/XVI-246, k. 337–338.

314K. Persak, Sprawa Henryka Hollanda, Warszawa 2006, s. 226–307.

315Z. Salwa, Niektóre problemy pracy organizacji partyjnej na Uniwersytecie Warszawskim, „Życie Szkoły Wyższej” 1960, nr 12, s, 69.

316S. Puchała, O niektórych zadaniach organizacji partyjnych w warszawskich uczelniach wyższych, „Życie Szkoły Wyższej” 1960, nr 11, s. 23.

317Z. Salwa, Niektóre problemy pracy organizacji..., s. 71–75.

318AAN, MSzW 1961, k. 14, notatka dyr. Departamentu Studiów Uniwersyteckich MSzW dla wiceminister E. Krassowskiej z 2 II 1962 r.

319Cyt. za: A. Friszke Anatomia..., s. 82–83.

320K. Modzelewski, Zajeździmy..., s. 101.

321A. Friszke, Anatomia..., s. 89–91.

322APW, KU PZPR UW 23, k. 64, protokół z posiedzenia Egzekutywy KU PZPR UW 11 VI 1963 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 83–96, 124–125.

323AAN, PZPR 237/XVI-380, k. 84–85, referat na konferencję sprawozdawczowyborczą 28 III 1965 r.

324Przemówienie wprowadzające Sekretarza KC PZPR Witolda Jarosińskiego wygłoszone na XI Plenum KC PZPR, „Życie Nauki” 1963, nr 2, s. 14–15, 24–27.

325Zob. S. Żółkiewski, O humanistykę zaangażowaną, „Życie Szkoły Wyższej” 1963, nr 2, s. 31–33; A. Schaff, Partyjne kierowanie nauką, tamże, s. 59–62; H. Jabłoński, Badania podstawowe i bezpośrednio służące aktualnym potrzebom gospodarki, tamże, s. 64–66; O. Lange, Potrzeba modernizacji nauczania w szkołach średnich, tamże, s. 48–49; S. Turski, Czy wychodzimy naprzeciw studentom?, tamże, s. 66.

326Uchwała XI Plenum KC PZPR, „Życie Szkoły Wyższej” 1963, nr 2, s. 118–121.

327T.P. Rutkowski, Adam Bromberg i ,,Encyklopedyści”. Kartka z dziejów inteligencji polskiej, Warszawa 2010, s. 9394, tegoż, Nauki historyczne., s. 393–395.

328J. Eisler, List 34, Warszawa 1993, s. 47–48. Szczegółowo zob. K. Rokicki, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011, s. 259–305.

329R. Jarocki, Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze, Warszawa 2001, s. 238. Por. AIPN BU 01168/126, notatka podp. inspektor Wydziału VIII Departamentu I MSW, mjr A. Kłos z 2 IV 1964 r.

330R. Jarocki, Opowieść..., s. 237. Gieysztor pisał o tym spotkaniu w liście do T. Manteuffla (wysłanym z Londynu do Paryża 23.04.1964 r.) następująco: „Sytuacja jest taka, że władze nadal ignorując sprawę, wycofały się z represji co do radia, TV i prasy. Wyjątkiem Słonimski. 8 IV byliśmy 4% godziny zaproszeni w połowie sygnatariuszy. Są nb. już skutki, bo Szczepańskiemu zwolniono z cenzury 2 książki, gdzieś tam w PAN dorzucono trochę papieru. Nb. ani [Jan] Szczepański, ani inni [Kotarbiński, Sierpiński, Lipiński, Wyka itd.] piszący do premiera przed posiedzeniem 8.IV (ja nie, bo uważałem się za objętego represją bez wysłuchania co do intencji i tak powiedziałem) nie wycofali się z meritum. Odcięto się od nadużycia i tylko tyle. Rozmowa była nader kłótliwa – wygląda na to, że Premier, [Artur] Starewicz i [Henryk] Jabłoński dążą do łagodzenia i tymczasem mrugali, ale inne szatany robiły co innego”. Archiwum PAN, Akta T. Manteuffla, sygn. III/192, t. 126, k. 145–146.

331K. Rokicki, Literaci..., s. 264–275; R. Jarocki, Opowieść..., s. 237.

332K. Rokicki, Literaci..., s. 274–275. Najprawdopodobniej Gieysztor złożył podpis na liście do „Timesa”, nie znając dokładnie jego treści. Wskazuje na to dopisek na jego liście do Tadeusza Manteuffla wysłanym 23 IV 1964 r., zgodnie z którym sądził, że chodzi o sprostowanie nieprawdziwej informacji o zakazie wykładów dla profesury, która pojawiła się w mediach zachodnich. Zob. Archiwum Polskiej Akademii Nauk (dalej jako APAN), Akta T. Manteuffla, III/192, t. 126, k. 145–146. Z kolei Manteuffel, będący wówczas dyrektorem Instytutu Historii PAN i profesorem Instytutu Historycznego UW, przekonywał go, iż „dyrektor Instytutu Historycznego [...] nie jest w takim stopniu osobą prywatną, jak każdy z osobna pisarz list sygnujący [...]. Jeśli władze utrudnią młodym polskim historykom istniejące kontakty międzynarodowe, cofając zgodę na ich wyjazdy stypendialne na Zachód, będzie to za wysoka cena za jego podpis pod listem”. Zob. R. Jarocki, Opowieść..., s. 238.

333AAN, PZPR, 237/XVI-521, k. 5–6, notatka WNiO KC PZPR z 18 V 1964 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 127–128.

334APW, KU PZPR UW 12, k. 62, niepodpisana notatka, b.d. [kwiecień 1964].

335KU PZPR scharakteryzował zatrzymanych następująco: „Janusz Mikke – [...] student raczej nierówny, charakteryzowany przez otoczenie jako mało zrównoważony i nieodpowiedzialny w wystąpieniach publicznych, członek SD; podaje się za członka ZMS, nie figuruje jednak w wykazie członków tej organizacji na Uniwersytecie. [...]. Bożydar Jan Rassalski – [...] student III r. Wydziału Filozoficznego, nie dostał się na Wydział Filozoficzny w r. 1960. Nie należał do organizacji młodzieżowych i nie wykazał zainteresowania działalnością polityczną. [...]. Jerzy Marek Celiński – [...] student IV r. Wydziału Pedagogicznego (kierunek Psychologia) [...]. Student niezorganizowany, nie przejawiał zainteresowania działalnością polityczną. Wg pracowników nauki – student pełen ironii wobec potrzeby ideologicznego wychowania młodzieży”. Zob. tamże. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 128.

336AAN, PZPR, 237/XVI-521, k. 5–6, notatka WNiO KC PZPR z 18 V 1964 r.

337APW, KU PZPR UW 12, k. 62, niepodpisana notatka, b.d. [kwiecień 1964].

338A. Friszke, Anatomia..., s. 128. Jak relacjonował Gieysztor, „zgromadzenie studenckie w naszej obronie (na podstawie tego, co Wolna Europa nagrzeszyła) było spokojne. Rektor nie najlepiej, ale rozładował, trochę wrzenia pozostało, lecz władze nie mają ochoty informować nawet co do spotkania u Premiera”. Zob. APAN, Akta T. Manteuffla, III/192, t. 126, k. 145–146, list A. Gieysztora do T. Manteuffla z 23 IV 1964 r.

339M. Kula, List otrzymany po latach, „Newsletter. Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego”, nr 1, marzec 2009, s. 20–21. Mroziewicz zapamiętał także, iż w czasie wiecu „Gieysztor stał pod krzakami przy BUW-ie i czekał, aby w razie czego wystąpić również”.

340APW, KU PZPR UW 12, k. 65, niepodpisana notatka, b.d. [kwiecień 1964]; tamże, k. 60, protokół z plenum KU PZPR przy UW 21 IV 1964 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 129–129.

341APW, KU PZPR UW 12, k. 68, stanowisko ZU ZMS z 22 IV 1964 r.

342A. Friszke, Anatomia..., s. 130–131. Por. M. Kula, List..., s. 121.

343AAN, PZPR, 237/XVI-380, k. 85–85v, referat na konferencję sprawozdawczowyborczą 28 III 1965 r.

344A. Friszke, Anatomia..., s. 133–157, 177–179.

345Marzec 1968 w dokumentach MSW, tom I: Niepokorni, red. F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2008, informacja dyrektorów Biura Śledczego MSW płk. Idziego Brynarskiego i Departamentu III MSW płk. Stanisława Filipiaka z 16 XI 1964 r., s. 431.

346APW, KU PZPR UW 12, k. 101–108, referat Egzekutywy KU PZPR UW z 27 XI 1964 r. Por. informację KW PZPR z przebiegu tego posiedzenia KU PZPR UW, opublikowaną przez A. Chojnowskiego w: „Newsletter. Instytut Historyczny UW”, nr 25, lipiec-wrzesień 2002, s. 6–7; A. Friszke, Anatomia..., s. 183.

347APW, KU PZPR UW 12, k. 101–108, referat Egzekutywy KU PZPR UW z 27 XI 1964 r.; tamże, k. 99, 112–114, protokół zebrania 27 XI 1964 r. wraz z uchwałą i wnioskiem Egzekutywy. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 183–186.

348AAN, PZPR 237/XVI-405, k. 5–7, notatka KW PZPR z 12 I 1965 r., opublikowana przez A. Chojnowskiego w: „Newsletter. Instytut Historyczny UW”, nr 25, lipiec-wrzesień 2002, s. 7–8.

349AAN, PZPR 237/XVI-405, k. 5–7, notatka KW PZPR z 12 I 1965 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 192–193.

350A. Friszke, Anatomia..., s. 193–195, 203–204, 226–231.

351Tamże, s. 231–233.

352AAN, PZPR, 237/XVI-380, k. 85v–91, referat na konferencję sprawozdawczo-wyborczą 28 III 1965 r.

353A. Friszke, Nad genezą marca 1968, [w:] tegoż, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007, s. 143–145.

354AAN, PZPR, 237/XVI-597, k. 34–52, wystąpienie A. Werblana, kwiecień-maj 1965 r.

355AAN, PZPR, 237/XVI-521, k. 60–63, informacja Wydziału III KM MO w Warszawie z 17 III 1965 r.; tamże, 237/ XVI-512, k. 202, Informacja MSW dot. J. Krzyżewskiego z 28 VII 1965 r. Por. J. Łopuszański, Janusz Krzyżewski jako polityk i nauczyciel polityki, [w:] Liga Narodowo-Demokratyczna (1957–1960). Dzieje nieznanej formacji opozycji niepodległościowej w PRL, red. H. Klata, J. Żaryn, Warszawa 2013, s. 74–75.

356Ustawa z 31 III 1965 r. o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym, Dz.U., 1965, nr 14, poz. 98.

357AAN, PZPR, 237/XVI-450, k. 16–20, niepodpisana Notatka w sprawie wyborów rektorskich w Uniwersytecie Warszawskim i Politechnice Warszawskiej, b.d.

358Tamże.

359Tamże, k. 20–21.

360Zob. np. AAN, PZPR, 237/XVI-475, k. 45, pismo zastępcy kierownika WNiO KC PZPR Z. Wróblewskiego do F. Nowaka, dyr. Gabinetu Przewodniczącego Rady Państwa, Edwarda Ochaba z 13 V 1966 r.

361Marzec 1968 w dokumentach, t. I, notatka służbowa oficera operacyjnego Wydziału III Komendy MO m.st. Warszawy, kpt. A. Kwiatkowskiego z doniesienia TW ps. Leon, dotycząca spotkania Jana Wyki ze studentami UW na temat „Wojna domowa w Hiszpanii” z 6 III 1965 r., s. 477–480; A. Friszke, Anatomia..., s. 359–376.

362APW, KW PZPR, 718, k. 197, Sprawozdanie o działalności i procesie K. Modzelewskiego i J. Kuronia, b.d.

363Tamże, A. Friszke, Anatomia..., s. 359387; tegoż, Nad genezą..., s. 147–148.

364A. Friszke, Nad genezą..., s. 149.

365AAN, PZPR, 237/XVI-406, k. 75. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 391. Tego samego dnia Werblan przeprowadził „dyscyplinującą” rozmowę z prof. Brusem, krytycznie oceniając jego zeznania na procesie i grożąc konsekwencjami w przypadku dalszego wspierania obu skazanych.

366A. Friszke, Anatomia..., s. 391; tegoż, Nad genezą..., s. 147–149.

367APW, KW PZPR, 718, k. 209–211, informacja o zebraniu KU PZPR na UW z 11 października 1965 r. Por. A. Friszke, Nad genezą..., s. 147.

368A. Friszke, Nad genezą..., s. 150–152.

369APW, KW PZPR, 718, k. 214–218, Notatka w sprawie orzeczenia Komisji Dyscyplinarnej dla studentów UW, grudzień 1965 r.; A. Friszke, Nad genezą..., s. 152–153.

370AAN, PZPR, 237/XVI-406, k. 189–193.

371APW, KW PZPR, 719, k. 77–81, notatka nt. przebiegu zebrania OOP Wydziału Filozofii UW z 25 V 1966 r.

372Tamże.

373APW, KW PZPR, 719, k. 1–8, notatka nt. konferencji sprawozdawczo-wyborczej ZMS na UW, styczeń 1966 r. Stenogram wystąpienia Michnika został opublikowany w: Marzec 1968 w dokumentach, t. I, s. 638–639. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 402–403.

374O planach reorganizacji w tym okresie Wydziału Filozoficznego świadczy jednak niepodpisana notatka z 10 III 1966 r., powstała prawdopodobnie w WNiO KW PZPR. Jej autor po konsultacjach z profesorami Chałasińskim i Schaffem proponował reorganizację Wydziału Filozofii przez utworzenie sekcji filozoficznej w postaci studiów doktoranckich oraz sekcji socjologicznej podzielonej na 3 specjalizacje. Zob. APW, KW PZPR, 719, k. 42–49.

375A. Friszke, Anatomia..., s. 411–413; APW, KW PZPR, 719, k. 50–51, informacja z 15 IV 1966 r.; AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 174–185, informacja zastępcy komendanta KM MO m.st. Warszawy ppłk S. Sławińskiego wraz ze stenogramami wystąpień J. Szackiego i S. Kisielewskiego.

376AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 186–189, notatka z KU PZPR przy UW z 31 III 1966 r.

377APW, KW PZPR, 719, k. 50–51, informacja z 15 IV 1966 r.; A. Friszke, Anatomia..., s. 414.

378AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 251–254, informacja zastępcy komendanta KM MO m.st. Warszawy płk. B. Galczewskiego, maj 1966.

379A. Friszke, Anatomia..., s. 418.

380APW, KW PZPR, 719, k. 52–53, WNiO KW PZPR, notatka o incydencie w czasie uroczystości pierwszomajowych w UW, 2 V 1966 r. Szerzej zob. A. Friszke, Anatomia..., s. 418–420.

381Tamże.

382AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 238–239, informacja wicedyr. Departamentu IV MSW płk. Z. Gorońskiego z 12 V 1966 r. nt. studenckiej pielgrzymki do Częstochowy; tamże, 237/XVI-466, k. 314, list ministra szkolnictwa wyższego do rektorów z 5 V 1966 r. oraz pismo zastępy kierownika WNiO KC PZPR Z. Wróblewskiego do sekretarzy ds. Propagandy KW PZPR z 5 V 1966 r.

383B. Noszczak, „Sacrum” czy „Profanum”?..., s. 226; Obchody milenijne 1966 roku w świetle dokumentów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Warszawa 1998, s. 169–177, 183.

384AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 300–302, informacja Departamentu IV MSW z 15 VII 1966 r.

385AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 168–170, odpis pisma kierowniczki Domu Studenta przy ul. Kickiego 9 L. Młynarskiej do rektora UW z 10 III 1966 r. oraz notatka służbowa plutonowego MO R. Kwietnia z 9 III 1966 r.; tamże, k. 324, informacja Departamentu III MSW z 22 IX 1966 r.

386APW, KW PZPR, 719, k. 88–94, notatka WNiO KW PZPR z 18 X 1966 r. Po zrealizowaniu zakładanych inwestycji w 1970 r. na 1 studenta miało przypadać 10 m^2 powierzchni.

387A. Friszke, Anatomia..., s. 427.

388APW, KW PZPR UW 719, k. 101, Informacja o przebiegu zebrania ZMS na Wydziale Historycznym UW, b.d. [październik 1966]. WNiO KW PZPR w piśmie do WKKP z 2 XI 1966 r. utrzymywał, że zgodę na zebranie wydał Antoni Mączak, stawiając egzekutywę PZPR wobec faktów dokonanych. Zob. APW, KW PZPR 719, k. 126–127. Mączak wspomina z kolei, że uzyskał ustną zgodę na zebranie od A. Ślisza, I Sekretarza KU PZPR UW; A. Mączak, W. Tygielski, Latem w Tocznabieli, Warszawa 2000, s. 241.

389APW, KW PZPR UW 719, Informacja o przebiegu..., k. 98–101. Tekst wystąpienia Kołakowskiego w: Marzec 1968 w dokumentach, t. I, s. 687–693. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 428; J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 77–80.

390APW, KW PZPR UW 719, Informacja o przebiegu..., k. 98–101; A. Friszke, Anatomia..., s. 429–430.

391APW, KW PZPR, 719, k. 102–108, informacja nt. zebrania sprawozdawczo-wyborczego OOP na Wydziale Filozofii UW 24 X 1966 r.

392APW, KW PZPR, 719, k. 109–110, informacja nt. zebrania sprawozdawczo-wyborczego OOP na Wydziale Historii UW 27 X 1966 r.

393AAN, PZPR 237/XVI-408, k. 34–41; A. Friszke, Anatomia..., s. 430–431.

394Marzec 1968 w dokumentach, t. I, uchwała Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej z 27 X 1966 r., s. 694–695; A. Friszke, Anatomia..., s. 431.

395APW, KW PZPR, 719, k. 113–117, notatka z 29 X 1966 r.

396Tamże.

397APW, KW PZPR, 719, k. 124, pismo A. Ślisza do J. Kępy z 28 X 1966 r.

398A. Friszke, Anatomia..., s. 433.

399APW, KW PZPR , 719, k. 126–128. Co ciekawe, w piśmie nie zaznaczono, jakie to mogłyby być konsekwencje – wniosek dotyczył tylko rozpatrzenia sprawy. Można go traktować jako formę nacisku na obu wymienionych lub zemsty za ich postawę.

400AAN, PZPR, 237/XVI-522, k. 381–383, notatka komendy MO m.st. Warszawy z 1 XII 1966 r.; Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. I, s. 698–700; APW, KW PZPR, 719, k. 178–179, notatka nt. przebiegu dyskusji na Wydziale Prawa z 22 XII 1966 r.; A. Friszke, Anatomia..., s. 431–433.

401APW, KW PZPR, 719, k. 137–139, notatka nt. posiedzenia KU PZPR UW 8 XI 1966 r. Por.: A. Friszke, Nad genezą..., s. 156–157.

402APW, K W PZPR , 719, k. 140–146, informacja o zebraniu POP PZPR UW z 17 XI 1966 r.

403Tamże, k. 154–155.

404APW, KW PZPR, 719, k. 156–158, notatka nt. posiedzenia KU PZPR 18 IX 1966 r. A. Friszke, Anatomia..., s. 158–159.

405APW, KW PZPR, 719, k. 174–177, notatka nt. konferencji sprawozdawczo-wyborczej na UW z 19 XII 1966 r.; Por. stenogram z konferencji i referat KU PZPR przy UW, tamże, 2, k. 39–314 i 340–403; A. Friszke, Nad genezą..., s. 159–162.

406AAN, PZPR, 237/XVI-408, k. 186, wyciąg z protokołu posiedzenia Senatu UW 7 XII 1966 r.

407Rozporządzenie ministrów Szkolnictwa Wyższego, Zdrowia i Opieki Społecznej, Oświaty, Kultury i Sztuki oraz przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki z dnia 8 listopada 1966 r. w sprawie odpowiedzialności dyscyplinarnej studentów szkół wyższych i wyższych szkół zawodowych, Dz.U. 1996, nr 46, poz. 283. Nowe przepisy wykluczały publiczność rozprawy, posiadanie przez obwinionych mężów zaufania, obrońców, a zeznania świadków odbywać się miały przed rzecznikiem dyscyplinarnym, a nie Komisją.

408APW, KW PZPR, 719, k. 188, notatka A. Jezierskiego z 22 XII 1966 r.

409AAN, PZPR, 237/XVI-335, k. 40–41, uchwała UK SD UW, b.d. [listopad 1966].

410AAN, PZPR, 237/XVI-523, k. 33–34, notatka dyr. Departamentu III MSW płk. H. Piętka z 25 III 1967 r.

411APW, KW PZPR, 719, k. 191–232, 262–277, sprawozdanie z 14 I 1967 r.

412Być może chodziło o prof. Czesława Bobrowskiego.

413Tamże.

414APW, KW PZPR, 719, k. 251, uchwała z 24 I 1967 r.

415Tamże, k. 252, uchwała z 27 I 1967 r.

416Tamże, k. 278, uchwała z 20 II 1967 r.

417APW, KW PZPR, 719, k. 360–375, petycja ze stycznia 1967 r.; A. Friszke, Nad genezą..., s. 166–167. Nieco inne liczby podano w notatce WNiO KW PZPR z 14 II 1967 r.: ok. 150 podpisów pod listem stwierdzającym właściwą formę wystąpień Michnika na zebraniu 21 X 1900 pod protestem przeciw represjonowaniu za wypowiedzi na zebraniu. Zob. APW, KW PZPR, 719, k. 259–261, informacja z 14 II 1967 r.

418AAN, PZPR, 237/XVI-523, k. 20–32, notatka dyr. Departamentu III MSW płk. H. Piętka z 17 II 1967 r. wraz z zarekwirowanymi odręcznymi notatkami Lipskiego.

419APW, KW PZPR, 719, k. 259–261, informacja z 14 II 1967 r.

420A. Friszke, Nad genezą..., s. 167.

421APW, KW PZPR, 719, k. 260–261, informacja z 14 II 1967 r.

422AAN, PZPR, 237/VII-5775, k. 180–182, notatka z 24 II 1967 r.; A. Friszke, Nad genezą..., s. 168.

423AAN PZPR, 237/VII-5775, k. 185–190, notatka ZG ZMS z 28 III 1967 r. Nagany udzielono 14 osobom.

424APW, KW PZPR, 719, k. 355–357, notatka nt. listu 10 studentów UW wykluczonych z ZMS, maj 1967 r.; AAN, PZPR, 237/VII-5775, k. 175–176, notatka sekretarza ZG ZMS J. Gajewskiego z 21 IV 1967 r.

425Tamże. Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. I, protokół z rozprawy dyscyplinarnej w sprawie Adama Michnika, 24 II 1967, s. 723–733; A. Friszke, Nad genezą..., s. 168–169.

426A. Friszke, Nad genezą..., s. 170–172.

427APW, KW PZPR, 719, k. 311–315, notatka z 22 VI 1967 r.

428AAN, PZPR, 237/XVI-523, k. 33, notatka dyr. Departamentu III MSW płk. H. Piętka z 25 III 1967 r.

429AAN, PZPR, 237/XVI-335, k. 36–37, informacja zastępcy komendanta MO Komendy Miejskiej m.st. Warszawy, płk. S. Sławińskiego z 22 III 1967 r.

430AAN, PZPR, 237/XVI-335, k. 39, odpis pisma sekretarza CK SD M. Grendyna z 24 III 1967 r.

431AAN PZPR, 237/XVI-335, k. 34–35, notatka zastępcy kierownika WNiO KC PZPR Z. Wróblewskiego z 5 IV 1967 r.

432Por. m.in. J. Eisler, Polski rok..., s. 38–41; P. Osęka, Marzec ’68, Kraków 2008, s. 9193; D. Stola, Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000, s. 29–33, 40–43 (tam również 3 wersje tego fragmentu wystąpienia Gomułki, s. 274).

433D. Stola, Kampania antysyjonistyczna, s. 38–39.

434AAN, PZPR, t. 237/XVI-523, k. 71–72, odpis telegramu z 21 VI 1967 r. oraz notatka dyr. Departamentu III MSW płk. H. Piętka z 21 VI 1967 r.

435J. Eisler, Polski rok..., s. 103–104; P. Osęka, M. Zaremba, Wojna po wojnie, czyli polskie reperkusje wojny sześciodniowej, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 1999, t. 4, s. 223.

436APW, KW PZPR, t. 720, k. 1–2, notatka z zebrania OOP Wydziału Filozoficznego UW z 5 I 1968 r.

437APW, KW PZPR, t. 720, k. 3–4, pismo W. Brusa do KU PZPR UW z 22 I 1968 r.

438P. Osęka, Marzec ’68, s. 144–145. Kuroń został zwolniony w maju, a Modzelewski w sierpniu 1967 r. O ich działalności w tym okresie zob. A. Friszke, Anatomia..., s. 472–500.

439P. Osęka, Marzec ’68, s. 145–150; J. Eisler, Polski rok..., s. 164–183, 224; A. Friszke, Anatomia..., s. 524, 530–532.

440AAN, PZPR, t. 237/XVI-586, k. 1–2, notatka WNiO KW PZPR z 2 II 1968 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 523–532.

441AAN, PZPR, t. 237/XVI-586, k. 10, pismo WNiO KC PZPR do sekretarza KC PZPR, W. Jarosińskiego z 7 II 1968 r.

442APW, KW PZPR, t. 720, k. 20, list egzekutywy OOP Wydziału Prawa UW do KU PZPR z 20 II 1968 r.

443AAN, PZPR, t. 237/XVI-586, k. 10–11, pismo WNiO KC PZPR do sekretarza KC PZPR, W. Jarosińskiego z 7 II 1968 r.

444A. Friszke, Anatomia..., s. 537–538.

445APW, KW PZPR, t. 720, k. 12, 21, uchwała ZW ZMS i niedatowana ulotka; J. Eisler, Polski rok..., s. 224.

446J. Eisler, Polski rok..., s. 224–225, A. Friszke, Anatomia..., s. 544–546.

447APW, KW PZPR UW, t. 720, k. 32–33, odpis pisma studentów i pracowników WH UW do rektora UW, b.d. [luty 1968]. List podpisali m.in.: Edward Potkowski, Maria Wierzbicka, Antoni Zieliński, Szymon Rudnicki, Tadeusz Manteuffel, Iza Bieżuńska-Małowist, Jacek Banaszkiewicz, Jan Szemiński, Robert Mroziewicz, Bronisław Nowak, Witold Prus.

448APW, KW PZPR, t. 720, k. 34, stanowisko Prezydium ZU ZMS UW. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 544–555. Błędnie datuje on początek rozpowszechniania ulotek antysemickich na 21 II.

449Cyt. za: A. Friszke, Anatomia..., s. 542–543.

450APW, KW PZPR, t. 720, k. 35–36, notatka o sytuacji politycznej na UW z 1 III 1968 r.

451APW, KW PZPR, t. 720, k. 148, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

452APW, KW PZPR, t. 720, k. 35–36, notatka o sytuacji politycznej na UW z 1 III 1968 r.

453APW, KW PZPR, t. 720, k. 31, odpis listu 23 profesorów do premiera PRL z 1 III 1968 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., k. 552–553.

454APW, KW PZPR, t. 720, k. 30, pismo z 1 III 1968 r.

455A. Friszke, Anatomia..., s. 553–561.

456APW, KW PZPR, t. 720, k. 39–43, notatka z zebrania POP UW z 7 III 1968 r. Według zeznań uczestników zebrania złożonych w śledztwie reakcja rektora nie była jednak zbyt stanowcza. Zob. A. Friszke, Anatomia..., s. 561.

457Tamże, k. 42–43; A. Friszke, Anatomia..., s. 562–563.

458APW, KW PZPR, t. 720, k. 38, pismo rektora S. Turskiego z 7 II 1968 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 564.

459APW, KW PZPR, t. 720, k. 45, Przebieg wydarzeń w Uniwersytecie Warszawskim w dniu 8.III.1968 r., b.d., bez podpisu. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 564.

460APW, KW PZPR, t. 720, k. 50, zarządzenie rektora UW z 8 III 1968 r.

461J. Eisler, Polski rok..., s. 230, 524.

462A. Friszke, Anatomia..., s. 569; J. Eisler, Polski rok..., s. 240.

463J. Eisler, Polski rok..., s. 240–245.

464Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II: Kronika Wydarzeń, cz. I, Warszawa 2009, s. 188, kronika przebiegu wydarzeń w dniu 8 III 1968 r. na terenie m.st. Warszawy oraz wydanych w związku z tym poleceń, 9 III 1968 r., A. Friszke, Anatomia..., s. 524–525, 571–575; J. Eisler, Polski rok..., s. 242; Cz. Bobrowski, Wspomnienia ze stulecia, Lublin 1988, s. 270.

465APW, KW PZPR, t. 720, k. 109, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.; J. Eisler, Polski rok..., s. 245–250; A. Friszke, Anatomia..., s. 583–585.

466APW, KW PZPR, t. 720, k. 59, odezwa z 11 III 1968 r.

467APW, KW PZPR, t. 720, k. 60, pismo B. Leśnodorskiego z 11 III 1968 r.

468A. Mączak, W. Tygielski, Latem w Tocznabieli, s. 237–238.

469A. Friszke, Anatomia..., s. 272–273; M. Kula, Śpij spokojnie – rząd myśli, partia czuwa... a co robią jej członkowie?, „Przegląd Humanistyczny” 2005, nr 4, s. 132.

470APW, KW PZPR, t. 720, k. 51, odpis listu z 9 III 1968 r. Ten sam dokument zob. AAN, PZPR, t. 237/XVI-589, k. 5.

471AAN, PZPR, t. 237/XVI-589, k. 4, pismo H. Jabłońskiego do A. Werblana z 12 III 1968 r.

472J. Eisler, Polski rok..., s. 274.

473APW, KW PZPR, t. 720, k. 52–54, pismo z 10 III 1968 r.

474Tamże.

475Tamże.

476APW, KW PZPR, t. 720, k. 110, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

477J. Eisler, Polski rok..., s. 274–275. Por. D. Stola, Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000, s. 89–109.

478APW, KW PZPR, t. 720, k. 110, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

479AUW, Wydział Historyczny, t. 7, k. 26, uchwała Rady Wydziału Historycznego z 11 III 1968 r.

480Tamże.

481APW, KW PZPR, t. 720, s. 40–42, rezolucja z 11 III 1968 r., tamże, s. 61–63, uchwała OOP Wydziału Prawa UW. Por. J. Eisler, Polski rok..., s. 279–281.

482APW, KW PZPR, t. 720, k. 111, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r. Por. Wydarzenia marcowe 1968, Paryż 1969, s. 37–39.

483Wydarzenia marcowe 1968, s. 38–39. Por. T.P. Rutkowski, Nauki historyczne..., s. 471–472.

484APW, KW PZPR, t. 720, k. 111, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

485J. Kępa, Co się kryje za ulicznymi awanturami?, „Trybuna Ludu” z 12 III 1968 r. Tekst ten został opublikowany w: P. Osęka. Syjoniści, inspiratorzy, wichrzyciele. Obraz wroga w propagandzie marca 1968, Warszawa 1999, s. 116–125. Por. D. Stola, Kampania antysyjonistyczna, s. 102–103, 107–108. Według relacji Kępy do projektu przemówienia poprawki wprowadził osobiście Gomułka.

486APW, KW PZPR, t. 720, k. 71–72, uchwała z 12 III 1968 r. Por. J. Eisler, Polski rok..., s. 295.

487APW, KW PZPR, t. 720, k. 64–66, uchwała Rady Wydziału Filozoficznego z 12 III 1968 r.

488Tamże.

489APW, KW PZPR, t. 720, k. 68, odezwa Do studentów Wydziału Filozoficznego UW.

490APW, KW PZPR, t. 720, k. 70, rezolucja studentów i pracowników Instytutu Nauk Politycznych z 12 III 1968 r.

491APW, KW PZPR, t. 720, k. 67, protokół posiedzenia Rady Wydziału Filozoficznego UW z 12 III 1968 r.

492J. Eisler, Polski rok..., s. 306.

493APW, KW PZPR, t. 720, k. 75–76, pismo M. Żychowskiego wraz z załączonym wykazem studentów z 14 III 1968 r.

494Teksty uchwał zob.: Wydarzenia marcowe 1968, s. 43–46.

495AUW, WHist, t. 7, k. 28, protokół posiedzenia Rady Wydziału Historycznego z 12 III 1968 r.

496T.P. Rutkowski, Między miotem a kowadłem. OOP PZPR Wydziału Historycznego UW w czasie wydarzeń marcowych, „Newsletter. Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego”, nr 2, marzec 2008, s. 12–16. Po uspokojeniu się sytuacji OPP WH UW wycofała się z tego listu, w piśmie do KU PZPR stwierdzając, że miał on charakter dyskusyjny i wewnątrzpartyjny.

497Tamże.

498Wydarzenia marcowe 1968, s. 47–50. Według informacji SB uchwał nie podpisało 6 pracowników naukowych Wydziału Ekonomii Politycznej, w tym Andrzej Jezierski i Zbigniew J. Grabowski. Zob. Wydarzenia marcowe 1968 roku, t. II, kronika wydarzeń, 16 III 1968 r., s. 460.

499J. Eisler, Polski rok..., s. 306.

500AAN, PZPR, t. 237/XVI-585, k. 58–59, notatka WNiO KC PZPR Plan działania na wyższych uczelniach ustalony na posiedzeniu wieczornym w dniu 12.III br. Por. A. Chojnowski, 13 marca 1968 – trzy sprawozdania z jednego zebrania, „Newsletter. Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego”, nr 31, styczeń-marzec 2004, s. 9.

501APW, KW PZPR, t. 720, k. 74, odpis pisma ZS ZMS do ministra H. Jabłońskiego z 13 III 1968 r.

502J. Eisler, Polski rok..., 320–321.

503APW, KW PZPR, t. 720, k. 113, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

504A. Mączak, W. Tygielski, Latem w Tocznabieli, s. 237.

505AAN, PZPR, t. 237/XVI-589, k. 220, notatka: UW w dniu 13.III. wieczorem. Aktyw KU PZPR, rkps, dokument opublikowany w: A. Chojnowski, 13 marca 1968..., s. 10.

506AAN, PZPR, t. 237/XVI-585, k. 15–16, informacja o zebraniu KU PZPR 13 III 1968 r. Por. A. Chojnowski, 13 marca 1968..., s. 9–10.

507AAN, PZPR, t. 237/XVI-589, k. 220, UW w dniu 13.III. wieczorem. Aktyw KU PZPR, rkps. Według Andrzeja Garlickiego skrytykował on z kolei antysemickie publikacje „Słowa Powszechnego”. List A. Garlickiego do redakcji w: „Newsletter. Instytut Historyczny UW”, nr 32, lipiec-wrzesień 2004, s. 9–10.

508AAN, PZPR, t. 237/XVI585-, k. 33, notatka Ocena sytuacji w szkołach wyższych Warszawy wg stanu na 13.III.1968 r., b.d.

509Tamże, k. 34–35.

510Tamże, k. 35–37.

511APW, KW PZPR, t. 720, k. 114–115, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

512APW, KW PZPR, t. 720, k. 77–78, informacja o wydarzeniach na UW 15 III 1968 r.; tamże, k. 114–115, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

513APW, KW PZPR, t. 720, k. 79, odezwa Do studentów Uniwersytetu Warszawskiego z 16 III 1968 r.

514APW, KW PZPR, t. 720, k. 116, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

515Marzec ’68: Między tragedią a podłością, wstęp, wybór i oprac. G. Sołtysiak, J. Stępień, Warszawa 1998, informacja MSW z 18 III 1968 r., s. 244; APW, KW PZPR, t. 720, k. 80, informacja o sytuacji na wyższych uczelniach 18 III 1968 r. Z kolei pierwszy zastępca komendanta stołecznego MO ds. SB, płk S. Sławiński informował 18 III 1968 r., że w wiecu brało udział ok. 1000 osób. Zob. Wydarzenia marcowe 1968 roku w dokumentach MSW, t. 2, s. 492.

516Marzec ’68. Między tragedią a podłością, informacja MSW z 18 III 1968 r., s. 248; APW, KW PZPR, t. 720, k. 80, informacja o sytuacji na wyższych uczelniach 18 III 1968 r.

517Marzec ’68. Między tragedią a podłością, informacja MSW z 18 III 1968 r., s. 244.

518APW, KW PZPR, t. 720, k. 151–152, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

519Tamże.

520Marzec ’68. Między tragedią a podłością, informacja MSW z 18 III 1968 r., s. 248.

521J. Eisler, Polski rok..., s. 418.

522Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, notatka z 21 III 1968 r., s. 616; Wydarzenia marcowe 1968, s. 60–61. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 586; J. Eisler, Polski rok..., s. 431.

523APW, KW PZPR, t. 720, k. 117–118, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.; Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, notatka z 21 III 1968 r., s. 617. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 588; J. Eisler, Polski rok..., s. 433. Budynek Wydziału Geografii, gdzie miał się odbywać strajk, opuszczono na żądanie pracowników Wydziału obawiających się o los zgromadzonych tam zbiorów.

524Cz. Bobrowski, Wspomnienia..., s. 273. Z informacji uzyskanych przez SB wynika, że wraz z Bobrowskim przebywał wieczorem na UW także dziekan Wydziału Prawa, prof. Leśnodorski. Zob. Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, kronika wydarzeń opracowana na podstawie doniesień informatorów Wydziału III Komendy MO m.st. Warszawy, 21–22 III 1968 r. Według ustaleń Jerzego Eislera w strajku wzięli udział: Maria Grabowska, Zdzisław Łapiński, Alina Nofer-Ładyka, Jadwiga Sawicka, Renata Grzegorczyk i Jadwiga Puzynina; tegoż, Polski rok..., s. 434.

525Cz. Bobrowski, Wspomnienia..., s. 273–274.

526Tamże, s. 274–275. Ten sam dokument zob. APW, KW PZPR, t. 720, k. 93.

527APW, KW PZPR, t. 720, k. 118, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

528Wydarzenia marcowe 1968, s. 95–96.

529Tamże.

530APW, KW PZPR, sygn. 720, k. 92, odpis pisma rektora S. Turskiego o skreśleniu z listy studentów i zawieszeniu w prawach studenta z 21 III 1968 r. Wśród zawieszonych znaleźli się m.in.: Józef Dajczgewand, Wiktor Górecki, Marian Dąbrowski, Sławomir Kretkowski, Seweryn Blumsztajn, Irena Grudzińska, Jan Lityński, Mirosław Sawicki, Barbara Toruńczyk.

531APW, KW PZPR, t. 720, k. 155, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r.

532Tamże, k. 156.

533Tamże, k. 157–158.

534J. Eisler, Polski rok..., s. 439.

535Tamże, s. 439; A. Friszke, Anatomia..., s. 589. J. Zakrzewska została skazana w 1968 r. na 6 miesięcy więzienia w zawieszeniu za złożenie fałszywych zeznań. Niewątpliwie jednak zwolnienie jej z pracy z tego powodu było spowodowane motywami politycznymi.

536Zob. W. Mysłek, Koryfeusze nauki czy protektorzy wichrzycieli, „Trybuna Ludu” z 26 III 1968 r.

537APW, KW PZPR, t. 720, k. 167–168, notatka nt. posiedzenia Rady Wydziału Filozoficznego z 1 IV 1968 r.

538APW, KW PZPR, t. 720, k. 95, zarządzenie rektora z 25 III 1968 r. Por. A. Friszke, Anatomia..., s. 590.

539A. Friszke, Anatomia..., s. 590.

540Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, s. 769, informacja sytuacyjna zastępcy komendanta stołecznego MO płk. S. Sławińskiego z 26 III 1968 r. Por. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej AIPN), t. 0122/505, k. 87, Informacja dot. wydarzeń związanych z sytuacją w środowiskach studenckich.

541APW, KW PZPR, t. 720, k. 161–162, rejestr wydarzeń w środowisku wyższych uczelni warszawskich od 26 II do 25 III 1968 r. Według tej informacji prof. Herbst miał wyłączyć z dyskusji sprawę zwolnionych profesorów, mówiąc: „sprawy profesorów to nie nasza sprawa”; Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, s. 770, informacja sytuacyjna zastępcy komendanta stołecznego MO płk. S. Sławińskiego z 26 III 1968 r.

542J. Eisler, Polski rok..., s. 445–446; AIPN, t. 0122/505, k. 87, Informacja dot. wydarzeń związanych z sytuacją w środowiskach studenckich.

543Wydarzenia marcowe 1968, s. 63. Por. Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, s. 806–807, informacja inspektora mjr. Andrzeja Maja nt. wiecu studentów na UW 28 III 1968 r.; AAN, PZPR, t. 589, k. 113, notatka nt. przebiegu wiecu 28 III 1968 r.

544A. Friszke, Studencki Komitet Delegatów Wydziałowych na Uniwersytecie Warszawskim w Marcu ’68, [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX w., Warszawa 2008, s. 344–351.

545Wydarzenia marcowe 1968, s. 99–103.

546Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II, s. 808–809, informacja inspektora mjr. Andrzeja Maja nt. wiecu studentów na UW 28 III 1968 r.

547AAN, PZPR, t. 237/XVI-585, k. 84–85, notatka H. Krysanki z 5 IV 1968 r.

548APW, KW PZPR, t. 720, k. 167–168, notatka nt. posiedzenia Rady Wydziału Filozoficznego z 1 IV 1968 r.

549Tamże, k. 170–171.

550Tamże.

551AUW, WHist, t. 7, k. 34–35, protokół z posiedzenia Rady Wydziału Historycznego 2 IV 1968 r.

552AAN, PZPR, t. 237/XVI-585, k. 86. Por. A. Friszke, Studencki Komitet..., s. 351.

553APW, KW PZPR, t. 720, k. 233, Informacja o spotkaniach ze studentami i podjętych wnioskach dyscyplinarnych w związku z marcowymi wydarzeniami, maj 1968 r. Decyzje o ponownych przyjęciach na studia podejmowały komisje wydziałowe, jednak ich decyzje były zatwierdzane przez komisję uniwersytecką.

554A. Friszke, Studencki Komitet..., s. 352.

555APW, KW PZPR , t . 720, k. 229–230, Informacja o spotkaniach.... Por. APW, KW PZPR, t. 720, k. 180–181, sprawozdania z zebrań na Wydziale Geologii (z red. Ryszardem Wojną) i na Wydziale Filologii Polskiej (z red. Jerzym Wójcikiem).

556APW, KW PZPR, t. 720, k. 229–230, Informacja o spotkaniach.; tamże, k. 189–196, sprawozdania z różnych zebrań studentów 19 IV 1968 r. Z enigmatycznych stwierdzeń zawartych w notatce wynika, że pożądane przez prelegentów pytania dotyczące spraw rewizjonizmu i syjonizmu oraz ich genezy pojawiały się głównie na zebraniach w Politechnice, Akademii Medycznej i SGPiS, lecz nie na UW.

557APW, KW PZPR, t. 720, k. 174–175, notatka z 3 IV 1968 r.

558Narada aktywu partyjnego Uniwersytetu Warszawskiego, „Życie Szkoły Wyższej” 1968, nr 4, s. 137–138.

559Spotkanie rektorów szkół wyższych w Komitecie Warszawskim PZPR, „Życie Szkoły Wyższej” 1968, nr 4, s. 153–155.

560APW, KW PZPR, t. 720, k. 188–190, notatka Wybrane problemy kadrowe z 5 IV 1968 r.

561Obliczenia własne na podstawie: „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego”, t. X, 1971.

562APW, KW PZPR, t. 720, k. 211–215, Notatka o zmianach kadrowych w UW, maj 1968 r. Do innych instytucji (PAN, PISM, IBJ) lub na emeryturę mieli przejść m.in.: doc. Longin Pastusiak, prof. Kazimierz Petrusewicz, prof. Wiktor Kemula, prof. Stefan Żółkiewski, prof. Samuel Fiszman, prof. Maria Mayenowa, doc. Roman Taborski, doc. Zbigniew Kotański, prof. Tadeusz Manteuffel, prof. Rafał Gerber, prof. Stanisław Mazur, prof. Roman Sikorski, prof. Józef Werle, doc. Hanna Szmuszkowicz, prof. Eugeniusz Goblewicz, doc. Michał Szulkin, prof. S. Ehrlich, prof. Stefan Rozmaryn, prof. Mieczysław Maneli, prof. Nina Assorodobraj, doc. Józef Barbag, prof. Adam Schaff.

563Dz.U. Ministerstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego, poz. 65, 15 IX 1968 r. wraz z załącznikiem.

564Powstanie Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego”, t. VIII, 1968–1969, s. 131–133.

565J. Eisler, Polski rok..., s. 130–131.

566AAN, PZPR, t. 237/XVI-627, k. 107–108, referat Komitetu Uczelnianego PZPR na UW z 27 IX 1968 r.

567A. Friszke, Anatomia..., s. 879. Ulotkę pt. „Wycofać wojska z Czechosłowacji” napisał student UW, Eugeniusz Smolar.

568AAN, PZPR, t. 237/XVI-627, k. 109, referat Komitetu Uczelnianego PZPR na UW z 27 IX 1968 r.

569APW, KU PZPR UW, t. 3, k. 95, 101, protokół z konferencji 27 IX 1968 r.

570AAN, PZPR, t. 237/XVI-567, k. 211, uwagi w sprawie nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym z 12 IV 1968 r.

571Dz.U. 1968, nr 29, poz. 188.

572AAN, PZPR, 237/XVI-567, k. 66, notatka z posiedzenia Kolegium rektorskiego 22 V 1968 r.

573Tamże, k. 66–68.

574APW, KU PZPR UW, t. 3, k. 95, 106–107, protokół z konferencji, 27 IX 1968 r.

575AAN, PZPR, t. 237/XVI-567, k. 103–107, notatka w sprawie projektu noweli do ustawy o szkolnictwie wyższym z 15 VI 1968 r.

576Ustawa z 20 XII 1968 r. o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym, Dz.U. 1968 r., nr 46, poz. 334.

577AAN, PZPR, t. 237/XVI-567, k. 82–84, Kalendarz prac nad przygotowaniem aktów prawnych, instytucji i wytycznych organizacyjnych w sprawach szkolnictwa wyższego.

578AAN, PZPR, t. 237/XVI-571, k. 48–56, notatka ws. zmiany systemu przyjęć na studia z 29 IV 1968 r.; tamże, k. 61–63, pismo WNiO KC PZPR do sekretarzy propagandy komitetów wojewódzkich z 16 V 1968 r.

579Cyt. za: AAN, PZPR, t. 237/XVI-572, k. 10, Koncepcja działania i udziału studentów w OHP w świetle postanowień V Zjazdu PZPR.

580Dz.Urz. MOiSzW, 1969, nr A-3, poz. 16, Zarządzenie Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego w sprawie praktyk robotniczych studentów szkół wyższych; AAN, PZPR, t. 572, k. 150–152, pismo okólne z 9 IV 1969 r.

581A AN, PZPR , t. 572, k. 152–159, Uwagi na temat publikacji dotyczących studenckich praktyk robotniczych, 12 I 1970 r.

582AAN, PZPR, t. 237/XVI-573, k. 195–211, informacja o studenckich praktykach robotniczych z 12 X 1970 r.; tamże, k. 193, zestawienie miejsc pracy dla studentów.

583AAN, PZPR, t. 575, k. 170, Informacja o aktualnym stanie i dalszych zadaniach nauk politycznych w szkołach wyższych z 7 III 1969 r.

584AUW, AS, t. BR/S-15, k. 67–96, protokół z posiedzenia Senatu UW 19 XI 1969 r.

585AUW, AC, t. 1, uchwała z 19 XI 1969 r.

586AUW, Akta osobowe S. Turskiego, pismo ministra H. Jabłońskiego z 29 VIII 1968 r.

587Dziekanami Wydziałów w kadencji 1969–1972, byli: Biologii – prof. Alina Skirgiełło (ur. 1911, dziekan od 1966 do 1975 r.), Chemii – prof. Jerzy T. Wróbel (ur. 1923, dziekan 1969–1972, PZPR), Filologii Obcych – doc. Stanisław Kałużyński (ur. 1925, dziekan 1969–1973, PZPR od 1973 r.), Filologii Polskiej i Słowiańskiej – doc. Oktawiusz Jurewicz (ur. 1926, dziekan 1969–1972, PZPR), Fizyki – prof. Leonard Sosnowski (ur. 1911, dziekan 1966–1972, PZPR), Geologii – prof. Tadeusz Penkala (ur. 1912, dziekan 1968–1972), Historycznego – prof. Henryk Samsonowicz (ur. 1930, dziekan 1969–1972, PZPR), Matematyki i Mechaniki – prof. Helena Rasiowa (ur. 1917, dziekan 1958–1960, 1962–1966, 1968–1976), Nauk Społecznych – prof. Klemens Szaniawski (ur. 1925, dziekan Wydziału Filozofii 1967- 1968, Wydziału Nauk Społecznych 1968- 1970), Prawa i Administracji – prof. Leon Kurowski (ur. 1907 r., dziekan 1956–1959, 1968–1970), Psychologii i Pedagogiki – doc. M. Maruszewski (ur. 1932, dziekan 1969–1973).

588Przemówienie rektora Uniwersytetu Warszawskiego prof. dra Zygmunta Rybickiego podczas inauguracji roku akademickiego 1969/70, 1 X 1969, „Roczniki Uniwersytetu Warszawskiego”, t. VIII, 1968–1969, s. 9.

589AUW, AS, t. BR/S-15, k. 1–8, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 X 1969 r.

590Tamże, k. 15.

591AAN, PZPR, t. 237/XVI-609, k. 125–126, pismo ministra oświaty i szkolnictwa wyższego do A. Werblana z 18 II 1970 r.

592Statut Uniwersytetu Warszawskiego, „Roczniki UW”, t. IX, 1970, s. 137–168.

IV. Okres gierkowski (1971–1980)

593Por. m.in. A. Sowa, Henryk Samsonowicz, Świadek epoki. Wywiad rzeka, Warszawa 2009, s. 140–141.

594„Roczniki UW”, t. XI, 1971/II, s. 5–6.

595Z życia naukowego i organizacyjnego uczelni. Przegląd najważniejszych wydarzeń w roku 1971, „Roczniki UW”, t. XI, 1971/II, s. 107.

596AUW, AS, BR/S-16, k. 111, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 XI 1971 r. Por. Przyszłość nauki – to jej związek z życiem. Spotkanie uczonych z tow. Piotrem Jaroszewiczem. Wystąpienie Prezesa Rady Ministrów, „Trybuna Ludu” z 3 XI 1971 r., s. 1, 4. W relacji prasowej brak jednak informacji o tych decyzjach.

597W skład Komisji weszli byli prorektorzy: L. Bazylow, W. Czachórski, A. Gieysztor, W.C. Kowalski, J. Kulczycka-Saloni, L. Kurowski, A. Polański i J. Świderski; „Roczniki UW”, t. XII, 1972 r., s. 133–134.

598AUW, AS, t. BR/S-16, k. 113–117, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 XI 1971 r.

599Tamże.

600Posiedzenie Biura Politycznego KC PZPR, „Trybuna Ludu” z 7 II 1973 r., s. 1, Dwa lata pracy dla kraju i miasta. Omówienie sprawozdania Komitetu Warszawskiego PZPR, „Trybuna Ludu” z 15 III 1973 r., s. 8.

601AUW, AS, t. BR/S-17, k. 99, stenogram z posiedzenia Senatu UW 11 IV 1973 r.

602AUW, AS, t. BR/S-17, k. 176–177, stenogram z posiedzenia Senatu UW 9 V 1973 r.

603AUW, AS, t. BR/S-17, k. 102, stenogram z posiedzenia Senatu UW 11 IV 1973 r. Por. Kierunki wykorzystania potencjału naukowego Warszawy. Omówienie uchwały Komitetu Warszawskiego PZPR podjętej na plenum KW11 czerwca br., „Trybuna Ludu” z 16 VI 1973 r., s. 4.

604AUW, AS, t. BR/S-17, k. 291–294, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 VI 1973 r.

605Tamże, k. 294.

606AUW, AS, t. BR/S-18, k. 4, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 IX 1973 r.

607AUW, AS, t. BR/S-17, k. 177–178, stenogram z posiedzenia Senatu UW 9 V 1973 r.

608AUW, AS, t. BR/S-17, k. 100, stenogram z posiedzenia Senatu UW 11 IV 1973 r.

609AUW, AS, t. BR/S-17, k. 5–8, 298, stenogramy z posiedzeń Senatu UW 21 II i 20 VI 1973 r.

610Nowoczesne studia teoretyczne. Kształcenie filozofów marksistów, „Trybuna Ludu” z 16 V 1973 r., s. 5.

611AUW, AS, t. BR/S-17, k. 97–100, stenogram z posiedzenia Senatu UW 11 IV 1973 r. Oprócz przewodniczącego RU SZSP w skład Senatu weszło także 4 jej wiceprzewodniczących. Cimoszewicz został na swoje stanowisko mianowany, a nie wybrany. Zakończył kadencję w listopadzie 1973 r.

612AUW, AS, t. BR/S-18, k. 150, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 XI 1973 r.

613AUW, AS, t. BR/S-19, k. 127, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 II 1974 r.

614AUW, AS, t. BR/S-18, k. 5, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 IX 1973 r.

615AUW, AS, t. BR/S-18, k. 183–185, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 XI 1973 r.

616Tamże, k. 185.

617AUW, AS, t. BR/S-18, k. 231, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 XII 1973 r.

618AUW, AS, t. BR/S-18, k. 6, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 IX 1973 r. Por. Program rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego. Na miarę potrzeb, „Trybuna Ludu” z 18 III 1974 r., s. 9.

619AUW, AS, t. BR/S-19, k. 9–10, stenogram z posiedzenia Senatu UW 9 I 1974 r.

620AUW, AS, t. BR/S-18, k. 83–85, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 X 1973 r.

621Posiedzenie Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR, „Trybuna Ludu” z 27 III 1974 r., s. 1.

622Program perspektywicznego rozwoju stolicy. Przemówienie premiera Piotra Jaroszewicza na spotkaniu warszawskiego aktywu partyjnego, „Trybuna Ludu” z 29 III 1974 r., s. 1. Por. AUW, AS, t. BR/S-19, k. 299–300, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 IV 1974 r.

623AUW, AS, t. BR/S-18, k. 231–233, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 XII 1973 r.

624AUW, AS, t. BR/S-23, k. 171–172, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 XII 1975 r.

625AUW, AS, t. BR/S-18, k. 10, 20, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 IX 1973 r.

626AUW, AS, t. BR/S-18, k. 62–64, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 X 1973 r.

627AUW, AS, t. BR/S-19, k. 19–20, stenogram z posiedzenia Senatu UW 9 I 1974 r.

628Tamże, k. 8–9.

629AUW, AS, t. BR/S-19, k. 119, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 II 1974 r.

630Tamże, k. 120–121.

631AUW, AS, t. BR/S-19, k. 388–389, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 V 1974 r.

632AUW, AS, t. BR/S-19, k. 296–297, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 IV 1974 r.; L. Bazylow, 30-lecie PRL w Uniwersytecie Warszawskim, „Roczniki UW”, t. XIV, 1974, s. 259–260.

633AUW, AS, t. BR/S-19, k. 387, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 V 1974 r.

634S. Turski, Uniwersytet Warszawski w 30-leciu Polski Ludowej, „Roczniki UW”, t. XIV, 1974, s. 15–23.

635L. Bazylow, 30-lecie PRL, s. 260–261; tegoż, Uroczystość obchodów 30-lecia PRL w Uniwersytecie Warszawskim, „Roczniki UW”, t. XV, 1975, s. 297. Por. AUW, AS, t. BR/S-19, k. 400–401, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 V 1974 r.

636L. Bazylow, Uroczystość obchodów..., s. 298–299.

637AUW, AS, t. BR/S-19, k. 306–307, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 IV 1974 r.

638Oprócz tego w miejsce Studium Afrykanistycznego powołano Instytut Afrykanistyczny, który wszedł w skład Wydziału Neofilologii. Instytut Maszyn Matematycznych został przekształcony w Instytut Informatyki. Zarządzenie nr 12 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 15 lutego 1976 r. w sprawie struktury organizacyjnej Uniwersytetu Warszawskiego, Dz.Urz. MNSzWiT, 1976, nr 2, poz. 6.

639AUW, AS, t. BR/S-23, k. 18–19, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 X 1975 r.

640Tamże, k. 25–26. Fragmenty wykładu Kieniewicza zostały opublikowane w „Kulturze” i „Literaturze”, całość tekstu zob. „Roczniki UW”, t. XV, 1975, s. 15–25.

641AUW, AS, t. BR/S-23, k. 173–174, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 XII 1975 r.

642Tamże, k. 192–194. Wg stanu z 6 XII 1975 r. na Uniwersytecie pracowało (łącznie z Filią w Białymstoku) 5709 osób, w tym 2797 nauczycieli akademickich, 1027 pracowników obsługi, 681 pracowników inżynieryjno-technicznych, 339 bibliotecznych i 787 pracowników administracji.

643AUW, AS, t. BR/S-24, k. 11–12, 73–74 stenogramy z posiedzeń Senatu UW 14 I 1976 r. i 18 II 1976 r. Według danych podanych przez rektora na 5 wydziałach rezerwa obowiązków dydaktycznych niewykonywanych przez pracowników odpowiadała 200 etatom.

644AUW, AS, t. BR/S-24, k. 14–15, 23.

645AUW, AS, t. BR/S-24, k. 159–160, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 III 1976 r.

646AUW, AS, t. BR/S-25, k. 79, stenogram z posiedzenia Senatu UW 16 VI 1976 r.

647AUW, AS, t. BR/S-24, k. 76–77, stenogram z posiedzenia Senatu UW 18 II 1976 r.

648AUW, AS, t. BR/S-24, k. 161–170, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 III 1976 r.

649AUW, AS, t. BR/S-25, k. 151–153, stenogram z posiedzenia Senatu UW 14 VII 1976 r. Według Rybickiego w praktyce oznaczało to kontynuację budowy 2 budynków dydaktycznych na Służewcu, rozpoczęcie budowy obiektów socjalnych dla studentów i młodej kadry naukowej, a także rozpoczęcie budowy cyklotronu i budynku Wydziału Fizyki na Ochocie oraz ewentualnie budynku dla neofilologii na ul. Browarnej.

650Tamże, k. 153–156.

651Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle akt KC PZPR (1976–1980). Wybór dokumentów, red. Ł. Kamiński, P. Piotrowski, Wrocław 2002, notatka WNiO KC PZPR z 28 II 1976 r., s. 21–23.

652A. Friszke, Historycy przed przełomem. Z dziejów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1975–1979, [w:] Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 557.

653Opozycja demokratyczna..., notatka WNiO KC PZPR z 29 V 1976 r., s. 29–30.

654Tamże, Projekt planu przedsięwzięć związanych z poprawą sytuacji polityczno-wychowawczej na Uniwersytecie Warszawskim, b.d., s. 26–28. Prof. Podgórecki został zwolniony z UW. W 1977 r. opuścił Polskę, od 1979 r. wykładał w Carlton University w Ottawie. Szerzej zob. D. Wicenty, Socjologia nieposłuszna w PRL? O funkcjonowaniu Zakładu Socjologii Norm i Patologii Społecznej w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji w latach 1972–1976, [w:] Jedna nauka. Wiele historii. Dzieje subdyscyplin socjologicznych w Polsce, red. P. Łuczeczko, D. Wicenty, Gdańsk 2010; J. Kwaśniewski, Prawo totalitarne w działaniu. Spory z PRL o prawo i prawdę, [w:] Prace Katedry Socjologii Norm, Dewiacji i Kontroli Społecznej, t. 12, 2011, s. 194–235.

655Tamże, s. 27–28, 58.

656AUW, AS, t. BR/S-25, k. 77, stenogram z posiedzenia Senatu UW 16 VI 1976 r.

657Tamże.

658AUW, AS, t. BR/S-26, k. 5–7, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 IX 1976 r.

659AUW, AS, t. BR/S-26, k. 107, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 X 1976 r.

660AUW, AS, t. BR/S-26, k. 10–12, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 IX 1976 r.

661Byli to: przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, sekretarz KC PZPR Ryszard Frelek, kierownik WNiO KC PZPR Jarema Maciszewski, minister sprawiedliwości Jerzy Bafia, kierownik Urzędu ds. Wyznań Kazimierz Kąkol, wiceminister oświaty i wychowania Jerzy Wołczyk, zastępca przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów Józef Pajestka, podsekretarz stanu w Prezydium Rady Ministrów Bronisław Ostapczuk, wiceprezes PAN Witold Nowacki, zastępca dyrektora Instytutu Podstaw Marksizmu-Leninizmu Włodzimierz Wesołowski, sekretarz Wydziału I PAN Władysław Markiewicz, sekretarz Wydziału II PAN Adam Urbanek, dyrektor Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych Marian Dobrosielski oraz „działacze polityczni” doc. Stanisław Czajka i doc. Ferdynand Iniewski. Zob. „Roczniki UW”, t. XVI, 1976, s. 7.

662AUW, AS, t. BR/S-26, k. 110–111, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 X 1976 r.

663A. Friszke, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011, s. 104.

664AUW, AS, t. BR/S-26, k. 111–112, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 X 1976 r.

665Tamże, k. 112–114

666AUW, AS, t. BR/S-26, k. 131–140, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 X 1976 r.

667AUW, AS, t. BR/S-26, k. 210–216, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 XI 1976 r.

668AUW, AS, t. BR/S-27, k. 7, stenogram z posiedzenia Senatu UW 12 I 1977 r.

669AUW, AS, t. BR/S-26, k. 216–218, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 XI 1976 r.

670Tamże, k. 218–219.

671Tamże, k. 219–221.

672AUW, AS, t. BR/S-27, k. 2–3, 45–67, stenogram z posiedzenia Senatu UW 12 I 1977 r.

673AUW, AS, t. BR/S-28, k. 11–16, stenogram z posiedzenia Senatu UW 16 III 1977 r.

674Opozycja demokratyczna, informacja Wydziału Organizacyjnego KW PZPR o sytuacji na UW z 22 X 1976 r., s. 46.

675AIPN, BU 0256/843, k. 10v, meldunek operacyjny z 23 XI 1976 r.; tamże, k. 97, informacja operacyjna z 23 XI 1976 r.

676A. Friszke, Historycy..., s. 558.

677Opozycja demokratyczna, informacja Wydziału Pracy Ideowo-Wychowawczej KC PZPR ze stycznia 1977 r., s. 59–60.

678AUW, AS, BR/S-28, wyciąg ze stenogramu z posiedzenia Senatu Uniwersytetu Warszawskiego 16 III 1977 r., b. pag.

679Tamże. Por. A. Friszke, Historycy..., s. 559. Według sprawozdania rektora 115 sygnatariuszy listu było z WMiM, z Wydziału Psychologii i Pedagogiki – 92, z Wydziału Rusycystyki i Slawistyki – 52, Wydziału Filologii Polskiej – 51, Instytutu Socjologii – 40, Wydziału Historycznego – 46, IPSiR – 23, Instytutu Nauk Ekonomicznych – 9, Wydziału Chemii – 6, WPiA – 5, Wydziału Biologii – 4. Po 3 osoby złożyły podpisy w Instytutach Geografii, Pedagogiki i Anglistyki, 2 w Instytucie Filozofii i po 1 w Instytucie Romanistyki, Iberystyki i na WDiNP. Zob. AUA, AS, t. BR/S-28, k. 98, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 IV 1977 r.

680AUW, AS, BR/S-28, wyciąg ze stenogramu z posiedzenia Senatu Uniwersytetu Warszawskiego 16 III 1977 r., b. pag.

681AUW, AS, t. BR/S-28, k. 104–105, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 IV 1977 r.

682Tamże, k. 105–116.

683A. Friszke, Historycy..., s. 560.

684Opozycja demokratyczna, informacja Wydziału Organizacyjnego KC PZPR z 14 V 1977 r., s. 95.

685Opozycja demokratyczna, informacja Wydziału Organizacyjnego KC PZPR nt. nastrojów w środowisku studenckim z 19 V 1977 r., s. 100; tamże, notatka nt. sytuacji w Warszawie z 23 V 1977 r., s. 102.

686AUW, AS, t. BR/S-28, k. 73–74, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 VI 1977 r. Por. AUW, AC, t. 366, b. pag. W piśmie wymieniono także Marcina Gugulskiego (IMiM), Ludwika Dorna (IS), Marcina Sugulewicza (WMiM), Michała Lubańskiego (IH UW), Jana Cywińskiego (Wydział Polonistyki), Elżbietę Jasińską (Wydział Anglistyki), mgr Wojciecha Arkuszewskiego (doktoranta WF) i Marka Tabina (pracownik INE).

687Tamże, notatka Wydziału Organizacyjnego KW PZPR z 10 VI 1977 r. Nt. zasad rekrutacji zob. AUW, AS, t. BR/S-32, k. 172, stenogram z posiedzenia Senatu UW 14 VI 1978 r.

688Dz.Urz. MNSzWiT, 1977 r., nr 10, poz. 35, § 12, Zarządzenie nr 42 Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 23 września 1977 r. w sprawie zmian organizacyjnych w szkołach wyższych podległych Ministrowi Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki.

689NZS. Niezależne Zrzeszenie Studentów 1980–1989. Obrazy, Kraków 2010, odezwa SKS w Warszawie z 20 X 1977 r., s. 20. Z 11 osób podpisanych pod odezwą 10 było z UW, a 1 z ATK.

690Opozycja demokratyczna..., informacja Departamentu III MSW z 8 XI 1977 r., s. 143; tamże, informacja Wydziału Pracy Ideowo-Wychowawczej KC PZPR z 21 XI 1977 r., s. 143–144.

691Opozycja demokratyczna..., notatka nt. działalności opozycji z 6 III 1978 r., s. 176–178.

692AUW, AS, t. BR/S-29, k. 162–163, stenogram z posiedzenia Senatu UW 16 XI 1977 r.

693Tamże, k. 164–166.

694AUW, AS, t. BR/S-31, k. 5, protokół posiedzenia Senatu UW 25 I 1978 r.

695AUW, AS, t. BR/S-31, k. 172–173, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 III 1978 r.

696Tamże.

697Tamże, k. 176–177.

698T.P. Rutkowski, Nauki historyczne..., s. 457–467.

699AUW, AS, t. BR/S-32, k. 3–5, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 IV 1978 r., Sekretarzem komisji był dr Andrzej Chojnowski, w jej skład wchodzili Andrzej Garlicki, Bolesław Leśnodorski, Andrzej Jezierski, Zbigniew Rybicki, Andrzej Ślisz i Stefan Różycki.

700AUW, AS, t. BR/S-32, k. 270–272, stenogram z posiedzenia Senatu UW 12 VII 1978 r.

701AUW, AS, t. BR/S-41, k. 125, stenogram z posiedzenia Senatu UW 19 III 1980 r.

702Tamże, k. 126. Por. pismo przewodniczącego RU SZSP UW L. Kwiatka do rektora UW z 3 III 1980 r., tamże, k. 100.

703AUW, AS, t. BR/S-33, k. 38–39, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 IX 1978 r.

704AUW, AS, t. BR/S-34, k. 4–6, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 XII 1978 r.

705Opozycja demokratyczna..., informacja WNiO KC PZPR nt. działalności opozycyjnej w środowiskach akademickich, styczeń 1978 r., s. 157–158; tamże, notatka nt. uczniów i studentów zatrzymanych za działalność opozycyjną, luty 1978 r., s. 174.

706Tamże, informacja nt. sytuacji politycznej w środowisku naukowym i szkołach wyższych, kwiecień 1978 r., s. 187; informacja Wydziału Szkolnictwa Wyższego, Oświaty i Wychowania KW PZPR nt. sytuacji w domach studenckich z 2 VI 1978 r., s. 200–201.

707Tamże, informacja Departamentu III MSW z 31 V 1978 r., s. 200–201.

708Tamże.

709F. Szczęsny [A. Rosner], Sprawa dr Barańskiego, „Głos” 1978, nr 6, s. 9; A. Friszke, Historycy..., s. 566–567; T.P. Rutkowski, Kryptonim „Marek” – Marek Barański w świetle akt Służby Bezpieczeństwa, w druku; AIPN, BU 0256/843, k. 117, informacja operacyjna z 8 III 1978 r.

710A. Friszke, Historycy..., s. 567.

711Tamże, s. 567–568.

712AUW, AS, t. BR/S-32, k. 257, stenogram z posiedzenia Senatu UW 12 VII 1978 r.

713AUW, AS, t. BR/S-37, k. 173, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 VI 1979 r.

714AUW, AS, t. BR/S-33, k. 205, stenogram z posiedzenia Senatu UW 15 XI 1978 r.

715AUW, AS, t. BR/S-34, k. 3, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 XII 1978 r.

716AUW, AS, t. BR/S-35, k. 34–35, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 I 1979 r.

717Tamże, k. 48–49.

718AUW, AS, t. BR/S-34, k. 4, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 XII 1978 r.

719W 1978 r. UW otrzymał przydział 137 mieszkań, z których większość miała zostać oddana w I półroczu 1979 r. Na rok następny przewidywano oddanie do dyspozycji UW kolejnych 68 mieszkań. Tamże, k. 6.

720AUW, AS, t. BR/S-37, k. 115–116, notatki ws. budowy cyklotronu z czerwca 1979 r.

721Opozycja demokratyczna..., informacja Wydziału Szkolnictwa Wyższego, Oświaty i Wychowania KW PZPR nt. Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie z 4 I 1979 r., s. 217; informacja Wydziału Organizacyjnego KC PZPR nt. działań przeciw TKN z 26 I 1979 r., tamże, s. 222.

722A. Friszke, Czas KOR-u..., s. 380–386.

723Opozycja demokratyczna..., notatka ws. zebrań Zarządu SZSP w Instytucie Filozofii UW, kwiecień 1979 r., s. 242–243.

724A. Friszke, Historycy..., s. 572–573. Przyjęto jednak wniosek, by do grup mających uczestniczyć w zebraniach TKN werbowano studentów IH za pośrednictwem RI SZSP IH UW.

725A. Friszke, Czas KOR-u..., s. 386.

726Stenogram z posiedzenia Senatu UW z dn. 18.04.1979 r., AUW, Akta Senatu, sygn. BR/S-36, k. 252–258.

727Tamże, k. 259–260.

728Tamże, k. 265–266.

729Tamże, k. 272.

730AUW, AS, t. BR/S-41, k. 31–33, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 II 1980 r.

731Tamże, k. 34.

732AUW, AS, t. BR/S-40, k. 33–34, stenogram z posiedzenia Senatu UW 16 I 1980 r.

733Tamże, k. 34.

734AUW, AS, t. BR/S-41, k. 40–57, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 II 1980 r.

735AUW, AS, t. BR/S-40, k. 46–47, stenogram z posiedzenia Senatu UW 16 I 1980 r.

736AUW, AS, t. BR/S-41, k. 120–121, stenogram z posiedzenia Senatu UW 19 III 1980 r.

737Por. wypowiedź prof. Wiesława Kotańskiego na posiedzeniu Senatu UW 16 IV 1980 r., AUW, AS, t. BR/S-42, k. 57–58.

V. W okresie rewolucji „Solidarności”

738Z. Hemmerling, M. Nadolski, Opozycja demokratyczna w Polsce 1976–1980. Wybór dokumentów, Warszawa 1994, s. 714–716. Byli to m.in.: Nina Assorodobraj, Aleksander Gieysztor, Wacław Gajewski, Barbara Grochulska, Stefan Kieniewicz, Witold Kula, Jacek Kurczewski, Marian Małowist, Jan Strzelecki, Barbara Szacka, Jerzy Szacki, Klemens Szaniawski, Paweł Śpiewak, Andrzej Święcicki, Zbigniew Wierzbicki, Włodzimierz Zawadzki, Benedykt Zientara, Stefan Żółkiewski.

739AUW, AS, t. BR/S-44, k. 34–35, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 IX 1980 r.

740Informacja NSZZPNTiO UW nr 1 z 20 IX 1980 r., nr 2 z 29 IX 1980 r. i nr 6 z 21 IX 1980 r.; „Encyklopedia Solidarności”, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Maciej_Miko%C5%82aj_Geller (dostęp: 21 IX 2014 r.).

741AUW, AS, t. BR/S-44, k. 180–188, stenogram z posiedzenia Senatu UW 22 X 1980 r.

742Uchwałę taką podjęła m.in. zebrana 11 IX Rada Naukowa IH UW. Zob. T.P. Rutkowski, Instytut Historyczny Uniwersytetu warszawskiego w czasach „Solidarności” i stanu wojennego (1980–1983), [w:] Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, Warszawa 2005, s. 449.

743List prof. Kazimierza Dobrowolskiego, prorektora UW do żony z 7 X 1980 r. (kopia w zbiorach autora).

744AUW, AS, t. BR/S-44, k. 8–31 stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 IX 1980 r.

745Tamże, k. 31–32.

746Tamże, k. 32–33. List podpisali: Jan Baculewski, Grzegorz Białkowski, Andrzej Białynicki-Birula, Andrzej Bogusławski, Waldemar Chmielewski, Adam Hulanicki, Stefan Jackowski, Jacek Kochanowicz, Wiesław Kotański, Janina Kulczycka--Saloni, Michał Nawrocki, Zbigniew Olesiak, Antoni Polański, Genowefa Rejman, Piotr Skubiszewski, Jan Strelau, Klemens Szaniawski.

747AUW, AS, t. BR/S-44, k. 100–101, stenogram z posiedzenia Senatu UW 28 IX 1980 r.

748Tamże, k. 101.

749Tamże, k. 103.

750List Kazimierza Dobrowolskiego do żony z 7 X 1980 r. (kopia w zbiorach autora).

751AUW, AS, t. BR/S-44, k. 148–149, notatka z posiedzenia Senatu UW 30 IX 1980 r.

752Tamże, k. 150–153.

753AUW, AS, t. BR/S-44, k. 157, notatka z nadzwyczajnego posiedzenia Senatu UW 4 X 1980 r.

754A. Sowa, Henryk Samsonowicz..., s. 157.

755J. Skórzyński, Profesor Henryk Samsonowicz, „Głos wolny wolność ubezpieczający” z 10 X 1980 r., s. 3.

756List Kazimierza Dobrowolskiego, do żony z 7 X 1980 r. (kopia w zbiorach autora).

757AUW, AS, t. BR/S-44, k. 161–163, 180, stenogram z posiedzenia Senatu UW 22 X 1980 r.

758„Głos wolny, wolność ubezpieczający” z 10 i 31 X 1980 r. oraz 19 XII 1980 r.

759AUW, AS, t. BR/S-44, k. 160–166, stenogram z posiedzenia Senatu UW 22 X 1980 r.

760Tamże, k. 168–179. Zrezygnowali dziekani wydziałów Geologicznego, Filozoficznego i Pedagogicznego oraz dyrektor IPSiR. Por. T.P. Rutkowski, Instytut Historyczny..., s. 452.

761NZS. Niezależne Zrzeszenie Studentów..., s. 68; AUW, AS, t. BR/S-45, k. 14, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 XII 1980 r.

762„Głos Wolny Wolność Ubezpieczający” z 29 XI 1980 r., s. 1–2.

763NZS. Niezależne Zrzeszenie Studentów..., s. 68, 72–73, 87–88.

764AUW, AS, t. BR/S-47, k. 11, stenogram z posiedzenia Senatu UW 18 II 1981 r.

765NZS. Niezależne Zrzeszenie Studentów..., oświadczenie Komitetu Strajkowego UW z 19 II 1981 r., s. 88.

766AUW, AS, t. BR/S-48, k. 1–61, 158, stenogramy z posiedzeń Senatu UW 4 III i 8 IV 1981 r.

767AUW, AS, t. BR/S-48, k. 61–71, stenogram z posiedzenia Senatu UW 4 III 1981 r.

768AUW, AS, t. BR/S-46, k. 10, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 I 1981 r.

769O wypadkach marcowych 1968, „Informacja NSZZ «Solidarność» Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 2 z 27 II 1981 r., s. 1–2.

770„Informacja Bieżąca NSZZ «Solidarność» Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 2 z 27 II 1981 r., s. 5–7.

771AUW, AS, t. BR/S-47, k. 196–208, stenogram z posiedzenia Senatu UW 25 II 1981 r.

772AAN, PZPR, t. LVIII-314, stanowisko Senatu UW z 25 II 1981 r., b. pag.

773Tamże.

774„Informacja Bieżąca NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 2 z 27 II 1981 r., s. 6.

775„Informacja Bieżąca NSZZ «Solidarność» Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 4 z 16 IV 1981 r., s. 3.

776AUW, AS, t. BR/S-51, k. 54–55, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 VII 1981 r. W Archiwum UW brak natomiast stenogramu z posiedzenia Senatu UW 10 VI.

777Sprawozdanie Komisji Senatu Uniwersytetu Warszawskiego do spraw analizy niewłaściwych decyzji personalnych władz UW podjętych w latach 1968–1980, załącznik do: „Głos Wolny Wolność Ubezpieczający” z 22 VI 1981 r.

778Tamże.

779AUW, AS, t. BR/S-51, k. 55, 77, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 VII 1981 r.

780AUW, AS, t. BR/S-48, k. 163–164, komunikat z posiedzenia Senatu UW 8 IV 1981 r.

781Tamże.

782AUW, AS, t. BR/S-48, k. 230–232, komunikat z posiedzenia Senatu UW 6 V 1981 r. Projekt uchwały przygotowany przez NSZZ „S” – zob. tamże, k. 171.

783AUW, AS, t. BR/S-51, k. 38–39, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 VII 1981 r. Głosów przeciwnych było 13, wstrzymujących się 11.

784M. Frybes, Kilka uwag w związku z wyborami rektora Uniwersytetu Warszawskiego, „Głos Wolny Wolność Ubezpieczający”, nr 9/10 z 22 VI 1981 r., s. 74–75.

785AUW, AS, t. BR/S-51, k. 41, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 VII 1981 r.

786Tamże, k. 58–60.

787Tamże, k. 61–65. Szamałek, oskarżony przez dziennik „Życie” w maju 2000 r. o rozbijanie spotkań z TKN, wytoczył redakcji proces sądowy, w wyniku którego została zawarta ugoda, a gazeta przeprosiła go za wysunięte oskarżenia. Zob. „Życie” z 2 V 2000 r. i 12 I 2001 r.

788AUW, AS, t. BR/S-51, k. 64–78, 90–128, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 VII 1981 r.; tamże tekst uchwały, k. 133.

789AUW, AS, t. BR/S-52, k. 8–9, 27–28, protokół z posiedzenia Senatu UW 7 X 1981 r.

790Tamże, k. 8.

791M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004, s. 62.

792Inauguracyjne Przemówienie Rektora UW, prof. Henryka Samsonowicza, „Głos Wolny Wolność Ubezpieczający”, nr 11 z października 1981 r., s. 2.

793Oświadczenie. Do współobywateli i władz Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, „Informacja Bieżąca NSZZ «Solidarność» Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 11 z października 1981 r., s. 9–10.

794Uchwała Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” UW, „Informacja Bieżąca NSZZ «Solidarność» Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 11 z października 1981 r., s. 11.

795Uchwała Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” UW z 29 X1981 r., „Informacja Bieżąca NSZZ «Solidarność» Region Mazowsze, Uniwersytet Warszawski”, nr 13 z 2 XI 1981 r., s. 7.

796AUW, AS, t. BR/S-53, k. 16–17, uchwała Senatu UW z 6 XI 1981 r.

797K. Dworzaczek, Studenci 1981. Strajk radomski, „Wolność i Solidarność. Studia z dziejów opozycji wobec komunizmu i dyktatury”, 2012, nr 4, s. 56–59.

798AUW, AS, t. BR/S-53, k. 23, stanowisko Senatu UW z 11 XI 1981 r.

799AUW, AS, t. BR/S-53, k. 82, stenogram z posiedzenia Senatu UW 18 XI 1981 r.

800K. Dworzaczek, Studenci 1981..., s. 58.

801AUW, AS, t. BR/S-53, k. 82–84, stenogram z posiedzenia Senatu UW 18 XI 1981 r. Protesty studenckie poparły także w większości rady wydziałów UW (w tym IPSiR, Wydziału Psychologii, Wydziału Fizyki).

802AUW, AS, t. BR/S-53, k. 200, uchwała Senatu UW z 18 XI 1981 r. (projekt II uzupełniony).

803AUW, AS, t. BR/S-53, k. 87–92, stenogram z posiedzenia Senatu UW 18 XI 1981 r.

804Tamże, k. 85–86. Por. K. Dworzaczek, Studenci 1981..., s. 59–60.

805AUW, AS, t. BR/S-53, k. 213, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 XI 1981 r.

806Tamże, k. 214–216. Por. K. Dworzaczek, Studenci 1981..., s. 60.

807K. Dworzaczek, Studenci 1981..., s. 63.

VI. Pod presją (1982–1989)

808A. Sowa, Henryk Samsonowicz..., s. 224–225.

809J. Mantel-Niećko, Próba sił. Źródła do dziejów Uniwersytetu Warszawskiego po 13 grudnia 1981, Warszawa 1991, s. 45, 302–397.

810Tamże, s. 43.

811A. Sowa, Henryk Samsonowicz..., s. 227.

812J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 42–44. Nieco inaczej i chyba mniej ściśle opisał tę wizytę rektor. Por. A. Sowa, Henryk Samsonowicz..., s. 227–228.

813T. Ruzikowski, Stan wojenny w Warszawie i województwie stołecznym 1981–1983, Warszawa 2009, s. 135.

814J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 43–49.

815Tamże, s. 47–50, 148. Tekst pisma został odczytany przez rektora Samsonowicza na posiedzeniu senatu 21 IV 1982 r.

816T. Ruzikowski, Stan wojenny..., s. 133–135; J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 62–64.

817AUW, AS, t. BR/S-54, k. 7–9, stenogram z posiedzenia Senatu UW 18 I 1982 r.

818J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 62–63.

819Taką sugestię wysuwa J. Mantel-Niećko. Ponieważ jednak przegląd ten na UW faktycznie prawie się nie odbył (zwolniono jedynie 10 osób), co zostało przez władze przyjęte do wiadomości, wydaje się, że zadecydowały obiekcje co do postawy rektora i jego zbyt bliskie związki z opozycją.

820J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 65; A. Sowa, Henryk Samsonowicz..., s. 232. Tekst formalnego odwołania Samsonowicza „na jego własną prośbę” odczytał wiceminister Sablik na posiedzeniu Senatu 21 IV 1982 r. AUW, AS, t. BR/S-54, k. 192.

821J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 64–65.

822Tamże, s. 67–70 i 142 (tekst protestu). Odpis tego dokumentu w: AUW, AC, t. 35, b. pag. Usunięte zdanie brzmiało: „My, niżej podpisani dziekani Uniwersytetu Warszawskiego, nie widzimy możliwości kierowania przez nas wydziałami, jeżeli rektorem zostanie osoba, która nie posiada potwierdzonego w demokratycznych wyborach mandatu społeczności akademickiej”.

823Tamże, s. 71, 143–144.

824Tamże. Tam również uchwały rad wydziałów Chemii i Biologii. Uchwały rad wydziałów: Polonistyki (14 IV), Fizyki (13 IV), Geologii (14 IV), Historycznego (14 IV), Matematyki, Informatyki i Mechaniki (14 IV), Psychologii (14 IV), Filozofii i Socjologii (16 IV), Neofilologii (15 IV), Pedagogicznego (16 IV), wraz z pismami przewodnimi, zob. AUW, AS, t. BR/S-54, k. 157–176.

825J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 72–73, 144–145.

826AUW, AS, t. BR/S-54, k. 192–194, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 IV 1982 r.

827J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 148–149.

828Tamże, s. 150–151.

829AUW, AS, t. BR/S-54, k. 238–258, stenogram z posiedzenia Senatu UW 21 IV 1982 r. Podobną, choć nieco bardziej wyrazistą poprawkę zgłosił wcześniej Maciej Jankowski, który następnie wyraził zgodę na brzmienie zaproponowane przez Puzyninę.

830Teksty obu odezw zob. AUW, AS, t. BR/S-55, k. 39–40.

831AUW, AS, t. BR/S-55, k. 132–134, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 V 1982 r. Według informacji rektora w trakcie demonstracji zostało aresztowanych 25 studentów, a 17 zostało skazanych wyrokami kolegiów ds. wykroczeń na grzywny. Jeden z tych studentów został następnie internowany. Z propozycją powołania Komisji wystąpił prof. Maciej Koźmiński, w jej skład weszli: Jadwiga Puzynina, Remigiusz Bierzanek, Jolanta Mantel-Niećko, Janusz Grzelak, Michał Porowski, Andrzej Zahorski, A. Murzynowski, Jerzy Stembrowicz, Romuald Kudliński, dr Janusz Gawłowski, doc. Bronisław Cymborowski oraz studenci: Maciej Strzembosz (Polonistyka), Tomasz Lis (Historia), Magdalena Klingofer (IPSiR), Robert Gwiazdowski (Prawo), Małgorzata Woźniak (Matematyka). Por. J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 75.

832AUW, AS, t. BR/S-55, k. 46. List podpisali: Zbigniew Kwiatkowski (Wydział Biologii), Hanna Świda-Ziemba (IPSiR), Tomasz Namowicz (Wydział Neofilologii), Henryk Woźniakowski (WMIiM), Janusz Grzelak (Wydział Psychologii), Jadwiga Puzynina (Wydział Polonistyki), Jerzy Harasimowicz (WPiA), Bolesław Dumanowski (Wydział Geografii i Studiów Regionalnych), Jerzy Szacki (WFiS).

833AUW, AS, t. BR/S-55, k. 52–53, 120, 143, stenogram z posiedzenia Senatu UW 10 V 1982 r. Według informacji rektora Dobrowolskiego minister Miśkiewicz wydelegował na posiedzenie Sablika, lecz ten dostał później od premiera nagłe polecenie wyjazdu do Łodzi.

834Tamże, k. 121, 130. Prof. Jankowski zrezygnował z objęcia funkcji ze względu na brak aprobaty jego kandydatury przez Senat, wyrażonej w tajnym głosowaniu.

835Tamże, k. 135. Por. telefonogram ministra z 8 V 1982 r. do rektorów; AUW, AS, t. BR/S-55, k. 142. J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 75.

836AUW, AS, t. BR/S-55, k. 162–194, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 V 1982 r.

837Tamże, s. 173.

838Tamże, k. 150. Por. J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 76. Uchwałę Rady Wydziału Polonistyki rektor przekazał niezwłocznie do MSW.

839AUW, AS, t. BR/S-55, k. 150, 179, stenogram z posiedzenia Senatu UW z 17 V 1982 r.; tamże tekst uchwały, k. 200–201.

840J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 76–77.

841AUW, AS, t. BR/S-55, k. 174–175, stenogram z posiedzenia Senatu UW 17 V 1982 r.; tamże, k. 169, 197, pismo A. Wyrobisza do rektora UW z 22 V 1982 r.

842Zob. np. odezwę NSZZ „Solidarność” UW z 26 V 1982 r. oraz ulotkę sygnowaną przez Akademicki Ruch Samoobrony, b.d., [w:] J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 157–158.

843Por. projekt pisma dziekana Wydziału Psychologii UW, doc. J. Grzelaka do rektora z 27 V 1982 r., dyrektor IPSiR, doc. H. Świdy-Ziemby do rektora z 30 V 1982 r. i stanowisko Rady Wydziału Neofilologii UW z 31 V 1982 r., tamże, s. 159–162.

844Tamże, s. 78.

845Tamże, s. 82–83, 162–163.

846Tamże, s. 82–85, 164–165. Por. tekst oparty na fragmentach tego wykładu opublikowany w „Argumentach” 1982, nr 14.

847Tamże, s. 89–92, 167. Tekst apelu zob. też: AUW, AS, t. BR/S-57, k. 151.

848J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 94–100.

849Tamże, s. 101–104. Warto zaznaczyć, że Senat uchwalił 15 XII 1982 r. podziękowania dla J. Grzelaka za jego działalność w trakcie sprawowania funkcji dziekana Wydziału Psychologii. Zob. AUW, AS, t. BR/S-58, k. 24, pismo do Senatu UW z 7 I 1982 r.

850AUW, AS, t. BR/S-57, k. 162, stanowisko Rady Wydziału Psychologii z 26 XI 1982 r.

851AUW, AS, t. BR/S-57, k. 164.

852J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 104–107, 195–196.

853Tamże, s. 105–107.

854Tamże, s. 105–109. Protokołów obu posiedzeń Senatu (1 i 15 XII) brak w Archiwum UW.

855AUW, AS, t. BR/S-57, k. 44–45, stenogram z posiedzenia Senatu UW 19 I 1983 r.

856Tamże.

857AUW, AS, t. BR/S-59, k. 232–233, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 I V 1983 r.

858AUW, AS, t. BR/S-59, k. 424, stanowisko Komisji Senatu z 12 V 1983 r.

859K. Bielski [W. Maziarski], T. Janowski [M. Strzembosz], A. Mirecki [K. Kopczyński], Gra w uniwersytet. Szkic dziejów Uniwersytetu Warszawskiego w okresie od 13 grudnia 1981 do czerwca 1986 roku, Warszawa 1986, s. 17.

860Stanowisko Zarządu Samorządu Studentów UW z 24 XI 1982 r., [w:] J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 183; por. tamże, s. 111–112.

861Dz.U. 1982, nr 38, poz. 255.

862Stanowisko Zarządu Samorządu Studentów UW z 10 XII 1982 r., [w:] J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 183; por. tamże, s. 113–114.

863Por. K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 15; J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 124–129. Por. AUW, AS, t. BR/S-59, k. 280–281, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 IV 1983 r.; tamże, protest studentów Instytutu Filozofii z 13 IV 1983 r., k. 197; protest studentów Wydziału Psychologii z 12 IV 1983 r., k. 200–204; oświadczenie Zarządu Samorządu Studentów Wydziału Psychologii z 12 IV 1982 r., k. 205; interpelacja UPS UW do rektora z 15 III 1983 r., k. 198; protest prof. Andrzeja Zahorskiego, delegata Rady WH UW do Senatu, k. 199; uchwała Senatu, k. 364.

864J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 111–112.

865AUW, AS, t. BR/S-59: pismo Roberta Gwiazdowskiego, delegata studentów WPIA do Senatu, do rektora K. Dobrowolskiego z 2 III 1983 r., k. 207; uchwała Zarządu Samorządu WPiA z 10 III 1983 r., k. 208; interpelacja delegata studentów WMIiM do rektora, b.d. [przed 21 III 1983 r.], s. 209; pismo grup założycielskich „Bratniej Pomocy” na UW do Senatu z 23 III 1983 r., s. 210; uchwała Studenckiej Grupy Partyjnej WPIA w sprawie rejestracji Stowarzyszenia Bratniej Pomocy Studentów WPiA UW z 22 III 1983 r., s. 211–213; stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 IV 1983 r., k. 265.

866AUW, AS, t. BR/S-59, k. 217, pismo dyr. gen. MNSzWiT do rektora UW z marca 1983 r. (wpłynęło 5 IV).

867AUW, AS, t. BR/S-59, k. 211–213, 269–279, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 IV 1983 r.

868AIPN BU 763/113183 (akta paszportowe H. Woźniakowskiego), b. pag.

869AUW, AS, t. BR/S-59, k. 230–231; stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 IV 1983 r.

870AUW, AS, t. BR/S-59, k. 384–386; komunikat z posiedzenia Senatu UW 27 IV 1983 r.

871J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 130132, 214; Por. AUW, AS, t. BR/S-59, k. 408–409; skargi Doroty Gabriel-Marcinkowskiej i Piotra Brykczyńskiego do Prokuratury Wojewódzkiej dla m.st. Warszawy z 11 i 12 V 1983 r.

872AUW, AS, t. BR/S-59, k. 390–391; komunikat z posiedzenia Senatu UW 27 IV [powinno być 18 V] 1983 r.; tamże, t. BR/S-60, k. 410–415, lista zatrzymanych studentów i pracowników UW z 7 V 1983 r.

873J. Mantel-Niećko, Próba sił..., s. 330. Tekst poręczenia zob. AUW, AS, t. BR/S-59, k. 407.

874AUW, AS, t. BR/S-59, k. 265–268, stenogram z posiedzenia Senatu UW 20 IV 1983 r.

875AUW, AS, t. BR/S-59, k. 419–420, list Komitetu Uczelnianego PZPR Uniwersytetu Warszawskiego do Senatu Uniwersytetu Warszawskiego z 17 V 1983 r.

876K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 17–18.

877AUW, AS, t. BR/S-66, k. 105–107, stenogram z posiedzenia Senatu UW 11 IV 1984 r.

878AUW, AS, t. BR/S-66, k. 135–180, stenogram z posiedzenia Senatu UW 23 V 1984 r.; K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 21–22, 28. Autorzy ci uznali dymisję ekipy rektorskiej za „zupełnie niespodziewaną i do dziś niezrozumiałą”.

879K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 20, 23.

880Tamże, s. 24.

881Tamże, s. 25.

882Dz.U. 1983 r., nr 39, poz. 176, art. 13, ust. 1.

883K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 27–30. Por. AUW, AS, t. BR/S-67, k. 29, 34–56, stenogram z posiedzenia Senatu UW 1 X 1984 r.

884K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 29–35. Por. AUW, AS, t. BR/S-67, k. 29–30, stenogram z posiedzenia Senatu UW 1 X 1984 r.

885AIPN BU 00328/1289, k. 17, notatka informacyjna MNSzWiT z 15 I 1985 r. Kandydatura prof. Węgleńskiego została uzgodniona z MNSzWiT i KU PZPR UW. Kandydaturę prof. Mączaka zgłosił prof. Zahorski.

886K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 35.

887IPN BU 00328/1289, k. 17, notatka informacyjna MNSzWiT z 15 I 1985 r.

888K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 33.

889AUW, AS, t. BR/S-70, k. 79, 101–103, 112–169, stenogram z posiedzenia Senatu UW 24 X 1984 r.

890K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 33.

891Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982–1984, t. I, red. J. Mysiakowska, Warszawa 2009, informacja dzienna MSW z 27 X 1984 r., s. 330.

892AUW, AS, t. BR/S-71, k. 11–12, stenogram z posiedzenia Senatu UW 31 X 1984 r.; K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 33–34.

893AUW, AS, t. BR/S-71, k. 57, stenogram z posiedzenia Senatu UW 31 X 1984 r.

894Tamże, k. 64–67; K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 34.

895AUW, AS, t. BR/S-74, k. 1–13, Informacja Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego o szkolnictwie z 15 listopada 1984 r., stenogram z posiedzenia Senatu UW 5 XII 1984 r.

896AUW, AS, t. BR/S-74, k. 4–8, uchwała RGNiSzW z 11 X 1984 r. i stenogram z posiedzenia Senatu UW 5 XII 1984 r. Por. K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 36.

897AUW, AS, t. BR/S-78 [77], k. 10, stenogram z posiedzenia Senatu UW 13 II 1985 r. Wyniki ankiety w: K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 36, 51–55.

898AUW, AS, t. BR/S-81, k. 43–47, oświadczenia Samorządu Studentów Wydziału Humanistycznego Filii UW w Białymstoku z 27 II 1985 r. i Samorządu Instytutu Prawno-Administracyjnego Filii UW w Białymstoku z marca 1985 r., protokół posiedzenia Senatu UW 8 i 15 V 1985 r.; K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 38.

899AUW, AS, t. BR/S-81, k. 11–23, protokół posiedzenia Senatu UW 8 i 15 V 1985 r.; tamże, k. 35, uchwała Senatu UW z 8 V 1985 r.; K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 40. Według autorów tej pracy była to flaga polska, rektor Białkowski w sprawozdaniu na forum Senatu mówił o „zbezczeszczeniu” czerwonej flagi.

900AUW, AS, sygn. BR/S-81, k. 1–2, uchwała z 6 V 1985 r.

901AUW, AS, t. BR/S-81, k. 184, stenogram z posiedzenia Senatu UW 29 V 1985 r.

902K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 42–43.

903AUW, AS, t. BR/S-81, k. 191–192, 209–218, stenogram z posiedzenia Senatu UW 29 V 1985 r.; K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 44.

904AUW AS, t. BR/S-84, k. 14–35, uchwała Senatu UW z 28 VI 1985 r. i apel do uczestników III Kongresu Nauki Polskiej.

905K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 45.

906AUW, AS, t. BR/S-84, k. 139–140, stenogram z posiedzenia Senatu UW 9 X 1985 r.

907Tamże.

908AUW, AS, t. BR/S-87, k. 9–11, list otwarty z 18 XII 1985 r.

909K. Bielski, T. Janowski, A. Mirecki, Gra w uniwersytet..., s. 45–46.

910AIPN BU 00328/1339/CD1, k. 101–103, notatka służbowa ppłk. Zygmunta Pawłowskiego, b.d. [lipiec 1985 r.].

911AUW, AS, t. BR/S-86, k. 36–38, stenogram z posiedzenia Senatu UW 4 XII 1985 r.

912Tamże, k. 40–45, 95–97.

913AUW, AS, t. BR/S-87, k. 111–183, stenogram z posiedzenia Senatu UW z 18 XII 1985 r., tamże, k. 186–211, protokół posiedzenia Senatu UW z 30 XII 1985 r., tamże, t. BR/S-88, k. 116–117, protokół posiedzeń Senatu UW w dn. 18 i 30 XII 1985 r. oraz 3 I 1986 r.

914AUW, AS, t. BR/S-103, k. 107, protokół posiedzenia Senatu UW 1 IV 1987 r. (wypowiedź M. Gellera).

915P. Pleskot, R. Spałek, Pokolenie 82–90. Niezależne Zrzeszenie Studentów na Uniwersytecie Warszawskim we wspomnieniach (1982–1990), Warszawa 2011, s. 105–107, 120–121.

916AUW, AS, t. BR/S-103, k. 198–203, stenogram z posiedzenia Senatu UW 8 IV 1987 r.

917AUW, AS, t. BR/S-123, k. 12, protokół posiedzenia Senatu UW 12 X 1988 r.

918AUW, AS, t. BR/S-105, k. 21, uchwała Senatu UW z dnia 13 V 1987 r.

919P. Pleskot, R. Spałek, Pokolenie 82–90..., s. 344–348.

920AUW, AS, BR/S-116, k. 15–17; protokół posiedzenia Senatu UW 16 III 1988 r.

921P. Pleskot, R. Spałek, Pokolenie 82–90..., s. 346–347.

922AUW, AS, BR/S-116, k. 18–43; protokół posiedzenia Senatu UW 16 III 1988 r.; Uchwała nr 5/88 Senatu UW z 16 III 1988 r.; tamże, k. 41, 91; stanowisko Egzekutywy KU PZPR UW z 10 III 1988 r.

923AUW, AS, BR/S-123, k. 10, protokół posiedzenia Senatu UW 12 X 1988 r.

924AUW, AS, t. BR/S-123, k. 140–142, list Rady Pedagogicznej, POP PZPR i Rady Oddziałowej ZNP Studium Wojskowego do Rektora i społeczności akademickiej UW z 10 X 1988 r. oraz stanowisko Egzekutywy KU PZPR UW z 6 X 1988 r.; P. Pleskot, R. Spałek, Pokolenie 82–90..., s. 232–233.

925AUW, AS, BR/S-123, k. 21–22, protokół posiedzenia Senatu UW 12 X 1988 r.

926AUW, AS, BR/S-123, k. 21–24, protokół posiedzenia Senatu UW 12 X 1988 r., k. 23. Zob. Who is Chu...?, „Kurier Akademicki” z 1–15 X 1988 r., nr 4, s. 1–2.

927AUW, AS, BR/S-123, k. 24, protokół posiedzenia Senatu UW 12 X 1988 r.

928AUW, AS, t. BR/S-123, k. 29–31, uchwała Senatu UW z 12 X 1988 r.

929W tym m.in. ze strony partyjno-rządowej: prof. Janusz Reykowski (PZPR), prof. Jerzy Wiatr, prof. Piotr Winczorek, prof. Sylwester Zawadzki, prof. Jan Baszkiewicz, prof. Anna Przecławska. K. Trembicka, Okrągły Stół w Polsce. Studium o porozumieniu politycznym, Lublin 2003, s. 123–126, 129–135.

MIĘDZY PAŹDZIERNIKIEM A MARCEM. UNIWERSYTET WARSZAWSKI 1956–1968

1P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993; J. Karpiński, Porcja wolności (październik 1956), Paryż 1979; W. Władyka, Polska próba. Październik ’56, Kraków 1989; J. Kuroń, Wiara i wina. Do i od komunizmu, Warszawa 1990, rozdział Październik 1956, s. 108–136.

2H. Świda-Ziemba, Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2010, rozdz. 4 Odwilż i Październik. Pokolenie „ZMP-owskich rewizjonistów”, s. 224–312.

3D. Gawin, Wielki zwrot. Ewolucja lewicy i odrodzenie idei społeczeństwa obywatelskiego 1956–1976, Kraków 2013, rozdział Październik 1956. Rewolucja po polsku, s. 13–54.

4A. Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2010; J. Karpiński, Taternictwo nizinne, Lublin 2002.

5J. Kochanowicz, Marzec 1968 i życie intelektualne Uniwersytetu, [w:] Marzec 1968. Trzydzieści lat później, tom I, Referaty, Warszawa 1998, s. 131; na temat atmosfery intelektualnej na UW por. także: K. Sauerland, Polski Marzec 1968 jako historia intelektualistów wraz ze wspomnieniami osobistymi autora, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2009, nr 4, s. 209–224.

6Tamże, s. 132.

7L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu, Warszawa 1989, t. III, s. 1152 n.; A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL. 1945–1980, Londyn 1994, s. 133 n.; A. Michnik, Wściekłość i wstyd, Warszawa 2005, s. 131; M. Mikołajczak, Rewizjoniści. Obecność w dyskursach okresu PRL, Kraków 2014.

8Problemowi walki z rewizjonizmem poświęcono np. IX Plenum KC PZPR w maju 1957 r., w trakcie którego Gomułka skierował wiele krytycznych uwag pod adresem Leszka Kołakowskiego, por. Czas ciekawy, czas niespokojny. Z Leszkiem Kołakowski rozmawia Zbigniew Mentzel, cz. 1, s. 159; oficjalne stanowisko partii podsumował Walery Namiotkiewicz, osobisty sekretarz Gomułki, por. W. Namiotkiewicz, Myśl polityczna marksizmu a rewizjoniści, Warszawa 1969.

9R. Sitek, Warszawska szkoła historii idei. Między historią a teraźniejszością, Warszawa 2000, s. 17 i n.; W. Chudoba, Leszek Kołakowski. Kronika życia i dzieła, Warszawa 2014, rozdział Na uniwersytecie i w szkołach partyjnych, 1950–1955, s. 79–118; J. Karpiński, Marksizm w działaniu, [w:] tegoż, Nie być w myśleniu posłusznym. Ossowscy, socjologia, filozofia, Londyn 1989, s. 86 i n.

10R. Sitek, Warszawska szkoła..., s. 57.

11K. Modzelewski, Życiodajny impuls chuligaństwa, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2007, nr 3–4, s. 10.

12J. Szacki, Marksizm po bardzo wielu latach, [w:] Warszawska szkoła historii idei. Tożsamość, tradycja, obecność, red. P. Grad, Warszawa, 2014, s. 23 i n.

13Na temat szkoły patrz: R. Sitek, Warszawska szkoła..., passim; Warszawska szkoła historii idei. Tożsamość..., passim.

14M. Kula, Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010, s. 121.

15Por. programowy poniekąd dla szkoły tekst J. Szackiego z 1966 r., w którym recenzował on dwie prace B. Baczki, Rousseau: samotność i wspólnota oraz Człowiek i światopogląd – J. Szacki, Historia zamiast doktryny, „Studia Filozoficzne” 1966, nr 4 (47), s. 155–162.

16Tamże, s. 36.

17Por. głos Pawła Śpiewaka w dyskusji „Na początku? W pół drogi? U kresu? Polska humanistyka pół wieku po WSHI”, [w:] Warszawska szkoła historii idei. Tożsamość..., s. 236.

18R. Sitek, Warszawska szkoła..., s. 78 i n.

19A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop? Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997, s. 478.

20Na temat seminarium L. Kołakowskiego patrz np. relacja M. Króla [w:] tegoż, Czego nas uczy Leszek Kołakowski?, Warszawa 2010, s. 11 i n.; o seminarium B. Baczki patrz: A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop?..., s. 474 i n.

21R. Sitek, Warszawska szkoła..., s. 84.

22J. Kochanowicz, Marzec 1968..., s. 131.

23Podstawowe opracowanie do tego tematu: A. Friszke, Kuroń, Modzelewski...; materiały źródłowe: Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. I, Niepokorni, red. F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2008; także J. Kuroń, Wiara i wina; K. Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2014; J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006.

24J. Eisler, Polski rok 1968, s. 156; A. Friszke, Anatomia..., s. 422.

25Na temat komandosów: A. Friszke, Anatomia..., rozdział Komandosi, s. 355–468; J. Eisler, Polski rok 1968, rozdział Komandosi, s. 15–55.

26A. Friszke, Anatomia..., s. 160.

27Tekst stenogramu wystąpienia Kołakowskiego, [w:] Marzec 1968 w dokumentach..., s. 687–693.

28J. Eisler, Polski rok 1968, s. 155 i n.

29D. Gawin, Wielki zwrot..., s. 152.

30Najpełniejszy obraz wydarzeń na UW z przełomu 1967 i 1968 r. oraz samego Marca dają wspomniane już prace A. Friszke oraz J. Eislera; por. także: A. Siwek, Uniwersytet Warszawski w marcu ’68, Warszawa 1989; Marzec 1968. Trzydzieści lat później, t. II, Aneks źródłowy Dzień po dniu w raportach SB oraz Wydziału organizacyjnego KC PZPR, oprac. M. Zaremba, Warszawa 1998; Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. II: Kronika wydarzeń, cz. 1, red. F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2009.

31J. Kochanowicz, Marzec 1968..., s. 127 i n.

32Tamże, s. 138.

W PAŃSTWIE DEMOKRATYCZNYM I SUWERENNYM

1Kilka osób, na prośbę autora, przeczytało pierwszą wersję tego tekstu i sformułowało cenne uwagi, które starałem się uwzględnić. Dziękując wszystkim za okazaną pomoc, chciałbym wymienić tych, których komentarze były najobszerniejsze – rektorów Andrzeja Kajetana Wróblewskiego i Piotra Węgleńskiego oraz Marka Wąsowicza, a także Annę Korzekwę, rzecznik prasową UW, której dziękuję za pomoc w dotarciu do najnowszych danych liczbowych oraz za skuteczne skorygowanie części moich opinii dotyczących uniwersyteckich realiów.

2T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski w latach 1915/16–1934/35, Kronika, Warszawa 1936.

3Za każdym razem powoływano w tym celu szacowne uniwersyteckie komisje. Za pierwszym na jej czele stał Zygmunt Łempicki, za drugim – Edmund Bursche, zredagować planowaną kronikę miał zaś Stanisław Arnold. Ostatecznie redakcję powierzono Manteufflowi, zalecając przygotowanie wersji oszczędnej, czyli bez przypisów.

4T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski..., s. VII.

5„Zrobiłem, co mogłem, kto potrafi, niech zrobi lepiej”.

Zarys dziejów, czyli Res gestae

6Ustawa z 2005 r. wprowadziła czteroletnie, zamiast trzyletnich, kadencje rektorskie, co na UW zostało zastosowane po raz pierwszy w latach 2008–2012.

7Do czasu usamodzielnienia się Uniwersytetu w Białymstoku (1997) w skład zespołu rektorskiego wchodził także prorektor ds. tamtejszej filii UW, którą to funkcję w interesującym nas okresie pełnili: Zbigniew Kuderowicz (1989–1990), Jan Gajewski (1990–1993), Władysław Serczyk (1993–1996) i Adam Jamróz (1996–1997).

Cezury i kierunki zmian

8W roku 2013 dyrekcja generalna ds. edukacji i kultury Komisji Europejskiej wybrała – spośród ponad 3 tys. szkół wyższych z różnych krajów – 100 uczelni, które sprawnie poradziły sobie z wymianą studencką. W tym zestawieniu UW zajął 7. pozycję pod względem liczby studentów wyjeżdżających.

Instytucja i jej struktura

9Jej kształt zewnętrzny pozostał oczywiście niezmieniony, a z cennego historycznego wnętrza zachowano m.in. fragmenty unikalnego metalowego rusztu magazynowego, które zdobią dziś główne pomieszczenie audytoryjne, a także fasadę nowego budynku BUW.

10Ekipie dbających, co warto dodać choćby tylko w przypisie, od lat skutecznie przewodzi Barbara Siedlicka.

11Do najbardziej okazałych krzewów należą różnokolorowe rododendrony, ale wzrok przyciągają, a także przyjemność powonieniu sprawiają żółte datury, niebieskie cebulice czy też białe jaśminowce. Na wiosnę kwitną tu biało-różowe kwiaty wiśni, a zimą białe forsycje.

12Symbolem Ogrodu Botanicznego jest liść azjatyckiego miłorzębu dwuklapowego, uznawanego za najstarsze drzewo uczelni, prawie dorównującego jej wiekiem, bo zasadzonego w 1824 r.

13Zob. A.K. Wróblewski, Uniwersytet dla przyszłości, [w:] Idea uniwersytetu u schyłku tysiąclecia, Warszawa 1997, s. 151–159.

14Dostępne dane, zamieszczone w ostatnich „Sprawozdaniach Rektora Uniwersytetu Warszawskiego z działalności uczelni” odnoszących się do 2013 i 2014 r., mówią o 45 793 studentach, 3167 doktorantach i 3927 słuchaczach studiów podyplomowych w 2013 r. oraz, odpowiednio, 44 735, 3214 i 3860 w 2014 r.

15Dane liczbowe za broszurą informacyjną Biura Prasowego UW We właściwym kierunku. Uniwersytet w XXI wieku, s. 16, oraz Sprawozdaniem Rektora z działalności uczelni w 2014 r. W sumie liczba pełnoetatowych pracowników UW wzrosła w latach 2000–2014 z 5353 do 6323 osób.

16Mowa tu – konsekwentnie – o zatrudnionych na pełnych etatach, w tym 2099 osób – na wydziałach, a 988 – w administracji centralnej. Do tego należałoby jeszcze dodać 412 osób zatrudnionych na części etatu (352 – na wydziałach; 60 – w centrali).

Dydaktyka, badania naukowe, współpraca z zagranicą

17„Kruszy się wspólnota uniwersytecka, a więc wspólnota profesorów i studentów, których ważnym spoiwem był dialog” – niepokój wyrażony w tych słowach przez ekonomistę Jerzego Wilkina („Uniwersytet Warszawski. Pismo uczelni” 2014, nr 2, s. 11) nie wydaje się odosobniony.

187 jednostek UW – na 37 w skali kraju – otrzymało wyróżniającą ocenę A+.

19Jest ich już 90, spośród których warto wymienić: Digital Research Infrastructure for the Arts and Humanities (DARIAH), Inter-university Consortium for Political and Social Research oraz European Research Consortium for Informatics and Mathematics.

20W tej kategorii na wymienienie zasługują m.in.: Narodowe Laboratorium Technologii Kwantowych, Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej, Centrum Badań Przedklinicznych i Technologii oraz Centrum Zaawansowanych Materiałów i Technologii.

21Łatwo dostępne dane dotyczą liczby realizowanych na uczelni tematów badawczych oraz liczby publikacji jej pracowników; nie odnoszą się zatem do jakości badań i z zasady mają charakter sprawozdawczy lub nawet autopromocyjny; choć nie dają obrazu ani precyzyjnego, ani przejrzystego, warto je przytoczyć w przypisie – z myślą raczej o skali niż o jakości. Wedle danych Biura Prasowego UW, w dziesięcioleciu 2000–2011 liczba realizowanych na Uniwersytecie projektów badawczych wzrosła z 521 do 1158, a liczba publikacji pracowników uczelni w tym samym okresie – z 4643 do 7004. Z kolei w sprawozdaniu rektora za rok 2010 mowa była o realizacji ponad 2000 tematów badawczych, spośród których ponad 150 uzyskało finansowanie europejskie – głównie poprzez programy ramowe Unii Europejskiej oraz w postaci grantów specjalistycznych agencji. W ostatnim dostępnym tego rodzaju dokumencie, odnoszącym się do roku 2013, mowa jest o 3279 realizowanych tematach badawczych, o 1367 projektach finansowanych w ramach krajowych bądź międzynarodowych programów oraz o ok. 7 tys. publikacji naukowych.

22W roku 2014 takie granty otrzymało 3 polskich naukowców, ale wszyscy pracują w zagranicznych ośrodkach.

23Dotacja MNiSW stanowi aktualnie ok. 36% dochodów Uniwersytetu, przychody z funduszy na badania – ok. 32%, a środki pozabudżetowe – ok. 26%. Pozostałe pozycje mają znaczenie marginalne.

Relacje ze światem zewnętrznym

24Przedmiotem tego pobieżnego przeglądu będą doktoraty przyznane w latach 1990–2013. Biorąc pod uwagę przewlekłość procedur, przyjmujemy, że te nadane w ciągu 1989 r. należą jeszcze do poprzedniego okresu (pierwsza uroczystość w 1990 r. odbyła się dopiero w końcu czerwca). Mówimy zatem o okresie 24-letnim.

Dylematy na przyszłość

25Warto zwrócić uwagę, że w niedalekiej przyszłości dojść może – i to w skali całego kraju – do niekorzystnego ujednolicenia i upodobnienia się do siebie wszystkich uniwersytetów, które są finansowane na podstawie tych samych kilku parametrów. Dążenie do optymalizacji zarządzania prawdopodobnie będzie zatem owocować dalszym ujednoliceniem zarówno stylu ich działania, jak też modelu organizacyjnego.

26K. Kuratowski, Notatki do autobiografii, Warszawa 1981, s. 29–30.