BAROK. Historia-Literatura-Sztuka. Półrocznik XXIX-XXX (57-60/2022-2023) 2024

Projekt okładki: Redakcja „Baroku”

Redakcja i kore,kta: Redakcja „Baroku”

Ilustracja na pierwszej stronie okładki: Giovanni Antonio Rizzi Zannoni, Karta granic Polski i Russyi, zawierająca część południową Ukrainy i przeciąg Dniepru, zacząwszy od Kijowa aż do Samary (1772)

Ilustracja na czwartej stronie okładki: Martin Altomonte, Bitwa pod Wiedniem (1693-1694), fot. César Delgado Martin, Monument Service (detal)

ISSN: 1232-3233

e-ISSN: 3071-7760

Copyright © by Authors, 2024

Publication under the Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY) license

(full text available at: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)

Pełną odpowiedzialność za uzyskanie praw autorskich do wszystkich ilustracji zamieszczonych w tej publikacji ponoszą Autorzy artykułów

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Warszawski w ramach programu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza”

Skład i łamanie: Dariusz Górski

Spis treści

Ad Lectorem (Radosław Rusnak)

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

Ivan Gavryliuk (Warszawa), FORMOWANIE I LICZEBNOŚĆ WOJSK NADWORNYCH W RZECZYPOSPOLITEJ W POŁOWIE XVII W. (NA PRZYKŁADZIE ODDZIAŁÓW PRYWATNYCH KSIĘCIA WŁADYSŁAWA DOMINIKA ZASŁAWSKIEGO-OSTROGSKIEGO)

Piotr Kroll (Warszawa), ROLA ELITY KOZACZEJ W HETMANACIE I JEJ POGLĄDY NA SPOŁECZNO-POLITYCZNY USTRÓJ PAŃSTWA KOZACKIEGO W II POŁ. XVII W. 

Rostysław Radyszewski (Kijów), BAROKOWA ERUDYCJA STEFANA JAWORSKIEGO W PANEGIRYKU ARCTOS ET ANTARCTOS

Olena Bai (Łuck), SYSTEM KSZTAŁTOWANIA OBRAZÓW W BAROKOWEJ POEZJI MORALIZATORSKIEJ DANIELA BRATKOWSKIEGO

Ewa Rot-Buga (Warszawa), SIELANKI NOWE RUSKIE JÓZEFA BARTŁOMIEJA ZIMOROWICA JAKO TWÓRCZY DIALOG Z KONWENCJĄ BUKOLICZNĄ

Tomasz Ślęczka (Wrocław), JAN WŁADYSŁAW POCZOBUT ODLANICKI W DRODZE DO JAWOROWA. ODCINEK RUSKI

Krzysztof Fordoński (Warszawa), PRZEKŁADY ODY AD CAESAREM PAUSILIPPIUM MACIEJA KAZIMIERZA SARBIEWSKIEGO W CZASIE ANGIELSKIEJ WOJNY DOMOWEJ – ANALIZA PRZYPADKU

Dariusz Dybek (Wrocław), DLACZEGO „WRODZONĄ JAKĄŚ NIENAWIŚĆ MAJĄ MIĘDZY SOBĄ TO DWOJE ZWIERZĄT NIEMYCH – ORZEŁ I ŻÓŁW”..., CZYLI O SPORZE ARCHANIOŁA MICHAŁA Z LUCYFEREM (NA PODSTAWIE KAZANIA SZYMONA STAROWOLSKIEGO)

Mirosław Grzegórzek (Wola Rzędzińska), MIEJSCE TWÓRCZOŚCI DANIELA NABOROWSKIEGO W WYBRANYCH DOKUMENTACH PROGRAMOWYCH DO JĘZYKA POLSKIEGO W XX I XXI WIEKU

INEDITA I PROBLEMY INEDITÓW

Barbara Dzierżanowska (Warszawa), RUSKA PIEŚŃ POLITYCZNA O RZEZI HUMAŃSKIEJ

Norbert Pilarz (Wrocław), SATYRA NA CHYTRYCH DWORZAN – EDYCJA ANONIMOWEJ UCHWAŁY DWORSKIEJ NA TATARY Z 1614 ROKU

Walentyna Sobol (Warszawa), LIST FILIPA ORLIKA DO KRÓLA STANISŁAWA LESZCZYŃSKIEGO W RĘKOPIŚMIENNYM DIARIUSZU PODRÓŻNYM Z LAT 1720-1736

OMÓWIENIA WYSTAW

Kamil Frejlich, Piotr Skowroński (Warszawa), HAEC DOMUS…, CZYLI O ŁAŹNI LUBOMIRSKIEGO NA MARGINESIE WYSTAWY W ŁAZIENKACH KRÓLEWSKICH

Agnieszka Żurek (Wrocław), WIĘCEJ NIŻ WSTĄŻKI. O WYSTAWIE SZALEŃSTWO ROKOKA! FASCYNACJA ROKOKIEM NA ŚLĄSKU (XVIII-XXI W.)

OMÓWIENIA I PRZEGLĄDY

Jacek Głażewski (Warszawa), LUDOWY ZWROT CZY SZLACHECKI RESENTYMENT?

Barbara Niebelska-Rajca (Warszawa), POZA KLASYCYZMEM. CZTERY ODMIANY ANTYKLASYCYZMU W UJĘCIU A COMPANION TO ANTICLASSICISMS IN THE CINQUECENTO

Marek Prejs (Warszawa), CZY LWÓW MOŻE BYĆ ARKADIĄ? UWAGI NA MARGINESIE KSIĄŻKI EWY ROT-BUGI LWOWSKA ARKADIA. STUDIUM O „SIELANKACH NOWYCH RUSKICH” JÓZEFA BARTŁOMIEJA ZIMOROWICA

Estera Lasocińska (Warszawa), „WYPŁYŃ NA GŁĘBIĘ”. ROZWAŻANIA O POLSKICH KALWARIACH

RECENZJE I NOTY

RECENZJA SERII WYDAWNICZEJ PRAC WYDANYCH Z ARCHIWUM UNIWERSYTETU JANA KAZIMIERZA WE LWOWIE W OPRACOWANIU MACIEJA FRANZA (Mirosław Nagielski)

„BY JĘZYK UKRAIŃSKI BRZMIAŁ W WARSZAWIE SILNYM GŁOSEM”. HISTORIA BŁĘKITNEGO OKRĘTU WIDZIANA OCZAMI JEGO TWÓRCÓW I DZIAŁACZY (Anna Horniatko-Szumiłowicz)

KRONIKA

NABOROWSKI. POETA – TŁUMACZ – EPISTOLOGRAF – UCZESTNIK WIELKIEJ HISTORII, Konferencja naukowa, Warszawa, 23 listopada 2023 r. (Ewa Rot-Buga)

GOŚCINNOŚĆ W LITERATURZE – GOŚCINNOŚĆ LITERATURY, Konferencja naukowa z serii „Kolokwia staropolskie”, Kazimierz nad Wisłą, 3-5 czerwca 2024 r. (Iwona Kalamon)

POLSKA – UKRAINA – RZECZPOSPOLITA. STAN BADAŃ – NOWE WYZWANIA I PERSPEKTYWY. Polsko-ukraińska konferencja naukowa, Płońsk, 16-17 listopada 2024 r. (Teresa Chynczewska-Hennel)

KRONIKA UW

Z ŻYCIA UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO (styczeń 2022 – grudzień 2023) (Radosław Rusnak)

NOTY O AUTORACH

Contents

Ad Lectorem (Radosław Rusnak)

DISSERTATIONS AND ESSAYS

Ivan Gavryliuk (Warsaw), THE FORMATION AND NUMBERS OF THE PRIVATE ARMIES IN THE POLISH-LITHUANIAN COMMONWEALTH IN THE MID-17TH CENTURY (BASED ON THE EXAMPLE OF THE PRIVATE UNITS OF PRINCE WŁADYSŁAW DOMINIK ZASŁAWSKI-OSTROGSKI)

Piotr Kroll (Warsaw), THE ROLE OF THE COSSACK ELITE IN THE HETMANATE AND ITS VIEWS ON THE SOCIO-POLITICAL SYSTEM OF THE COSSACK STATE IN THE SECOND HALF OF THE 17TH CENTURY

Rostysław Radyszewski (Kyiv), BAROQUE ERUDITION OF STEFAN JAWORSKI IN PANEGYRIC ARCTOS ET ANTARCTOS

Olena Bai (Lutsk), IMAGE SHAPING SYSTEM OF MORALIZING POETRY IN DANIEL BRATKOWSKI’ S WORKS

Ewa Rot-Buga (Warsaw), SIELANKI NOWE RUSKIE BY JÓZEF BARTŁOMIEJ ZIMOROWIC AS A CREATIVE DIALOGUE WITH THE BUCOLIC CONVENTION

Tomasz Ślęczka (Wroclaw), JAN WŁADYSŁAW POCZOBUT ODLANICKI ON HIS JOURNEY TO JAWORÓW. RUTHENIAN PART

Krzysztof Fordoński (Warsaw), TRANSLATIONS OF THE ODE AD CAESAREM PAUSILIPPIUM BY MACIEJ KAZIMIERZ SARBIEWSKI DURING THE ENGLISH CIVIL WAR – A CASE STUDY

Dariusz Dybek (Wroclaw), WHY „THERE IS INNATE HATRED, BETWEEN THESE TWO MUTE ANIMALS – THE EAGLE AND THE TURTLE”..., OR ABOUT THE DISPUTE OF ARCHANGEL MICHAEL WITH LUCIFER (BASED ON THE SERMON BY SZYMON STAROWOLSKI)

Mirosław Grzegórzek (Wola Rzędzińska), THE PLACE OF DANIEL NABOROWSKI’ S WORK IN SELECTED CURRICULAR DOCUMENTS FOR POLISH LANGUAGE STUDIES IN THE 20TH AND 21ST CENTURIES

UNEDITED WORKS AND RELATED PROBLEMS

Barbara Dzierżanowska (Warsaw), RUTHENIAN POLITICAL SONG ON THE MASSACRE OF UMAN

Norbert Pilarz (Wroclaw), SATIRE ON WILY COURTIERS – AN EDITION OF ANONYMOUS COURT RESOLUTION ON THE TARTARS OF 1614

Walentyna Sobol (Warsaw), LETTER FROM FILIP ORLIK TO KING STANISLAV LESZCZYŃSKI IN MANUSCRIPT TRAVEL DIARY OF 1720-1736

COMMENTS AND DISCUSSIONS ABOUT EXHIBITIONS

Kamil Frejlich, Piotr Skowroński (Warsaw), HAEC DOMUS…, THAT IS ABOUT LUBOMIRSKI’ S BATHHOUSE ON THE MARGINS OF THE EXHIBITION IN THE ROYAL ŁAZIENKI

Agnieszka Żurek (Wroclaw), MORE THAN RIBBONS. ABOUT THE EXHIBITION ROCOCO MADNESS! FASCINATION WITH ROCOCO IN SILESIA (18TH-21TH)

DISCUSSIONS AND OVERVIEWS

Jacek Głażewski (Warsaw), TURN TOWARDS THE PEOPLE’ S HISTORY OR THE NOBILITY RESENTMENT?

Barbara Niebelska-Rajca (Warsaw), BEYOND CLASSICISM. FOUR TYPES OF ANTICLASSICISM IN A COMPANION TO ANTICLASSICISMS IN THE CINQUECENTO

Marek Prejs (Warsaw), CAN LVIV BE ARCADIA? SIDELINE REMARKS ON EWA ROT-BUGA’ S BOOK LWOWSKA ARKADIA. STUDIA O „SIELANKACH NOWYCH RUSKICH” JÓZEFA BARTŁOMIEJA ZIMOROWICA

Estera Lasocińska (Warsaw), „LAUNCH OUT INTO THE DEEP”. REFLECTIONS ON POLISH CALVARIES

REVIEWS AND NOTES

REVIEW OF A SERIES OF PAPERS PUBLISHED FROM THE ARCHIVES OF JAN KAZIMIERZ UNIVERSITY IN LVIV, EDITED BY MACIEJ FRANZ (Mirosław Nagielski)

„TO MAKE THE UKRAINIAN LANGUAGE SOUND IN WARSAW WITH A STRONG VOICE”. THE HISTORY OF THE BLUE SHIP AS SEEN THROUGH THE EYES OF ITS CREATORS AND ACTIVISTS (Anna Horniatko-Szumiłowicz)

CHRONICLE

NABOROWSKI. POET – TRANSLATOR – EPISTOLOGRAPHER – PARTICIPANT OF THE GREAT HISTORY, Conference, Warsaw, 23 November 2023 (Ewa Rot-Buga)

HOSPITALITY IN THE LITERATURE – HOSPITALITY OF THE LITERATURE, Conference from the series “Old-Polish Colloquia”, Kazimierz nad Wisłą, 3-5 June 2024 (Iwona Kalamon)

POLSKA – UKRAINE – COMMONWEALTH. STATE OF RESEARCH – NEW CHALLENGES AND PERSPECTIVES. Polish-Ukrainian conference, Płońsk, 16-17 November 2024 (Teresa Chynczewska-Hennel)

AROUND WARSAW UNIVERSITY (January 2022 – December 2023) (Radosław Rusnak)

NOTES ABOUT THE AUTHORS

Ad lectorem

Z satysfakcją prezentujemy Czytelnikowi, raz jeszcze poczwórny, numer Półrocznika „Barok” za lata 2022-23, w którym, jak liczymy, znajdzie On wiele interesujących go treści. Ostatnie miesiące z punktu widzenia naszej redakcji nie należały do łatwych. Po nagłej chorobie, dnia 16 stycznia 2024 roku, odszedł od nas prof. dr hab. Juliusz A. Chościcki, nieoceniony znawca sztuki okresu baroku, nieodżałowany mentor, drogi kolega, a od blisko dwudziestu lat redaktor naczelny naszego periodyku. Ta tragiczna okoliczność skłoniła nas do podjęcia kluczowych dla dalszego funkcjonowania pisma decyzji, w tym tych dotyczących nowego redaktora w mojej skromnej osobie (za nią poszły zresztą także inne zmiany personalne, tak w obrębie samej redakcji, jak i, wspierającego ją, komitetu) oraz całkowitej już rezygnacji z usług Wydawnictwa „Neriton”, z którym „Barok” związany był niemal od początku swojego istnienia. Podziękować w tym miejscu chcielibyśmy kierownictwu „Neritonu” w osobie Pani Prof. Małgorzaty Gmurczyk-Wrońskiej oraz wszystkim związanym z nim redaktorom, z którymi na przestrzeni tych trzydziestu niemal lat przyszło nam współpracować. Ostateczny kształt poszczególnych tomów naszego pisma w dużej mierze zależał od Waszego, włożonego w to dzieło, wysiłku.

Na podobnie owocną, ale i miłą, współpracę liczymy zresztą także w odniesieniu do naszego obecnego – wierzymy w to – stałego już wydawcy, Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego, we współudziale z którym udało się nam przygotować, łącznie z obecnym, już dwa numery naszego pisma. A o silniejszych niż dotąd relacjach „Baroku” ze stołeczną Alma Mater, na których bardzo nam zależy, świadczy również fakt, że po raz drugi już korzystamy z hojności Rektora UW, dokładnie zaś ze środków przyznanych nam w ramach programu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza”, za co, oczywiście, serdecznie dziękujemy. Wychodząc ponadto naprzeciw wymogów współczesności, prócz swej tradycyjnej, papierowej postaci bieżący tom mieć będzie także swoją wersję online, udostępnianą na stronie https://www.journals.polon.uw.edu.pl/index.php/b/ w tzw. open accessie. Tam też Szanowni Czytelnicy znajdą poprzedni, obejmujący lata 2020-21, numer. Obecność „Baroku” w Internecie bez wątpienia przyczyni się do tego, że łatwiej dostępny on będzie dla naszych wiernych odbiorców, ale i że przykuje on uwagę potencjalnych przyszłych autorów, na co wszyscy gorąco liczymy.

Wracając do kwestii bieżącego numeru naszego periodyku, trudno nie przyznać, że stojący za nim koncepcyjny zamysł wynikł z szerszej geopolitycznej sytuacji, jaka w ostatnim czasie zapanowała. Oto rankiem 24 lutego 2022 roku doszło do niczym niesprowokowanej napaści putinowskiej Rosji na sąsiadującą z nią Ukrainę. Ten ze wszech miar barbarzyński akt nie tylko zmusił do heroicznej walki o własną ojczyzną w bezpośredni sposób nim dotkniętych, ale zburzył też, i po naszej stronie granicy, oparte dotąd na wzajemnych międzynarodowych układach, poczucie spokoju i stabilizacji, co siłą rzeczy wzbudza w nas, Polakach, najgorsze wspomnienia z nie dość odległej wciąż przeszłości. Dzieje się tak tym bardziej, że dziwnie znajomo wygląda sposób prowadzenia wojny przez, ignorującego konwencje genewskie, najeźdźcę ze wschodu, a celem wystrzeliwanych z Rosji pocisków, nie raz i nie dwa, były nie zgrupowania wojsk przeciwnika, a bloki mieszkalne, szpitale, centra pomocy społecznej czy szkoły. Niechlubnymi zaś przykładami wymierzonego w ludność cywilną bestialstwa na długi już czas zostaną takie miejscowości, jak Irpień czy Bucza, współczesne symbole tego, do jakiej pogardy dla ludzkiego życia wciąż zdolny jest człowiek.

Wobec wszystkich tych bolesnych zdarzeń środowisko nasze nie mogło pozostać obojętne, zważywszy również na fakt, że przedmiotem naszej codziennej, by tak rzec, naukowej refleksji jest wieloetniczna Rzeczpospolita doby przedrozbiorowej, w której dziejach niemały udział – prócz Polaków i Litwinów – mieli też przodkowie dzisiejszych Ukraińców, Rusini. Stąd decyzja, by otworzyć się na naszych kolegów zza południowowschodniej granicy, z którymi w niejednym wypadku łączą nas bliskie koleżeńskie relacje, w tym trudnym zaś czasie także poczucie międzyludzkiej solidarności i troski o przyszły los ich kraju. Znalazło się przy tym w bieżącym numerze miejsce zarówno dla przedstawicieli starszego, zasłużonego dla nauki pokolenia badaczy, takich jak dobrze znany odbiorcom „Baroku” slawista Rostysław Radyszewski, lecz i młody historyk z Kijowa Ivan Gavryliuk czy adeptka Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego w Łucku, Olena Bai. Utworem, który w swoim tekście prezentuje prof. Radyszewski, jest, skierowany do Warłaama Jasińskiego, łaciński panegiryk pióra Stefana Jaworskiego, Arctos et antarctos caeli Rossiaci in gentilibus syderibus. Ivan Gavryliuk, biorąc za przykład osobistą armię kresowego magnata, Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, opisuje fenomen siedemnastowiecznych wojsk nadwornych, mając na uwadze zwłaszcza skomplikowany proces ich formowania. Olena Bai z kolei proponuje całościowe spojrzenie na epigramatyczną twórczość poety, jak sama to określa, polsko-ukraińskiego pogranicza, Daniela (czy raczej Danyła) Bratkowskiego. Grono cudzoziemskich autorów w tym numerze uzupełnia Walentyna Sobol, niestrudzona wydawczyni Diariusza Filipa Orlika, żyjącego w wieku XVIII hetmana kozackiego, która w ramach pracy nad kolejnym swym tomem udostępnić zechciała w naszym dziale Ineditów jeden, szczególnie ciekawy, z pozostawionych przez Orlika listów.

Tematyka ukraińska przewija się jednak także w innych publikowanych przez nas tekstach. Piotr Kroll zajmuje się w swej dysertacji zagadnieniem kozackiej starszyzny Hetmanatu w okresie po śmierci Bohdana Chmielnickiego. Wrażeniami z wizyty w dawnej rezydencji Sobieskich, Jaworowie (dziś obwód lwowski), jakie spisał w swej relacji litewski szlachetka Jan Władysław Poczobut Odlanicki, zajął się Tomasz Ślęczka. Ewa Rot-Buga natomiast podjęła temat rzekomej niearkadyjskości słynnego zbioru Sielanek nowych ruskich Józefa Bartłomieja Zimorowica, poety, tak twórczo, jak i życiowo, związanego ze Lwowem. Cennym wkładem w niniejszy numer są ponadto dwie inne, związane z Ukrainą, pozycje działu Ineditów: opracowana przez Barbarę Dzierżanowską polsko-ruska pieśń o rzezi humańskiej (1768) oraz, w satyryczny sposób ujmująca temat poboru podatków na armię, Uchwała dworska na Tatary w edycji Norberta Pilarza. Wykaz prezentowanych w głównym dziale tomu artykułów dopełniają, niezwiązane z podstawową problematyką numeru, rozprawy Krzysztofa Fordońskiego, Dariusza Dybka i Mirosława Grzegórzka. A wśród stałych części składowych spisu treści „Baroku” nie zabrakło też Omówień wystaw, zdających sprawę z co ciekawszych publikacji książkowych Omówień i przeglądów, czy Kroniki najważniejszych, związanych z wiekiem siedemnastym, wydarzeń naukowych.

Zachęcamy oczywiście do lektury poszczególnych, zawartych w tomie, tekstów i wypatrywania kolejnych, ukazujących się – jak liczymy – z większą niż dotąd regularnością, numerów naszego pisma, dostępnego od niedawna (raz jeszcze przypomnijmy) również w wersji internetowej.

Radosław Rusnak

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

Ivan Gavryliuk

Uniwersytet Warszawski, Polska
e-mail: ivangavryliukv@gmail.com
ORCID: 0000-0002-6783-2536

Formowanie i liczebność wojsk nadwornych w Rzeczypospolitej w połowie XVII w. (na przykładzie oddziałów prywatnych księcia Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego)

The Formation and Numbers of the Private Armies in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the mid-17th century (Based on the Example of the Private Units of Prince Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski)

Abstract

Using the example of private units of one of the largest/richest magnates in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the mid-17th century – Prince Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski, the author presents the methods of forming, structure and theoretical numbers of the magnate army in the Polish-Lithuanian state. Court banners were composed of foreign mercenaries (e.g. guard), variously dependent nobility, lordly peasants, etc. The structure of the magnates armies was similar to the crown army. Rich nobles served in hussar or cossack banners, poorer in light cavalry units, peasants and townmans often constituted infantry units that usually made up the garrisons of lordly cities. The number of court troops could vary, the richest (like the main character of this article) gathered even several thousand soldiers for a short time (due to huge financial expenses). For the private soldiers of Prince Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski, the time of the greatest mobilization and combat activity was the first year of the Bohdan Khmelnytsky uprising.

Key words

The Polish-Lithuanian Commonwealth, private armies, Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski, Bohdan Khmelnytsky’ s uprising, nobility

Formowanie wojsk w epoce nowożytnej różniło się radykalnie od analogicznych procesów w XIX czy XX wieku, kiedy setki tysięcy ludzi trafiało do sił zbrojnych z reguły ze zbliżonym do siebie stopniem wyszkolenia, motywacją i perspektywami, otrzymując podobne mundury, broń oraz sprzęt. Oddziały magnackie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jak prawie wszystkie ówczesne armie, składały się z ludzi o różnym statusie społecznym: od zamożnej szlachty, która służyła przeważnie w prestiżowych chorągwiach husarskich, po drobną szlachtę i hołotę. Jednostki prywatne składały się zarówno z żołnierzy zawodowych (część szlachty i najemników), jak i podległych chłopów czy, rzadziej, mieszczan, nienadających się do poważnych zadań bojowych ze względu na słabe wyszkolenie oraz uzbrojenie.

W chorągwiach magnackich, zwłaszcza w gwardiach przybocznych, służyli także cudzoziemcy1. Ci ostatni stanowili trzon i elitę wojsk prywatnych, gdyż składali się z żołnierzy zawodowych, pełnili stałą służbę przy swym potentacie, towarzysząc jemu oraz całej jego rodzinie. Ta warstwa zagranicznych najemników była dość niewielka, gdyż ich utrzymanie okazywało się zbyt uciążliwe nawet dla najbogatszych możnowładców (dotyczyło to zwłaszcza żołnierzy z Europy Zachodniej, głównie Niemców). Często magnaci przyjmowali do swoich jednostek wojskowych także wolnych ludzi, którzy osiedlili się na ich ziemiach2. Mechanizmy werbowania cudzoziemców (kontrakt) i chłopów (według zapotrzebowania pana) do wojsk nadwornych były w miarę proste. Natomiast mechanizmów łączących różnego gatunku szlachtę, służącą przeważnie w konnych chorągwiach prywatnych, z jej panem, a także sposobów ich powstania, istniało o wiele więcej.

Lenny obowiązek służby wojskowej był niezwykle stary i znany w całej Europie. Stosowano go w stosunku do szlachty, także w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie opierał się na ziemskiej służbie konnej. Mamy na przykład informację o lennej chorągwi książąt Słuckich, która w 1528 roku liczyła aż 433 konie. Najbogatsi magnaci/książęta litewscy posiadali przywileje, zgodnie z którymi szlachta zamieszkująca na ich ziemiach nie podlegała dowództwu chorążych powiatowych, lecz tworzyła odrębne jednostki. Tym samym obowiązek lennej służby dla drobnej szlachty przestał być zobowiązaniem w stosunku do wielkiego księcia, lecz stał się powinnością wobec pewnego księcia-możnowładcy3. Przedstawiciele „nowej” polskiej magnaterii kontynuowali następnie tę tradycję.

Zdaniem Natalii Jakowenko w przypadku szlachty (nazywanej czasami w Wielkim Księstwie Litewskim bojarami) można wyróżnić dwa rodzaje zależności od książąt. W pierwszym przypadku chodziło o „sługi dziedziczne”, czyli wasali, którzy z dziada pradziada byli w posiadaniu wsi książęcych (wraz z zamieszkującymi tam chłopami) pod warunkiem służby na rzecz domu książęcego. O długowieczności „służb dziedzicznych”, których początków rzadko można doszukać się w źródłach, świadczą nazwiska szlacheckie, utworzone od nazw wsi, tak jakby wioski te były w pełni własnością tej czy innej rodziny: przykładem mogą tu być słudzy książąt Ostrogskich – Borowiccy we wsiach Mała i Wielka Borowica4.

Często warunkiem utrzymania jednej lub nawet kilku wsi była służba wojskowa samego służącego bądź wystawienie przez niego określonej liczby koni (zależnie od zamożności) do prywatnych jednostek swego pana. Takie stosunki stały się szczególnie powszechne na Wołyniu, gdzie ziemie w większości należały do dawnych rodów książęcych. Przykładowo, według Inwentarza części wołyńskich dóbr kasztelana krakowskiego księcia Janusza Ostrogskiego, sporządzonego w marcu 1615 r., w posiadaniu (posesji) sług-szlachciców znajdowało się 6 z 16 majątków włości sulżynskiej, 46 z 69 konstantynowskiej, 12 z 16 krasiłowskiej i 27 z 38 bazalijskiej. Tym samym większość majątków – 91 z 139, czyli nieco ponad 65% – przeznaczona była bezpośrednio na potrzeby wojskowe5.

Inną, złagodzoną formę zależności szlachty od książąt reprezentowały relacje typu patron-klient. Według Rolanda Mousniera podstawą takich relacji była przede wszystkim lojalność klienta wobec swego patrona oraz wzajemna sympatia i szacunek, podczas gdy nadzieje tego pierwszego na ochronę i określone korzyści materialne, które także zawierały się w tego typu umowie społecznej, miały znaczenie drugorzędne. Teoria taka spotkała się jednak z krytyką ze strony innych badaczy (jak np. Antoniego Mączaka), którzy słusznie zauważyli, że to kwestie konkretne i zrozumiałe (na przykład nadania ziem, kariera, protekcja itp. – tutaj wszystko zależało od stanowiska i żądań słabszej strony) miały znaczenie podstawowe, natomiast pojawiające się w źródłach wzmianki o braterskiej miłości i lojalności pomiędzy patronem a klientem były raczej tradycją literacką, która nie miała wiele wspólnego z rzeczywistymi intencjami obu stron6.

Inną kategorią żołnierzy prywatnych byli ziemianie – drobni właściciele ziemscy, którzy posiadali majątek „z łaski pana” nadany im pod warunkiem konnej służby w jego wojsku. Nimi mogli być zarówno służący zacnego pochodzenia – szlachta, jak i osoby wywodzące się z mieszczan lub zamożnych rodzin chłopskich7. W oparciu o badania właścicieli ziemskich w posiadłościach Radziwiłłów przyjęto, że średnio jeden gospodarz posiadał pięć włók (na Ukrainie liczba ta mogła być wyższa). Z pięciu lub sześciu włók był wystawiany jeden koń po kozacku. Posiadanie ośmiu włók było podstawą wyposażenia jednego konia po husarsku. Z reguły ziemianie ograniczali się do wystawienia jednego konia po kozacku, chociaż najbogatsi z nich, posiadający szesnaście lub więcej włók, mogli prezentować swemu panu nawet dwóch husarzów. Jednak tak bogatych ludzi, biorąc pod uwagę liczne spadki i rozdrobnienie działek, było niewielu8. Problemy z rekrutowaniem ziemian na wojnę wynikały z chronicznego braku nadających się do tego koni, a także z tego, że Radziwiłłom, podobnie jak innym magnatom, nie udało się ujednolicić obowiązków wojskowych mających ciążyć na poddanych we wszystkich ich posiadłościach9. Jeśli zaś mówimy o przyczynach, dla których klienci lub słudzy magnata, niezależnie od ich statusu, odmawiali stawienia się na służbę, to do najważniejszych zaliczyć można: podeszły wiek, zły stan zdrowia, wysokie ceny amunicji, broni i żywności, a także „niewdzięczność” patrona za służenie w ciągu ostatnich lat. Słudzy, zajmujący stanowiska na magnackim dworze lub w administracji, często wskazywali na niemożność łączenia swoich głównych obowiązków z przebywaniem w prywatnych chorągwiach. Problemem było także posiadanie rodziny – nieżonaci mężczyźni chętniej szli do wojska, nie mając obowiązku opiekowania się żonami i dziećmi10.

Odrębną, niewielką grupę ludzi tworzącą oddziały prywatne stanowiła szlachta, która ze względu na swoje znaczące osiągnięcia militarne i swój wysoki status mogła sama wybierać, komu i w jaki sposób chce służyć. W zamian za swoje usługi otrzymywała swego rodzaju immunitet, ziemie lub nagrodę pieniężną. Dobrym przykładem może być znany bachor Samuel Łaszcz, który w 1646 roku po śmierci swojego patrona, hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego, i po licznych skargach szlachty pozbawiony został rządu strażnika wielkiego koronnego oraz wszystkich swoich majętności, przez co zmuszony był szukać schronienia w posiadłościach innych możnowładców. Przez pewien czas banitę ukrywał Władysław Dominik Zasławski-Ostrogski11. Łaszcz, z uwagi na swe bogate doświadczenie wojskowe, od razu objął dowództwo nad częścią oddziałów książęcych oraz wziął czynny udział w bitwie pod Piławcami we wrześniu 1648 r. Tajemnicą pozostaje jednak jego pozycja (stopień wojskowy) w armii Władysława Dominika, nie jest jasne także, w jaki sposób współdziałał z ówczesnym pułkownikiem wojska Zasławskiego-Ostrogskiego, Krzysztofem Koryckim. Podobny los spotkał innego zasłużonego żołnierza – autora słynnego diariusza Samuela Maskiewicza, który w 1616 roku nie przyjął oferty służby od Janusza Radziwiłła. Natomiast później krótko przebywał na dworach Zygmunta Karola i Krzysztofa Radziwiłłów, dwukrotnie rezygnując ze służby na własne życzenie, wyraźnie niezadowolony z wysokości wynagrodzenia12. Jak widać, wśród elit polsko-litewskiego państwa mogło dochodzić do prawdziwego „polowania” na dobrych i sławnych żołnierzy, i w takiej sytuacji to ta „słabsza” strona wybierała sobie pracodawcę.

Liczebna przewaga niezamożnej szlachty w armiach koronnych i prywatnych, a zwłaszcza jej dominacja w szeregach oficerskich, wynikała z materialnego i politycznego rozwarstwienia magnaterii oraz systematycznego zubożenia szlachty średniej. W ciągu XVII w. ta ostatnia stopniowo traciła swoje majętności z powodu koncentracji ziemi w magnackich rękach, natomiast zwiększała się liczba zależnych od bogatych możnowładców sług posiadających drobne tylko gospodarstwa. Dlatego stale rosła ilość słabej ekonomicznie szlachty bezrolnej. Brak perspektyw życiowych i wiele dzieci w drobnych rodzinach szlacheckich były głównymi powodami opuszczania przez młodych szlachciców własnych domów i udawania się na służbę do dworów magnackich lub do armii koronnej. W chorągwiach prywatnych, w oparciu o tradycje rodzinne i protekcjonistyczne, tworzyły się silne więzy solidarności stanowej – magnat był patronem oficerów-szlachciców13, a oni służyli w jego oddziałach (nadwornych i komputowych)14. Należy zaznaczyć, że większość drobnej szlachty znalazła miejsce na dworach i w armiach potężnych „ukrainnych” magnatów Rzeczypospolitej, których potencjał ludzki oraz ekonomiczny dawał większe szanse na pomyślną karierę.

W armii koronnej towarzysze wywodzący się ze szlachty bogatej i średniej z reguły służyli nie dłużej niż pięć lat, ponieważ był to dla nich, w większości przypadków, wynikający z rodzinnych tradycji szlachecki obowiązek wojskowy15. Natomiast biedni szlachcice, dla których służba stanowiła niemal jedyną szansą na osiągnięcie szanowanego statusu w społeczeństwie i sposób na wzbogacenie się, tworzyli grupę tzw. żołnierzy zawodowych, związaną z wojskiem przez długi czas (dziesięć lat i dłużej). W armiach nadwornych sytuacja wyglądała inaczej: słudzy i klienci często służyli w chorągwiach swoich panów przez całe życie lub dopóki przebywali oni pod skrzydłem pewnego domu, po swej śmierci natomiast obowiązki swoje (na przykład wystawienie pocztów na użytek oddziałów prywatnych) przekazywali zwykle własnym synom lub, czasami, żonom. Niewielka część zwykłych poddanych, którzy zazwyczaj byli wpisywani do inwentarzy jako piechota-hajducy, również przez całe życie pełniła służbę wojskową – jej końcem była śmierć, starość, okaleczenie itp. Najemnicy służyli tak długo, jak przewidywały ich kontrakty. Oczywiście od wspomnianej zasady „dożywotniej służby wojskowej” istniało wiele wyjątków: zakończenie relacji patron-klient, zwolnienie ze służby wojskowej, przeniesienie do służby w armii koronnej (zjawisko typowe dla armii magnackich, powszechne w pierwszych latach powstania Bohdana Chmielnickiego), ucieczka (przede wszystkim w wypadku chłopów) itp.

Niestety, rozwarstwienie społeczne oddziałów nadwornych pozostaje nieznane, jeśli rozważymy tę kwestię odnośnie do rodzajów wojsk. Na przykład w armii koronnej w chorągwiach kozackich dominowała drobna szlachta, a duża część towarzyszy nosiła nazwiska, których nie da się znaleźć w herbownikach. W chorągwiach tatarskich i wołoskich było także wielu Tatarów, Wołochów, Węgrów itp. Husaria stanowiła elitarną część armii, dlatego jej skład był częściowo badany przez historyków. Z ich opracowań wynika, że większość towarzyszy chorągwi husarskich wywodziła się ze szlachty średniej lub bogatej, natomiast 20-30% z mniej zamożnej, właścicieli jednej wsi lub nawet części jakieś osady. Wśród pachołków często można było spotkać przedstawicieli drobnej szlachty, a czasami także plebsu. W chorągwiach jazdy „autoramentu narodowego” zaledwie 4% poruczników pochodziło z warstw niższych, a w grupie rotmistrzów okazało się tylko 3% osób pochodzenia nieszlacheckiego16. Nadworne chorągwie husarskie i kozackie także z reguły formowano ze szlachty, lecz ta ostatnia była osadzona w posiadłościach magnackich. Bogatsza szlachta ze względu na koszt uzbrojenia i utrzymania służyła w husarii, biedniejsza w oddziałach kozackich, a także tatarskich i wołoskich. W chorągwiach lekkiej jazdy znajdowało się ponadto wielu cudzoziemców (Tatarów, Wołochów, Serbów itp.), często jednak byli oni zasymilowani i blisko powiązani z miejscową ludnością. Dragonów i hajduków rekrutowano głównie spośród chłopów. Część piechurów werbowano według zasad piechoty wybranieckiej w armii koronnej, lecz jeśli w tej ostatniej wystawiano jednego żołnierza z 20 łanów, to w majątkach prywatnych proporcje te mogły być inne.

Co ciekawe, w niektórych posiadłościach magnackich funkcjonował system, który dziś można byłoby określić jako powszechną służbę wojskową. Przykładowo, zgodnie z rozkazem Krzysztofa Radziwiłła cała ludność pochodzenia nieszlacheckiego w jego majątkach powinna była być podzielona na „oddziały”, na czele których stawiano setników oraz dziesiętników. System ten miał na celu kontrolę udziału ludności w niedzielnych nabożeństwach, a także umożliwiał szybką mobilizację chłopów i mieszczan do oddziałów prywatnej piechoty. Natomiast ziemianie, którzy mieli nadania w pobliżu największych twierdz Radziwiłłów – Słucka i Birżów – byli zobowiązani przebywać „na zamkach” (bronić ich), a w razie pilnej potrzeby „wychodzić w pole”. Zdaniem Krzysztofa Radziwiłła w ten sposób, zgodnie z jego rozkazem, wszyscy słudzy-klieńci ze swoimi pocztami natychmiast musieli udać się albo na wojnę, albo na jakąś uroczystość (przykładem wyjazd na sejm)17. Mobilizacja poddanych, przybycie sług i klientów z pocztami oraz werbowanie najemników pozwoliłyby Radziwiłłom liczyć na własną armię liczącą do 3 tysięcy żołnierzy18. Niestety nie wiemy, czy podobny „system rekretuacyjny” istniał w posiadłościach Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego.

Całkowita liczebność (nawet teoretyczna) prywatnej armii Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego w przypadku jej pełnej mobilizacji, z powodu rozdrobnienia i rozproszenia bazy źródłowej, pozostaje nieznana. Nie ma przy tym znaczenia, który okres wziąć pod uwagę, nawet pierwsze lata powstania Bohdana Chmielnickiego, kiedy to mamy najwięcej odniesień do oddziałów książęcych. W czasie rokoszu Zebrzydowskiego, czyli w czerwcu 1607 r., dziadek Władysława Dominika, wspomniany już kasztelan krakowski Janusz Ostrogski miał pod ręką około 5 tysięcy żołnierzy (470 husarzy, 900 kozaków, 150 tatarów i 3500 piechurów). Niektóre źródła ówczesne podają liczbę nawet do 7-8 tysięcy żołnierzy19. Oczywiście dane te są zawyżone. Nawet liczba 5 tysięcy żołnierzy mogła być, moim zdaniem, jedynie hipotetycznym szczytem możliwości mobilizacyjnych Ostrogskiego i istniała tylko „na papierze”. Podobnie było ze stu tysiącami Kozaków Zaporoskich, którzy mieli walczyć z „niewiernymi” według planów „wojny tureckiej” króla Władysława IV z 1646 r.,20 natomiast wielkość całej sprzymierzonej wówczas armii chrześcijańskiej miała wynieść prawie 350 tysięcy żołnierzy!21 Wydaje się, że teoretyczne maksymalne możliwości mobilizacyjne Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego były podobne do tych z czasów jego dziadka (wojewoda sandomierski obiecał wystawić aż 8 tysięcy swoich ludzi na wspomnianą „wyprawę turecką”22), lecz jego armia nigdy w takiej licznie nie znalazła się na polu bitwy – wyposażenie, a co najważniejsze, utrzymanie tak dużego wojska przekraczało możliwości nawet jednego z najbogatszych magnatów ówczesnej Rzeczypospolitej.

Dlatego jedynym dokumentem, który rzuca trochę światła na kwestię ogólnej liczebności i struktury oddziałów książęcych, jest Regestr ręką JM Pana Xcia Władysława Zasławskiego y Ostrogskiego własną spisany skąd by bydz mogli ludzie na expedycyą iakąs woienną… Tak konni iako y piesi23 (czas powstania rejestru nie jest znany, nie podano w nim także na przykład nazwiska pułkownika, co mogłoby pomóc w datowaniu; można natomiast przypuszczać, że chodzi o przygotowania do „kampanii tureckiej” z 1646 r.):

Pan Koniecpolski – 5 koni

Pan Jan Ligenza – 4 konie

Pan Skarszowski – 4 konie

Pan Opocki – 4 konie

Pan Minocki – 4 konie

Pan Kuczowski – 3 konie

Pan Skrzeszowski – 2 konie

Pan Kolackowski – 2 konie

Pan Stozowski – 3 konie

Pan Samborzecki – 2 konie

Pan Zagurski – 4 konie

Pan Briski – 3 konie

Pan Miślowski – 2 konie

Pan Żarnowiecki – 1 koń

Pan Licho – 2 konie

Pan Szczepanowski – 2 konie

Pan Wodniański – 2 konie

Pani Tasicka – 2 konie

Pan Robakowski – 2 konie

Pan Głogowski – 3 konie

Pan Leśniowski – 4 konie

Pan Biesiadecki –2 konie

Pan Jelec, chorąży kijowski24 – 4 konie25

– towarzystwa nowo zaciągłego z trzydzieści koni

– Pana Pulkownika 100 koni

– Pana Cieklińskiego 100 koni26

Chorągwie kozackie:

– Nadworna

– P. Rusinowskiego

– P. Trzemeskiego

– P. Czecelia

– P. Wolskiego

– P. Zaciągłego

– P. Zawalskiego

Chorągiew wołoska

Chorągiew tatarska

Dragonia

Piechota węgierska

Piechota tuchelska27

Piechota zasławska i stepańska28

Choć dokument ten nie pozwala na ustalenie dokładnej liczebności całego wojska prywatnego Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, które mogłoby zostać wysłane na „ekspedycję jakąś wojenną”, to jednak dobrze ilustruje strukturę nadwornych oddziałów magnackich. Według mojego założenia w pewnym momencie książę posiadał 4 chorągwie husarskie, 7 kozackich, po jednej wołoskiej i tatarskiej (w sumie 13 chorągwi jazdy), oraz dragonię z piechotą. Największy problem pojawia się właśnie z tymi ostatnimi, gdyż ich liczby nie da się obliczyć nawet w przybliżeniu, oprócz tego nie wiadomo, na ile rot zostały one podzielone. Natomiast cała jazda stanowiła około 1300 koni, jeśli przyjąć za podstawę średnią liczebność jednej chorągwi na 100 żołnierzy (w rzeczywistości liczby te mogły znacząco się różnić). Widoczny jest niewielki procent lekkiej jazdy, co było charakterystyczne także dla ówczesnej armii koronnej. Warto również zauważyć, że w dokumencie nie ma wzmianki o artylerii.

W latach powstania Bohdana Chmielnickiego i Potopu (do 1656 r.) prywatne oddziały Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego brały udział w niemal wszystkich ważniejszych bitwach i kampaniach, a czasami (na przykład pod Konstantynowem i Piławcami latem oraz jesienią 1648 r.) czyniły to w warunkach prawie całkowitej mobilizacji. Może to pomóc, przynajmniej w przybliżeniu, ustalić maksymalną liczbę wojsk książęcych. Najlepszym na to momentem jest rok 1648, kiedy wojewoda sandomierski miał możliwość wystawienia największej liczby żołnierzy. Jeśli pod Konstantynowem i Piławcami znajdowało się po około 2-2.5 tysięcy żołnierzy książęcych, a na krótko przed tym co najmniej tysiąc jego ludzi zostało zabitych albo wziętych do niewoli pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, to całkowita hipotetyczna liczba wojska Zasławskiego „w polu” wynosiła w tym czasie blisko 3,5 tysiąca osób. Warto także pamiętać o garnizonach twierdz i miast książęcych, mimo że nie były one liczne, a większość samych fortyfikacji latem i jesienią 1648 roku zajęta była przez powstańców. Reasumując, dla roku 1648 można przyjąć maksymalną zdolność mobilizacyjną wojsk nadwornych Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego i chorągwi Ordynacji Ostrogskiej (stale 600 żołnierzy) na około 4-4,5 tysiąca ludzi (nie licząc pacholków).

Próbując ustalić ogólną liczbę oddziałów prywatnych Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, nie można pominąć, wchodzącej w skład chorągwi książęcych, czeladzi. Niestety, jej ilość jest trudna do ustalenia nawet w przybliżeniu. Jeśli wziąć za przykład armię koronną, stosunek sług do żołnierzy nigdy nie był mniejszy niż 0,5 do 1, a często przekraczał te liczby. Czyli na przykład jeśli w maju 1648 r. pod Korsunem było około tysiąca wojaków Zasławskiego-Ostrogskiego, to cały korpus wojewody sandomierskiego liczył co najmniej 1,5 tysiąca osób. Niewielkiej części pachołków „na pańskich koniach” udało się wówczas uciec z obozu otoczonego przez Kozaków i Tatarów.

Finalizując, stwierdzić można, że w ciągu lat 1648-1656 maksymalną liczebność żołnierzy księcia Zasławskiego-Ostrogskiego odnotowano latem i jesienią 1648 r. w czasie bitew pod Kostantynowem i Piławcami, co było oczywiście podyktowane regimentarstwem Władysława Dominika i jego chęcią obrony swego największego kompleksu ziemskiego. Później, w związku ze spustoszeniem znacznej części jego majątków, i wynikającym stąd spadkiem potęgi finansowej, zebranie i utrzymanie podobnej armii przez Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego stało się już niemożliwe.

References

Archiwum Państwowe w Krakowie. Dział na Wawelu. Archiwum Sanguszków. Teki arabskie, syg. 141/13.

Archiwum Państwowe w Krakowie. Dział na Wawelu. Archiwum Sanguszków. Teki arabskie, syg. 452/5.

Archiwum Państwowe w Krakowie. Dział na Wawelu. Archiwum Słąwuckie Sanguszków, syg. 148.

Atamanenko V., Pìvdennovolinsʹkì maêtnostì Â. Ostrozʹkogo u peršìj čvertì XVII st., [w: ] Naukovì zapiski unìversitetu «Ostrozʹka Akademìâ», vipusk 1, Ostrog 2000.

Augustyniak U., W służbie hetmana i Rzeczypospolitej, Warszawa 2004.

Golìnsʹkij M., Silva rerum (1648-1665). Častina I (1648-1649), [w: ] Arhìv rannʹomodernoï ukraïnsʹkoï deržavi, t. 3, serìâ «Džerela z ìstorìï Centralʹno-Shìdnoï Êvropi XVII-XVIII stolìtʹ», Kiïv 2019.

Dembski K., Wojska nadworne magnatów polskich w XVΙ i XVΙ wieku [w: ] Zeszyty naukowe uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, z. 1: Historia, Poznań 1956.

Goszczyński A., Testament strażnika koronnego Samuela Łaszcza (ok. 1588-1649), [w: ] Wschodni rocznik humanistyczny: O szlachcie siedemnastowiecznej, pod red. Goszczyńskego A. i Stolickiego J., t. XX, № 1, Lublin 2023.

Âkovenko N., Naris ìstorìï serednʹovìčnoï ta rannʹomodernoï Ukraïni, Kiïv 2006.

Kempa T., Postawa kasztelana krakowskiego Janusza Ostrogskiego w okresie rokoszu Zebrzydowskiego, [w: ] Wobec króla i Rzeczpospolitej. Magnateria w XVI-XVIII wieku, pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza, Kraków 2012.

Kościelniak K., Przez pole bitwy do magnaterii. Przyczynek do kariery społecznej w Rzeczypospolitej pierwszej połowy XVII wieku, [w: ] Wobec króla i Rzeczpospolitej. Magnateria w XVI-XVIII wieku, pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza, Kraków 2012.

Kowalski M., Księstwa Rzeczpospolitej. Państwo magnackie jako region polityczny, Warszawa 2013.

Nagielski M., Komput wojsk Rzeczypospolitej na projektowaną kampanię przeciwko Turcji w 1646 roku, [w: ] Studia i materiały do historii wojskowości, t. XXXVII, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995.

Srogosz T., Żołnierz swawolny. Z dziejów obyczajów armii koronnej w XVII wieku, Warszawa 2010.

Teslenko Ì., Klìêntela knâzâ Vasilâ-Kostântina Ostrozʹkogo, [w: ] Ostrozʹka akademìâ XVI-XVII st, Ostrog 2011.

Tomkiewicz W., Testament Jeremiego Wiśniowieckiego, „Miesięcznik Heraldyczny” IX (1930), nr 4.

Wagner M., Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVΙΙ wieku, Toruń 1995.

Zawadzki J., Majątek magnacki jako mikrokosmos szlachecki na przykładzie dóbr Iwie w powiecie oszmiańskim do połowy XVII wieku, [w: ] Patron i dwór. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku, pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza, Warszawa 2006.

Żojdź K., Wszyscy ludzie króla. Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku, Toruń 2019.

1 Jako przykład przywołajmy: Regestr Gwardiej Nadwornej Xcia Władysława Dominika Zasławskiego a die 5 Sept. aż do dnia 3 Octob. 1654 r. / Archiwum Państwowe w Krakowie. Dział na Wawelu. Archiwum Sławuckie Sanguszków, syg. 148, s. 1–4. Oczywiste, że najemnicy w prywatnych oddziałach znajdowali się nie tylko w „elitarnej” straży przybocznej. Często służyli w piechocie, arkebuzerii, rajtarii etc. Dotyczyło to jednak przede wszystkim Wielkiego Księstwa Litewskiego i ziem polskich, gdyż tam głównym przeciwnikiem byli Szwedzi, a później zmodernizowana armia moskiewska. Na ziemiach ukraińskich, gdzie głównym wrogiem okazali się Tatarzy krymscy, nie było szczególnej potrzeby posiadania np. arkebuzerów czy rajtarów, dlatego prawie nigdy nie widzimy ich w jednostkach władz lokalnych. Zamiast tego istniał popyt na dragonów, kozaków i lekką jazdę (wołoską i tatarską). Magnaci woleli werbować do takich chorągwi własnych poddanych, co było o wiele tańsze niż rekrutowanie cudzoziemców. Oprócz aspektu finansowego tłumaczono to także częstymi zdradami Krymczaków lub przybyszów z księstw naddunajskich.

2 T. Srogosz, Żołnierz swawolny. Z dziejów obyczajów armii koronnej w XVII wieku, Warszawa 2010, s. 24.

3 K. Dembski, Wojska nadworne magnatów polskich w XV i XVΙΙ wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu”, z. 1: Historia, Poznań 1956, s. 66.

4 H. Яковенко, Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України, Київ 2006, s. 159.

5 B. Атаманенко, Південноволинські маєтності Я. Острозького у першій чверті XVII ст., „Наукові записки університету «Острозька Академія»”, випуск 1, Острог 2000, s. 18.

6 K. Żojdź, Wszyscy ludzie króla. Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku, Toruń 2019, s. 41–43.

7 I. Тесленко, Клієнтела князя Василя-Костянтина Острозького / Острозька академія XVI-XVII ст., Острог 2011, s. 150.

8 J. Zawadzki, Majątek magnacki jako mikrokosmos szlachecki na przykładzie dóbr Iwie w powiecie oszmiańskim do połowy XVII wieku, [w: ] Patron i dwór. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku, pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza, Warszawa 2006, s. 137.

9 U. Augustyniak, W służbie hetmana i Rzeczypospolitej, Warszawa 2004, s. 73.

10 Ibidem, s. 75.

11 Samuel Łaszcz zmarł w lutym 1649 roku w Krakowie w domu wojewody sandomierskiego. Władysław Dominik zapewnił zmarłemu wspaniały pochówek, w którym sam wziął udział, zob. A. Goszczyński, Testament strażnika koronnego Samuela Łaszcza (ok. 1588-1649), „Wschodni Rocznik Humanistyczny: o szlachcie siedemnastowiecznej”, pod red. idem i J. Stolickiego, t. XX, nr 1, Lublin 2023, s. 127–128.

12 K. Żojdź, Wszyscy ludzie króla…, s. 52.

13 Czasami słudzy Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego przekazywali całość lub część swojego majątku nie krewnym, lecz samemu księciu, co było gestem dobrej woli i symbolizowało wdzięczność za dożywotnie niezawodne „skrzydło pana”. Jako przykład podajmy: Testament Daniela Mirocickiego, towarzysza chorągwi usarskiej X. Władysława Dominika Zasławskiego. Anno 1645 / Archiwum Państwowe w Krakowie. Dział na Wawelu. Archiwum Sanguszków. Teki arabskie, syg. 141/13. Zasławski Władysław Dominik. Długi. Różnym różne sumy. 1629-1649, s. 39.

14 M. Wagner, Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVΙΙ wieku, Toruń 1995, s. 186.

15 Odmienne zdanie ma Karol Kościelniak, który twierdzi, że służba wojskowa w oczach zamożnej szlachty nigdy nie traciła na atrakcyjności, była bowiem drogą do uznania społecznego, prestiżu i udanej kariery poza szeregami armii, zob. K. Kościelniak, Przez pole bitwy do magnaterii. Przyczynek do kariery społecznej w Rzeczypospolitej pierwszej połowy XVII wieku, [w: ] Wobec króla i Rzeczpospolitej. Magnateria w XVI-XVIII wieku, pod red. E. Dubas-Urwanowicz i J. Urwanowicza, Kraków 2012, s. 759.

16 T. Srogosz, Żołnierz swawolny…, s. 24.

17 U. Augustyniak, op. cit., s. 74.

18 M. Kowalski, Księstwa Rzeczpospolitej. Państwo magnackie jako region polityczny, Warszawa 2013, s. 226.

19 T. Kempa, Postawa kasztelana krakowskiego Janusza Ostrogskiego w okresie rokoszu Zebrzydowskiego, [w: ] Wobec króla i Rzeczpospolitej…, s. 289.

20 M. Nagielski, Komput wojsk Rzeczypospolitej na projektowaną kampanię przeciwko Turcji w 1646 roku, Studia i materiały do historii wojskowości, t. XXXVII, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995, s. 326.

21 1646 р., травень. Компут війська Речі Посполитої, що повинно було зібратися на війну проти турецького султана / M. Голінський, Silva rerum (1648-1665). Частина I (1648-1649) / Архів ранньомодерної української держави, t. 3, серія «Джерела з історії Центрально-Східної Європи XVII-XVIII століть», Київ 2019, s. 45.

22 1646 р., травень. Компут війська Речі Посполитої, що повинно було зібратися на війну проти турецького султана / M. Голінський, Silva rerum (1648-1665)…, s. 40; M. Nagielski, op. cit., s. 326.

23 Regestr ręką JM Pana Xcia Władysława Zasławskiego y Ostrogskiego własną spisany skąd by bydz mogli ludzie na expedycyą iakąs woienną.. Tak konni iako y piesi / Archiwum Państwowe w Krakowie. Dział na Wawelu. Archiwum Sanguszków. Teki arabskie, syg. 452/5. Regestr pocztów, jak wiele mają stawić pod chorągwią usarską nadworną moią i inne rejestra wojskowe. 1640-1650, s. 29–31.

24 Teodor Jelec był chorążym kijowskim od 1621 do 1646 r.

25 W sumie 22 towarzyszy i pani Tasicka, która sama na pewno nie pojawiała się na polu walki. W ich pocztach znajdują się 66 konie, łącznie 88 koni. Prawdopodobnie była to husarska chorągiew, gdyż widnieje jako pierwsza na liście i jest jedyną, w której wyszczególnieni zostali wszyscy towarzysze.

26 Nie wiadomo, jakiego typu były te trzy chorągwie, można przypuszczać, że także husarskie, gdyż poniżej osobno wyszczególnione zostały jednostki pancerne etc. Książę Zasławski-Ostrogski, jako jeden z najbogatszych magnatów ówczesnej Rzeczypospolitej, chyba mógł pozwolić sobie na wystawienie czterech chorągwi husarskich, gdyż na przykład książę Jarema Wiśniowiecki według swego testamentu utrzymywał trzy husarskie chorągwie. W. Tomkiewicz, Testament Jeremiego Wiśniowieckiego, „Miesięcznik Heraldyczny” IX (1930), nr 4, s. 70.

27 Od nazwy książęcej majętności Tuchla na Ukrainie.

28 Od nazw książęcych majętności Zasław i Stepań na Ukrainie.

Piotr Kroll

Uniwersytet Warszawski, Polska

e-mail: p.kroll@uw.edu.pl

ORCID 0000-0001-7983-1584

Rola elity kozackiej w Hetmanacie i jej poglądy na społeczno-polityczny ustrój państwa kozackiego w II połowie XVII wieku

The Role of the Cossack Elite in the Hetmanate and Its View on the Sociopolitical System of the Cossack State in the Second half of the 17th Century

Abstract

It presents the views of the elite of the Cossack state on the issues of the relationship of the subjects of power in the Cossack state (Hetmanate) and the course of its competition to monopolise this power in its hands with the Hetman as the first person in the government, but also equal to the other representatives of the elite. The second is the elite’s views on social issues and its actions to gain a dominant role in the society of the Hetmanate, while removing the lower Cossack strata from influence on the government. It describes the process of its gaining and consolidating this dominant position and, at the same time, retaining some concern for the lower classes, particularly the Cossacks - the armed force of the Cossack state, which was characteristic of the period. The issue of the elders’ views on matters relating to the Hetmanate’s status on the international stage and their desire (at least some of them) for the Hetmanate to retain its subjectivity in this matter is also an important element of the narrative.

Keywords

Hetmanate, Cossack elite, Hetman, socio-political system of the Hetmanate, Cossacks

Problematyka elity kozackiej, jej ewolucji i działań budziła zainteresowanie badaczy zajmujących się dziejami państwa kozackiego od momentu jego powstania do upadku pod koniec XVIII wieku. Spośród licznych prac, które ukazały się na ten temat, należy wymienić książki Lwa Okinszewicza, Aleksandra Lazarewskiego1, a z nowszej historiografii Wadima Djadyczenki, Wołodymira Borysenki, Wiry Panaszenko2, a przede wszystkim Wołodymira Krywoszeji, Wikora Horobca, Iryny Kriwoszeji oraz Oleksija Sokirki3. Nauka polska nie poświęcała tej kwestii zbytniej uwagi, ale w jej dorobku znajdują się prace Janusza Dąbrowskiego i piszącego te słowa4. W kręgu zainteresowań tych badaczy znajdowały się przede wszystkim procesy w obrębie elity władzy kozackiej, jej wymiana, pochodzenie, wpływ na losy państwa poprzez działania indywidualne albo w ramach instytucji władzy, jakie znalazły się w jej rękach. W ostatnich latach pojawiły się również prace, których autorzy zajęli się poglądami elity na różne aspekty życia politycznego, społecznego i gospodarczego Hetmanatu. To otworzyło nowe możliwości badawcze. Niniejszy artykuł powstał pod wpływem tych prac, a jego celem jest zbadanie wspomnianych poglądów na kwestie przede wszystkim społeczne. Czy już w XVII wieku starszyzna kozacka, tworząca elitę państwa, wyrażała przekonanie o swojej dominującej roli w państwie? I jakie to było zdanie, jak postrzegała ona swoją rolę? Jak wyglądał od strony deklaracji jej stosunek do pozostałych warstw społecznych w okresie, kiedy widoczne jeszcze były zdobycze rewolucji kozackiej połowy XVII wieku?

*

Sukcesy Bohdana Chmielnickiego w pierwszym okresie powstania doprowadziły do ukształtowania się na terenie ziem ukraińskich Rzeczpospolitej w praktyce niezależnego organizmu państwowego. W naturalny sposób doszło w jego obrębie do stworzenia drabiny społecznej, która odzwierciedlała nowy porządek powstały po zniknięciu z tych terenów szlachty. To nowe społeczeństwo składało się z Kozaków, tych starynnych, z dziada-pradziada, oraz nowych, skozaczonych przedstawicieli wszystkich pozostałych grup ludności5. Oprócz tego stanu, który dość szybko przejął rolę przywódczą, istniały także duchowieństwo, prawosławna szlachta (która pozostała na Ukrainie i się nie skozaczyła), mieszczaństwo i wolne chłopstwo. Dość szybko wyodrębniła się elita władzy składająca się ze starszyzny generalnej (oboźny, pisarz, dwóch asawułów, dwóch sędziów, do których w późniejszym okresie dołączyli podskarbi, buńczuczny i chorąży), pułkowników kozackich oraz tych przedstawicieli szlachty, którzy znaleźli się w otoczeniu hetmana (często obejmując też urzędy w administracji centralnej państwa). W czasach Bohdana Chmielnickiego, poza władzą posiadaną z racji pełnienia przez nią określonych funkcji (przeważnie związanych z wojskiem), nie charakteryzowała się ona innymi elementami wyróżniającymi ją spośród reszty Kozaków. Jednak w miarę upływu lat zaczęła ona pełnić także rolę elity politycznej. Wiązało się to z faktem zdobycia wpływu na władzę wykonawczą, gdy idzie o sprawy publiczne, monopolizując tym samym zwierzchnictwo w państwie, a zarazem korzystając ze wszystkich wiążących się z tym profitów.

W latach 70. XVII w. proces kształtowania się elity został zakończony. Przejawiało się to nie tylko w monopolizacji władzy i w posiadaniu znacznego majątku, czy wyłączności na sprawowanie urzędów (starszyzny generalnej i pułkowników), ale także w samym języku, jaki wtedy używano, co wyraźnie odróżniało elitę od reszty Kozaków, a całą warstwę kozacką od reszty stanów Hetmanatu. Z czasem liczebność elity kozackiej wzrosła, co wiązało się z ukształtowaniem się jej jako grupy i zamknięciem przed napływem nowych jednostek. Liczebność jej wzrastała z przyczyn naturalnych. Potomkowie i krewni starszyzny generalnej i pułkowników też należeli do tej grupy, ale nie pełnili żadnych ważnych urzędów (państwo kozackie nie wytworzyło nowoczesnej administracji, bazując na tej, powstałej w czasach Chmielnickiego; dopiero wiek XVIII przyniósł w tym względzie zmiany6). Mowa jest o rangach „towarzyszy wojskowych”, „buńczykowych towarzyszy” lub „znaczkowych towarzyszy”. Posiadanie którejś z nich wiązało się z przynależnością do elity7.

To, co wyróżniało starszyznę jako grupę uprzywilejowaną, to niewątpliwie jej udział w rządzeniu państwem. Tę funkcję zaczęła pełnić już w czasach Chmielnickiego. W momencie powstania państwa kozackiego dość szybko utrwalony został podział stanowy na Kozaków, duchowieństwo prawosławne, mieszczan i chłopów. To, co odróżniało owo społeczeństwo od czasów sprzed 1648 roku, to to, że obecnie wszyscy cieszyli się wolnością osobistą i majątkową. Stan kozacki, zgodnie z tradycją siczową, został nowym narodem politycznym w miejsce szlachty, a uprzywilejowaną pozycję zyskał m.in. dzięki zwolnieniu z obowiązku uiszczania podatków (w zamian za służbę wojskową). Mieszczanie i chłopi zostali zaś obciążeni obowiązkiem ponoszenia ciężarów publicznoprawnych i nie mieli prawa głosu w sprawach ogólnopaństwowych czy lokalnych8. Należy jednak podkreślić, że w pierwszym okresie funkcjonowania państwa w obrębie stanu kozackiego, przynajmniej „de jure”, panowała równość (jedna z najważniejszych zdobyczy powstania), zaś jakiekolwiek próby jej ograniczenia skazane były z góry na porażkę, gdyż spotykały się ze sprzeciwem całego środowiska kozackiego. Proces podziału społeczeństwa na stany był jednak naturalny i przebiegał bez większych zakłóceń. A to, co odróżniało stany od siebie, to dostęp do władzy oraz kwestia ponoszenia ciężarów publicznoprawnych.

Do czasu podpisania traktatu perejasławsko-moskiewskiego podział stanowy został już w pełni zaakceptowany. Podczas negocjacji z Wasylem Buturlinem w Perejasławiu hetman i starszyzna nalegali, aby car „nakazał szlachcicowi być szlachcicem, Kozakowi – Kozakiem, a mieszczaninowi – mieszczaninem”9. W ugodzie zawartej w 1654 roku Kozacy zostali zwolnieni z większości obowiązków wobec państwa, a ponosić je miało mieszczaństwo i chłopstwo (przede wszystkim podatki i różnego rodzaju opłaty, oraz kwaterowanie wojsk kozackich i moskiewskich). Potwierdzały to kolejne układy z Moskwą czy Rzeczpospolitą, a nawet instrukcje dla posłów kozackich na rokowania z tymi państwami, co wyraźnie pokazywało poglądy elity na stanowy podział społeczeństwa10. Co więcej, były one postrzegane jako norma społeczna także w czasach Iwana Mazepy, co widać w uniwersale tego hetmana z 1691 roku, gdzie czytamy: „...aby zarówno Kozacy, jak i pospólstwo wypełniali swoje obowiązki, zarówno teraz, jak i we wszystkich przyszłych czasach”11.

Od początku powstania Bohdan Chmielnicki oraz jego najbliższe otoczenie zaczęli prowadzić politykę wzmocnienia centrum władzy przy ograniczeniu wpływu na nie szeregowego kozactwa12. Przeniesienie politycznego ustroju Siczy z najważniejszą instytucją, jaka była rada generalna całego towarzystwa siczowego, na ziemie rodzącego się państwa kozackiego okazało się być niemożliwe. Od czerwca 1648 roku, kiedy to pod Białą Cerkwią doszło do zebrania się rady generalnej według klasycznego wzoru „viritim”, zaprzestano praktyki podejmowania wszystkich decyzji w sprawach państwa na takim zgromadzeniu. Prerogatywy te spoczęły w rękach wąskiego kręgu doradców (przede wszystkim starszyzny generalnej), co oznaczało w istocie przekazanie władzy w ręce hetmana i związanej z nim elity. Warto podkreślić, że z biegiem lat najbliższym ciałem doradczym hetmana stanie się rada starszyzny generalnej, która przebywała w jego pobliżu i służyła mu radą w każdej bieżącej sprawie. Rada starszyzny (generalnej i pułkownicy) zaś zajmowała się sprawami o kluczowym znaczeniu dla państwa (planowanie wypraw wojennych, strategiczne kwestie polityki zagranicznej). Choć rada generalna nie została zlikwidowana, to zaczął kształtować się system przedstawicielski (delegacje pułków z pułkownikami na czele), co wzmocniło rolę pułkowników jako osób odpowiedzialnych za wybór delegatów na posiedzenie tego ciała. Rada zachowała swoje kompetencje w zakresie spraw istotnych dla losów państwa, kiedy konieczna była legitymizacja decyzji rady starszyzny lub rady starszyzny generalnej13. W 1659 roku carat zdecydował się wzmocnić rolę rady generalnej jako ciała kontrolującego hetmana i ograniczającego jego samodzielność m.in. w polityce personalnej14. Ale podjęte wówczas postanowienia pozostały martwą literą, a rada zachowała swoje kompetencje tylko w kwestii wyboru hetmana i zawierania układów z carami (w czasie zjazdu wyborczego). Starszyzna pozbawiła więc Kozaków realnego wpływu na bieżącą politykę państwa (poza wspomnianymi wyjątkami). To ułatwiło jej odbudowę stosunków feudalnych z czasów sprzed powstania, tym bardziej, że od śmierci Bohdana Chmielnickiego tempa zaczął nabierać proces rozdawnictwa dóbr i przekazywania ich w ręce rodzin z kręgu starszyzny, co budowało materialną podstawę ich potęgi i wpływów. Zamieszkująca te dobra ludność, często o statusie kozackim, została zmuszona do uznania nad sobą władzy ich właściciela, co prowadziło do odrodzenia się poddaństwa15. Starszyzna, chcąc zapewnić sobie odpowiednią liczbę rąk do pracy, wymogła na hetmanach zamknięcie stanu kozackiego, to jest zakaz przyjmowania do niego ludności chłopskiej i mieszczańskiej. A ponieważ dysponowała realną władzą, była w stanie zapobiec wszelkim próbom walki ludności wiejskiej z podporządkowaniem ich panom ziemskim.

Analizę roli elity w Hetmanacie rozpocznę od jej pozycji i znaczenia dla funkcjonowania państwa kozackiego. Początkowy okres jego istnienia charakteryzował się silną pozycją hetmana, co wiązało się nie tylko z autorytetem samego Bohdana Chmielnickiego16, ale także z faktem, że to on decydował o składzie władz centralnych (starszyzna generalna) i lokalnych (pułkownicy), tym samym kształtując i kontrolując kozacką elitę. Poza tym konieczność konsolidacji społeczeństwa wokół silnego przywódcy była konieczna ze względu na zagrożenie ze strony Rzeczpospolitej. Nic więc dziwnego, że w okresie jego rządów elita akceptowała w większości przypadków tak jego pozycję, jak i zakres władzy, podporządkowując się jego decyzjom i dominacji. Podkreślił to Bohdan Chmielnicki na naradzie wojskowej pod Zamościem w listopadzie 1648 roku, mówiąc: „Panowie pułkownicy! Tu, na wojnie, tylko mój głos wydaje wszystkim rozkazy! Słuchajcie wszystkiego i czekajcie na moje rozkazy!”17.

Utworzenie „de facto” niepodległego państwa wymagało rozwiązania szeregu kwestii związanych z ustawodawstwem, sądownictwem i administracją, zarówno na szczeblu lokalnym, jak i centralnym. Nie inaczej było z, gwarantującą realizację kozackiej racji stanu, polityką zagraniczną. Nic więc dziwnego, że w takich warunkach ośrodek hetmański rozszerzył swoje kompetencje poza obszar związany z dowodzeniem armią w czasie wypraw wojennych, przenosząc je na nowe obszary życia politycznego, społecznego i gospodarczego. I to właśnie tutaj napotkał opór przede wszystkim ze strony niższych klas społecznych, które w swoim radykalizmie mogły zrujnować sprawę rewolucji kozackiej już w zarodku. Próbując wykluczyć szeregowe kozactwo z udziału w sprawach publicznych, Bohdan Chmielnicki oparł się na starszyźnie, jak to zrobił w lipcu i sierpniu 1648 r., kiedy odmówił zwołania rady generalnej, a zamiast tego decydował o sprawach społeczno-politycznych na spotkaniach ze swoimi doradcami i pułkownikami. Mógł hetman w tym wypadku wykorzystać naturalne dążenie elity do zmonopolizowania zarządzania społeczeństwem. I choć ani hetman, ani starszyzna nie mogli lekceważyć przywiązania Kozaków do tradycji demokracji bezpośredniej, to udało im się jednak odsunąć szersze warstwy społeczne od większego wpływu na polityczne rozstrzygnięcia, ograniczając ich rolę do wyrażania zgody na decyzje już podjęte. Musieli jednak postępować ostrożnie, bowiem w czasach Chmielnickiego szeregowe kozactwo było siłą zdolną do obalenia swych przywódców. Zwłaszcza kiedy podejmowali oni decyzje niecieszące się popularnością wśród czerni18.

Działania zmierzające do odsunięcia szeregowych Kozaków od wpływu na politykę państwa były konieczne, bowiem państwo to powstawało niejako „z marszu”19. Jego twórcy wywodzili się ze środowiska wojskowego (rejestrowego i siczowego), przywiązanego do tradycji stworzonej na Siczy, a związanej z aktywnym udziałem kozackiej społeczności w jej życiu politycznym i procesie decyzyjnym20. Zastosowanie ustalonych na Zaporożu praktyk (przejętych też przez wojsko rejestrowe) w warunkach Hetmanatu kozackiego szybko okazało się nieefektywne, a nawet zagrażające sprawnemu funkcjonowaniu państwa. Problemy sprawiał też wspomniany wyżej fakt pojawienia się obok Kozaków starynnych, zamieszkujących tereny pułków rejestrowych (starostwa z rejonu środkowego Naddnieprza), ludności zkozaczonej, zamieszkujące ziemie do tej pory znajdujące się poza obszarem kolonizacji kozackiej (województwo bracławskie, Polesie Kijowskie). Ci nowi Kozacy byli elementem anarchizującym, słabo zorientowanym w funkcjonowaniu tradycyjnych instytucji kozackich, niechętnie patrzącym na wszelkie próby ograniczania uzyskanych w trakcie pierwszego okresu powstania zdobyczy społeczno-politycznych. Kłopoty sprawiała też sama Sicz, która zaczęła odradzać się w latach 50. XVII wieku, po okresie prawie całkowitego zaniku w poprzednim dziesięcioleciu. Niechętnie patrzyła ona na tworzenie struktur państwa w oparciu o rozwiązania charakterystyczne dla wojska rejestrowego (pułki i sotnie jako okręgi wojsko-administracyjne) czy takie, które nie były znane na Zaporożu (rozbudowa administracji centralnej i silna pozycja hetmana względem rady generalnej). Inna rzecz, że sprzeciw budziło też marginalizowanie Siczy w życiu politycznym Hetmanatu. Stąd pojawienie się konfliktu między Kozakami rejestrowymi i siczowymi, którzy nie chcieli zgodzi się na utratę znaczenia i postrzegali tych pierwszych jako renegatów, którzy zdradzili ideały kozackie i, obejmując we władanie majątki ziemskie, zamienili się w „panów” i „Lachów”. Konflikt ten narastał i wybuchł pod koniec rządów Bohdana Chmielnickiego, a jego apogeum przypadło na lata 60-70. XVII w. Mimo to, społeczność Kozaków rejestrowych i ich przywódcy podzielali określone wartości towarzystwa siczowego. Miały one u nich status cnót „kozackich” lub „rycerskich”. Ich przekształcenie w inne, stanowe, rycerskie wyobrażenia o państwie i swoim w nim miejscu wymagało dużo czasu i trwało przez całą drugą połowę XVII w. Odmiennym polem konfliktu między tradycją siczową a rejestrową była różnica w poglądzie na działania wojenne. Dla Siczy wyprawy zbrojne były specyficzną formą egzystencji, a dla państwa (Hetmanatu) wojna i użycie siły militarnej stanowiły zaledwie jeden z przejawów suwerenności.

Inna grupa problemów należała do sfery instytucjonalnej: nowo powstałe państwo (w początkowym okresie jako autonomia) nie dysponowało praktycznie żadnymi gotowymi wzorcami wewnętrznej samoorganizacji, z wyjątkiem tej wojskowej. Tradycyjna rada kozacka na Siczy była główną instytucją zarządzającą, ale skupioną wyłącznie na siczowej wspólnocie, której wszyscy członkowie byli sobie równi21. Oczywiście w tej formie nie dało się jej utrzymać w dobie Hetmanatu, co skutkowało jej przekształceniami niemal natychmiast po pierwszych wojskowych sukcesach Chmielnickiego. Zjawisko częstej wymiany osób pełniących urzędy na Siczy, których liczba była znikoma, zapewniało przede wszystkim stałą rotację, blokując ich dziedziczenie i długą kadencję, a to mogło stanowić potencjalne zagrożenie dla egalitarnego charakteru wojska siczowego. W Hetmanacie praktyka ta okazała się jednak nieskuteczna, a nawet szkodliwa dla funkcjonowania państwa. Według Władysława Gribowśkiego tradycje Siczy były dla kozactwa swego rodzaju starterem, ale w warunkach Hetmanatu stały się hamulcem22. Innym elementem była mała liczba urzędów i to przede wszystkim tych o charakterze wojskowym, nie administracyjnym, i braku odpowiedniej ilości kadry zarządzającej (co miało swoje poważne konsekwencje w kolejnych latach funkcjonowania Hetmanatu, które cechowała pewna administracyjna niewydolność).

Po uznaniu przez Rzeczpospolitą praw Kozaków do autonomii administracyjnej (ugoda zborowska), a następnie politycznej, samo wojsko kozackie uzyskało zasadniczo nowy status, odgrywając odtąd rolę trzonu sił zbrojnych nowego państwa (obok wojsk zaciężnych, które pojawiły się już w czasach Bohdana Chmielnickiego). Oprócz znaczenia czysto militarnego, wojsko rejestrowe zajmowało centralne miejsce w systemie wartości ówczesnego społeczeństwa, będąc reprezentantem samego państwa – Wojska Zaporoskiego. Kozacy – nowy rycerski stan – nie tylko walczyli, ale także zbierali się na radach generalnych, na których podejmowano ważne decyzje polityczne (wybór hetmanów, zawieranie traktatów itp.). Z czysto militarnego punktu widzenia wojsko kozackie było typem stanowego pospolitego ruszenia. Ale było też stanem, który dopiero zaczynał się formować, nie posiadając jeszcze własnej struktury, wyraźnie wyodrębnionej od pozostałych stanów (do XVIII wieku stan kozacki nie został formalnie zamknięty) i rozwiniętych form samoidentyfikacji23. W tej sytuacji silna władza hetmana zapewniała w miarę stabilne funkcjonowanie państwa w tej początkowej fazie jego organizowania się.

Jednak starszyzna, nowa elita rodzącego się państwa, rozumiana czy to jako całość, czy też poszczególne działające w jej obrębie fakcje, kierując się zasadą „równy nie ma władzy nad równymi”, nie mogła nie przeciwstawić się koncentracji tak dużej władzy w rękach hetmana. Jak już wspomniałem, początkowo dość silne w środowisku kozackim (zwłaszcza tzw. watażków, dowodzących jednostkami złożonymi z pokozaczonej ludności) były tradycje siczowe, w myśl których można było w każdej chwili odebrać buławę hetmanowi mocą decyzji rady generalnej. Do tej tradycji odwoływał się Maksym Krzywonos, zarzucając Chmielnickiemu: „Ty nie jesteś naszym hetmanem przysięgłym, tak i ja mogę nim być, jak ty”24. Podobnie było po zawarciu ugody białocerkiewskiej w 1651 roku, kiedy część pułkowników nie chciała zgodzić się na nią i zamierzała zgodnie z tradycją obalić winnego tej porażki hetmana25. Już jednak inaczej można postrzegać sprzeciw starszyzny wobec polityki mołdawskiej Chmielnickiego, realizowanej w interesie nie państwa, a prywatnym26. Te demonstracje niezadowolenia udało się hetmanowi spacyfikować. Podsumowując pierwszy okres kształtowania się państwa i jego polityczno-społecznych struktur, można stwierdzić, że z racji skupienia w rękach Chmielnickiego polityki nominacyjnej udało mu się kontrolować starszyznę, która ściśle z nim współpracowała. Tego samego nie da się już powiedzieć o jego następcach.

W ówczesnym społeczeństwie Hetmanatu istniało wystarczająco dużo czynników, które skłaniały elitę do zaakceptowania silnej władzy hetmana. Starszyzna chętnie mu się podporządkowała przede wszystkim z powodu nasilających się rozbieżności społeczno-ekonomicznych między nią a ludem. Kozacka elita nie mogła nie zdawać sobie sprawy, że nie będzie w stanie ugruntować swojej pozycji w państwie, dopóki nie zostanie ugruntowana w nim władza hetmana. Bohdan Chmielnicki sam pokazał, że potrafi działać w tym kierunku, wyraźnie dając do zrozumienia, że sprawuje najwyższą władze w państwie i że wszyscy powinni się jej podporządkować. Starszyzna uczyniła to też z jeszcze jednego powodu. Państwo znajdowało się w stanie wojny z Rzeczpospolitą i zdawano sobie sprawę, że wojna ta zakończyć się może dopiero, kiedy jedna ze stron zmusi drugą do uległości. Postać Chmielnickiego stała się symbolem tej walki, a jego silna pozycja wśród społeczeństwa, uznanie jego władzy i okazywanie mu posłuszeństwa przez wszystkie warstwy ludności ukraińskiej były czynnikiem niezwykle ważnym dla osiągnięcia zwycięstwa (choć zdarzały się, jak już pisałem, przypadki niesubordynacji wojska wobec polityki hetmana). Dla zdecydowanej większości starszyzny sukces tej walki był jedyną gwarancją zachowania pozycji i majątków, a także ochrony przed zemstą ze strony władz polskich i szlachty, która musiała uciekać przed powstaniem27.

Wszystko to skłoniło starszyznę do zaakceptowania idei centralizacji całej władzy wykonawczej w rękach hetmana Bohdana Chmielnickiego. Wskazują na to słowa członka poselstwa kozackiego, chorążego czehryńskiego Wasyla, wypowiedziane do hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego w październiku 1650 roku: „Prawda, że zdarzyło się, iż hetman wybrany przez wojsko musiał być obalony... Ale ten hetman jest od Boga dany i na czele wojska postawiony; chyba że go sam Bóg obali”28. Jak stwierdził w swoich badaniach Serhij Płohji, dość szerokie i reprezentatywne grono starszyzny używało tytułu hetmana z dodatkiem „z Bożej łaski”, co ciekawe, znacznie częściej niż sam hetman, co również wskazuje na monarchiczną orientację starszyzny wobec Chmielnickiego29.

Jednak późniejsze wydarzenia, mające miejsce po jego śmierci, dają powody, by sądzić, że postawy poszczególnych przedstawicieli starszyzny w kwestii zakresu władzy hetmana związane były wyłącznie z towarzyszącą Chmielnickiemu charyzmą. Jednak autorytet tego przywódcy to było za mało, aby ugruntować w środowisku kozackim koncepcję silnego ośrodka władzy hetmańskiej z rozległymi kompetencjami. Zaważyło na tym kilka czynników. Jednym z nich była tradycja wybierania następcy przez ogół Kozaków i zgodnie z nią kandydować do buławy mógł każdy, co negatywnie wpływało na stabilność wewnętrzną młodego państwa, wciąż tkwiącego w zwyczajach z czasów Siczy Zaporoskiej i nielicznego wojska rejestrowego. Pozostałe czynniki też odgrywały znaczącą rolę. Od chwili, kiedy powstało państwo kozackie, jego instytucjom politycznym, ich działaniom czy praktykom życia politycznego brakowało stabilności i spójności. Wiele z nich, jak wybór hetmana (przywódcy państwa), przedstawicielskie formy rady generalnej czy zasady obsadzania wakujących urzędów, były dopiero tworzone i nie zostały umocowane w świadomości Kozaków. Działalność kozackich instytucji administracyjnych i sądowych, które w porównaniu z okresem sprzed 1648 roku znacznie rozszerzyły zasięg swojej działalności, napotykała wciąż na opór ze strony miast (zwłaszcza tych ufundowanych na prawie magdeburskim) i Cerkwi. Niektóre obszary zarządzania państwem (np. aparat fiskalny) dopiero się rozwijały. A sytuację, w której elita państwa dopiero się formowała, pogarszał kryzys w następstwie śmierci Chmielnickiego.

Dzierżąca władzę starszyzna składała się z wielu grup różniących się pochodzeniem społecznym, doświadczeniem politycznym, kulturą oraz światopoglądem czy charakterem. Większość z nich to nie byli politycy, a dowódcy wojskowi (wielu z nich zrobiło kariery dowodząc pułkami złożonymi z pokozaczonej ludności), a z ich autorytetem musiał liczyć się nawet hetman. Stworzenie z tego kolorowego tłumu jednolitej klasy politycznej wymagało dużo czasu, którego Ukraina kozacka nie miała30. Wojna i częste zmiany na urzędach sprzyjały kształtowaniu się podstawowych cech tej elity: zdolności do zdobywania i utrzymania władzy, pragmatyzmu i zdecydowania w działaniu. Przymioty te pożądane były zwłaszcza w pierwszym okresie funkcjonowania państwa kozackiego. Ale jak słusznie zauważa Oleksij Sokirko, odbywało się to kosztem nie mniej przydatnych cech: wykształcenia, doświadczenia, oraz kształtowania nowej, własnej ideologii i zwyczajów spajających określoną część elity31.

Starszyzna i Kozacy (przedstawiciele pułków), zgodziwszy się na przekazanie buławy za życia Chmielnickiego jego synowi Jurijowi, nie przeciwstawili się intrygom ani Wyhowskiego32, ani jego następców, którzy zabiegając o ich poparcie w walce o ten urząd osłabiali autorytet władzy hetmańskiej33. W zasadzie już po śmierci Bohdana Chmielnickiego doszło do walki o buławę, do której, zgodnie z tradycją, pretendować mógł każdy. A pozbawieni charyzmy wielkiego hetmana jego następcy byli w trudniejszej sytuacji w walce z opozycją starszyzny kozackiej, w efekcie czego nie raz zmuszeni byli negocjować, aby kupić jej poparcie. Próby zwiększenia swych uprawnień spotykały się z buntem ze strony elit, które zaczęły oskarżać poszczególnych hetmanów o dążenie do władzy absolutnej i do tego (wbrew zwyczajom kozackim i umowom z carem) dziedzicznej. Stało się tak w przypadku Demiana Ihantowicza i Iwana Samojłowycza34. Zjazd starszyzny w 1763 r. nie zaakceptował próby „klientów” drugiego z nich, by urząd ten pozostał w rękach rodziny Razumowskich35. Także niepowodzenia w polityce zagranicznej i wewnętrznej powodowały narastanie opozycyjnych nastrojów w łonie starszyzny36.

Tak więc od drugiej połowy 1657 r. przybierają na sile negatywne zjawiska w życiu politycznym i społecznym Hetmanatu. Natychmiast po śmierci Bohdana Chmielnickiego nastąpił kryzys, zwany w ukraińskiej historiografii „Ruiną”. Jego przyczyny leżą przede wszystkim w szybkich destrukcyjnych zmianach w sferze politycznej, które doprowadziły do natychmiastowego zniszczenia niedawno ustanowionych stosunków społeczno-gospodarczych. Nie mniejszą rolę w tym procesie odegrała polityka moskiewskiego samodzierżawia w kwestii ukraińskiej, która od początku ustanowienia politycznego patronatu nad Ukrainą miała na celu ograniczenie, a następnie całkowitą likwidację jej autonomicznych praw i należących do niej instytucji politycznych. Inną przyczyną tego stanu były ambicje poszczególnych przedstawicieli starszyzny, którzy w walce o buławę gotowi byli szukać pomocy gdziekolwiek i zgodzić się zapłacić za nią każdą cenę37.

Bohdan Chmielnicki posiadał, wynikającą z tradycji kozackich, legitymizację swojej władzy. Każdy z jego następców dążył do zapewnienia sobie takiej samej jak on pozycji w państwie oraz do uczynienia władzy hetmańskiej dziedziczną w swojej rodzinie. Śmierć Chmielnickiego, brak procedur wyłaniania jego następcy, a także wciąż żywe w środowisku kozackim przekonanie, że każdy Kozak ma równe szanse w wyborach, niezależnie od statusu majątkowego czy pozycji, doprowadziły do ostrej rywalizacji różnych kandydatów, którzy w toczonej przez siebie walce zaczęli szukać poparcia albo dołów kozackich (np. Martyn Puszkar w 1657 roku), albo starszyzny (Iwan Wyhowski, Iwan Samojłowycz), albo czynników zewnętrznych (wszyscy hetmani od śmierci Chmielnickiego38). To ostatnie wynikało też z faktu, że w myśl układu perejasławsko-moskiewskiego z 1659 roku głos decydujący w kwestii elekcji miał car, w którego kompetencjach leżało przekazanie elektowi symboli władzy – buławy i chorągwi39. Oznaczało to w praktyce, że bez tej sankcji wybór był nieważny. Przekonał się o tym Jakim Somko, wytypowany przez Kozaków lewobrzeżnych na hetmana w czasie rady w Kozielcu w 1662 roku. Nie uzyskał on jednak akceptacji cara i musiał zadowolić się tytułem hetmana nakaźnego40. Z kolei, kiedy w 1672 roku rywalizacja o buławę hetmańską na Lewobrzeżu groziła wybuchem walk pomiędzy kandydatami i ich stronnictwami, zgodzono się na propozycję sędziego generalnego Iwana Domontowycza, aby „nie wybierać hetmana do [czasu] przysłanego go od Carskiej Miłości”41.

W walce o buławę każdy z kandydatów starał się pozyskać poparcie starszyzny, szczególnie pułkowników dysponujących nie tylko pułkami jako siłą zbrojna, ale także głosami potencjalnych wyborców. Dzięki temu zaczęła rosnąć też pozycja starszyzny i jej wpływ na władzę. Pierwszym, który rozpoczął ten proces, był Iwan Wyhowski obiecując, że bez jej wiedzy i zgody nie będzie podejmować decyzji politycznych. Od tego momentu rozpoczyna się dążenie tej grupy społecznej do zdobycia coraz większej władzy w państwie kozackim, kosztem przede wszystkim osoby hetmana. To doprowadziło do rywalizacji między hetmanem, wspieranym przez jego własne stronnictwo w łonie starszyzny, a resztą elity, odsuniętą od wpływu na politykę Hetmanatu.

Pozycja starszyzny w stosunku do hetmana uległa wzmocnieniu po podpisaniu ugody perejasławskiej z 1659 roku i artykułów konotopskich z 1672 roku. W pierwszym z tych dokumentów zapisano, że hetman bez zgody rady generalnej nie może złożyć z urzędu członka starszyzny generalnej i pułkownika, w drugiej zaś, że hetman musi uzgadniać z radą starszyzny decyzje państwowe42. W drugim przypadku mówi się o zawarciu (na Lewobrzeżu, gdzie – w przeciwieństwie do rozdartego konfliktami Prawobrzeża – sytuacja po 1669 roku się ustabilizowała) kompromisu między autokratyczną polityka hetmanów a oligarchicznymi dążeniami starszyzny, co zostało zatwierdzone odpowiednimi zapisami w ugodach głuchowskiej (1669 r.), konotopskiej (1672 r.) i kołomackiej (1687 r.). Jak zaznacza Oleksij Sokirko, był to swoisty pakt o nieagresji między hetmanem a starszyzną, zgodnie z którym ten pierwszy nie miał prawa odwoływać i karać starszyzny, a ona nie mogła go zmieniać wedle swojego uznania bez zgody i wiedzy cara. Gwarantem przestrzegania praw obu stron był moskiewski monarcha43. Ustalone w ten sposób status quo gwarantowało równowagę sił i interesów elit oraz ustalało określone reguły gry politycznej. Co prawda Hetmanat przeszedł jeszcze dwa zamachy stanu, które usunęły z urzędu hetmańskiego osoby skonfliktowane z oligarchią (Demiana Ihnatowicza w 1672 r. i Iwana Samojłowycza w 1687 r.), ale nie doprowadziły one ani do zmiany państwa-protektora44, ani do wewnętrznej wojny domowej. Była to rywalizacja na politycznym Olimpie, która nie zburzyła stabilności całego społeczeństwa.

Należy zauważyć, że zakres władzy poszczególnych hetmanów zależał też w dużym stopniu od poparcia ze strony pułkowników. Dysponowali oni własnym zapleczem wojskowo-politycznym i szerokimi uprawnieniami m.in. dotyczącymi wyboru lokalnych urzędników, zbierania opłat i podatków, których większość trafiała do skarbu pułkowego. Zgodnie z postanowieniami wspomnianych ugód hetman jako „primus inter pares” musiał zaakceptować elekcyjny charakter powoływania starszyzny, zachowując jedynie prawo do zatwierdzania wyników wyborów (na radzie generalnej i radach pułkowych). Jednak włodarze buławy starali się obejść tę przepisy i zachować w swoich rękach prerogatywy nominacyjne powołując się na sankcję monarchy moskiewskiego w postaci zatwierdzenia decyzji hetmańskiej. Z czasem udało się im odzyskać prawo wyznaczania pułkowników i członków starszyzny generalnej. Jednocześnie, chcąc zachować ducha i literę układów, nie zaniedbywali zwoływania rad starszyzny, na których omawiano najważniejsze dla państwa kwestie. Miały one wszakże charakter wyłącznie demonstracyjny, bowiem rzeczywiste decyzje zapadały w wąskim kręgu partii hetmańskiej45.

Po śmierci Bohdana Chmielnickiego, mimo wysiłków jego następców, zwłaszcza Piotra Doroszenki, nie udało się skupić starszyzny wokół idei zachowania jedności kozackiej Ukrainy. Różnice w poglądach na politykę społeczną i zagraniczną Hetmanatu (sojusze z sąsiednimi państwami), przewaga lokalnych, grupowych i egoistycznych interesów wciągnęły ją w bratobójczy wir wewnętrznych waśni. Ponadto za rządów Iwana Wyhowskiego wybuchł konflikt zbrojny między Kozakami grodowymi a Siczowcami i narodziły się lokalne sprzeczności pomiędzy prawo- i lewobrzeżnym kozactwem, doprowadzając pod wpływem czynników geopolitycznych (wtrącanie się Moskwy w wewnętrzne sprawy Hetmanatu i związek z Rzeczpospolitą – unia hadziacka) do rozpadu kozackiej Ukrainy na trzy niezależne i walczące ze sobą instytucje państwowe (Hetmanaty Prawo- i Lewobrzeżny oraz Sicz Zaporoską), a w końcowym efekcie do porzucenia zapoczątkowanych przez Bohdana Chmielnickiego zmian.

Duże znaczenie miało też niewystarczające uświadomienie sobie przez rządzących (zwłaszcza na początku lat 70-tych XVII w.) niebezpieczeństw towarzyszących ewolucji kozackiej starszyzny i bogatego kozactwa w właścicieli ziemskich. Ten stan rzeczy był efektem z jednej strony rozdawnictwa majętności zarówno przez hetmanów, jak też cara i króla polskiego, z drugiej – nabywania ich przez, dysponujących odpowiednimi środkami, przedstawicieli elity46. Nie należy zapominać i o tzw. dobrach rangowych, które pierwotnie stanowiły uposażenie urzędników (pułkowników, starszyzny generalnej, ale też i samego hetmana), a z czasem nie wracały do dyspozycji państwa, pozostając w rękach ich dotychczasowych właścicieli. Tym samym kozacki stan z jednej strony podzielił się wewnętrznie, a elita kozacka, zrywając z tradycyjnymi kozackimi wartościami politycznymi, zbliżyła się do szlachty, z drugiej – stworzył warunki do powstania sprzeczności w łonie społeczności kozackiej, doprowadzając tym samym do ostrych konfliktów wewnętrznych.

Niewątpliwie starszyzna pełniła ważną rolę w funkcjonowaniu państwa kozackiego. Szybko też uświadomiła sobie swoją pozycję w jego strukturach, w związku z czym żywić zaczęła aspiracje do zalegalizowania swojego współudziału w rządzeniu państwem. Pierwszym dogodnym do tego momentem było wstąpienie na hetmański urząd przez Iwana Wyhowskiego. Początkowo współpraca między obiema stronami układała się dobrze. Starszyzna, z małymi wyjątkami, popierała hetmana, widząc w tym swój własny interes. Poza tym obiecał on dopuścić ją do współdecydowania o losach kraju. Kiedy jednak plany polityczne Wyhowskiego zawaliły się, idea związku z Rzeczpospolitą nie przyniosła spodziewanych korzyści, a Hetmanatowi groził podbój ze strony Moskwy, starszyzna obróciła się przeciwko swojemu przywódcy, doprowadzając do jego obalenia. Krótkie rządy Wyhowskiego miały ogromne znaczenie dla ukształtowania pozycji kozackiej elity w strukturach władzy. Zapoczątkowały bowiem proces, którego unikał Chmielnicki, proces związany z rosnącymi aspiracjami starszyzny, postrzeganej jeszcze jako nieukształtowania do końca grupa47. Było to dążenie do współdecydowania o polityce państwa kosztem władzy hetmana i osiągnięcia dominującej pozycji w społeczeństwie Hetmanatu.

O ile w kolejnych latach starszyzna (a przynajmniej pewna jej część) do jakiegoś stopnia współpracuje z hetmanem przy realizacji polityki kozackiej48, o tyle w kwestii monopolizacji władzy w rękach elity i utrwaleniu podziału społecznego, gwarantującego jej wśród Ukraińców dominującą pozycję, możemy mówić nie tyle o współpracy, co o jej zupełnie już samodzielnej polityce. Jeśli idzie o monopolizację władzy, należy podkreślić, że obie części elit władzy – hetman i starszyzna – byli na kursie kolizyjnym, co zagrażało funkcjonowaniu państwa kozackiego jako niezależnego podmiotu na arenie międzynarodowej i przyczyniło się do powolnej jego degradacji oraz likwidacji, mimo zmiany tej polityki w ostatnich latach istnienia Hetmanatu.

Jeśli chodzi o świadomość społeczną, wpływ wojny narodowowyzwoleńczej, która była również wojną chłopską, przejawiał się przede wszystkim poprzez „materializację ideału kozackiego na rozległym terytorium ziem ukraińskich”, jego przekształcenie w nowo powstałą strukturę społeczną49, a także poprzez modyfikację „przez wieki kultywowanego stereotypu na temat podstawowej kwestii epoki – kwestii „ziemi i wolności”50. W masach chłopskich ukształtował się ideał sprawiedliwego rozwiązania kwestii ziemi51, którego ciągłość można prześledzić przez cały XVII wiek, co miało znaczący wpływ na świadomość prawną zwykłego Kozaka i chłopa. Według badaczy „w chłopskiej świadomości prawnej w danym okresie tradycyjnie zachowała się idea, że każda wieś posiadała pewne ‘własne’ ziemie” w oparciu o tradycyjne prawo zwyczajowe (prawo zajmanszczyzny52). Jednocześnie rosła tendencja do uświadamiania sobie przez chłopów własnych wolności osobistych, co przejawiało się w masowym kozaczeniu się, żądaniach zniszczenia wielkiej własności ziemskiej53 oraz dominacji małej własności ziemskiej, korzystania z pracy najemnej itp.54. Jednocześnie dokonywało się przewartościowanie polityki społecznej na poziomie zarówno administracji lokalnej, jak i centralnej55. Nie należy wszakże zapominać i o drugiej stronie medalu – zmianie poglądów w tej sferze przedstawicieli władz państwowych, zwłaszcza hetmana Bohdana Chmielnickiego, który od początku rewolucji narodowej postawił sobie za cel zachowanie „równowagi społecznej wśród ludności”56 i ograniczenie „zbyt dużych aspiracji niektórych stanów”57. To właśnie zrównoważona polityka rządu hetmańskiego, uwzględniająca ideały społeczne Kozaków i „zarodki państwowości narodowej” ukształtowane na Zaporożu, doprowadziły do powstania w połowie XVII wieku pełnoprawnego organizmu państwowego „o demokratycznych cechach ustroju państwowego i stosunków społeczno-gospodarczych”58.

Jak powiedziano wyżej, społeczeństwo Hetmanatu zachowało swój podział stanowy z pewnymi różnicami względem stanu sprzed 1648 roku. Sam Chmielnicki dbał o zachowanie równości w obrębie stanu kozackiego nie pozwalając na powstanie materialnych podstaw dominacji elity nad resztą społeczeństwa. Starszyzna, przynależność do której zależała od łaski hetmańskiej, wyróżniała się od reszty społeczeństwa posiadanymi przez siebie uprawnieniami związanymi z funkcją, jaką pełniła. Natomiast pod względem wielkości majątku, o ile nie wynikało to z faktu jego posiadania przed 1648 rokiem, nie różniła się od innych Kozaków. Autorytet, jakim cieszyli się lub powinni cieszyć w społeczności lokalnej jej przedstawiciele, wynikał z autorytetu samego hetmana59. Politykę tę zmieniło pojawienie się nowego dawcy nadań, czyli cara, do którego zaczęła odwoływać się starszyzna kozacka pragnąca zwiększyć swój stan posiadania60. Kolejni hetmani nie kontynuowali tej polityki. Wiązało się to z koniecznością zdobycia poparcia ze strony starszyzny, zwłaszcza pułkowników, którzy dysponowali realną siłą w postaci podporządkowanych sobie pułków. Pojawiły się więc nadania dóbr rangowych (czyli uposażenia urzędników, pułkowników i sotników), które z czasem zmieniały się w nadania dożywotnie, a później – dziedziczne61. Tym bardziej, że powszechnych zjawiskiem, zwłaszcza w Hetmanacie lewobrzeżnym, stało się dziedziczenie urzędów pułkownikowskich w obrębie jednej rodziny (przykładem są Apostołowie, którzy pełnili funkcję pułkownika mirhordzkiego przez ponad 80 lat). Obok nadań w formie uposażeń urzędu pojawiły się też nadania nie związane z pełnioną funkcją. Pochodziły one zarówno z rąk hetmańskich, zwłaszcza w momencie budowania przez nich własnego zaplecza politycznego, jak też od cara. W tym ostatnim przypadku często sama starszyzna zwracała się z prośbą o przywileje na zarządzane przez siebie majątki, z pominięciem hetmana. Z czasem ten proceder zamienił się w dążenie do zdobycia carskiego potwierdzenia otrzymanych od hetmana dóbr. Rosnąca pozycja elity, która dysponowała coraz większym majątkiem ziemskim i wpływami w społeczności lokalnej (pułk), zmuszała hetmana od uzyskania poparcia z jej strony.

Hetmani prowadzili więc politykę budowy własnego stronnictwa wykorzystując politykę nominacyjną i rozdawnictwo dóbr. Było to związane właśnie z tym, że władza hetmana w Ukrainie nie była absolutna, gdyż w dużej mierze zależała od współpracy z elitą, która postrzegała go jako pierwszego wśród równych62. Prawo do jego wyboru przez całe wojsko pozostawało jedynie formalne. W rzeczywistości, szczególnie na Lewobrzeżu, hetman był wybierany przez starszyznę, a raczej grupę starszyzny, którzy następnie stawała się jego najbliższym otoczeniem63. W rękach tej części elity skupiała się cała administracja kraju, co wiązało się z przynależnością jej do grupy starszyzny generalnej, stale obecnej przy hetmanie i pełniącej funkcję organu doradczego w bieżącej polityce64.

Zależność hetmana od establishmentu kozackiego wyraźnie ujawniła się w czasach Iwana Wyhowskiego, który podczas wyborów podkreślał, że będzie rządził Ukrainą tylko w porozumieniu z radą starszyzny. Ten współpracownik Bohdana Chmielnickiego w latach, gdy pełnił funkcję generalnego pisarza, zjednoczył wokół siebie znaczną jej część, która podzielała jego poglądy polityczne i ideologiczne oraz przyczyniła się do zdobycia przez niego buławy hetmańskiej. Pod rządami Wyhowskiego ukraińska szlachta i najzamożniejsza część starszyzny kozackiej znacznie wzmocniły swoją pozycję. Za panowania hetmana Jurija Chmielnickiego wzrosła z kolei rola pułkowników kozackich, w szczególności Piotra Doroszenki, Hrehorego Hulanickiego i Hrehorego Leśnickiego. Otoczenie Iwana Brzuchowieckiego, które w większości pochodziło z odsuniętych od władzy zamożnych Kozaków lub z Kozaków siczowych, starało się jak najszybciej wzbogacić i zbliżyć do potężnej starszyzny lewobrzeżnej. Hetman Demian Ihantowicz (Mnohohryszny) w dużej mierze opierał się na duchowieństwie i bogatym mieszczaństwie północnej części lewobrzeżnej Ukrainy, co spowodowało zerwanie ze starą elitą kozacką, a w konsekwencji jego upadek. Wraz z wyborem Iwana Samojłowycza na hetmana, starszyzna wzmocniła swoją pozycję, powiększyła swój stan majątkowy i rozpoczęła proces wprowadzania poddaństwa chłopów. Sam hetman dążył do stworzenia oddanego sobie kręgu współpracowników złożonego zarówno z części pozyskanej nadaniami elity, jak i własnej rodziny (głównie swoich dwóch synów)65. Wewnętrzny krąg Mazepy składał się natomiast ze szlachty, która zajmowała kluczowe stanowiska w życiu lewobrzeżnej Ukrainy. Należeli do niego przede wszystkim migranci z Prawobrzeżnej Ukrainy oraz krewni hetmana. Nie zabrakło wśród nich także przedstawicieli lewobrzeżnej starszyzny, którzy popierali go dla własnych korzyści majątkowych66.

Iwan Mazepa dokładał wszelkich starań, aby skonsolidować starszyznę w spójną dziedzicznie uprzywilejowaną grupę społeczną, wspierał też jej pańszczyźniane aspiracje. „To właśnie wśród politycznego spokoju i lojalnego posłuszeństwa starszyzny pod rządami Samojłowycza i Mazepy – pisał Mychajło Hruszewskij – zostały położone solidne fundamenty praw stanowych starszyzny kozackiej i feudalnej własności ziemi na Ukrainie, które rozwijały się dalej równolegle ze stopniową likwidacją autonomii i demokracji kozackiej“67.

Hetmani starali się uwolnić spod opieki starszyzny, dążąc do oparcia swoich rządów na grupie najbliższych doradców, często członków rodziny lub krewnych. Budziło to sprzeciw ze strony elity, która w obawie przed wzmocnieniem w ten sposób władzy hetmana podejmowała działania zmierzające do odzyskania należnego sobie miejsca przy boku przywódcy. Jednym z narzędzi wykorzystywanych w tej walce były donosy i skargi kierowane do cara, co w ostateczności prowadziło do obalenia hetmana, jak to się stało w przypadku Ihnatowicza (Mnohohrysznego) i Samojłowycza. Obaj próbowali wzmocnić swoją pozycję w oparciu o członków swoich rodzin i zaufanych ludzi, których pozycję w społeczeństwie i w łonie elity legitymizował nadając im urzędy (głównie pułkownikostwa) i wielkie majątki ziemskie, oraz wchodząc w koligacje z rodzinami należącymi do starszyzny. Tradycyjnie też starano się wprowadzić do tej grupy nowe osoby, które będąc zależne od hetmana stałyby się posłusznym narzędziem w realizacji jego działań (przykładem polityka kadrowa Iwana Brzuchowieckiego i Iwana Mazepy). Czasami, jak w przypadku Brzuchowieckiego i Iwana Samojłowycza, hetmani dokonywali czystki w obrębie określonej grupy starszyzny, usuwając z niej ludzi, których podejrzewali o brak lojalności68. W ten sposób hetmani starali się osłabić starą elitę i stworzyć nową, wierną sobie, będącą sprawnym narzędziem w realizacji ich planów umacniania władzy w Hetmanacie i uczynienia jej dziedziczną we własnym rodzie. Działania te jednak na dłużą metę okazały się nieskuteczne, bo nawet w przypadku Mazepy jego sukces w utrzymaniu się na urzędzie hetmańskim w dużym stopniu zależał od protekcji cara Piotra Wielkiego.

*

Jak już wspomniano wyżej, w początkowej fazie funkcjonowania państwa kozackiego społeczność kozacka nie uznawała żadnych podziałów i wszyscy jej członkowie byli równi sobie. Bardzo szybko jednak odnowiła się tradycja nazywania szeregowego kozactwa i pospólstwa czernią. O ile na początku rewolucji w pismach Chmielnickiego do wojska wszystkich, prócz starszyzny, nazywano Kozakami, „rycerstwem kozackim”69, to niedługo potem określenie to zastąpiono „czernią” właśnie. Widać to w uniwersałach Iwana Wyhowskiego („Oznajmujemy tym naszym pisaniem całej starszyźnie i czerni Wojska naszego Zaporoskiego”), Jurija Chmielnickiego („Oznajmujemy tym naszym pisanie starszyźnie i czerni Wojska JCW Zaporoskiego i wszelakiego stanu ludziom”) czy Iwana Samojłowycza („Wszystkim starszym i czerni Wojska Ich Carskich Wieliczności Zaporoskiego”)70. Pojęcie „czerń” jako oznaczenie podwładnych elicie stanów wykorzystywano też w kolejnych latach. Chociaż nie miało ono negatywnego znaczenia, to jego używanie wskazywało na fakt wyraźnego społecznego rozdziału między elitą a szeregowym kozactwem.

Ten podział szybko umocnił się wraz ze wzrostem aspiracji starszyzny do pełnienia roli elity władzy, odpowiedzialnej za podległych jej podkomendnych. Było to szczególnie widoczne w przypadku pułkowników, którzy z racji zarządzania określonym terytorium i dowodzenia przebywającymi na nim Kozakami byli silnie związani ze swymi podwładnymi. Dbali też o zachowanie autorytetu i wpływów wśród własnych podkomendnych71. Ważne było również dla nich to, że pełniona przez nich funkcja zapewniała im władzę, wpływy w państwie i popularność w środowisku lokalnym, a także pokaźny majątek, który w niejednym przypadku był większy niż samego hetmana72. W konsekwencji ewentualna utrata tych korzyści byłaby postrzegana jako osobista porażka. Kiedy w lutym 1673 roku agent Samojłowycza próbował nakłonić pułkownika kaniowskiego Jakowa Lizhoba, zwolennika Piotra Doroszenki, do przejścia na stronę cara, usłyszał od niego, że „radby z całym swoim dworem i majątkiem ruchomym przejść na stronę cara i za Dniepr, ale straci swoją sławę. Tutaj jest on naczelnym znacznym człowiekiem i na tamtej stronie rzeki wszyscy go słuchają”73.

Starszyzna nie traktowała swojej przewodniej roli w społeczeństwie ruskim wyłącznie w sposób pragmatyczny. Przedstawiciele elity swój status uznawali za gwarancję istnienia społeczeństwa i samego państwa. Dlatego Mazepa w liście do Iwana Skoropadzkiego, opisując zamiary rosyjskich elit wobec Ukrainy, na pierwszym miejscu postawił likwidację elity, co miało pociągnąć za sobą inne negatywne dla społeczeństwa konsekwencje: „Nas, hetmana, starszyznę generalną, pułkowników i całego Wojska Zaporoskiego naczelników, swoim wrodzonym urokiem chcą dostać w swoje ręce i w tyrańską swoją niewolę zaprowadzić, imię Wojska Zaporoskiego zgładzić, a Kozaków w dragonów i sołdatów zmienić, naród małorosyjski na wieczność niewolnikami uczynić”74.

Za gwarancję społeczno-politycznej stabilności państwa uznano wyraźny podział stanowy społeczeństwa Hetmanatu kierowanego przez elitę. Jej naruszenie starszyzna wiązała przede wszystkim z nadmiernym wzrostem liczebności środowiska kozackiego. Pułkownik mirhorodzki Hrehory Leśnicki, poseł Wyhowskiego do cara, właśnie w tym zjawisku widział przyczyny wojny domowej w Ukrainie, która wybuchła zimą 1658 roku: „A teraz od tych hultajów wielki bunt zaczął się, dlatego że wszyscy nazywają się Kozakami”75. Co ciekawe, w ocenie posła przywódca tego buntu, pułkownik połtawski Martyn Puszkar, nie miał wpływu na rozwój wydarzeń: „A pułkownik połtawski sam nie rad temu, biją go swawolnicy i hultaje”76. Jak widzimy, przyczynę takiego stanu rzeczy upatrywał Leśnicki w nadmiernym, według posła, liczebnym wzroście kozactwa, co doprowadziło do sytuacji, w której przedstawiciel elity, Puszkar, stał się zakładnikiem procesu, które sam sprowokował.

Naturalnie takie wyjaśnienia skłaniały starszyznę do ograniczenia dostępu do stanu kozackiego, w czym znaleźli sojusznika w osobie hetmana. Legalizacji tego domagał się w kwietniu 1658 roku, podczas rokowań z Moskwą, wspomniany tu Hrehory Leśnicki: „A w przyszłości hultajom w kozactwo zapisywać się nie wolno”77. Jakim Somko widział w rejestrze środek utrwalenia sytuacji społecznej w Hetmanacie: „Kozacy oddzielnie w swoich rejestrach zapisani, a chłopi odrębnie spisani będą, rejestrowi Kozacy będą carowi służyć, a z chłopów będą zbierane hospodarskie podatki i żywność”78. Iwan Samojłowycz zakazywał kijowskiej pułkowej starszyźnie zapisywania do rejestru kozackiego ludności poddańczej. A za rządów Mazepy podobne postanowienie zostało podjęte na wielkanocnym zjeździe starszyzny w 1688 roku: „aby nigdy nowych Kozaków z ludności poddańczej nie wpisywać w rejestr kozacki”, a ci „nowi”, którzy „nigdy wojennej okazji nie poznali i nie widzieli, do gromad [chłopskich] powrócili”79. Przyczyną tego postulatu mogła być nie tylko chęć powstrzymania przedostawania się do stanu uprzywilejowanego osób niepożądanych, nie mogących być zapleczem mobilizacyjnym wojska, ale także dążenie do zapobieżenia ucieczek ludności poddańczej z majątków starszyzny lub z wolnych wsi należących do skarbu wojska zaporoskiego.

Skłonność do pełnienia kierowniczych ról politycznych, w połączeniu z dążeniami do utrwalenia określonego podziału społecznego, przyczyniła się do zorientowania elity na skupieniu w swym ręku pełni władzy. Było to widoczne zwłaszcza w przekonaniu starszyzny, że urzędowe posady nie mogą być zajmowane przez przedstawicieli pospólstwa i szeregowego kozactwa. Świetnym przykładem jest krytyka Brzuchowieckiego przez Doroszenkę, który zarzucał mu niskie pochodzenie, nieodpowiednie do pełnienia urzędu hetmańskiego: „na radzie powiedział jego wysłannikom: Brzuchowiecki mały człowieczek, biedny i nierasowy Kozak. Dlaczego ciężar taki wziął na siebie i zaszczyt sobie, którego nie jest godzien, przyjął”80. W 1669 roku wysłannik carski Fiodor Bobrowicz zawiadomił, że stronnicy Piotra Doroszenki nie chcą widzieć hetmanem na Lewobrzeżu Demiana Ihnatowicza. Wśród wysuwanych przeciwko niemu argumentów były też te o niskim pochodzeniu nowego hetmana, którego nazywać miano „chłopskim synem”81. Na niskie społeczne pochodzenie Piotra Iwanenka (Petryka) wskazywał Iwan Mazepa, chcąc zdyskredytować go w oczach chana: „Niech będzie wiadome chanowi Jego Miłości, że on złodziej nie tylko niskiego i złodziejskiego rodu, bowiem jego ojciec z torbą wałęsa się i o chleb prosi”82. Z kolei Iwan Wyhowski spotykał się z zarzutami szlacheckiego pochodzenia („Lach”). Hrehory Hrabianka, chcąc podkreślić niskie pochodzenie i brak umiejętności wojskowych pułkowników wyznaczonych przez Brzuchowieckiego, stwierdził, że oni „byli wybrani z zaporoskiego hultajstwa”83.

Aspiracje elity do wyłącznego prawa zarządzania społeczeństwem widoczne były także w podważaniu przez nią roli rady generalnej i czernieckiej, uczestnikami których byli przedstawiciele szeregowego kozactwa, a nierzadko też pozostałych warstw społecznych. Dlatego też dążono do ograniczenia Kozakom prawa wyborczego przy zmianach na urzędach starszyzny, prawa, które wynikało z tradycji siczowej i wojska rejestrowego, a które zostało potwierdzone w ugodzie perejasławskiej w 1659 roku. Z początku zjawisko to występowało przy okazji wyborów na urzędy starszyzny pułkowej, potem rozszerzono je także na szczebel sotni. Najwcześniejszy udokumentowany akt wyznaczenia sotnika przez pułkownika miał miejsce w 1676 roku, choć takie zdarzenia mogły występować wcześniej. Wiadomo też o przypadkach mianowania sotników przez hetmana. Na początku XVIII wieku praktyka ta stała się już powszechna84. Postarano się o pozbawienie Kozaków i przedstawicieli innych stanów biernego prawa wyborczego w staraniach o urząd kozacki. Dążenie do wyłącznego, wspólnie z hetmanem, sprawowania władzy towarzyszyło zazwyczaj zwalczanie wszelkich ograniczeń, jeśli idzie o udział starszyzny w podejmowaniu decyzji politycznych. Dlatego Iwan Wyhowski, szukając środków do wzmocnienia swojego politycznego autorytetu, obiecał całej starszyźnie (uczestnikom wyborów na hetmana): „za nieboszczyka B. Chmielnickiego rady i narady między nami nigdy nie było, a teraz mnie obraliście hetmanem i ja bez waszej wojskowej rady żadnych decyzji nie będę podejmować”85, zaś Demian Ihnatowicz i Iwan Samojłowycz utracili władzę z powodu niedopuszczenia starszyzny do podejmowania decyzji na szczeblu centralnym.

Poglądy starszyzny na należne im miejsce w polityce Hetmanatu znajdowały swój przejaw także w podejmowanych przez nią staraniach w kwestii polityki nominacyjnej. Bohdan Chmielnicki skupił ją w swoich rękach i traktował jako swoją wyłączną prerogatywę. Jego następcy uważali, że przeszła ona na nich wraz z buławą hetmańską. Pojawiły się jednak sygnały wskazujące, że elita kozacka chciałaby mieć wpływ na nominacje pułkowników i starszyzny generalnej. W maju 1666 roku strona moskiewska została powiadomiona o wzburzeniu, jakie wywołał fakt mianowania przez Iwana Brzuchowieckiego nowych pułkowników: „Do Perejasławia, Połtawy i Mirhorodu wybrał pułkowników bez rady pospolitej i według swojej woli, a nie według ich starodawnych praw”86. Jak przypuszczał Lew Okinszewycz, protest przeciwko naruszeniu praw „pospolitej rady” oznaczał sprzeciw wobec ignorowania praw rad pułkowych87, co było sprzeczne z ugodą perejasławską z 1659 roku i tradycją siczową, oraz wojska rejestrowego. Wydaje się jednak, że w przypadku nominacji na urzędy starszyzny generalnej i pułkownikowskie elita chciała poddać kontroli działania hetmana, aby ograniczyć mu swobodę tworzenia swojego stronnictwa w obrębie starszyzny i zyskać tym samym realny wpływ na władzę. W tym wypadku sprzeciw elity wywołał fakt, że Brzuchowiecki, wbrew utrwalonym zwyczajom, nie konsultował się z nią w żadnej sprawie, nie tylko tej związanej z nominacjami pułkowników. Takie same zarzuty wysuwała starszyzna generalna pod adresem Demiana Ihantowicza, przy którym nie można było w sprawach publicznych „i słowa powiedzieć”88 oraz Iwana Samojłowycza („on hetman, samowolnie rządzi i chce rządzić Małorosją”)89.

Przekonania elity kozackiej na temat swej roli w polityce państwa znajdziemy też w konstytucji Filipa Orłyka i w anonimowej zapisce o konieczności ograniczenia władzy hetmana, oraz w dokumentach uzasadniających konieczność odbudowania republiki. Skoncentrowanie władzy w rękach przedstawicieli politycznej elity uważał za normę w społeczno-politycznym życiu kozaczyzny orędownik odnowienia „praw i wolności” Hetmanatu w okresie końcowym jego funkcjonowania, Hrehory Poletyka, który pisał: „kierowanie sprawami w Małorosji na mocy najwyższej władzy ma zależeć od szlachectwa; szlachectwo ma prawo ustanawiać, kasować i poprawiać swoje prawa i prosić władcę o ich zatwierdzenie”90.

Widać więc, że w kwestii społeczno-politycznego ustroju Hetmanatu poglądy i działania starszyzny były ukierunkowane na objęcie przewodniej roli w państwie. Gwarancję wewnętrznej stabilizacji jej reprezentanci dostrzegali w zachowaniu stanowego podziału, przy zachowaniu sobie wyłączności na rządzenie. Następstwem tego monopolu, skierowanego przeciwko niższym warstwom, stało się praktycznie pełne pozbawienie ich podmiotowości politycznej. Z drugiej strony wzajemna rywalizacja hetmana i starszyzny doprowadziła do wzajemnego osłabienia tych dwóch podmiotów. W następstwie polityczny system Hetmanatu nie zdołał ewoluować ani w stronę umocnienia silnej władzy hetmańskiej, ani w stronę anarchii grup starszyzny i szlachty.

Niewątpliwie jednym z powodów, który uzasadniał dążenia elity do zdobycia dominującej pozycji w społeczeństwie Hetmanatu, była służba na rzecz państwa, m.in. w wojsku. Ta druga była w oczach Kozaków oczywiście zaszczytniejsza. W 1708 roku Wasyl Koczubej, porównując kariery Pawła Hercyka i Fedora Żuczenka, rywalizujących o pułkownikostwo połtawskie, stwierdził, że pierwszy zajmował się handlem („siedział na bazarze połtawskim z podłym kramem z igłami, szpilkami i bańkami”) i tylko dzięki korzystnemu małżeństwu swojej matki z przedstawicielem generalnej starszyzny, Pawłem Zabiełą, zyskał odpowiedni status. Na koniec skonstatował: „i uwiódłszy Kozaków połtawskich, nie za zasługi wojenne, ale chytrym kłamstwem został pułkownikiem połtawskim i pobywszy na tym urzędzie jakiś czas zrzucony został z niego”. Inaczej wyglądała kariera jego rywala, którą Koczubej przedstawił w pozytywnym świetle, podkreślając jego zasługi wojenne i odpowiednie zdobyte w tej mierze doświadczenie (od czasów Bohdana Chmielnickiego był Żuczenko kilkakrotnie pułkownikiem).91 Z kolei broniąc się przed niesprawiedliwymi, jak sam twierdził, oskarżeniami Filipa Orłyka, Koczubej przypomniał o swoich własnych sukcesach w służbie w wojsku, kiedy to pełniąc urząd generalnego pisarza cieszył się szacunkiem hetmana i dworu moskiewskiego, z którym blisko współpracował. Nie zapomniał również nadmienić o swym udziale w misjach dyplomatycznych i w wyprawach wojennych, w czasie których „trafiało się i przelanie krwi”92.

Podobnie jak Koczubej także Hrabianka uważał zajmowanie się handlem za mniej chwalebne niż służba wojskowa. Opisując pułkowników wyznaczonych przez Brzuchowieckiego, twierdził, że należeli oni do tych przedstawicieli starszyzny, którzy uzyskali urzędy tylko dzięki temu, że „wyszli z hołoty i poślubili córki kupieckie, a potem sami się do stanu kupieckiego przystali”93.

Jak znaczącą rolę dla starszyzny w kwestii legitymizacji własnej pozycji społecznej odgrywała służba wojskowa, wyraźnie pokazuje historia wyznaczenia na urząd pułkownika starodubskiego przez Samojłowycza jego syna Semena. Szukając usprawiedliwienia w oczach starszyzny dla swej decyzji hetman starał się podkreślić wojskowe zasługi potomka. Dlatego wcześniej mianował go hetmanem nakaźnym i powierzył dowodzenie oddziałami wysłanymi przeciwko Tatarom94. Co prawda do walki nie doszło (przed kontaktem z wrogiem Semen został odwołany do Baturyna na własne wesele), ale nie przeszkodziło to hetmanowi napisać w uniwersale, w którym mianował go pułkownikiem, o jego wojskowych zasługach: „miły syn nasz, p. Semen, zawsze jest gotowy do wszelkich wojskowych spraw…, do przysłużenia się całości chrześcijaństwa i już po części trud prac wojennych poniósł”95.

Służba wojskowa była w oczach Kozaków doskonały argumentem uzasadniającym naczelną rolę w państwie, stąd też podkreślanie swojej przynależności do „rycerskiego koła”, które funkcjonowało obok „wojskowej czerni”. Powoływanie się na przynależność do rycerstwa elita Hetmanatu przejęła z tradycji towarzystwa zaporoskiego, którego członkowie „określali siebie rycerzami, czyli ludźmi osobiście wolnymi, których sposób życia wyznaczało rzemiosło żołnierskie i przynależność do korporacyjnie określonej wojskowej wspólnoty”96, oraz od szlachty Rzeczpospolitej, która tytułowała siebie rycerzami. Oczywiście w warunkach wymieszania się warstw, które towarzyszyło powstaniu państwa kozackiego, starszyzna coraz bardziej przechylała się w stronę szlacheckiej tradycji rycerskiej, odchodząc od, niebezpiecznej z punktu widzenia rywalizacji społecznej, tradycji kozackiej97. W liście Demiana Ihnatowicza (Mnohohrysznego) z 20 maja 1669 roku do atamana koszowego i pretendenta do buławy hetmańskiej z ramienia Siczy, Piotra Suchowija, nazywa on siebie „rycerzem”, a Kozaków jedynie „dobrymi mołojcami”98. Terminu „rycerstwo” używali w stosunku do starszyzny kozackiej uczestnicy wielkanocnego zjazdu elity w 1671 roku. Hetman podał punkty „panom pułkownikom i asawułom, sotnikom, atamanom i całego Wojska Zaporoskiego rycerstwu”99. Oczywiście mowa była tam wyłącznie o starszyźnie, uczestnikach wspomnianej rady, choć w tym przypadku można przypuszczać, że zwrot ten mógł obejmować także całe towarzystwo wojskowe, włączając w to Kozaków. Uniwersał o śmierci Skoropadskiego jest już pozbawiony takiej dwuznaczności. Kozaków w tym dokumencie określa się „czernią wojskowego stanu”100.

Potrzeba legitymizacji przez nową elitę swojego wysokiego statusu w społeczeństwie poprzez wyobrażenie siebie jako nosicieli szeregu wojskowych przymiotów prowadziła do wykorzystania powszechnie znanego w Europie, a przede wszystkim w Rzeczpospolitej, stereotypu cnót rycerskich101. Za jedną z cech rycerza uważano gotowość do obrony członków własnej wspólnoty, walki nawet wtedy, kiedy nieprzyjaciel jest liczniejszy i silniejszy. Iwan Samojłowycz, krytykując w 1677 roku polityczny wybór Iwana Sirka, który zawarł sojusz z sułtanem i chanem, pytał: „a jakby siły nieprzyjacielskie były potężniejsze, czy powinniśmy, bojąc się ich, pomagać im przeciwko cerkwiom Bożym i przeciwko braci swojej wojować? Zbaw Boże, chociaż umrzemy, tego nie uczynimy”102. Rycerskość pobudzała starszyznę kozacką do spełnienia woli przodków, pomnożenia ich wojskowej sławy, a to znajdowało swój wyraz w zachowanej korespondencji przedstawicieli politycznej elity kozacczyzny. Tak na przykład zwracał się Samojłowycz do Sirka w cytowanym wyżej liście: „Aby sławy Wojska Zaporoskiego Niżowego nie stracić, którą wam przodkowie wasi w pamięci trzymali i własnymi piersiami wojskowymi chronić nakazywali”103. Starszyzna nie przepuszczała przy tym okazji do uwypuklania własnych rycerskich zasług, zarówno osobistych, jak i rodowych. Wspomniano wyżej o tym, jak Koczubej podkreślał swój osobisty udział w wyprawach wojskowych. Jeszcze dobitniej zrobił to, broniąc swoich stronników, Fedora Żuczenka i Iwana Iskrę, szczególnie tego ostatniego, który „z przodków swoich człowiek znaczny i zasłużony w Wojsku Zaporoskim”. Fakt ten wiązał Koczubej właśnie z jego uczestnictwem w wyprawach wojskowych: dziad Lachów bił, ojciec w boju zginął, sam Iskra „w Inflantach” ze Szwedami walczył. Bardzo dokładnie opisywał Koczubej wyczyny ojca Iskry104, chcąc w ten sposób podkreślić zasługi rodziny protegowanego: „Jego Miłość Pan ojciec, będąc po raz trzeci pułkownikiem, oddał znaczącą posługę wojskową w Lipljankach, oprócz innych. Było tam ponad 7000 ordy nogajskiej z azowską, a z nim tylko 130 ludzi. I tak, za pomocą Bożą, z koni zsiedli i tymi końmi otoczywszy się, odparli wiele tatarskich ataków i sam był ranny w nogę i wszyscy towarzysze nie bez ran znajdowali się”105.

Pod pojęciem „rycerskości” kozacka starszyzna rozumiała przede wszystkim gotowość do walki z wrogiem zewnętrznym, potępiając przy tym udział w wewnętrznych rozgrywkach natury politycznej. W liście do Rodiona Dmitraszko-Rajczy pisarz generalny hetmana Doroszenka, Łukasz Buskiewicz, pisał: „I na to należy zwrócić uwagę, żeby za niniejszej lekkomyślnej rycerskości, gdy walczymy ze sobą, mieszamy męskość z rycerskością, jak ślepcy z bronią, a to wszystko na szkodę dla biednych ludzi”106.

Podsumowując, warto zaznaczyć, że podkreślanie przez kozacką elitę swych rycerskich i obywatelskich przymiotów było niezbędne do umocnienia jej przewodniej roli w społeczeństwie. Aktywniejsze zwrócenie uwagi na tę czy inną grupę cnót zależało od konkretnych okoliczności historycznych (wojny i niezgody czy też pokoju i ogólnej stabilności), w jakich żyć przyszło społeczeństwu Hetmanatu.

W początkowym etapie rewolucji i powstawania państwa kozackiego starszyzna nie mogła nie zważać na polityczny potencjał i aktywność stanów i warstw podporządkowanych, co naturalnie znalazło swoje odzwierciedlenie w jej społeczno-politycznych orientacjach. W warunkach wojny z wrogiem zewnętrznym można zauważyć dominację postawy ukierunkowanej na zabezpieczenie społecznej i politycznej jedności starszyzny oraz czerni w walce zbrojnej. Na początku listopada 1648 roku w liście do szlachty i mieszczan Zamościa Bohdan Chmielnicki stwierdził, że bieda i ucisk, jakich doznawało kozactwo od 1638 roku, było spowodowane m.in. tym, że oddzielili się ono od chłopów, zgodziwszy się na powrót uczestników powstania do pańskich majątków: „Źle na nas było, żeście pierwej nas oszukali, a mianowicie starszyznę w wojsku zaporoskim swemi podarkami, abyśmy się od czerni odłączyli, cośmy byli na wasze słowo uczynili”107. Wraz z biegiem procesów polityczno-społecznych zmieniły się postawy wobec kontrolowanych przez starszyznę niższych warstw, przede wszystkim kozactwa. Starając się zmonopolizować swoją wiodącą pozycję w państwie, starszyzna uważała czerń jedynie za destrukcyjną, podatną na obce wpływy siłę. Dlatego dopóki była ona zdolna stawić zorganizowany opór, starszyzna zawsze była gotowa do działań wyprzedzających108. Tym bardziej, że sprzeciw czerni wobec działań elity politycznej mógł łatwo przerodzić się w bunt.

Wyraźnie było to widoczne latem 1654 roku podczas omawiania przez radę starszyzny kwestii przyjęcia od cara i rozdania Kozakom pieniędzy. W czasie narady Hrehory Leśnicki, oponując przeciwko tym, którzy opowiadali się za ich przyjęciem, mówił: „Chcecie tego, aby nas, pułkowników, Kozacy pobili? Wiadomo, jacy u nas ludzie samowolni? Dla kogo carskich pieniędzy nie wystarczy, to oni pomyślą, że to my, pułkownicy, przywłaszczyliśmy je”. Rada zgodziła się z tym argumentem109.

Podobne obawy o postawę szeregowego kozactwa wobec działań starszyzny widać w czasie rokowań w Perejasławiu w 1654 roku. Nalegając na złożenie przez wysłannika moskiewskiego Wasyla Buturlina przysięgi w imieniu cara, pułkownicy, oprócz innych argumentów, wskazywali na brak zaufania ze strony Kozaków: „Hetman i my wierzymy, ale Kozacy nie wierzą, chcemy także, aby i oni dali im wiarę”110. Nic w tej sprawie nie uzyskawszy, 22 stycznia pułkownicy zwrócili się do posła, aby dał im pismo „ze swoim podpisem, że wolnościom ich, prawom i majątkom, będzie jak dawniej, aby każdy z pułkowników mógł pokazać, przyjechawszy w swój pułk… A jeśli u nich takiego pisma nie będzie i sotnicy, i dworianie nie mają po co jechać do siebie, bowiem wszyscy ludzie nie będą im ufać”111. I nawet jeśli w danym przypadku, chodzi o znalezienie sposobu odpowiedniego nacisku na stronę moskiewską, to mamy jednak do czynienia (przynajmniej gdy idzie o wybór gry dyplomatycznej) także z braniem pod uwagę przez starszyznę nastrojów w środowisku kozackim, które mogły przerodzić się w gwałtowną reakcję. Na to, że nie była to jedynie gra, wskazuje list pisarza generalnego Wyhowskiego do posłów kozackich, Samoiła Bohdanowicza Zarudnego i Pawła Tetery, prowadzących w Moskwie rozmowy o ostatecznym kształcie ugody: „Poza tym, gdyby, nie daj Boże, co miało zostać zabrane i ludziom byłaby jakaś najmniejsza krzywda, nam i Waszym Miłościom od czerni byłoby wielkie niebezpieczeństwo, czego, nie daj Boże, musimy się wystrzegać”112.

W sprawach, które mogły wywołać gwałtowny sprzeciw ze strony szeregowego kozactwa, starszyzna starała się brać pod uwagę jego nastroje. Przede wszystko dotyczyło to pozycji ekonomicznej starszyzny. Wskazują na to przykłady ukrywania przez nią otrzymanych od cara dokumentów z nadaniami ziemskimi (przykład Pawła Tetery113). Nawet kiedy proces podporządkowania warstw niższych był już zaawansowany, nadal starano się niepopularne decyzje wprowadzać w życie w sposób stopniowy, tak aby były one jak najdłużej nie zauważalne dla kozackiej społeczności. W maju 1666 roku Iwan Brzuchowiecki ostrzegał moskiewską elitę: „żeby Mołorosyjskiego narodu, swawolnych i zmiennych ludzi, wielkimi podatkami nie obciążyli, pobierając ich tylko niewielką część, dopóki nie przyzwyczają się do tego i nie podporządkują się wojewodom carskim i ich ludziom. Bo oni są bardzo niebezpieczni, jeśli poczują się zagrożeni, ludzie to głupi i zmienni, wystarczy jeden, aby powstało tysiące, choć sam zginie, a kiedy do zamieszania dojdzie, to uspokoić je będzie trudno”114.

Obawy przed buntem dotyczyły także nadużyć ze strony wojskowych i urzędników moskiewskich, które mogły stać się przyczyną wybuchów powszechnego niezadowolenia przeciwko własnej elicie. Widać to m.in. w czasie kampanii cudnowskiej, w czasie której nastroje wojska zaporoskiego były mocno antymoskiewskie ze względu na postępowanie dowódcy carskiego, wojewody Wasyla Szeremietiewa, wobec hetmana i starszyzny kozackiej, oraz zachowania żołnierzy moskiewskich w stosunku do ludności cywilnej. Wiadomości o tym dotarły do cara już w trakcie działań zbrojnych, na co zareagował on odpowiednimi rozkazami, w których nakazywał szeregowym i oficerom właściwe zachowywanie się względem mieszkańców Ukrainy. Jedną z przyczyn wybuchu antymoskiewskiego powstania na Zadnieprzu w 1668 roku były zdzierstwa, jakich dopuszczały się stacjonujące tam załogi carskie. Hetman ostrzegał, że nadużycia Rosjan wobec ludu mogą wywołać skargi na starszyznę, bowiem lud postrzegał ją jako swojego obrońcę przed obcymi krzywdzicielami i gotów spełniać był swoje powinności, dopóki ta wywiązywać będzie się ze swoich zadań względem niego.

Naturalnie, że takie postawy ludu wobec elity przenosiły na nią obowiązek jego ochrony przed krzywdami ze strony Rosjan, z którego ta starała się jak najlepiej wywiązywać. W swojej postawie wobec podwładnych musiała brać pod uwagę nie tylko groźbę społecznego buntu, ale i biernego oporu w postaci masowych ucieczek za granicę. 17 października 1695 roku Mazepa prosił cara o zgodę na dostarczanie żywności do położonych na południu Zadnieprza fortyfikacji mniejszymi partiami, a nie zebranie całości od razu. Prośba ta wynikła z obaw, „aby małorosyjska ludność nie była nad wyraz obciążona i z tego powodu za granicę nie uciekała”115.

Odsuwanie czerni od wpływu na życie Hetmanatu prowadziło do wzrostu w jej środowisku nieufności wobec działań elity, co w skrajnym przypadku mogło przerodzić się w bunt. Tym bardziej, że Kozacy zainteresowani byli wyłącznie zachowaniem zdobyczy rewolucji czasów Bohdana Chmielnickiego oraz tradycji siczowych. To zaś powodowało, że starszyzna widziała w niej jedynie siłę destrukcyjną, element wrogi i niechętny zmianom w państwie. I obawiała się reakcji swoich podkomendnych. Jak donosił Bieniewski, w listopadzie 1660 roku, kiedy Kozacy postawili warunek odbywania się rady nie w domu, a zgodnie ze zwyczajem na otwartej przestrzeni, Jurij Chmielnicki i starszyzna otwarcie zlękli się: „Hetmanowi nie zdało się convocare plebem dał mi respons, że jeśli pan wojewoda chce rady czernieckiej, a jeszcze pod jarmark główny, który się teraz odprawuje w Korsuniu, niechże wie że i siebie i mnie i pułkowników zgubi i narobi wiele confusij”116. Jak widzimy, nie ma tu analizy przyczyn wystąpienia ludu, jedynie konstatacja samego faktu wystąpienia niższych warstw i strach przed nimi.

Paweł Tetera postrzegał kozactwo jako niekierowalną w swych politycznych wyborach masę. Wyjaśniając królowi w październiku 1662 roku powody, dla których nie starał się o uzyskanie buławy, ówczesny pisarz generalny porównywał proces wyrażania przez Kozaków swej woli do burzy: „Którego [tj. hetmana] non per vota obierać zwykli, ale kogo, lubo non requisitum, swemi hurmem okrzykną głosami, ten invitus musi się podjąć sin secus pertinaciter stawając woli ich fatis cedere trzeba, secundum solitam humorów kozackich methodum. Lubo tedy są desideria mnie aserta, tych którzy animitus życzą, lecz przed czasem cui patere może eventus tych rzeczy, na czyją osobę sors tego padnie kłopotu”117.

Postrzeganie własnych podwładnych wyłącznie jako siły destrukcyjnej widać wyraźnie w liście Samojłowycza do cara z marca 1677 roku, w kwestii decyzji o dalszych losach przybyłego na Lewobrzeże Piotra Doroszenka. Hetman, tłumacząc się z niewykonania rozkazu carskiego o wysłaniu przybysza do Moskwy, stwierdzał, że uczynił to: „Mając na uwadze zuchwalstwo miejscowej ludności, która za moich rządów bez żadnej przyczyny wywoływała przeciwko starszyźnie zamieszki i niepokoje, a czasami nawet dopuszczała się morderstwa”118. Podobna opinia została wyrażona przez niego w obecności poddiaczego Wonifatija Parfieniewa: „kiedy wejdziesz w wojsko, kiedy jedna osoba powie słowo, namawiając do jakiegoś zła, to wszyscy do niej się przyłączają, nie zważając na hetmana czy kogoś innego”119.

Groźba społecznego buntu przyczyniła się do powstania opinii o niestabilności rządów hetmańskich. W prywatnych rozmowach hetman i starszyzna często wyrażali obawy, że w przypadku zamieszek zmuszeni będą szukać ratunku za granicą. Samojłowycz w rozmowie z Parfieniewem (w marcu 1677 roku) stwierdził, że jeśli dojdzie do czegokolwiek na Ukrainie, to on poszuka schronienia w Moskwie120. A zgodnie z donosem Semena Adamowicza (styczeń 1669 roku) Demian Ihnatowicz (Mnohohryszny) miał powiedzieć, że jeśli przeciwko niemu obrócą się Kozacy, to on „nic innego nie zrobi, tylko do ziemi cesarza chrześcijańskiego będzie szedł”121.

Wskazane postawy elity wobec społecznych dołów uległy przeniesieniu na armię. Instytucję tę starszyzna kozacka postrzegała nie tylko jako siłę broniącą państwo przed wrogiem zewnętrznym, ale też jako czynnik stabilizujący sytuację w kraju i gwaranta swego bezpieczeństwa. Na taką właśnie rolę wojska zwracał uwagę Mazepa, informując cara, że wyruszył do Hadziacza: „w celu obrony pogranicznych miast i utwierdzenia właściwego w tym miejscach porządku, aby niestali i tchórzliwi ludzie nie czynili wśród ludu prostego [tj. chłopów i mieszczan – P. K.] zamieszania i buntów”122. Wykorzystując twierdzenie o ludzie jako skorej do buntu masie i armii jako o czynniku stabilizującym, Mazepa wyjaśniał w październiku 1708 roku rosyjskim urzędnikom, dlaczego odmawiał relokacji większość kozackich oddziałów z centralnych regionów Hetmanatu w rejon Staroduba. Powołując się na ustalenia podjęte na radzie starszyzny, oświadczył Gawriłowi Gołowkinowi: „o ile teraz hultajstwo i pospólstwo wiedząc o moim pobycie z wojskiem w centralnej Ukrainie poczyna bunty i ogień zabójstw, grabieży i pijaństwa zaczyna się, ale bardziej zechce złe swoje zamiary intensyfikować, ludzi bogatych zabijać i majątki ich grabić, kiedy ja z wojskiem oddalę się”123.

Broniąc swojej pozycji w państwie elita starała się nie dopuścić do wybuchu niepokojów społecznych, które mogły być wymierzone głównie przeciwko niej. Wasyl Koczubej, broniąc Fedora Żuczenka przed intrygami Pawła Hercyka, podkreślał zasługi tego pierwszego w zabezpieczaniu spokoju społecznego w czasie kryzysu politycznego w Hetmanacie: „Po aresztowaniu Mnohohrysznego, kiedy Sirko z Zaporożcami w celu rozpalenia wewnętrznego ognia wkroczył z Niżu do miast pułku połtawskiego… i kiedy miały rozpocząć się aranżowane przez Sirka konflikty i zamieszanie między ludem ukraińskimi, to on, pan Żuczenko, swoją sprawnością wspólnie z wiernymi mu towarzyszami zapobiegł temu (…) Sirka w Sandżarowie pojmał i przyprowadził do Baturyna przed pp. starszyznę generalną.”124

Aby zapobiec ewentualnym niepokojom społecznym, elita Hetmanatu starała się publicznie okazywać swoje zainteresowanie losem niższych warstw i troskę o ich dobro. Przejawem tego jest uniwersał Samojłowycza z początku 1678 roku, informujący o ustanowieniu arendy od produkcji wódki: „Chcielibyśmy sprawę postanowić, aby pobory z we wszystkich pułkach z pospolitych ludzi zbierać, ale potem oceniliśmy, że z tego mało byłoby korzyści dla dobra wspólnego, tylko wzrosłyby ludziom obciążenia”125.

Innym ważnym obszarem, mającym znaczenie dla utrzymania spokoju publicznego w państwie, było zadbanie o interesy szeregowych Kozaków, siły zbrojnej Hetmanatu, mających uzasadnione pretensje do udziału we władzach (rada generalna, wybory starszyzny pułkowej i sotennej). Sądząc z listu Mazepy do Wasyla Golicyna z 5 kwietnia 1688 roku, w środowisku najwyższej warstwy elity władzy istniało przekonanie o tym, jak wielki wpływ na nastroje panujące wśród Kozaków mogą mieć działania lokalnej starszyzny: „Jadąc przez terytorium pułków mirhorodskiego i łubnieńskiego słyszałem między ludźmi pospolitymi, że głosy niepożyteczne tak dla samego regimentarza, jak też mieszkających spokojnie na Ukrainie ludzi, od których można spodziewać się niepodobieństwa buntu, a to dlatego, że od swoich panów pułkowników tamtejsi ludzie mają wielkie dolegliwości, którzy nie postępują według rozkazu regimentarskiego, za co wiosną chcą zebrawszy wojsko odezwać się za swoje krzywdy”126.

Wśród odnotowanych przejawów ukierunkowania się na doły społeczne z punktu widzenia interesu publicznego przeważają postawy o charakterze patrymonialnym. W stosunku do tych, którzy wrogo odnosili się do dominacji starszyzny w życiu społecznym, politycznym oraz gospodarczym, ponadto zaś sprzeciwiali się z rozwojowi stosunków feudalnych na terenie Hetmanatu, elita podejmowała zdecydowane kroki, głosząc demagogiczne hasła uwolnienia „towarzystwa wojskowego” i pospólstwa od „kilku osób”, „siewców plew”, osób „tchórzliwych”, którzy dążą do zaburzenia porządku publicznego. Jeśli chodzi o osoby lojalne wobec władzy, przedstawiciele elit uważali za swój obowiązek niedopuszczenie do nadużyć wobec nich. Taką opinię zanotował Mazepa w uniwersale do pułkownika hadziackiego w sprawie znęcania się nad arendarzami: „Ale w większości winna temu jest starszyzna, bowiem to do nikogo innego, jak tylko do niej należy, pilnowanie, aby ponad porządek określony w uniwersałach naszych, do obciążenia czerni nie robili”127. Podobnie uważał Jakim Somko, który w rozmowie ze stolnikiem Iwanem Łodyżeńskim, pod koniec 1662 roku, stwierdził: „możemy żyć dzięki łasce Jego Carskiego Wieliczestwa w swoich wolnościach, i swoich kobiet i dzieci Tatarom nie oddajemy, a chleb jemy pełnymi ustami, nikt nam nic nie zabiera i u nas nikt nikogo nie grabi, hetman ma hetmański majątek, a Kozak kozacki”128. W maju 1669 roku ataman koszowy Piotr Suchowij zwrócił się z apelem do pułkownika pryłuckiego Iwana Macenka, nawołując do wyboru określonej politycznej orientacji, tak aby nie pogorszyła ona położenia podwładnych: „Przyjacielsko proszę ciebie, osądź, aby niewinni ludzie, jak zwykłe owce, nie szli w niewolę z powodu konsekwencji twojego wyboru”.129 Z kolei Piotr Doroszenko stwierdził w liście do Demiana Ihnatowicza (Mnohohrysznego) z 7 maja 1669 roku: „do niczego innego staranności mojej więcej nie przykładam, tylko aby budowle Boże w potrzebnym przebywały spokoju i naród w całej Małorosji, prawosławnej wiary, z powodu niezgody starszyzny nie został sprowadzony do nędzy i zniszczenia”130.

Jednak stopniowe pogłębianie się różnic społecznych i podporządkowywanie Hetmanatu imperium rosyjskiemu (co zwalniało przedstawicieli elit z obowiązku troski o interesy miejscowej ludności), skłoniło starszyznę do skupienia się na korporacyjnych interesach swojego stanu. Jej stosunek do podwładnych coraz częściej przypominał ten, jaki miała arystokracja do ludzi spoza jej warstwy.

Analizując poglądy starszyzny można zauważyć naturalne trendy, obecne również w innych społeczeństwach europejskich, polegające na dążeniu do zdobycia wpływu na władzę i kontroli nad poczynaniami przywódcy państwa. O ile w okresie rządów Bohdana Chmielnickiego było to niemożliwe z racji pozycji, jaką zajmował, i faktu, że w jego rękach znajdowały się narzędzia kreowania elity, o tyle po jego śmierci dążenia do oligarchicznej formy rządów wybuchły z całą mocą, a to prowadziło do licznych konfliktów wewnętrznych. W toku tych walk powoli odchodziła w zapomnienie idea suwerenności państwa wywalczona przez Chmielnickiego. I choć w II połowie XVII wieku elita, szczególnie lewobrzeżna, porzuciła myśl o niej (na Prawobrzeżu idea ta pozostawała żywa jeszcze za hetmaństwa Piotra Doroszenki), z pewnością dokładała wszelkich starań, aby zachować niezależność w polityce wewnętrznej, taką, która gwarantowałaby jej realizację własnych celów związanych z utrzymaniem dominującej pozycji w państwie.

To, co popchnęło elitę kozacką do dobrowolnego wyrzeczenia się dążeń niepodległościowych, był także problem prowokowania przez Kreml walk wewnętrznych. Jego działania ułatwiała rywalizacja różnych ugrupowań, opowiadających się za mającymi ambicje hetmańskie jednostkami, a także tarcia między starszyzną dążącą do wprowadzenia ustroju oligarchicznego a hetmanem, pragnącym skupić w swoich rękach całą władzę w Hetmanacie. W konsekwencji prowadziło to do stopniowego porzucenia przez starszyznę marzeń o własnym państwie na rzecz dążenia do umocnienia stosunków feudalnych, monopolizacji władzy w swoich rękach oraz dominacji ekonomicznej. Wyżej ceniono sobie pozycję społeczną oraz prawo do posiadania dóbr dziedzicznych niż miraż niezależnego państwa. Ponieważ hetmani, zwłaszcza lewobrzeżni, starali się rozciągnąć swoją władzę na wszystkie bez wyjątku podmioty politycznego życia Hetmanatu, elita, nie chcąc stracić swej pozycji, stawała w opozycji do swego przywódcy, szukając poparcia u cara. Dążenie do zdobycia równego z hetmanami statusu i zdominowania życia politycznego kraju wyrażało się przede wszystkim w działaniach opozycyjnych poszczególnych ugrupowań starszyzny, których głównym narzędziem walki były donosy na rywali, kierowane do suwerena państwa kozackiego – cara moskiewskiego.

W kwestiach społecznych zaszły w tym okresie pierwsze poważne zmiany w porównaniu z okresem rządów Bohdana Chmielnickiego. I tak, od udziału we władzach odsunięto pozostałe warstwy społeczeństwa, w tym także szeregowe kozactwo. Ponadto z czasem starszyzna podjęła działania zmierzające do podporządkowania ich sobie również pod względem gospodarczym, co nie było trudne, zważywszy na pogarszające się położenie ekonomiczne Kozaków, do czego przyczyniały się liczne kampanie prowadzone przez Hetmanat, w których musieli oni, z racji swojego statusu, brać udział na własny koszt. Poza tym rosła potęga majątkowa rodów należących do starszyzny, a co za tym idzie, dominacja w państwie ze względu na środki finansowe i wpływy, jakimi dysponowali. Pojawiło się ponadto zjawisko powiększania dóbr drogą nie tylko nadań, ale także poprzez wykup ziemi z rąk poszczególnych rodzin kozackich czy zawłaszczania ich siłą. Na Lewobrzeżu rozpoczął się proces przywracania porządków feudalnych w majątkach starszyzny, który swoje apogeum osiągnął w kolejnym stuleciu. Mimo wszystko część elity w tym jeszcze okresie, w obawie przed reakcjami stanów podporządkowanych, starała się nie drażnić ich swoimi działaniami w polityce społeczno-gospodarczej. Starano się zachować pozory wolności, a przede wszystkim dbano o to, aby Kozacy nie byli zbyt obciążeni powinnościami ze strony państwa czy też suwerena. Odsunięci od decydowania o losach Hetmanatu i obsadzie najważniejszych urzędów, mieli podporządkować się roli, jaką wyznaczyła im starszyzna – przede wszystkim siły wojskowej. I to stanowiło najważniejszy czynnik w jej polityce społecznej, w okresie, w którym tradycje czasów Chmielnickiego były w społeczności kozackiej nadal żywe, a możliwości reagowania na zbyt daleko posunięte kroki elity dużo większe niż w kolejnym stuleciu, kiedy sytuacja na ziemiach ukraińskich Rosji i Rzeczpospolitej uległa ustabilizowaniu.

Elita kozacka, dążąc do uzyskania wpływu na władzę w państwie, niewątpliwie doprowadziła do odejścia od idei suwerenności. Sama nie była odpowiednio przygotowana, aby ją realizować. Brakowało jej ludzi wykształconych (powszechna edukacja dzieci elity pojawiła się dopiero w XVIII wieku), mających szerokie horyzonty, na miarę takich polityków, jak Bohdan Chmielnicki, Iwan Wyhowski, Piotr Doroszenko, Iwan Mazepa czy Jerzy Niemirycz. Elita kozacka skupiła się na tym co było jej najbliższe – ugruntowaniu wysokiej pozycji w państwie i społeczeństwie, oraz zdobyciu i poszerzeniu posiadanego przez siebie majątku. Nadal jednak wspierała swoich hetmanów w walce o zachowanie choćby części oznak suwerenności, gwarantujących im odpowiednio wysoką i niezależną pozycję w kraju.

References

Aktы, otnosâŝiesâ k istorii Ûžnoj i Zapadnoj Rossii (Aktы ÛZR), t. IV, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XIII, red. G. F. Karpov, Sankt-Peterburg 1863-1884.

Aktы, otnosâŝiesâ k istorii Zapadnoj Rossii (AZR), t. V, Sankt-Peterburg 1853.

Dokumenti Bogdana Hmelʹnicʹkogo (1648-1657), wyd. Ì. P. Krip’âkevič, Kiïv 1961.

Ìstorìâ Ukraïni v dokumentah ì materìalah, t. 3: Vizvolʹna borotʹba ukraïnsʹkogo narodu proti gnìtu šlâhetsʹkoï Polʹŝì ì priêdnannâ Ukraïni do Rosìï (1569-1654 rr.), oprac. M. N. Petrovsʹkij ì V. K. Putìlov, Kiïv 1941.

Istočniki malorossijskoj istorii, č. 2: 1691-1722 gg, wyd. D. N. Bantыš-Kamenskij, Moskva 1859.

Lìtopis gadâcʹkogo polkovnika Grigorìâ Grabânki, oprac. R. G. Ìvančenko, Kiïv 1992.

Pam’âtniki ìstorìì̈ Shìdnoì̈ Êvropi. Džerela XV-XVII st., t. V: Rusʹka (Volinsʹka) metrika. Kniga za 1652-1673 rr., Ostrog-Varšava-Moskva 1999.

Pamâtniki, izdannыe Vremennoû komissieû dlâ razbora drevnih aktov, t. IV, Kiev 1845.

Storoženko A., Zamečatelʹnыj universal getmana Mazepы, „Kievskaâ starina” 1892, nr 1.

Z epìstolârnoï spadŝini getʹmana Ìvana Mazepi, red. V. A. Smolìj, Kiïv 1996.

Almazov A. S., Političeskij portret ukrainskogo getmana Ivana Samojloviča v kontekste russko-ukrainskih otnošenij (1672-1687 gg.), Moskva 2012.

Babulin I., Vojna za vozvraŝenie Ukrainы. 1668-1669 gg., Moskva 2021.

Borisenko V. J., Evolûcìâ socìalʹnoï strukturi naselennâ Getʹmanŝini, Kiïv 1997.

Brehunenko V., Shìdna brama Êvropi. Kozacʹka Ukraïna seredini XVII-XVIII st., Kiïv 2014.

Dâdičenko V. A., Narisi suspìlʹno-polìtičnogo ustroû Lìvoberežnoï Ukraïni kìncâ XVII – počatku XVIII st., Kiïv 1959.

Drozdowski M., Chynczewska-Hennel T., Kozaczyzna w Rzeczpospolitej XVI-XVII w. Jeszcze jeden stan społeczeństwa staropolskiego, [w: ] Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. 1: Społeczeństwo a polityka, red. I. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, Warszawa 2008.

Gazìn V. V., Âkim Somko: na šlâhu do getʹmansʹkoï bulavi (polìtičnij portret dìâča perìodu ruïni Ukraïnsʹkoï kozacʹkoï deržavi), „Vìsnik Kam’ânecʹ-Podìlʹsʹkogo nacìonalʹnogo unìversitetu ìmenì Ìvana Ogìênka. Ìstoričnì nauki” 2008, vip. 1.

Gorobecʹ V., „Čorna rada” 1663 roku. Peredumovi, rezulʹtati, naslìdki, Kiïv 2013.

Gorobecʹ V., Generalʹna staršina Vìjsʹka Zaporozʹkogo, [w: ] Ukraïnsʹkij Getʹmanat: narisi ìstorìï nacìonalʹnogo deržavotvorennâ XVII-XVIII st., kn. 1, red. V. A. Smolìj i in., Kiïv 2018.

Gorobecʹ V., Getʹman Ruïni: Ìvan Brûhovecʹkij ta Moskva, Kiïv 2017.

Gorobecʹ V., Polìtičnij ustrìj ukraïnsʹkih zemelʹ drugoï polovini HVÌÌ-HVIII stolìtʹ: Getʹmanŝina, Zaporìžžâ, Slobožanŝina, Pravoberežna Ukraïna (sproba strukturno-funkcìonalʹnogo analìzu), Kiïv 2000.

Gorobecʹ V., Polkovnik Vìjsʹka Zaporozʹkogo ta jogo vlada, „Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal” 2014, nr 4.

Gorobecʹ V., Socìalʹnì avansi ta materìalʹnì vigodi vìd posìdannâ polkovogo urâdu v Getʹmanatì: ralecʹ, činš, „vina pansʹka”, „dobrovìlʹnì robotizni” ta ìnšì proâvi publìčnoï povagi, „Ukraïna v Centralʹno-Shìdnìj Êvropì” 17 (2017).

Gorobecʹ V., Socìalʹnì avansi ta materìalʹnì vigodi vìd posìdannâ polkovogo urâdu v Getʹmanŝinì: šlâhetstvo, maêtnostì, sobolì…, „Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal” 2017, nr 4.

Gorobecʹ V., Staršina Getʹmanŝini: neslužbovij vimìr službovoï kar’êri provìdnoï socìalʹnoï verstvi, „Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal” 2012, nr 4.

Gorobecʹ V., Vlada ta socìum Getʹmanatu. Doslìdžennâ z polìtičnoï ì socìalʹnoï ìstorìï rannʹomodernoï Ukraïni, Kiïv 2009.

Gorobecʹ V., „Volimo carâ shìdnogo...”. Ukraïnsʹkij Getʹmanat ta rosìjsʹka dinastìâ do ì pìslâ Pereâslava, Kiïv 2007.

Gribovskij V. V., Socialʹnaâ tipologiâ kazačʹih soobŝestv, [w: ] Kazačestvo v tûrkskom i slavânskom mirah, red. V. V. Gribovskij, V. V. Trepavlov, Kazanʹ 2018.

Griško V., Do suspìlʹnoì̈ strukturi Hmelʹniččini, [w: ] V 300-lìttâ Hmelʹniččini (1648-1948), pod red. B. Krupnicʹkogo, Mûnhen 1948.

Gruševsʹkij M. S., Ìstorìâ Ukraïni-Rusi, t. VIII-X, Kiïv 1995-1998.

Gurbik A., Osnovnì etapi ta naslìdki pohodu ukraïnsʹkih vìjsʹk v Polʹŝu 1657 r., [w: ] Terra cossacorum: studìï z davnʹoï ìstorìï Ukraïni, red. V. A. Smolìj, Kiïv 2007.

Guržìĭ O. Ì., Evolûcìâ socìalʹnoì̈ strukturi selânstva Lìvoberežnoì̈ ta Slobìdsʹkoì̈ Ukraì̈ni (druga polovina XVII-XVIII st.), Kiïv 1994.

Âkovleva T., Ruïna Getʹmanŝini: Vìd Pereâslavsʹkoï radi-2 do Andrusìvsʹkoï ugodi (1659-1667 rr.), Kiïv 2003.

Âkovlìv A., Ukraïnsʹko-moskovsʹkì dogovori v XVII-XVIII vìkah, Varšava 1934.

Kononenko V., Modernìzacìâ Getʹmanŝini: proekti kozacʹkoï admìnìstracìï 1687-1764 rr., Kiïv 2017.

Krikun M., Mìž vìjnoû ì radoû. Kozactvo Pravoberežnoï Ukraïni v drugìj polovinì XVII-na počatku XVIII stolìttâ. Stattì ì materìâli, Kiïv 2006.

Krip’âkevič Ì. P., Socìalʹno-polìtičnì poglâdi Bogdana Hmelʹnicʹkogo, „Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal” 1958, nr 1.

Krivošeâ V. V., Kozacʹka elìta Getʹmanŝini, Kiïv 2008.

Krivošeâ Ì., Neurâdova staršina Ukraïnsʹkoï kozacʹkoï deržavi (HVÌÌ–HVÌÌÌ st.), t. 1, Kiïv 2014.

Kroll P., Kozaczyzna i społeczeństwo ziem południowo-wschodnich Rzeczypospolitej XVI-XVII wieku – wzajemne wpływy i relacje, [w: ] Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. 4: Społeczeństwo a wojsko, red. I. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, M. Nagielski, Warszawa 2015.

Kroll P., Rola ideału obrońcy Rzeczpospolitej i jego wpływ na wzrost znaczenia kozaków w społeczeństwie ziem ruskich, [w: ] Między obowiązkami, przywilejami a prawem Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku. Społeczeństwo w obronie państwa polsko-litewskiego, red. A. Kalinowska, A. Perłakowski i in., Warszawa 2018.

Matâh V., Polìtičnì cìnnostì v suspìlʹnìj svìdomostì socìumu, [w: ] Ukraïnsʹkij Getʹmanat: narisi ìstorìï nacìonalʹnogo deržavotvorennâ XVII–XVIII st., kn. 2, red. V. A. Smolìj i in., Kiïv 2018.

Okinševič L., Generalʹna Staršina na Lìvoberežnìj Ukraïnì XVII-XVIII vv., „Pracì Komìsìï dlâ viučuvannâ ìstorìï zahìdno-rusʹkogo ta vkraïnsʹkogo prava”, vip. 2, 1926.

Okinševič L., Centralʹnì ustanovi Ukraïni-Getʹmanŝini XVII–XVIII vv., č. 2: Rada staršini, Kiïv 1930.

Panašenko V. V., Bunčukovì, vìjsʹkovì ì značkovì tovarišì v Getʹmanŝinì, [w: ] „Ìstinu vstanovlûê sud ìstorìï”. Zbìrnik na pošanu Fedora Pavloviča Ševčenka, t 2, red. V. A. Smolìj, Kiïv 2004.

Panašenko V. V., Socìalʹna elìta Getʹmanŝini (druga polovina XVII-XVIII st.), Kiïv 1995.

Plohìj S., Božestvenne pravo getʹmanìv: Bogdan Hmelʹnicʹkij ì problema legìtimnostì getʹmansʹkoï vladi v Ukraïnì, [w: ] Mediaevalia Ucrainica: mentalʹnìstʹ ta ìstorìâ ìdej, t. III, red. O. Toločko, N. Âkovenko, Kiïv 1994.

Płochij S., Między Rusią a Sarmacją: „unarodowienie” Kozaczyzny ukraińskiej w XVII-XVIII w., [w: ] Między sobą. Szkice historyczne polsko-ukraińskie, red. T. Chynczewska-Hennel, N. Jakowenko, Lublin 2000.

Plohìj S., Nalivajkova vìra: kozactvo ta relìgìâ v rannʹomodernìj Ukraïnì, Kiïv 2006.

Smolìj V. A., Stepaikov V. S., Ukraïnsʹka deržavna ìdeâ XVII-XVIII stolìtʹ: problemi formuvannâ, evolûcìï, realìzacìï, Kiïv 1997.

Smolìj V. A., Stepankov V. S., Ukraïnsʹkij polìtičnij proekt XVII st.: stanovlennâ nacìonalʹnogo ìnstitutu vladi, Kiïv 2014.

Plohìj S., Nalivajkova vìra: kozactvo ta relìgìâ v rannʹomodernìj Ukraïnì, Kiïv 2006.

Smolìj V. A., Stepaikov V. S., Ukraïnsʹka deržavna ìdeâ XVII-XVIII stolìtʹ: problemi formuvannâ, evolûcìï, realìzacìï, Kiïv 1997.

Smolìj V. A., Stepankov V. S., Ukraïnsʹkij polìtičnij proekt XVII st.: stanovlennâ nacìonalʹnogo ìnstitutu vladi, Kiïv 2014.

Smolìj V. A., Stepankov V. S., Vlada v Ukraïnsʹkìj deržavì: sutnìsnij zmìst ta vektori pozicìonuvannâ, [w: ] Ukraïnsʹka deržava drugoï polovini XVII-XVIII st.: polìtika, suspìlʹstvo, kulʹtura, red. V. A. Smolìj i in., Kiïv 2014.

Sokirko O., Kozacʹkij Mars: Deržava ta vìjsʹko Kozacʹkogo Getʹmanatu v dobu Mìlìtarnoï revolûcìï, 1648-1764, Kiïv 2023.

Stepaikov V. S., Problema stanovlennâ monarhìčnoï formi pravlìnnâ Bogdana Hmelʹnicʹkogo (1648-1657 pp.), „Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal” 1995, nr 4.

Strukevič O. K., Polìtiko-kulʹturnì orìêntacìì elìti Ukraïni-Getʹmanŝini (ìntegralʹnij poglâd na pitannâ), Kiïv 2002.

Strukevič O. K., Provìdnì polìtiko–kulʹturnì orìêntacìï elìti, w: Ukraïnsʹke suspìlʹstvo na zlamì serednʹovìččâ ì novogo času: narisi z ìstorìï mentalʹnostì ta nacìonalʹnoï svìdomostì, red. V. A. Smolìj i in., Kiïv 2001.

Strukevič O. K., Ìnstitucìâ getʹmanstva u polìtiko-kulʹturnomu sprijnâttì staršinsʹkoï elìti Ukraïni-Getʹmanŝini, „Ukraïnsʹkij ìstoričnij žurnal”, 2002, nr 4.

Strukevič O. K., Orìêntacìï kozacʹkoï elìti na polìtičnu sistemu ta suspìlʹno-polìtičnij ustrìj Ukraïnsʹkoï deržavi, [w: ] Ìstorìâ ukraì̈nsʹkogo kozactva, Narisi, t. I, red. V. A. Smolìj i in., Kiïv 2006.

Tairova-Âkovleva T. G., Inkorporaciâ: Rossiâ i Ukraina posle Pereâslavskoj radы (1654-1658), Kiïv 2017.

Tairova-Âkovleva T. G., Ivan Mazepa i Rossijskaâ imperiâ: istoriâ „predatelʹstva», Moskva 2011.

1 Л. Окиншевич, Генеральна Старшина на Лівобережній Україні XVII-XVIII вв., „Праці Комісії для виучування історії західно-руського та вкраїнського права”, вип. 2, 1926; idem, Центральні установи України-Гетьманщини XVII-XVIII вв., ч. 1-2, Київ 1929–1930; idem, Значне військове товариство в Україні – гетьманщині XVII–XVIII ст, Мюнхен 1948; О. Лазаревський, Описание старой Малороссіи, т. 1-2, Київ 1888–1893.

2 В. А. Дядиченко, Нариси суспільно-політичного устрою Лівобережної України кінця XVII-початку XVIII ст., Київ 1959; В. Й. Борисенко, Еволюція соціальної структури населення Гетьманщини, Київ 1997; В. В. Панашенко, Соціальна еліта Гетьманщини (друга половина XVII-XVIII ст.), Київ 1995; eadem, Бунчукові, військові і значкові товариші в Гетьманщині, [w: ] „Істину встановлює суд історії”. Збірник на пошану Федора Павловича Шевченка, red. В. А. Смолій, т. 2, Київ 2004, s. 291–347.

3 В. В. Кривошея, Козацька еліта Гетьманщини, Київ 2008; idem, Козацька старшина Гетьманщини. Енциклопедія, Київ 2010; В. Горобець, Влада та соціум Гетьманату. Дослідження з політичної і соціальної історії ранньомодерної України, Київ 2009; idem, Старшина Гетьманщини: неслужбовий вимір службової кар’єри провідної соціальної верстви, „Український історичний журнал” 2012, nr 4, s. 52–66; idem, Інститут генеральних старшин Війська Запорозького як соціальна корпорація: персональний склад та стратегія службового зростання, [w: ] Terra cossacorum: студії з давньої історії України, red. В. А. Смолій, Київ 2007, s. 93–140; idem, Полковник Війська Запорозького та його влада, „Український історичний журнал”, 2014, nr 4, s. 50–70; І. Кривошея, Неурядова старшина Української козацької держави (ХVІІ-ХVІІІ ст.), т. 1, Київ 2014; О. Сокирко, Козацький Марс: Держава та військо Козацького Гетьманату в добу Мілітарної революції, 1648–1764, Київ 2023.

4 J. Dąbrowski, Pochodzenie społeczne i drogi kariery wyższej starszyzny kozackiej w latach 1648-1657, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, t. MXLIX (1993): Prace Historyczne, z. 101, s. 43–59; P. Kroll, Elity kozackie w Ukrainie w II połowie XVII w. – powstanie, rozwój i wpływ na ich funkcjonowanie społeczeństwa staropolskiego, [w: ] Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. V: Społeczeństwo a elity, pod red. A. Karpińskiego et al., Warszawa 2018, s. 209–238.

5 Według Oleksija Sokirki wojsko kozackie składało się z elity wojskowej złożonej ze starych pułków rejestrowych oraz z pozostałych pułków, które masowo powstawały wraz z rozwojem powstania, a złożonych przede wszystkim z pokozaczonej ludności, która zgodnie ze słowami Samowidca „nigdy kozactwa nie znała”. Jakość bojowa tych ostatnich była niska, a charakteryzowała ich też zdolność do zachowań anarchistycznych. Zob. О. Сокирко, Козацький Марс, s. 40–51 (tam też cytat z Samowidca, s. 45).

6 Szerzej na ten temat zob. О. Сокирко, Козацький Марс, s. 208–277.

7 Warto zaznaczyć, że w tym przypadku chodziło raczej o elitę lokalną, ale mocno spojoną więzami klientalnymi z elitą władzy Hetmanatu. Towarzysze wojskowi to bogaci Kozacy, których stać było na pełnienie na własny koszt służby wojskowej. Z nich wywodzili się pozostałe wymienione tu grupy. Towarzysze buńczukowi byli oddelegowani do osobistej służby hetmanowi, a towarzysze znaczkowi, związani ze swoimi pułkownikami, stanowili ich poczet. Te dwie ostatni grupy można przyrównać do adiutantów. Szerzej na ten temat zob. О. К. Струкевич, Орієнтації козацької еліти на політичну систему та суспільно-політичний устрій Української держави, w: Історія українського козацтва, Нариси, red. В. А. Смолій i in., t. I, Київ 2006, s. 112–113. Szerzej na temat tych grup w łonie elity zob. В. В. Панашенко, Бунчукові, військові і значкові товариші в Гетьманщині…, s. 291–316; І. Кривошея, Неурядова старшина…, s. 151–237 (towarzystwo buńczukowe), 238–282 (towarzystwo znaczkowe); О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 258–267.

8 Poza miastami dysponującymi na mocy prawa magdeburskiego własnym samorządem. Ale dość szybko miejscowe elity kozackie, zwłaszcza pułkownicy, podjęli kroki zmierzające do podporządkowania ich swojej władzy. Szerzej na ten temat zob. В. А. Дядиченко, Нариси суспільно-політичного устрою…, s. 281–313; В. Й. Борисенко, Еволюція соціальної структури…, s. 45–61, 73–85; В. А. Смолій, В. С. Степанков, Український політичний проект XVII ст.: становлення національного інституту влади, Київ 2014, s. 63–122; І. Сердюк, Полкові міста: управління, економіка, демографія, [w: ] Український Гетьманат: нариси історії національного державотворення XVII–XVIII ст., кн. 2, red. В. А. Смолій i in., Київ 2018, s. 234–245.

9 Statiejnyj spisok posłów do B. Chmielnickiego, 19 X 1653–15 II 1654, [w: ] Акты ЮЗР, t. X, Санкт-Петербург 1878, s. 242–243.

10 Szerzej na ten temat zob. М. Крикун, Між війною і радою. Козацтво Правобережної України в другій половині XVII–на початку XVIII століття. Статті і матеріяли, Київ 2006, s. 99–174 (instrukcja dla posłów na sejm 1664 r.), 205–248 (instrukcja dla posłów na sejm 1666 r.); А. Яковлів, Українсько-московські договори в XVII-XVIII віках, Варшава 1934.

11 А. Стороженко, Замечательный универсал гетмана Мазепы, „Киевская старина” 1892, nr 1, s. 139–140.

12 О. К. Струкевич, Інституція гетьманства у політико-культурному сприйнятті старшинської еліти України-Гетьманщини, „Український історичний журнал” 2002, nr 4, s. 49–59. Nie brakowało jednak przykładów, kiedy szeregowe kozactwo potrafiło wyrazić swoje niezadowolenia z powody polityki hetmańskiej oraz faktu nieuzgadniania z nimi planów wojenno-politycznych. Takie wydarzenia miały miejsce w okresie po zawarciu ugody białocerkiewskiej, kampanii 1653 roku, podczas walk pod Żwańcem, czy pod koniec wyprawy Żdanowicza w 1657 roku. Zob. О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 51–54, 57–61.

13 Tak było w przypadku np. rady w Perejasławiu w 1654 roku, dwóch rad w Korsuniu w 1657 roku, z których jedna zatwierdziła wybór Jurija Chmielnickiego na hetmana za życia ojca, a druga zaakceptowała na tym urzędzie Iwana Wyhowskiego, czy rady w Hadziaczu w 1658 roku.

14 А. Яковлів, op. cit., Warszawa 1934, s. 76.

15 В. А. Дядиченко, op. cit., s. 37–103; В. Й. Борисенко, op. cit., s. 71–77; В. Смолій, В. Степанков, Український політичний…, s. 76–86, 92–94. W artykułach głuchowskich z 1669 roku przyznano właścicielom ziemskim prawo sądu nad zamieszkującą je ludnością i ustanowiono obowiązek wykonywania przez nią prac na rzecz pana.

16 Wynikał on nie tylko z sukcesów militarnych w walce z Rzeczpospolitą, ale także z faktu uzyskania godności hetmańskiej zgodnie z tradycją siczową.

17 Cyt. za: Ю. Тис-Крохмалюк, Бої Хмельницького. Військово-історична студія, Мюнхен 1954, s. 21 (bez podania źródła cytatu).

18 O sytuacji z 1653 zob. przypis 28; o buntach w 1657 roku zob. А. Гурбик, Основні етапи та наслідки походу українських військ в Польщу 1657 р., [w: ] Terra cossacorum: студії з давньої історії України, red. В. А. Смолій, Київ 2007, s. 196–222; Т. Таирова-Яковлева, Инкорпорация: Россия и Украина после Переяславской рады (1654-1658), Київ 2017, s. 115–119.

19 Takiego stwierdzenia użył w swojej książce Oleksij Sokirko, zob. idem, Козацький Марс, s. 31.

20 Życie polityczne na Siczy charakteryzowało się demokracją bezpośrednią, dominującą rolą rady generalnej w podejmowaniu decyzji i nielicznym centralnym aparatem administracyjnym odpowiadającym przede wszystkim za sferę wojskową. Cechą charakterystyczną była też duża częstotliwość zmiany przywódców, pozbawianych władzy przez ogół siczowego kozactwa. Typowy dla tej społeczności był też brak elementów właściwych wspólnotom osiadłym: związków rodzinnych między członkami danej społeczności, stabilnej hierarchii na czele z warstwą uprzywilejowaną itp. Kozacy siczowi mieli słabo rozwiniętą instytucję własności prywatnej (była ona ograniczona i obejmowała głównie majątek ruchomy), a co za tym idzie, nie istniało pojęcie dziedziczenia, stąd konsekwentne unikanie przez społeczność siczową prawa pisanego i kultury pisma. Zob. В. В. Грибовский, Социальная типология казачьих сообществ, [w: ] Казачество в тюркском и славянском мирах, red. В. В. Грибовский, В. В. Трепавлов, Казань 2018, s. 150; О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 38.

21 В. В. Грибовский, op.cit, s. 151–152.

22 Ibidem, s. 149.

23 Szerzej na ten temat zob. О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 38–40.

24 В. С. Степаиков, Проблема становлення монархічної форми правління Богдана Хмельницького (1648-1657 pp.), „Український історичний журнал”, R. 1995, nr 4, s. 19.

25 М. С. Грушевський, Історія України-Руси, т. IX, кн. 1: роки 1650-1654, Київ 1996, s. 391–421; J. Kaczmarczyk, Bohdan Chmielnicki, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 173–174; В. Смолій, В. Степанков, Богдан Хмельницький: Соціально-політичний портрет, Київ 2009, s. 375–385.

26 R. Streszniew do cara, Czehryn, 26 X 1653 r., Акты ЮЗР, т. X, s. 44; o buncie w wojsku w czerwcu 1653 r. zob. wieści zebrane przez wysłanników carskich na Ukrainę, A. Matwiejewa i I. Fomina, VI 1653 r., Історія України в документах і матеріалах, т. 3: Визвольна боротьба українського народу проти гніту шляхетської Польщі і приєднання України до Росії (1569–1654 рр.), oprac. М. Н. Петровський і В. К. Путілов, Київ 1941, s. 243–244; В. Смолій, В. Степанков, Богдан Хмельницький, s. 417–418; О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 52–55. Pierwszy przypadek nieposłuszeństwa starszyzny wobec hetmana miał miejsce pod Zamościem w 1648 r., zob. М. С. Грушевський, op. cit., т. VIII, ч. 3, Київ 1995, s. 99.

27 О. К. Струкевич, Провідні політико-культурні орієнтації еліти, w: Українське суспільство на зламі середньовіччя і нового часу: нариси з історії ментальності та національної свідомості, red. В. А. Смолій i in., Київ 2001, s. 120–122; В. Смолій, В. Степанков, Український політичний проект XVII ст.…, s. 24–27.

28 Cyt. za: В. А. Смолій, В. С. Степаиков, Українська державна ідея XVII-XVIII століть: проблеми формування, еволюції, реалізації, Київ 1997, s. 63.

29 С. Плохій, Божественне право гетьманів: Богдан Хмельницький і проблема легітимності гетьманської влади в Україні, [w: ] Mediaevalia Ucrainica: ментальність та історія ідей, red. О. Толочко, Н. Яковенко, т. III, Київ 1994, s. 92–97; idem, Наливайкова віра: козацтво та релігія в ранньомодерній Україні, Київ 2006, s. 270–293; В. С. Степаиков, Проблема становлення монархічної форми правління Богдана Хмельницькогоi…, s. 14–33.

30 Ważnym czynnikiem była duża rotacja w łonie starszyzny, spowodowana przede wszystkim stratami poniesionymi w czasie działań wojennych. Większość starszyzny polowej pełniła swoje funkcje przez kilka miesięcy do roku. Zob. В. В. Кривошея, Козацька старшина Гетьманщини. Енциклопедія…, s. 4–26; J. S. Dąbrowski, op. cit., s. 52–59.

31 Zob. О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 75–77.

32 W dążeniu do władzy i jej utrzymania oparł się na elicie wywodzącej się ze starszyzny rejestrowej i szlachty ruskiej, która pragnęła stworzyć w państwie kozackim ustrój analogiczny do tego panującego w Rzeczpospolitej, bazujący na prawach i przywilejach nowego politycznego stanu – elity złożonej z wymienionych tu grup społecznych.

33 Choć należy podkreślić, za Wołodymyrem Krywoszeją, że kolejni hetmani, do Piotra Doroszenka włącznie, byli związani bezpośrednio z klanem Chmielnickich. Wyhowski to bliski współpracownik wielkiego hetmana, a jego brat ożenił się z córką Bohdana. Po jego śmierci związał się z nią Paweł Tetera, chcąc w ten sposób wzmocnić swoją pozycję w walce o buławę. Z rodziną Chmielnickich skoligacony był ponadto Piotr Doroszenko, nie tylko powinowactwem (ożenił się z córką Pawła Janenka Chmielnickiego), ale też bliskimi związkami z osobą Bohdana (Piotr to jego syn chrzestny). Zob. В. В. Кривошея, Козацька еліта Гетьманщини…, s. 64–76.

34 T. Чухліб, Козаки і монархи. Міжнародні відносини ранньомодерної Української держави 1648-1721 рр., Київ 2009, s. 353–382; А. С. Алмазов, Политический портрет украинского гетмана Ивана Самойловича в контексте русско-украинских отношений (1672-1687 гг.), Москва 2012, s. 202–227; В. В. Кривошея, op. cit., s. 240–241, 274; Т. Ґ. Яковлева, Донос старшини на І. Самойловича: аналіз першоджерела, „Український історичний журнал”, R. 2006, nr 4, s. 190–200.

35 О. К. Струкевич, Орієнтації козацької еліти…, s. 186.

36 Doświadczyli tego w zasadzie wszyscy hetmani w II połowie XVII wieku, od Iwana Wyhowskiego do Iwana Samojłowycza.

37 В. Матях, Політичні цінності в суспільній свідомості соціуму, [w: ] Український Гетьманат: нариси історії національного державотворення XVII-XVIII ст., кн. 2, s. 132. Chyba najlepszym przykładem są działania Iwana Brzuchowieckiego, który chcąc zdobyć poparcie Moskwy w staraniach o buławę hetmańską na Lewobrzeżu, deklarował nie tylko przekazanie wszystkich dochodów z ziem ukraińskich do skarbu carskiego, ale także zrzeczenie się zwierzchności nad ludnością niekozacką na korzyść moskiewskiego władcy. Zob. В. Горобець, Гетьман Руїни: Іван Брюховецький та Москва, Київ 2017, s. 35.

38 Do władzy dzięki poparciu czynników zewnętrznych doszli: Iwan Wyhowski (Moskwa), Jurij Chmielnicki (Moskwa – 1659 r., Rzeczpospolita – 1660 r., Turcja – 1677 r.), Paweł Tetera (Tatarzy i Rzeczpospolita), Piotr Doroszenko (Tatarzy), Iwan Brzuchowiecki, Demian Ihnatowycz, Iwan Samojłowycz, Iwan Mazepa (wszyscy Moskwa).

39 W układzie z 1654 roku zapisano, że po wyborze nowego hetmana Kozacy mieli jedynie zawiadomić cara o wyniku elekcji. W ugodzie perejasławskiej z 1659 roku dodano wymóg nie tylko akceptacji wyborów, ale też osobistego stawienia się elekta przed monarchą moskiewskim. Tekst ugody z 1659 roku znajduje się w statiejnym spisku misji ks. Aleksieja Trubeckiego, [w: ] Акты ЮЗР, т. X, s. 262–265.

40 Т. Яковлева, Руїна Гетьманщини: Від Переяславської ради-2 до Андрусівської угоди (1659-1667 рр.), Київ 2003, s. 238–245; В. В. Газін, Яким Сомко: на шляху до гетьманської булави (політичний портрет діяча періоду руїни Української козацької держави), „Вісник Кам’янець-Подільського національного університету імені Івана Огієнка. Історичні науки” 2008, вип. 1, s. 44–54.

41 Л. Окиншевич, Центральні установи України-Гетьманщини ХѴII-ХѴIII ст., ч. 2, s. 49. Kandydatami do buławy byli wtedy: sędzia generalny Iwan Samojłowycz, pułkownik kijowski Konstanty Sołonina, pisarz generalny Karpo Mokrijewicz oraz pułkownik perejasławski Rodion Dymitriaszko-Rajcza. Co ciekawe, Domontowicz, krewny obalonego hetmana Demiana Ihnatowicza (Mnohohrysznego), był wtedy stronnikiem przywódcy buntu – Samojłowycza. Czynił to prawdopodobnie ze względów czysto pragmatycznych, bowiem po zmianie władzy zachował swój urząd; zob. В. В. Кривошея, op. cit., s. 223–224. Należy podkreślić, że od czasów ugody moskiewskiej z 1665 roku wybory nowego hetmana mogły odbywać się wyłącznie za zgodą cara i w obecności jego osobistego wysłannika.

42 W przypadku układu z 1659 roku zapis ten został zainicjowany przez stronę moskiewską, która w ten sposób chciała uniemożliwić hetmanowi zbudowanie własnego stronnictwa w łonie starszyzny. W 1672 roku była to inicjatywa elity kozackiej, która dążyła do objęcia kontrolą hetmana, szczególnie w sprawach polityki zagranicznej. Акты ЮЗР, t. IX, Санкт-Петербург 1879, s. 854–855 (pkt 5 projektu ugody).

43 О. Сокирко, Козацький Марс, s. 115–117. Zob. też: В. Брехуненко, Східна брама Європи. Козацька Україна середини XVII-XVIII ст., Київ 2014, s. 238–243; В. М. Горобець, „Волимо царя східного...”. Український Гетьманат та російська династія до і після Переяслава, Київ 2007, s. 259–265.

44 Jak to było w przypadku wyboru Iwana Wyhowskiego w 1657 roku, Jurija Chmielnickiego w 1659 roku, czy Piotra Doroszenki w 1665 roku, albo obalenia Iwana Brzuchowieckiego w 1668 roku.

45 О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 117–118. Hetmani wspierali się także na swoim dworze i otaczających ich urzędnikach. Dwór hetmański nie stał się, jak dwory królewskie, instytucją polityczną, nie pojawił się też w żadnych dokumentach Hetmanatu, ale jego urzędnicy i służba wiernie wykonywali najróżniejsze zadania o charakterze politycznym, dyplomatycznym, sądowym i wojskowym powierzane im przez hetmana. Spośród klienteli dworskiej rekrutowali się też kandydaci na wakujące stanowiska w pułkach kozackich i zaciężnych, kancelariach i sądach.

46 Пам’ятники історії Східної Європи. Джерела XV-XVII ст., t. V: Руська (Волинська) метрика. Книга за 1652-1673 рр., Острог-Варшава-Москва 1999, s. 109–110, 119–130, 140–143, 158–167, 239–240, 250–252, 254–255, 264, 401–402; В. Й. Борисенко, op. cit., s. 71–83; В. Гришко, До суспільної структури Хмельниччини, [w: ] В 300-ліття Хмельниччини (1648-1948), pod red. Б. Крупницького, Мюнхен, 1948, s. 42–43; О. І. Гуржій, Еволюція соціальної структури селянства Лівобережної та Слобідської України (друга половина XVII-XVIII ст.), Київ 1994, s. 10–13, 15–17; І. П. Крип’якевич, Богдан Хмельницький, Київ 1990, s. 183–195; В. В. Панашенко, Соціальна еліта Гетьманщини…, s. 10–20; В. А. Дядиченко, op. cit., s. 45–49; В. Горобець, Влада та соціум…, s. 175–196 (na przykładzie pułku połtawskiego w XVIII w.).

47 Skład starszyzny podlegał wtedy dość znaczącym zmianom, co było związane z wymianą elit po objęciu hetmaństwa przez nowego przywódcę. Gruntownie przebadał ten problem: В. В. Кривошея, op. cit., passim. Zob. też: В. А. Смолій, В. С. Степанков, Український політичний проект XVIIст.…, s. 38–42.

48 Zwłaszcza w kwestii ochrony suwerenności Hetmanatu przed Caratem Moskiewskim (Lewobrzeże) oraz przy realizacji niezależnej polityki zmierzającej do odbudowy zjednoczonego państwa kozackiego (Prawobrzeże, zwłaszcza w okresie rządów Piotra Doroszenki).

49 В. Матях, op. cit., s. 123.

50 В. А. Смолій, Формування соціальної свідомості народних мас України в ході класової боротьби (друга половина ХVІІ-ХVІІІ ст.), Київ 1984, s. 31–32.

51 Idem, Традиції Визвольної війни 1648-1654 pp. в антифеодальній боротьбі на Україні (друга половина ХVІІ–ХVІІІ ст.), „Український історичний журнал”, R. 1991, nr 1, s. 14.

52 В. М. Сироткін, Общинні поземельні відносини у звичаєвому праві Лівобережної України (друга половина XVII-XVIII ст.), „Український історичний журнал” 1987, nr 6, s. 115. O zajmanszczyźnie zob. Д. И. Багалей, Займанщина в Левобережной Украине XVII–XVIII ст., „Киевская старина“, R. 1883, nr 12, s. 560–592.

53 В. А. Смолій, Формування соціальної свідомості…, s. 32.

54 В. Матях, op. cit., s. 123–124.

55 В. А. Смолій, Формування соціальної свідомості…, s. 33.

56 І. П. Крип’якевич, Історія України, Львів 1990, s. 238.

57 Idem, Соціально-політичні погляди Богдана Хмельницького, „Український історичний журнал”, 1958, nr 1, s. 102.

58 В. А. Смолій, В. С. Степанков, Богдан Хмельницький…, s. 597.

59 O liczbie nadań Bohdana Chmielnickiego w porównaniu z innymi hetmanami zob. В. А. Смолій, В. С. Степанков, Український політичний проект XVII ст…., s. 93–94; В. Й. Борисенко, op. cit., s. 71–77;

60 Świadczą o tym liczne nadania ziemskie na rzecz starszyzny po zawarciu układu perejasławsko-moskiewskiego. Przy czym obawa przed sprzeciwem środowiska kozackiego wobec tych działań spowodowała, że obdarowani nie ważyli się dochodzić swoich praw do otrzymanych nadań. Paweł Tetera zakopał otrzymane przywileje i nie wszedł w posiadanie otrzymanego z rąk carskich majątku.

61 Oprócz tego typu nadań, będących praktycznie uposażeniem urzędnika, znane były również nadania „do łaski wojskowej” – nadanie czasowe, „zupolne” – nadanie na czas nieokreślony, „na wsparcie domu”, „na pomoc potrzebom domowym”, zob. В. В. Панашенко, op. cit., s. 17.

62 Szerzej na ten temat zob. Л. Окиншевич, Генеральна Старшина на Лівобережній Україні, passim; idem, Центральні установи України-Гетьманщини XVII-XVIII ст. Рада старшини…, s. 13–14; В. Горобець, Політичний устрій українських земель другої половини ХVІІ-ХVIII століть: Гетьманщина, Запоріжжя, Слобожанщина, Правобережна Україна (спроба структурно-функціонального аналізу), Київ 2000, s. 32–42

63 Starszyzna uzgadniała kandydaturę hetmana, a potem przedstawiała go radzie generalnej. Tak było w czasie elekcji Wyhowskiego, Jurija Chmielnickiego (wybór na urząd hetmański we wrześniu 1659 roku i na radzie korsuńskiej w 1660 roku), Jakima Somka (rada w Kozielcu w 1662 roku), Demiana Mnohohryszego, Iwana Samojłowycza, Iwana Mazepy (choć w tym przypadku kandydat został narzucony przez księcia Wasyla Golicyna). Zob. В. Горобець, Влада та соціум Гетьманат, s. 25–30, 37–51; idem, Генеральна старшина Війська Запорозького, [w: ] Український Гетьманат: нариси історії національного державотворення XVII–XVIII ст., red. В. А. Смолій i in., кн. 1, Київ 2018, s. 101–121.

64 Do kompetencji starszyzny generalnej należało doradzanie hetmanowi w bieżących sprawach, obecność w czasie audiencji poselstw, głównie od monarchy moskiewskiego, udział w rozprawach sądowych jako sąd apelacyjny od wyroków Sądu Generalnego oraz w kwestiach związanych z majątkiem państwowym (ziemie Skarbu Wojska Zaporoskiego); zob. Л. Окиншевич, Генеральна Старшина…, s. 88–91; В. Горобець, Влада та соціум Гетьманат…, s. 25–30, 37–51; idem, Генеральна старшина Війська Запорозького…, s. 101–109; В. А. Смолій, В. С. Степанков, Влада в Українській державі: сутнісний зміст та вектори позиціонування, [w: ] Українська держава другої половини XVII-XVIII ст.: політика, суспільство, культура, red. В. Смолій i in., Київ 2014, s. 41–87.

65 Л. Окиншевич, Центральні установи України-Гетьманщини XVII-XVIII ст. Рада старшини…, s. 249–257; В. В. Панашенко, op. cit., s. 20–21.

66 А. Лазаревский, Очерки заметки и документы по истории Малоросси, т. 5, Київ 1899, s. 49; Т. Г. Таирова-Яковлева, Иван Мазепа и Российская империя: история «предательства», Москва 2011, s. 90–135, 196–220.

67 М. Грушевский, Очерк истории украинского народа, Санкт-Петербург 1904, s. 233. Wszystkie tłumaczenia dokumentów rosyjskich i ukraińskich pochodzą od autora artykułu.

68 Samojłowycz takiej czystki dokonał w 1682 roku. Ofiarą jego padł m.in. pułkownik kijowski Konstanty Sołonina, a sprawę sądową o zdradę wytoczono byłemu pułkownikowi perejasławskiemu Rodionowi Dmitraszce-Rajczy (stał na czele serbsko-perejasławskiego stronnictwa przeciwnego hetmanowi); zob. В. В. Кривошея, op. cit., s. 229–230. Zmiany w grupie starszyzny następowały też w momencie obejmowania buławy przez nowego hetmana, który dokonywał w ten sposób wymiany kadr na swoich ludzi. Przy czym to od jego decyzji zależało, jaką skalę przyjmie ta wymiana. Największe zostały dokonane przez Iwana Brzuchowieckiego w 1663 roku i Iwana Mazepę w 1687 roku. Zob. ibidem, s. 181–194, 241–274.

69 В. Л. Модзалевский, Материалы и заметки, вып. 1, Чернигoв 1913, s. 3–4.

70 Ibidem, s. 10, 11, 26

71 W początkowym okresie istnienia państwa kozackiego były to ważne argumenty. Wraz z umocnieniem się pozycji samych pułkowników, oraz wyodrębnieniem się elity, dużo istotniejszymi czynnikami wpływającymi na kariery pułkownikowskie stały się nie umiejętności dowódcze czy przywódcze, a starożytność rodu kandydata, jego związki rodzinne i służbowe powiązania, protekcja hetmana, a w XVIII wieku – przedstawicieli władz rosyjskich. Wiązało się to z przeistoczeniem tego urzędu z wojskowego w polityczno-administracyjny. Zob. О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 215; В. Горобець, Старшина Гетьманщини: неслужбовий вимір службової кар’єри…, s. 53–61; idem, Полковник Війська Запорозького та його влада, s. 56–70.

72 В. Горобець, Соціальні аванси та матеріальні вигоди від посідання полкового уряду в Гетьманщині: шляхетство, маєтності, соболі…, „Український історичний журнал” 2017, nr 4, s. 20–37; idem, Соціальні аванси та матеріальні вигоди від посідання полкового уряду в Гетьманаті: ралець, чинш, „вина панська”, „добровільні роботизни” та інші прояви публічної поваги, „Україна в Центрально-Східній Європі” 17 (2017), s. 80–98.

73 Statiejnyj spisok poddiaczego S. Szczogołewa, 23 III 1673, Акты ЮЗР, t. XI, Санкт–Петербург 1879, nr 55, s. 166. Rozmowę z Lizohubem przeprowadził perejasławski mieszczanin Paweł Rostanow.

74 I. Mazepa do I. Skoropadskiego, Digtirowka 10 XI 1708 r., Источники малороссийской истории, ч. 2: 1691-1722 гг, wyd. Д.Н. Бантыш-Каменский, Москва 1859, s. 174.

75 Zapis rozmów poselstwa kozackiego, na czele z Hrehorym Leśnickim, z bojarami, Moskwa IV 1658 r., Акты ЮЗР, t. VII, Санкт-Петербург 1872, nr 76, s. 206. O poselstwie Leśnickiego zob. М. С. Грушевський, op. cit., т. X, Київ 1998, s. 156–159, 183–185, 192–194. Warto zwrócić uwagę, że jest to jeden z pierwszych wyraźnych sygnałów płynących z centrum władzy, krytykujących niepohamowany rozwój środowiska kozackiego przez wstępowanie do niego przedstawicieli chłopstwa i mieszczaństwa. Próbowano powstrzymać ten proces, dążąc do wyraźnego określenie rejestru, ale żaden z hetmanów nie zdecydował się na to, bojąc się konsekwencji w postaci buntu. Najdalej w tych próbach poszedł Iwan Brzuchowiecki w postanowieniach ugody moskiewskiej z 1665 roku.

76 Ibidem, s. 206.

77 Ibidem.

78 Statiejnyj spisok stolnika F. Łodyżeńskiego posłenego do I. Brzuchowieckiego i J. Somka, XII 1662 – I 1663, ibidem, nr 121, s. 360. Jakim Somko dążył do zupełnego podporządkowania sobie pułkowników. Proponował skasowanie punktu ugody perejasławskiej z 1659 roku ograniczającego władzę sądowniczą nad nimi. Po radzie kozieleckiej żądał też, aby każdy z nich podpisał zobowiązanie pełnego posłuszeństwa hetmanowi pod groźbą kary śmierci. Zob. zapis rozmowy poddiaczego Jurija Nikiforowa z J. Somkiem, 25-26 VIII 1661, ibidem, t, V, nr 41, s. 94; В. Горобець, Гетьман Руїни: Іван Брюховецький, s. 30, 33.

79 Uniwersał J. Samojłowycza do starszyzny pułku kijowskiego, Chomutec 4 XII 1684 r. АЗР, т. V, Санкт-Петербург 1853, s. 181; rozkaz I. Mazepy do sotnika nowomljańskiego, Baturyn 25 XI 1688, [w: ] ibidem, s. 220.

80 Zeznania szlachcica Jana Sieniożackiego, Kijów 7 II 1668 r., Акты ЮЗР, t. VII, nr 11, cz. II, s. 30.

81 F. Bobrowicz, wysłannik carski do Hadziacza na rozmowy z Doroszenką do cara, Lebedyn 22 II 1669 r, Акты ЮЗР, t. VIII, Санкт-Петербург 1873, nr 18, s. 71. Demian Ihnatowicz „Mnohohryszny” wywodził się z kozackiej rodziny, więc oskarżenia te miały na celu zdyskredytowanie go w oczach Kozaków. Co ciekawe, Ihnatowicz, który pełnił wcześniej urząd pułkownika czernihowskiego i generalnego asawuły (z nominacji hetmana Brzuchowieckiego, jako człowiek nowy w łonie elity), został w 1668 roku mianowany przez Doroszenkę hetmanem nakaźnym i był w jego imieniu odpowiedzialny za obronę przez wojskami moskiewskimi północnego Zadnieprza; В. В. Кривошея, op. cit., s. 213–221; И. Бабулин, Война за возвращение Украины. 1668-1669 гг., Москва 2021, s. 134–185.

82 I. Mazepa do wezyra chańskiego, Baturyn bd., З епістолярної спадщини гетьмана Івана Мазепи, red. В. А. Смолій, Київ 1996, nr 43, s. 104.

83 Літопис гадяцького полковника Григорія Грабянки, oprac. Р. Г. Іванченкo, Київ 1992, s. 137. O pochodzeniu starszyzny mianowanej przez Iwana Brzuchowieckiego po objęciu przez niego urzędu hetmańskiego i dokonaniu czystki w łonie dotychczasowej starszyzny (wymordowano wtedy głównych konkurentów do buławy – Jakima Somka i Wasyla Zołotarnekę wraz z ich stronnikami) zob. В. В. Кривошея, op. cit., s. 181–194; Т. Яковлева, Руїна Гетьманщини…, s. 304–320; В. Горобець, „Чорна рада” 1663 року. Передумови, результати, наслідки, Київ 2013, passim.

84 О. К. Струкевич, Політико-культурні орієнтаціі еліти України-Гетьманщини (інтегральний погляд на питання), Київ 2002, s. 317.

85 Zeznania N. Judyna, Putywl 4 XI 1657 r., Акты ЮЗР, t. IV, Санкт-Петербург 1863, nr 35, cz. II, s. 43–44

86 P. Szeremietiew do cara, Kijów 14-15 V 1666 r., ibidem, t. VI, nr 39, s. 98–99.

87 Л. Окиншевич, Центральні установи України-Гетьманщини XVII-XVIII вв., ч. 2, s. 87.

88 Statiejnyj spisok posłów carskich A. Taniejewa i D. Iwanowa do D. Ihnatowicza, 2 II – 19 II 1672 r., Акты ЮЗР, t. XI, nr 138, s. 643–644.

89 Skarga starszyzny do cara na hetmana Iwana Samojłowycza, 17 VII 1687 r., Источники малороссийской истории, ч. 2: 1691-1722 гг, wyd. Д. Н. Бантыш-Каменский, Москва 1859, s. 300.

90 О. К. Струкевич, Політико-культурні орієнтаціі еліти, s. 319; „Пакти і Конституції” Української козацької держави (до 300-річчя укладення), uporząd. М. С. Трофимук, Т. В. Чухліб, Київ-Львів 2011; В. Кононенко, Модернізація Гетьманщини: проекти козацької адміністрації 1687-1764 рр., Київ 2017, s. 83–98.

91 Notatka W. Koczubeja na F. Orłyka, II 1708 r., Источники малороссийской истории, ч. 2, s. 146–147.

92 Ibidem, s. 149. Wasyl Koczubej, imigrant z Prawobrzeża (Humańszczyzna) był pisarzem generalnym w latach 1687-1694, a później pełnił urząd sędziego generalnego (1694-1708). Żuczenko należał do kręgu przyjaciół i klientów Koczubeja, stąd jego postawa w tej sprawie; В. В. Кривошея, op. cit., s. 241–270; В. Горобець, Старшина Гетьманщини: неслужбовий вимір службової кар’єри провідної соціальної верстви, „Український історичний журнал” 2012, nr 4, s. 54. Ironicznie w tej kwestii brzmią wnioski Oleksija Sokirki, który zauważa, że już w II połowie XVII wieku znaczna część starszyzny, w tym pułkownicy, unikali angażowania się w kampanie wojskowe, nie tylko ze względu na groźbę utraty życia, rany, niewolę, ale także utratę autorytetu, oraz z niechęci do ponoszenia kosztów takiej działalności. Zastępowali ich asawułowie generalni i pułkowi, sotnicy, a nawet towarzysze buńczukowi. Zob. О. Сокирко, Козацький Марс…, s. 214–218.

93 Літопис гадяцького полковника Григорія Грабянкиi…, s. 137.

94 Listy hetmana nakaźnego S. Samojłowycza do płk. I. Nowickiego, Hadziacza i Połtawy I – II 1680 r., АЗР, т. V, nr 129, s. 160–162; О. Лазаревський, Описание старой Малороссіи, т. 1: Полк стародубский, Київ 1888, s. 22.

95 Uniwersał z 24 II 1680 r., cyt. za: О. Лазаревський, Описание…, s. 23. Męstwo i wojskowe zasługi były ważnym argumentem uzasadniającym nominację danego kandydata na urząd pułkownika, zob. В. Горобець, Старшина Гетьманщини: неслужбовий вимір службової кар’єри…, s. 56.

96 Zob. П. Сас, Політична культура українського суспільства: кінець XVI-перша половина XVII ст., Київ 1998, s. 119–120. S. Płochij, Między Rusią a Sarmacją: „unarodowienie” Kozaczyzny ukraińskiej w XVII-XVIII w., [w: ] Między sobą. Szkice historyczne polsko-ukraińskie, red. T. Chynczewska-Hennel, N. Jakowenko, Lublin 2000, s. 152–167.

97 Z czasem środowisko elity kozackiej odeszło od wiązania siebie z mitem sarmackim i szlacheckim (stało się to po klęsce unii hadziackiej) na rzecz swojego rodzimego mitu „chazarskiego”, który opierał się na tych samych założeniach, co mit „sarmacki”. Zob. S. Płochij, Między Rusią a Sarmacją…, s. 163–167.

98 D. Ihnatowicz do P. Suchowija, Baturyn 20 V 1669 r., Акты ЮЗР, т. VIII, nr 52, cz. V, s. 177.

99 О. К. Струкевич, Політико-культурні орієнтаціі еліти…, s. 323.

100 Ibidem, s. 324.

101 Postrzeganie siebie przez Kozaków w kategorii stanu rycerskiego zapoczątkowane zostało już pod koniec XVI wieku, kiedy zaczęli oni widzieć w sobie obrońców króla i ojczyzny. Kolejnym krokiem było dążenie do akceptacji swojej pozycji przez ogół społeczeństwa ukraińskiego. Zob. P. Kroll, Rola ideału obrońcy Rzeczpospolitej i jego wpływ na wzrost znaczenia kozaków w społeczeństwie ziem ruskich, [w: ] Między obowiązkami, przywilejami a prawem Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku. Społeczeństwo w obronie państwa polsko–litewskiego, red. A. Kalinowska, A. Perłakowski i in., Warszawa 2018, s. 313–337; idem, Kozaczyzna i społeczeństwo ziem południowo–wschodnich Rzeczypospolitej XVI–XVII wieku – wzajemne wpływy i relacje, [w: ] Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. 4: Społeczeństwo a wojsko, red. I. Dacka–Górzyńska, A. Karpiński, M. Nagielski, Warszawa 2015, s. 80-88; M. Drozdowski, T. Chynczewska-Hennel, Kozaczyzna w Rzeczpospolitej XVI-XVII w. Jeszcze jeden stan społeczeństwa staropolskiego, [w: ] Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. 1: Społeczeństwo a polityka, red. I. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, Warszawa 2008, s. 165–221.

102 I. Samojłowycz do I. Sirka, Baturyn 7 VIII 1677 r., Акты ЮЗР, т. XIII, Санкт-Петербург 1884, nr 59, s. 231.

103 Ibidem.

104 Iwan Iskra był synem Jakowa Iskry, zwanego Ostrzaninem, przywódcy powstania w 1638 roku, zwolennikiem Martyna Puszkara. Zginął w walce z oddziałami hetmana Iwana Wyhowskiego latem 1659 roku.

105 Notatka W. Koczubeja na F. Orłyka, II 1708 r., Источники малороссийской истории, ч. 2, s. 147.

106 Ł. Buskiewicz do R. Dmitraszki-Rajczy, Korsuń 13 III 1669 r., Акты ЮЗР, т. VIII, nr 38, s. 143.

107 B. Chmielnicki do szlachty i mieszczan, obóz pod Zamościem 7 XI 1648 r., Документи Богдана Хмельницького (1648-1657), wyd. І. П. Крип’якевич, Київ 1961, s. 76.

108 О. К. Струкевич, Політико-культурні орієнтаціі еліти…, s. 327.

109 М. С. Грушевський, op. cit., т. IX, кн. 2: роки 1654-1657, Київ 1996, s. 924–925.

110 Statiejnyj spisok W. Buturlina, Акты ЮЗР, т. X, s. 227.

111 Ibidem, s. 246.

112 Ibidem, s. 558.

113 Rozmowy wysłannika kozackiego Pawła Tetery w poselskim prikazie, Moskwa 24 VIII 1657 r., [w: ] ibidem, т. XI, s. 765. Inną sprawą, którą utrzymywano w tajemnicy przed czernią, była treść ugody perejasławsko-moskiewskiej w 1654 roku.

114 Relacja diaka E. Frołowa wysłanego na Lewobrzeżną Ukrainę, bm, po 16 V 1666 r., ibidem, т. VI, nr 41, s. 102–103.

115 I. Mazepa do carów Iwana i Piotra, Baturyn 17 X 1695 r., З епістолярної спадщини гетьмана Івана Мазепи, nr 48, s. 119.

116 Relacja wojewody St. K. Bieniewskiego, Памятники, изданные Временною комиссиею для разбора древних актов, т. IV, cz. III, s. 38.

117 Instrukcja i tłumaczenie się przesłane królowi od P. Tetery, Czehryn 10 X 1662, ibidem, s. 240. Nic więc dziwnego, że w instrukcji dla posłów na sejm, w której znalazły się propozycje uregulowania kwestii kozackiej, pojawił się zapis o ograniczeniu liczebności Kozaków do 12 tysięcy. Reszta miała być zaliczona do chłopstwa lub mieszczaństwa. М. Крикун, Інструкція послам Війська Запорозького на варшавський сейм 1664 року, [w: ] idem, Між війною і радою. Козацтво Правобережної України в другій половині XVII-на початку XVIII століття. Статті і матеріяли, Київ 2006, s. 99–174.

118 Instrukcja dla posłów od I. Samojłowycza do cara, 16 III 1677 r., Акты ЮЗР, т. XIII, nr 11, s. 34.

119 Doniesienie poddiaczego W. Parfieniewa, Moskwa 25 III 1677, [w: ] ibidem, nr 14, s. 56.

120 Ibidem.

121 Donos S. Adamowicza na hetmana D. Ihnatowicza do cara, I 1669 r., [w: ] ibidem, т. VIII, s. 11.

122 О. К. Струкевич, Політико-культурні орієнтаціі еліти…, s. 333.

123 I. Mazepa do G. Gołowkina, w obozie nad Desną 16 X 1708 r., Источники малороссийской истории, ч. 2, s. 165–166.

124 Notatka W. Koczubeja na F. Orlika, II 1708 r., Источники малороссийской истории, ч. 2, s. 146–147.

125 Uniwersał I. Samojłowycza, Baturyn, 1678 r., Акты ЮЗР, т. XIII, nr 107, s. 465

126 I. Mazepa do W. Golicyna, Głuchów 5 IV 1688 r., З епістолярної спадщини гетьмана Івана Мазепи, nr 48, s. 21.

127 Uniwersał I. Mazepy do pułkownika hadziackiego M. Borochowicza i starszyzny pułkowej, tabor pod Peskami 11 IX 1692 r., Источники малороссийской истории, ч. 2, s. 8.

128 Statiejnyj spisok stolnika F. Łodyżeńskiego wysłanego do I. Brzuchowieckiego i J. Somka, XII 1662 – I 1663 r., Акты ЮЗР, т. VII, nr 121, s. 367.

129 P. Suchowij do pułkownika pryłuckiego I. Macenka, z kosza na Czertomliku 6 V 1669 r., ibidem т. VIII, nr 76, s. 222.

130 P. Doroszenko do D. Ihnatowicza, Czehryn 17 V 1669 r., [w: ] ibidem, nr 55, s. 188.

Rostysław Radyszewski

Kijowski Uniwersytet Narodowy
im. Tarasa Szewczenki, Ukraina

e-mail: rostyslavr58@gmail.com

Barokowa erudycja Stefana Jaworskiego w panegiryku Arctos et antarctos

Baroque Erudition of Stefan Jaworski in Panegyric Arctos et antarctos

Abstract

The article discusses a panegyric dedicated to the Orthodox Metropolitan of Kiev Varlaam Yasinsky by Stefan Jaworski, a preacher and poet who lived at the turn of the 17th and 18th centuries. Consisting of both rhymed and prose elements, the Latin-Polish poem Arctos et antarctos caeli Rossiaci in gentilibus syderibus [...] Barlaami Jasinski develops the symbolism of celestial bodies, referring through it to the coat-of-arms imagery characterizing individual Ukrainian noble families; and he assigns a special role to the Polar Star (Arctos) identified with the Virgin Mary – the mother of the Savior is, according to the poet’ s desires, supposed to guard, among other things, the prosperity of the Kiev college, at the head of which stands the noble addressee of the work. The author of the dissertation is interested both in Jaworski’ s Baroque conceptual imagination and his erudition, rooted in reading the classics.

Keywords

Stefan Jaworski, Varlaam Jasiński, Kyiv Mohyla Academy, astronomy, heraldics

Stefan (Stanisław, imię świeckie Symeon) Jaworski (1658–1722), jedyny „poeta uwieńczony” w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, znany był głównie jako autor kazań i traktatów teologicznych, przede wszystkim Kamienia wiary, który zwieńczył całą jego działalność kaznodziejską i stanowił odpowiedź na wpływy protestanckie w moskiewskim prawosławiu. Jego kazania porównać można do kalejdoskopu, w którym nieskończona liczba różnorodnych figur jest tworzona przez niewielką liczbę kolorowych szkiełek. Daje się w nich zauważyć wiele toposów i wątków konceptystycznych, ciągle na nowo poddawanych refleksji i modyfikowanych. Jest to zresztą cecha charakterystyczna całej poetyki i estetyki baroku.

W latach 60. XX wieku polski badacz, Ryszard Łużny przedstawił Stefana Jaworskiego jako „nieznanego poetę” ukraińskiego baroku i wymienił jego główne polskojęzyczne panegiryki1. Na szczęście, to, co Ryszard Łużny uważał za niezbadaną działkę w twórczości Stefana Jaworskiego, dzisiaj daje się uzupełnić dzięki dogłębnym studiom włoskiej badaczki Giovanny Brogi Bercoff2 i niemieckiego mediewisty Waltera Krolla3, którzy dokonali analizy wielojęzycznej twórczości Jaworskiego, biorąc pod uwagę także związki między różnymi okresami jego literackiej aktywności, szczególnie na płaszczyźnie interdyscyplinarnej, co umożliwiło wszechstronne badanie wielu obszarów jego twórczości (poezji, retoryki, dydaktyki, teologii, historii, homiletyki, epistolografii) w różnych językach (polskim, łacińskim i cerkiewnosłowiańskim). Najświeższe wreszcie studium panegirycznej twórczości Jaworskiego wyszło spod pióra Bartosza Awianowicza4.

Jaworskiego-poetę interesowały przede wszystkim semantyczne walory słowa, pozbawione bezpośredniego odniesienia do rzeczywistości. On nigdy nie opisywał przedmiotu, lecz wydobywał z niego esencję. Kunszt literacki Jaworskiego polegał na płynności wiersza i ulotnej grze łacińskich słów. Jego twórczość wyróżnia się wykwintnością stylistyczno-wersyfikacyjną, finezyjnością bliską polskiej poezji barokowej, doskonałym władaniem techniką poetycką.

W 1685 r. w czernihowskiej drukarni ukazał się panegiryk Stefana Jaworskiego pt. Hercules post Atlantem, infracto virtutum robore honorarium pondus sustinens. Był to pierwszy z czterech znanych utworów Jaworskiego poświęconych Warłaamowi Jasińskiemu. Panegiryk ten napisany został z okazji wyboru Jasińskiego na stanowisko archimandryty Ławry Kijowsko-Peczerskiej. Warłaam Jasiński, bohater utworu, wspinał się po szczeblach kariery oświatowej i kościelnej – najpierw był rektorem, założycielem kijowskiego kolegium, archimandrytą Ławry Kijowsko-Peczerskiej, potem – metropolitą kijowskim i galicyjskim. Oprócz Herculesа post Atlantem, Jaworski poświęcił kijowskiemu metropolicie jeszcze dwa panegiryczne poematy; jeden z nich to Arctos et antarctos caeli Rossiaci in gentilibus syderibus [...] Barlaami Jasinski Kijoviensis Haliciensis totiga. Rossiae orthodoxi archiepiscopi metropolitae — napisany z okazji wybrania Jasińskiego na metropolitę kijowskiego i galicyjskiego w dniu świętego Justyna 1690 r. i tegoż roku wydrukowany w Kijowie (il. 1). Mimo że utwór nie jest stemmatycznym cyklem, jak poemat Echo głosu…, obraz – umieszczona na stronie tytułowej rycina herbowego klejnotu Jasińskiego, jak też sam herb rodu umieszczony na następnej stronie – programuje całą fabułę dziełka. Przejęcie przez Warłaama Jasińskiego obowiązków metropolity wiązało się z wielką odpowiedzialnością, dlatego konceptystyczny obraz został przez rytownika Leontego Tarasewicza przedstawiony w postaci Tytana-Atlasa, który trzyma na swoich ramionach sferę niebieską („caelum Rossiacum”) z umieszczonym na niej pasem zodiakalnym, oraz za pomocą herbu Jasińskich Sas (il. 2): nad głową Atlasa widnieje księżyc, po bokach, na końcach pasa zodiaku, dwie gwiazdy, jeszcze wyżej – strzała, skierowana ku górze, astronomicznie na północ, a więc domyślnie niejako ku konstelacji północnego nieba – Arctos (Niedźwiedzicy) z najjaśniej w niej świecącą Gwiazdą Polarną, i właśnie ten konceptystyczny symbol łączy wszystkie części utworu.

Il. 1. S. Jaworski, Arctos et antarctos caeli Rossiaci in gentilibus syderibus [...] Barlaami Jasinski Kijoviensis Haliciensis totiga. Rossiae orthodoxi archiepiscopi metropolitae, b. m. dr., ca 1720, k. Bb2r.

Il. 2. Tytan podtrzymujący sferę nieba [S. Okolski, Orbis Polonus: splendoribus caeli, triumphis mundi, pulchritudine animantium, decore aquatilium, naturae excellentia reptilium, condecoratus, t. 3, Cracoviae, F. Cezary, 1651, s. 195].

Ilustruje to ośmiowersowy łaciński wiersz na herb Jasińskiego:

Syderibus vir summe tuis est patria Olympus,

Atque tuam lunam vastus Olympus habet,

Quid quod et alta sagitta illuc quoque cuspide tendit?

Summum nempe virum stemmata summa probant.

Dumque tuum vehitur per tam sublimia stemma,

Quid mirum, quod te fama per astra ferat?

Scande per alta pede innocuo fastigia Praesul,

Cumque tuis astris vectus in astra ruas5.

Stefan Jaworski trzykrotnie ujawnia w tekście swoje autorstwo: po raz pierwszy – na stronie tytułowej: „Applaudente sibi sua alumne Pallade Kijovo Mohileana ute nan haebeti calamo sui deniustissimi cuentis Stephani Jaworski” (Ape: El El et Ph. Im), po raz drugi – pod łacińską, prozatorską dedykacją książki, w której podpisuje się jako „Pedisequus cliens ac mancipium Stephanus Iaworski”, a pod koniec poematu – w czterowersowym wierszowanym anagramie, swoiście traktując „topos skromności”, podaje swoje imię i nazwisko:

Szczupłe To mojej uprzEjmości myto

     Przyjąć cHętnie rAcz cNy metropolito

pIoro zAś gornej nieśWiadOme dRogi

     za Swe defeKta lecI pod twe nogi.

Poemat Arctos et antarctos caeli Rossiaci to doskonale przemyślana barokowa konstrukcja (wieniec z dwunastu części), której zarówno łacińskie, jak i polskie fragmenty są samodzielnymi całostkami, ale uzupełniają się nawzajem, wzmacniając efekt końcowy. Po wierszu na herb umieszczona została łacińska dedykacja, potem – również łacińskie – wiersze, których główny koncept wyrażony został za pomocą obrazu światła oraz retorycznego efektu „echa”, („carmen echicum”) w powtarzających się kolejnych zwrotkach: „Huoc adesto indiuidua Kijoviensium rupium habitatrix Echo”, i dalej: „Dic obsecro veridica Echo”, a na koniec: „Nos vero Gloguatissima Echo”. Po tytule każdego z łacińskich i polskich wierszy dodano polskie i łacińskie sentencje-motta, przed łacińską częścią prozatorską zamieszczono polski tekst prozą z dodaniem łacińskich elementów. Najważniejsze miejsce zajmują cztery polskie części – Arctos herbowych planet – napisane jedenastozgłoskowcem, o równej liczbie wersów (84), zawierające akrostych: „BARLAAM JASIŃSKI METROPOLITA KIJOWSKI HALICKI”. Tylko zakończenie (piąta część?) jest krótsze (30 wersów), tu znów akrostych: „BARLAAM JASIŃSKI” stanowi swoiste obramowaniem wiersza – tworzą go naprzemiennie zarówno początkowe, jak i końcowe litery wersów. W całym tekście poematu dominuje topika światła.

Stemmatyczna struktura charakterystyczna jest dla całego tekstu i składa się na jego konceptystyczną wykwintność. Kluczowy symbol, tytułowa Arctos – tu rozumiana jako Gwiazda Polarna, stały punkt północnego nieba, synonim bieguna niebieskiego, najjaśniejsza w gwiazdozbiorze Niedźwiedzicy – wielokrotnie występuje w rymowanych fragmentach, do których często dodawany jest polski albo łaciński wstęp pisany prozą, otwierający lub podsumowujący tekst poetycki. Termin ten pojawia się też w tytułach rozdziałów (Arctos herbowych planet). Wszystko odbywa się według woli owych herbowych planet Jasińskiego – rozumianych tu jako księżyc i dwie gwiazdy – o czym informują polskojęzyczne dystychy wprowadzające do treści kolejnych części:

[cz. 1]

Nie tylko Roski Horyzont oświeca,

Lecz i Miłości ku Bogu skrę wznieca.

                                                       (k. C1r.)

[cz. 2]

Swój bieg Rosyjska konformując Nawa

Zawsze u portu szczęśliwego stawa.

                                                       (k. E1r.)

[cz. 3]

Niebo podobna szkół Kijowskich sphera

Od wszelkich ruin bezpiecznie się wspiera.

                                                       (k. G1r.)

[cz. 4]

Lub wszytkich Planet mnostwo w Zachod godzi,

Lecz ona sama, nigdy nie zachodzi.

                                                       (k. I1r.)

[zakończenie]

Jak tu Barlаam z początku i z końca,

Tak Barlaama zna Wschód, Zachód słońca

                                                       (k. I3v.).

Zdaniem Jaworskiego: „Twoja to Arctos herbowa, tym się z natury szczyci przywilejem, że w jasnym swym cudna klarze, na stoczystym lotnych sfer obrocie, do posępnego się nigdy nie skłania zachodu: Vertitur non occidit” (k. I2v.); „sama Arctos herbowa, pięknym tocząca się wieczności cyrkułem, triumfalny do nieśmiertelności sprawuje pojazd” (k. [K]r.). Poeta buduje łańcuch skojarzeń z obrazem Matki Boskiej, „Najaśniejszej świata Monarchini” (k. Cv.), i innymi herbowymi „fenomenami Echo-księżyca”, dzięki którym nad kijowskimi szkołami czuwa Fortuna. Jaworski kończy ekscytującą deklamacją: „Jaśniejcie przeto, Roksolańskie Nieba! O, triumfuj, Roksolańskie Świecie!” (k. C2v.). Czytelnik miał być pod wrażeniem wariatywnej symboliki Jaworskiego, który, wychwalając religijne i moralne cnoty Jasińskiego, znajdował coraz to nowe skojarzenia zaczerpnięte z mitologii starożytnej i Biblii.

W pierwszej polskojęzycznej części Arctos herbowych planet Stefan Jaworski przedstawił ukraiński „system heraldyczny”, wykorzystując sztafaż barokowej symboliki, na wzór niebieskiego stworzył „firmament ukraiński”. Rozgwieżdżone niebo symbolizowało ów system, w którym gwiazdy były herbami ukraińskich rodów i miast szlacheckich. Ruski horyzont rozjaśniało światło „monarchii Matki Boskiej” i klejnot herbu Jasińskich:

Świecą Rosyjskie Nieba, o jak cudnie!

     Właśnie jak jasne pięknych dni południe,

Kiedy im Arctos cnego Infułata

     Złotym promieniem godziny przeplata…

                                                       (k. Cv.)

Już tedy obacz cne Rosyjskie plemię,

     Co to za światło twą oświeca ziemię.

W tak pięknym czystej PANNY świecąc znaku

     Na Roksolańskim świetnym Zodyjaku.

I o, triumfuj, Roksolańskie Świecie,

     Już cię okropna noc nigdy nie zgniecie.

i na koniec:

Kiedy Niebieskich Świateł Monarchini

     Blask im niezmierzchły blisko siebie czyni.

Jaśniejcie przeto, Roksolańskie Nieba,

     Tego wam światła dawno było trzeba

                                                       (k. C2r.).

W polskiej i łacińskiej części poematu jako nazw i określeń Ukrainy używa Jaworski takich terminów, jak: „Rosiaci”, „Roskij”, z semantycznie dominującym, zlatynizowanym terminem „Roksolania”, „roksolańska ojczyzna”, „roksolański horyzont”, „roksolańska Rzecz Pospolita”, „roksolańskie słońce”, „roksolański metropolita”, „roksolański zodiak” itp.

Autor poetycko opisuje „gwiazd herbowych pochodnie, / Co na Rosyjskich Niebiosach pogodnie / Arktycznym pięknie toczycie się kołem” (k. Cv.), wielkość ukraińskiej szlachty przedstawiając w tonie panegirycznym, dostrzegalnym zwłaszcza w apostrofie do szlachetnych Ukraińców, w której zachęca ich do bycia dumnymi ze swoich herbów: „…obacz, cne Rosyjskie plemię, / Co to za światło twą oświecą ziemie”, „Jaśniejcie przeto, Roksolańskie Nieba, / Tego wam światła dawno było trzeba” (k. C2r.).

W drugiej polskojęzycznej części Arctos zawarta jest, istotna dla zrozumienia ówczesnej sytuacji religijno-politycznej, legenda o złotym runie, Jazonie i Argonautach. Pierwsze aluzje do niej obecne są już w sentencjach, w których optymistycznie zapowiada się szczęśliwą podróż „Rosijskiej Nawy”:

Swój bieg rosyjska konformując nawa,

     Zawsze u portu szczęśliwego stawa.

Do części tej dodano łacińskie motto „Inoccidua sequor”. Dalej w tekście, i na marginesach, zaznaczono, że owym ukraińskim Jazonem, który dokonał próby wyprawy po runo, był Gedeon Czetwertyński, zmarły w 1690 r. metropolita kijowski. Autor wypowiada się z nadzieją, że jego następca, Warłaam Jasiński, zdoła odpędzić „północne chmury i wiatry” (wpływy Rosji); a wznoszące się wysoko południowe słońce patriarchy Konstantynopola nigdy nie zajdzie nad Ukrainą,, jak Arctos, która „w ciemny zachód nigdy nie wpadała”, bo jako biegun niebieski, nieruchomy punkt nigdy nie znikający na będącym w ciągłym ruchu firmamencie, dąży do wieczności:

Ach, który widząc w tak burzliwej fali

     Rosyjską Nawę nic się nie użali!

Marnie straciła (ach, biedna Fortuno!)

     droższe nad Kolchów Gedeona Runo.

                                                       (k. Er.)

Skoro uderzy w osłabiałe żagle

     Rosyjskiej nawy, aż natychmiast nagle

Jazońska Argo skołatawszy marnie,

     Samego w tonią Argonautę garnie:

Nawę zaś biedną niefortunne wiosło

     W Scyllę rzęsistych łez nędznie zaniosło.

Stój, przebóg, wichrze, stój, srogi Eole,

     Chciej wżdy mieć litość na naszą niedolę!

                                                       (k. Ev.)

Hamuj przeto żal, cny Roksolaninie,

     Już i twa Nawa w ląd szczęśliwie płynie […]

Już onej ARCTOS Cnego Infułata

     W herbowych gwiazdach złote wznieca lata.

                                                       (k. E2r.)

Choć w panegirycznym utworze Jaworskiego brak odniesień do realiów politycznych czy religijnych, ówczesny odbiorca dobrze wiedział, o co chodzi. Po 1686 roku Moskwa zdobyła władzę nad ukraińskim kościołem i całym dziedzictwem Piotra Mohyły; dopiero, gdy pojawił się Warłaam Jasiński, uosobienie skromności, moralności, ascetyzmu, miłosierdzia, mądrości i rozsądku, życie umysłowe Roksolańskiego kraju mogło się na nowo rozwijać, nawet w tak trudnych dla Ukraińców czasach:

Były takowe nieszczęśliwe czasy,

     Bodaj w podziemne zapadły tarasy,

Albo lotnego Perseusza ślady,

     Za nieprzechodne zaleciawszy Gady,

Rączym swym pędem na wstecz nie wracały…

                                                       (k. Gr.)

Na was to takie nieszczęśliwe losy

     Mohileańskie padały niebiosy.

Świetne herbową jego Luną nieba,

     O, jak by z was dżdże łez krwawych lać trzeba,

Kiedy was chmura niefortunna była

     Posępnym zewsząd mrokiem otoczyła:

Jasny kijowskich palestr firmamencie,

     O, jakieś w ciężkim wtenczas był lamencie,

Mohileańskie kiedy (ach, niestety!)

     Na tobie smutnie pogasły planety:

Ereb się cieszył z swojemi Meduzy,

     Że cne Mohiły owdowiały Muzy.

Topniały w gorzkie łez obfitych rzeki

     Z Byblidą nędzne Rosyjej powieki.

Rany zaś w sercu Minerwa zdumiała

     Nosząc, z Nijobą dziw że nie skamiała.

                                                       (k. Gv.)

Już i wam śliczne szkól kijowskich nieba,

     Gdy wasz padł Atlant, upadać potrzeba.

Jednakże stójcie, jeszcze nie przegrana,

     Oto fortunna jaśnieje odmiana,

Oto Herbowych Planet ARCTOS świeci,

     Która wam promień w cieniach waszych wznieci.

Wasze to szczęście, szkół kijowskich sfery,

     Kiedy pozbywszy z lica bladej cery,

Szczęśliwie znowu na arktycznym kole

     Perłowe nauk zlewacie Paktole.

Ktoż tu nie widzi? Chyba ten, co oczy

     Zazdrość mu szpetną limaturą mroczy.

Jak szkół kijowskich powstała fortuna,

     Gdy im jaśnieje Jasińskiego Luna.

                                                       (k. G2r.)

W swych symboliczno-alegorycznych utworach Jaworski często wylicza szlachetne czyny Warłaama Jasińskiego, których ten ostatni dokonywał dla dobra ojczyzny. W omawianym utworze Jaworski podkreśla również osiągnięcia poprzedników Jasińskiego, zwłaszcza Piotra Mohyły, na rzecz ukraińskiego prawosławia oraz rozwoju oświaty i nauki. Posługuje się przy tym toposami Feniksa i Fortuny. Na Piotra Mohyłę spłynął ogień miłości Bożej i dzięki temu po nim pojawił się nowy Feniks – Warłaam Jasiński, któremu Fortuna pomaga, by odbudował mohylański „rajski ogród”.

Pod koniec trzeciej części poematu Jaworski, nawiązując do Sarbiewskiego, którego uważał za sarmackiego Horacego, oraz Metamorfoz Owidiusza, stosuje technikę centonu – swoistej mozaiki z fragmentów jednego lub kilku utworów, które wzbogacają i poszerzają treść przesłania utworu końcowego. Paulina Lewin podaje definicję terminu ‘centon’ za jedną z wileńskich poetyk (1716): „Centone carmen es, cuando ginc et inde ex aliquo Authore versus colliguntur ad aliguem sensum perficiendum” („Centon to wiersz, w którym z różnych utworów jakiegoś autora wybiera się zdania, aby osiągnąć zamierzony cel”)6. Jako autorów, z których dzieł czerpie przy tworzeniu swych centonów Jaworski, wskazuje Cycerona, Wergiliusza, Owidiusza czy Horacego. Wymienia też inne źródła jego mądrości – Demostenesa, Herodota, Homera, Platona i Arystotelesa.

Autor wykorzystuje także symbol kamienia; takim kamieniem dla ukraińskiej oświaty, nauki i kościoła był Piotr Mohyła (nb. imię „Petros” oznacza kamień). Zapalony ogniem miłości Bożej, Warłaam Jasiński podjął się odrodzenia mohylańskiego Parnasu, jakby wydobywał piękny kryształ z popiołów. Jak niegdyś Mohyła, ów architekt i założyciel kijowskiej świątyni muz, będący opoką dla powstania i rozwoju Rzeczpospolitej Roksolańskiej, teraz, przyozdobiony mądrością chryzolitu, podejmuje tę misję na Ukrainie Warłaam Jasiński, pod względem mądrości przerastając wszystkie inne „kamienie”. Na kamieniu węgielnym mądrości Warłaam oparł Towarzystwo Literackie („Republica Litteraria”), w którym gromadził utalentowaną młodzież. Sam Jaworski i wielu innych przedstawicieli kijowskiej elity umysłowej również doświadczyło wpływu „promieni Warłaamowego kamienia”. Autor dzieła wyraża życzenie, żeby ten szlachetny kamień Warłaama obdarzył teraz Ruś swoją nigdy niegasnącą, niczym Abeston, mądrością.

W czwartej, polskojęzycznej, części Jaworski rozwija motyw gwiazdy Arctos, owego domyślnego, sugerowanego skierowaną ku górze strzałą, heraldycznego symbolu metropolity kijowskiego. Polskiej sentencji:

Lub wszystkich Planet mnóstwo w zachód godzi,

Lecz ona sama nigdy nie zachodzi.

                                                       (k. Ir.)

towarzyszy łacińskie: „Vertitur, non ocidit”, a dalej, w części poetyckiej czytamy:

Mam już tu czego z afektem sowito

     Tobie winszować, Cny Metropolito.

Elizejska twa ARCTOS złotej cery

     Takiej jest zawsze wspaniałej maniery

                                                       (k. Iv.).

Barokowy motyw wyprawy morskiej staje się tu podróżą „ukraińskiego okrętu” do gwiazdy Arctos; ważnym punktem na tej drodze jest świątynia – kijowskie kolegium, które, niegdyś opuszczone, odrodziło się dzięki promieniom „herbowych planet”. Pod koniec poematu umieszczono potwierdzenie tego, że hetmańską Ukrainę zdobią szlacheckie przywileje: „Twoja to Arctos herbowa, tym się z natury szczyci przywilejem”.

Na zakończenie utworu Jaworski, wraz z „toposem skromności”, wprowadza element osobisty:

Słońcem mi zawsze Pasterzu bywałeś

     Gdy mię marny cień przy sobie chowałeś

Jam jest nikczemnym, twardym na kształt stali

     Tyś mi Magnesem w niefortunnej fali.

Jak jaśny promień cieniom moim czyni;

     Twa łaska serca mego Monarchini

                                                      (k. [Kv]).

Panegiryk kończy się wierszem z podwójnym akrostychem BARLAAM JASIŃSKI, utworzonym naprzemiennie przez początkowe i końcowe litery wersów, przypieczętowując myśl Jaworskiego iż: „Krótki ten rym, lecz w afekt nie ubogi”. Wiersz ów poprzedzony jest wprowadzającą go sentencją:

Jak tu Barlaam z początku i z końca,

Tak Barlaama zna Wschód, Zachód słońca,

w której Jaworski deklaruje, że powszechnie znana osoba Jasińskiego z powodzeniem łączy Wschód z Zachodem.

References

Jaworski S., Hercules post Atlantem infracto virtutum robore honorarium pondus sustinens seu Perillustris et admodum Reverendus Pater, Pater Barlaam Iasinski, Vicarois sedis Metropolitane Kijoviensis (...), post Fata Perillustris ac admodum Reverendi Patris, Patris Innocentii Giziel, Archimandritae Pieczariensis, emeritum eiusdem Archimandriae munus cum festivo omnium applausu subiens, Czernihów: w Drukarni Świętotrojajeckiej Ilińskiej 1684.

Awianowicz B., The Classical and Jesuit Erudition of Stefan Iavorskii and His Panegyrics to Varlaam Iasinskii, „Philologia Classica” 2020, vol. 15, fasc. 2, s. 246–260.

Brogi-Bercoff G., Stefana Jaworskiego poezja polskojęzyczna, [w: ] Contributi Italiani al XII Congresso internazionale degli Slavisti (Cracovia 26 Agosto – 3 Settembre 1998). Estratto, a cura di F. Esvan, Napoli 1998, s. 347–371.

Kroll W., Poeta laureatus Stefan Jaworski i emblematyka, „Terminus” 2018, z. 2, s. 195–253.

Lewin P., O centonie i rytmie: dwie ciekawostki z poetyki szkolnej pocz. XVIII wieku, „Meander” 1975, nr 4.

Łużny R., Stefan Jaworski — poeta nieznany, „Slavia Orientalis” 1967, nr 4, s. 363–376.

1 R. Łużny. Stefan Jaworski – poeta nieznany, „Slavia Orientalis” 1967, nr 4, s. 363–376.

2 Zob. G. Brogi-Bercoff, Stefana Jaworskiego poezja polskojęzyczna, [w: ] Contributi Italiani al XII Congresso internazionale degli Slavisti (Cracovia 26 Agosto — 3 Settembre 1998). Estratto, a cura di F. Esvan, Napoli 1998, s. 347–371.

3 W. Kroll, Poeta laureatus Stefan Jaworski i emblematyka, „Terminus” 2018, z. 2, s. 195–253.

4 B. Awianowicz, The Classical and Jesuit Erudition of Stefan Iavorskii and His Panegyrics to Varlaam Iasinskii, „Philologia Classica” 2020, vol. 15, fasc. 2, s. 246–260.

5 Wszystkie użyte w tekście cytaty za: S. Jaworski, Hercules post Atlantem infracto virtutum robore honorarium pondus sustinens seu Perillustris et admodum Reverendus Pater, Pater Barlaam Iasinski, Vicarois sedis Metropolitane Kijoviensis (...), post Fata Perillustris ac admodum Reverendi Patris, Patris Innocentii Giziel, Archimandritae Pieczariensis, emeritum eiusdem Archimandriae munus cum festivo omnium applausu subiens, Czernihów, w Drukarni Świętotrojajeckiej Ilińskiej, 1684.

6 Cyt. za: P. Lewin. O centonie i rytmie: dwie ciekawostki z poetyki szkolnej pocz. XVIII wieku, „Meander” 1975, nr 4, s. 187.

Olena Bai

Wołyński Uniwersytet Narodowy imienia
Łesi Ukrainki, Ukraina

e-mail: bajolena@gmail.com

ORCID ID: 0000-0002-3455-7611

System kształtowania obrazów w barokowej poezji moralizatorskiej Daniela Bratkowskiego

Image Shaping System of Moralizing Poetry in Danylo Bratkowski’ s Works

Abstract

The article deals with the system of moralizing images of Danylo Bratkowski’s poetry collection Świat po części przejźrzany that arose on the border of Polish and Ukrainian cultures in the late Baroque period. Attention is paid to the symbolic nature of the titles of poetic works, their reference to epigrams and their repetition in various parts of the poetry volume. Anthropological, toponimic and associative images were analyzed including psychological realities, ancient and animal personifications, metaphorical objects and phenomena as well as moral values. A special group of images in Bratkowski’s works create universals on the religious and philosophical levels. Sarmatian paintings were described in detail due to their general distribution in the Baroque culture of the Borderlands.

Keywords

Baroque moralizing poetry, Ukrainian-Polish borderlands, the Sarmatian idea, concept, metaphor.

Literatura barokowa dostarczała wzorców moralnych do naśladowania, dlatego często jest określana jako moralizatorska. Szczególnie wyraźnie widać to w poezji końca XVII i początku XVIII wieku. Dorota Gostyńska słusznie podkreśla wagę przestrzegania społecznych obyczajów, jeśli idzie o barokowe ideały i wzorce postępowania. Zauważa, że estetyczne wybory poety w pełni zależały od moralizatorskich celów, jakie sobie stawiał, co odzwierciedla nie tylko tematyka jego utworów, lecz i stosowane przez niego formy językowe1. Pod tym względem polskojęzyczny zbiór poetycki ukraińskiego szlachcica Daniela Bratkowskiego Świat po części przejźrzany pozostaje cennym, chociaż dotychczas mało zbadanym, wspólnym dziedzictwem pogranicza kultur ukraińskiej i polskiej.

Wśród najnowszych badań twórczości Bratkowskiego należy wymienić publikacje Oleny Biriulinej2, Dawida Szymczaka3, Piotra Borka4, Alicji Podrażnik5, Olgi Turczyn6, Teresy Banaś-Korniak7 czy Svitlany Boiko8. Prace Biriulinej i Borka mają przede wszystkim charakter historyczny, jednak podjęty przez nich temat życia na Wołyniu pozwala im wejść w problematykę wierszy Bratkowskiego od strony biograficznej i podkreślić ich wartość nie tylko artystyczną, lecz także społeczną. Prace Borka są przy tym do pewnego stopnia kontrowersyjne, z racji wysokiej pozycji, jaką we współczesnej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej cieszy się, wyniesiony na ołtarze, Bratkowski. Szymczak uzupełnia wątki historyczno-biograficzne treściami ideowymi, przypisując im szczególne znaczenie w historii rozwoju proteizmu, co nie traci na swej aktualności w wymiarze problematyki pogranicza. Natomiast Banaś-Korniak, Boiko, Podrażnik i Turczyn podejmują różne aspekty poetyckiego kształtu twórczości Bratkowskiego, co umożliwia wypowiedź odnośnie obecnych w dorobku Bratkowskiego obrazów o tematyce moralizatorskiej.

Olga Turczyn wskazuje na ciągłość barokowej tradycji moralizatorskiej i na szczególne miejsce w niej Bratkowskiego. W rozprawie poświęconej klasycystyczno-barokowej poetyce jego dzieł zauważa:

Zbiór wierszy Daniela Bratkowskiego Świat… kontynuuje tradycję europejskiej satyry społecznej, takiej jak słynny wiersz Sebastiana Branta Statek głupców (1495), księga epigramatów Friedricha von Logau Trzy tysiące niemieckich wersetów Salomona z Golau (1654), księga wybitnego polityka i publicysty Krzysztofa Opalińskiego Satyry, czyli przestrogi mające na celu naprawienie władz i obyczajów w Polsce (1650).

Jednocześnie tom poetycki Świat… powstał w dyskursie myślicieli europejskich poszukujących modeli doskonałego systemu państwowego, w szczególności chodzi o traktat Francisco de Quevedo Polityka Boga, panowanie Chrystusa i tyrania szatana (1617–1626, 1635–1636), Utopię Thomasa More’a, Miasto słońca Tommaso Campanelli. Dzieła te, w których kathartyczna krytyka przekształca się na zasadzie antytezy w idealizację, wymarzony model wspólnoty ludzkiej, są ściśle związane z wierszem Labirynt (1625) barokowego klasyka Tomasza Jewlewicza, w którym poeta filozoficznie rozumiał relację między człowiekiem a światem. Prace te reprezentują teoretyczne konstrukcje idealnej wspólnoty ludzkiej, utopii społecznej9.

Na tym europejskim tle utwory Bratkowskiego stały się swoistym programem moralnego kształtowania obywatela dawnej Rzeczypospolitej, przedstawiciela wielonarodowego państwa o multikulturowych tradycjach. Zostały one ułożone w zbiór epigramatów, który Roman Krzywy określa jako „księga gorzkich spostrzeżeń”10. Badacz ten zwrócił też uwagę na szczególny rodzaj satyry Bratkowskiego, który ujął następująco:

Twórcę interesuje przede wszystkim ułomna natura człowieka, jego rozmaite słabości, którym ulega z powodów materialnych i ambicjonalnych. W podlegającym władzy Fortuny świecie na człowieka czeka więcej utrapień aniżeli radości. W życiu nie zaznaje on zbyt wielu chwil szczęścia – poza tymi, które nieść może niekiedy biesiada. Zwykle jednak i ona kończy się swarem lub w gorszym przypadku rękoczynami, niekiedy śmiercią. W tym kontekście nie może dziwić gorzki humor, który towarzyszy ukazywaniu scen z życia mieszkańców Rzeczypospolitej, humor podszyty pesymizmem. I nie jest to pesymizm epistemologiczny, który wielokroć ujawniali pisarze renesansu i baroku, lecz egzystencjalny, stanowiący pokłosie zbieranych przez długie lata doświadczeń oraz przemyśleń...11

Tom poetycki Bratkowskiego został wydany w Krakowie w 1697 roku w dużym nakładzie. Do analizy tekstów posłużyło mi jego najnowsze polskie wydanie z 2011 roku12, natomiast reprint oryginału został opublikowany w Łucku w 2004 roku i uzupełniony o przekłady utworów na język ukraiński pióra Walerija Szewczuka13.

Już w tytule zbioru został zapowiedziany jego podział na główne zespoły o tematyce społeczno-wychowawczej, na które autor zwrócił szczególną uwagę. Te formalnie niewyróżnione części Bratkowski połączył w całość, tworząc obraz idealnego szlachcica jako wzór do naśladowania. Poeta wyszczególnił tylko rozdział O urzędnikach ziemskich i grodzkich, ubogich jako ja14, jednak w zbiorze nie ma ścisłego podziału. Na pierwszy rzut oka mamy do czynienia z chaotycznie rozrzuconymi wierszami o zróżnicowanej tematyce, często lokalnej. Jednak po ich dokładniejszym przejrzeniu zauważamy przemyślaną strukturę wewnętrzną, podporządkowaną idei sarmackiej, która przyświecała autorowi w tworzeniu poetyckiej całości.

Poszczególne tytuły epigramatów sygnalizują potężny ładunek moralizatorski: Przykład pokory, Równość nierówność, Prawda, Pokorna żona, O chmielu, O pracy ludzkiej, Do hardego itp. Prócz polskich Bratkowski często używał też etycznie nacechowanych tytułów łacińskich: Erit anima tua, pro anima eius (Wznieś duszę dla dobra duszy), Decernitur, additur et remittitur (Decyzja, nagroda, przebaczenie). Pisarz dokładnie opisał moralne oblicze przedstawicieli różnych zawodów i grup społecznych w takich wierszach, jak Pan i żebrak, O żołnierskiej zapłacie, Chwała posła, Starostwo przemyskie, Do łowczego, Do komornika. Oprócz tego w szeregu utworów przedstawił określone zagadnienia polityczne: Przywitanie na sejmiku, Świecka polityka, Izba poselska, Rzeczpospolita. Autor potępił ponadto niemoralność w samym człowieku, niezależnie od jego statusu czy rodu, nadając w ten sposób problemowi wymiar ogólny:

My to robimy, a świat winujemy

Osoba winna, my obraz bijemy15.

Po zdobyciu wyższego wykształcenia w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim (gdzie w tym samym czasie studiował przyszły przywódca powstania kozackiego Semen Palij) i we Włoszech pisarz sprawował ważne funkcje społeczne: był sekretarzem poselstwa króla Jana Kazimierza do Moskwy, zajmował wysokie stanowiska w województwach bracławskim i wołyńskim. Niebagatelną rolę w kształtowaniu światopoglądu Daniela Bratkowskiego miał fakt, że jego ojciec, Bohdan Bratkowski, był w latach 1675-1677 starostą Łuckiego Prawosławnego Bractwa Podniesienia Świętego Krzyża, organizacji o charakterze patriotycznym, mającej za cel obronę praw ukraińskiej szlachty i uciskanego ludu ukraińskiego. Nic więc dziwnego, że wychowany w takim duchu poeta z biegiem czasu sięgnał po radykalne metody walki z systemem ucisku społecznego. Wiemy, że z powodu prześladowań został zmuszony do wyjazdu z Łucka do Lwowa, że utrzymywał kontakty w Iwanem Mazepą, w końcu odnowił dawną studencką przyjaźń z Semenem Palijem (Szymonem Hurkiem) i przyłączył się do rekrutowanych przez niego rebeliantów.

Iwan Krypiakiewicz w następujący sposób scharakteryzował przejawy buntu poety:

Powstańcom Bratkowski wyświadczył duże usługi. Jako człowiek wykształcony pomagał im sporządzać odezwy i manifesty do narodu i swoim przykładem potrafił przyciągnąć do wojska swoich znajomych szlachciców, którzy dużo pomogli Kozakom w walce jako doświadczeni przywódcy. Ale Bratkowski jeszcze bardziej chciał służyć sprawie ukraińskiej. Pragnął poszerzyć powstanie daleko na zachód, do tych stron Wołynia, gdzie jeszcze było wojsko polskie. Tak więc zrzucił z siebie ubranie szlachcica, przyodział się w zwykły strój chłopski i tajemnie ruszył do sił przeciwnika. Jednak daleko zajść nie udało się – polski wywiad złapał go i znalazł przy nim apele i listy powstańcze16.

Na uwagę badaczy zasługuje fakt, że twórczość Bratkowskiego jest przesiąknięta świeckim (laickim) klimatem. Widzi on świat oczami „przeciętnego obywatela”, który szuka w nim swojego miejsca. Stąd pochodzą apokaliptyczne i eklezjalne, oraz filozoficzne, motywy jego twórczości. W wierszach Bratkowskiego niejednokrotnie pojawia się obraz sarmackiego rycerza, powołanego do walki z grzechem17. W tego typu utworach przeplatają się wątki antyczne i biblijne, z przewagą tych drugich, co było charakterystyczne dla barokowej poezji w ogóle.

Według Bratkowskiego prawdziwy szlachcic powinien być szczery, hojny, wierny, sprawiedliwy, miłosierny, lojalny, musi dbać o potrzeby bliskich mu ludzi i całego społeczeństwa. Najważniejszym zaś wzorem w tym względzie ma być sam król, August II Mocny, któremu poeta odą pochwalną swój zbiór zadedykował:

Królowie ziemscy ze wszej świata strony,

Znoście tu laury, znoście i korony!

Którzy trzymacie do Pana gniew srogi –

Rzucajcie panu naszemu pod nogi;

Życzliwi, któr<zy>, królowi polskiemu,

Najaśniejszemu książeciu saskiemu,

Szczęścia, odwagi, rozumu winszujcie,

Trzykroć laurami trzema koronujcie!

Ten nie raz, trzykroć był zawsze gotowy

Położyć głowę za ewropskie głowy18.

W wierszu dedykacyjnym autor zbioru posługuje się retoryczną techniką egzaltacji, aby przedstawić całej Europie szlachetne cnoty króla, nadając tym samym pojęciu szlachectwa cechy uniwersalne.

Aktualności problemów dodają przywoływane okazjonalnie obrazy, opisy wydarzeń, których autor był świadkiem. Przykładem tego typu poezji może być wiersz Oszukanie w Zamościu, w którym poeta, rozważając karierę młodego mężczyzny, ucieka się do zaprezentowania jego majętności i przypomina profesję ojca, kuśnierza. Twórca wyszczególnił chrześcijańskie cnoty, przeciwstawiając je rozpowszechnionym w ówczesnym społeczeństwie występkom. Twierdził, że świat tonie w pijaństwie, obżarstwie, chciwości, egoizmie, korupcji, bluźnierstwie i rozpuście. Ze względu na radykalizm kryteriów moralnej oceny, jaką w swej poezji stosuje Bratkowski, można uznać jego zbiór za pierwszy znaczący krok w kierunku osobistego udziału autora w buncie społecznym.

Łącznikiem poszczególnych elementów poetyckiego obrazu świata jest autokreacja samego twórcy, który poszukuje w nim swojego miejsca i broni własnego światopoglądu. O autoprezentacji Bratkowskiego jako pisarza i obywatela mówi wiersz Ktoś do autora, w którym poeta skupia się na krytyce siebie samego:

A coż, Wołyńku, sałaty zażyłeś,

Skiendziurno włoski, podobno utyłeś?

Cudzoziemskiego próbowałeś krzaku,

Każdy przemiera, kto przebiera w smaku.

Czemuś zapomniał, co przypowieść niesie:

Wół ci do woła, koń do konia rwie się?

Otóż to tobie ta sałata włoska –

Pamiętaj, że to była pomsta boska19.

Fikcyjny interlokutor prowadzi tu dyskusję z autorem i namawia go, jako Wołyniaka, aby trzymał się swoich tradycji i nie dał się skusić zagranicznym nowinkom, w tym kulinarnym, gdyż może to prowadzić do negatywnych konsekwencji. Humorystyczny ton wypowiedzi o sobie samym, świadoma autoironia dowodzi moralnej dojrzałości pisarza i umiejętności abstrahowania od własnych życiowych problemów. Poeta tworzy tu swój wizerunek prawdziwie, unikając subiektywizmu w postrzeganiu siebie i świata. Walerij Szewczuk wskazywał na wieloznaczność obrazu autora i jego interpretacji ze względu na głębię wypowiedzi na poziomie intertekstualnym. Jest w nim, jak pisał, dużo „humoru i pikantności oraz pozornej frywolności”, gdy autor nie wyróżnia siebie na tle krytykowanych obiektów, nie idealizuje własnego wizerunku20.

Konceptualna gra słowna Bratkowskiego znalazła swój wyraz w obrazowaniu świata Sarmatów. W jego obrębie pisarz poruszał temat tradycyjnego stroju, zachowań Rusinów (w jego utworach nie pojawia się nazwa „Ukrainiec”), szlachty ukraińskiej i wyznania prawosławnego. Nie idealizował sarmackiej rzeczywistości, mówił o niej satyrycznie, widząc zło społeczne nie w przynależności narodowej, ale w pogwałceniu ogólnych zasad moralnych.

Antropologiczną grupę obrazów w poezji Bratkowskiego uzupełniają personifikowane realia toponimiczne (Kraków-pan, Lwów-ojciec, Warszawa-matka, Lublin-siostra20), wśród których pierwszeństwo przyznaje się obrazowi Rzeczypospolitej. Ukazując antropomorfizowaną postać Matki Polski wymieniał on liczne wady i występki przedstawicieli różnych jej regionów, co nie mogło nie odbić się na późniejszych tragicznych losach pisarza. Pod tym względem zbiór poetycki jego autorstwa, biorąc pod uwagę rzeczywisty obiektywizm i aktualność poruszanych w nim problemów, wywołał znaczący społeczny rezonans.

Współcześni Bratkowskiemu niejednoznacznie postrzegali satyrę społeczno-polityczną. Marcin Nieborowski nawoływał do powrotu do pierwotnej sarmackiej idealizacji świata, w której szlachta odgrywa kluczową rolę. W jednym z jego wierszy odnajdujemy następującą polemikę z kolegami po piórze, na którą zwrócił uwagę Janusz Pelc:

Satyrze, wiem, to, żeś nie z dzikich lasów,

Ani z głębokiej wyszedłeś pustynie,

Łódź cię na pola sarmackie wyniosła,

Ten to jest klejnot twej starożytności,

Na której zawsze twoi cni przodkowie

Pływając, mądrze ster trzymać umieli,

Tam, nią kierując, żagle obracali,

Gdzie nieśmiertelnej sławy zysk odnoszą.

Potem lat pełni, pełni i honorów,

Ojczystą ziemią leżą przyodziani21.

Takie gloryfikowanie ducha sarmackiego nie było na ogół charakterystyczne dla większości polskojęzycznych poetów końca XVII wieku, a stanowiło raczej echo twórczości okresu wcześniejszego, kiedy szlachcic przedstawiany był niemal wyłącznie jako bohater pozytywny. Bratkowski lawirował między światem ideałów a współczesną mu rzeczywistością, nieustannie je sobie przeciwstawiając. W tym kontekście nosicielem cnót był nie tylko Sarmata jako taki, ale i on sam jako przedstawiciel kresowej braci szlacheckiej.

Powstaje pytanie, dlaczego Bratkowski, zagorzały obrońca ukraińskich przywilejów w sejmie polskim, milczał o tych sprawach w swej poezji, pełnej przecież ostrej krytyki społecznej. Dostrzegamy pewną trudność w zidentyfikowaniu autora w wizerunku jego bohatera lirycznego. Co prawda w jego wierszach nie ma bezpośrednich obrazów Ukrainy czy kultury ruskiej, ale są one widoczne przez pryzmat aspiracji pisarza, jego systemu wartości i prerogatyw moralnych.

Osobnym zagadnieniem zdaje się być tzw. temat kobiecy. W literaturze średniowiecznej ukraińsko-polskiego pogranicza spotykamy tylko majestatyczny i budzący grozę wizerunek księżnej Olgi oraz liryczny lament Jarosławny, która była uosobieniem kobiecości. Wobec problemów społecznych, debat religijnych i konfliktów kolejnej doby temat ten został w pewnym sensie zagubiony, a „motywy kobiece” w literaturze zostały zepchnięte na margines. W epoce baroku nastąpiło niejako odkrycie na nowo tematu kobiet i przydzielenie mu szczególnego miejsca w twórczości artystycznej, w szczególności w poezji. Ilustracją tego zjawiska może być właśnie polskojęzyczny zbiór wierszy Bratkowskiego.

Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na status życiowy poety. Był człowiekiem świeckim, wyznawcą wiary prawosławnej, w której kobieta od dawna uznawana jest za strażniczkę miru domowego i inspiratorkę najważniejszych przedsięwzięć ludzkości. Szczególny kult Matki Bożej uważany jest za dodatkową, „kobiecą”, cechę prawosławia, który nie mógł nie znaleźć odzwierciedlenia w postrzeganiu przez pisarza otaczającego go świata. Jednak, wprowadzając kobietę do poetyckiej kolekcji swych utworów, Bratkowski poszedł dalej, kierując się charakterystyczną dla zbioru jego wierszy zasadą ironii i paradoksu.

W satyrycznym tomie Bratkowskiego kobieta przedstawiana jest na wiele sposobów. Z jednej strony poeta gloryfikuje ją, z drugiej – szczegółowo opisuje negatywne cechy kobiet, których zachowanie niszczy moralne podstawy społeczeństwa. W obrębie „motywów kobiecych” zastosował więc metodę zestawiania przeciwieństw, które tworzą integralną całość poetyckiego obrazu. Jest ona zatem z jednej strony strażniczką domowego ogniska i podporą dla męża, gwarantką dobrobytu rodziny, przykładem pobożności i moralności. W tym sensie harmonijnie uzupełnia wizerunek Sarmaty. Najdobitniej przedstawia to wiersz Zła matka i dobra. Stanowi on jednocześnie alegoryczny obraz Ukrainy, wyróżniający się w konglomeracie narodów Rzeczypospolitej. W nieco zaskakujący sposób, we wstępie do fototypicznego wydania zbioru Bratkowskiego pisze o tym Walerij Szewczuk, uwzględniając ówczesne podziały polityczne:

Łatwo jest uznać Ukrainę za Matkę, a tym razem nowym ojcem oczywiście była nie Polska, która była starszym mężem tej matki, ale Moskwa, a właściwie Piotr I, którego w tamtych czasach nazywano antychrystem. To jedna lektura, ale nie zapominajmy, że sztuka barokowa, przede wszystkim poetycka, była szczególnie podziwiana w wielopoziomowym czytaniu tekstu, niejednokrotnie tworząc tekst nie tylko dwuwarstwowy, ale i trójwarstwowy22.

Trudno zaakceptować te opinię, ponieważ mimo skomplikowanej sytuacji politycznej na Kresach Wołyń pozostawał pod rządami Polski, miał zatem w tym czasie jedynego „ojca” (Rzeczpospolitą) i nie wyrażał pragnień, aby nadeszły rządy Rosji. Pojedyncze głosy niektórych ukraińskich pisarzy barokowych oddanych idei prorosyjskiego odrodzenia kraju nie były tam szerszej wspierane. Powstaniom ludowym, do jednego z których dołączył Daniel Bratkowski, przyświecało marzenie o zdobyciu kozackiej wolności, nie ulegającej żadnym wpływom zewnętrznym. Więc jeśli chodzi o Matkę Ukrainę, mogłaby to być Matka Kozaczyzna, ale nawet tego wątku w zbiorze Świat po części przejźrzany nie odnajdujemy.

Negatywne z kolei cechy kobiece, którym Daniel Bratkowski poświęcił dużo uwagi, mogły wywołać głęboki niesmak i potępienie u ówczesnych czytelników, ponieważ niektóre z przedstawianych kobiet były dalekie od sarmackiego ideału. Poeta oskarżył je o niewierność, bezbożność, pijaństwo, rozpustę i chciwość. I chociaż czerpał przykłady z życia codziennego, w swoich wierszach nie dążył do wymieniania konkretnych osób z imienia, ale starał się ująć żeńską połowę społeczeństwa jako całość.

Z głębokim szacunkiem za to pisał Bratkowski o prawdziwym przeznaczeniu kobiety od założenia świata:

A cóż to piszesz, poeto, zuchwale,

Kamieniom, stryczkom równasz żonę cale?

Ej, bój się Boga, wszak wiesz, że to żona,

Dobra-li, zła-li, z nieba naznaczona23.

Duch matriarchatu od dawna tkwi w słowiańskim świecie – w nim za każdą znaną postacią męską, wojownikiem, bohaterem, stała kobieta jako źródło jego inspiracji i inicjatorka najtrafniejszych idei. Bratkowski również był gotów gloryfikować takie kobiety. Poszczególne swoje utwory poświęcił tematyce najważniejszych cnót kobiecych, do których zaliczał czystość (Autor odpowiada24), skromność (Masz naukę zdrowę, Dlaczego kryje głowę25), dobroć (Dobra26) i oddanie (Śmierć męża27). Zakres jego „tematów kobiecych” jest szeroki: kobieta, jako równorzędna z mężczyzną reprezentantka społeczeństwa, przybiera postać matki, siostry, córki, panny młodej, żony, wdowy. Prezentowana jest w codziennym otoczeniu – w domu, w kościele, na weselach, chrzcinach, pogrzebach czy w karczmie. To środowisko decydowało o tonie wierszy, który jest głównie satyryczny.

Najczęściej w wierszach Bratkowskiego spotykamy kobietę jako pannę młodą. Problem niedopasowanych małżeństw był w XVII wieku dość rozpowszechniony. Małżeństwo aranżowane, małżeństwo starca z młodą kobietą, małżeństwo starej kobiety z młodym mężczyzną to główne aspekty problemu, na który zwraca uwagę satyryk. Oto jeden z przykładów takiego związku:

Ochota wszelka, vivat, wielka wrzawa,

Muzyka wszelka, od tańcu kurzawa.

Gdy swaci głowy już pozagrzewali,

Pan młodzienaszek dobrze się zapali,

Pajmatka córce każe na młodego

Miluchno patrzyć, usmiechać na niego28.

Motywacją dla ślubu jest posag, będący jednocześnie przyczyną deprawacji społecznej (Swatstwo i posag przed ślubem29, O posagu30 itp.).

Jeszcze barwniej przedstawiany bywa w wierszach Bratkowskiego pogrzeb i chwila pożegnania ze zmarłym. Poeta nie tylko ukazuje obrazy z życia polskiej szlachty i mieszczaństwa, ale także umiejętnie prezentuje wewnętrzne przeżycia kobiet i ich rolę w tych obrzędach. Ich obraz miał również świadczyć o moralnym upadku społeczeństwa przełomu XVII i XVIII wieku. W wierszu Pogrzeb męża Bratkowski, idąc za barokową tradycją strukturalnego i semantycznego zestawienia kontrastów, z niezwykłą dokładnością oddał myśli i czyny młodej wdowy:

Umarł mąż żonie, z nim dziatek nie miała,

Na trunnie męża, wołając, padała,

Którzy zaś na to z daleka patrzyli,

Iż to z miłości czyni, tak wierzyli.

Ona nie męża, zapisu płakała,

Iż jej nie zeznał, chować go nie dała.

Dobrze jej wyszedł, pobrała tysiące -

Dać na wesele kochanej małżonce.

Dziwić się muszę temu zwyczajowi,

A wżdyć za wypraw płacą kusznierzowi31.

Wiersz Wesele pana mieszka należy z kolei interpretować w sensie alegorycznym. W tak sformułowanym wyrażeniu męskie imię Mieszko jest tożsame z dawną nazwą sakwy czy worka, brzmią one jednakowo i tworzą homonimiczną parę. Jest to synonim skąpstwa, chciwości i bogactwa zdobytego w nieuczciwy sposób. Męskie imię znaczące jako alegoria chciwości zostaje zestawione z jego żeńską wersją w postaci młodej kobiety zepsutej przez pieniądze. Autor wiersza z ironią zauważył: „Znałem tę pannę, dość nie dobra była, / Za panem mieszkiem wnet się naprawiła”32.

Antynomiczna zasada przedstawiania postaci kobiet jest wyrażona ironiczną pochwałą:

Żeś białegłowę z kości stworzył, Panie,

Niejednemu też kością w gardle stanie.

Da druga pięścią mężowi niewinnie,

Uderzysz jejmość – wnet słabe naczynie.

Słabsze naczynie z gliny niżli z kości,

Gorzej grzbiet boli pański niż jejmości33.

Tytuły wierszy w formie aforyzmów można zresztą uznać za indywidualną, oryginalną cechę fraszek Bratkowskiego: Gdy stary umiera, rozum młoda przybiera, Przez gębę krysa, cudza to Krzysia Co to za matka, snadna to gadka, Gdy prędkie śluby, posagu zguby, Często to wadzi, gdy ogon radzi, Lepiej ze lwem na puszczy, niżli z złą żoną, Zwierciadło gani stadło.

Fałszywą religijność dziewcząt, które przychodzą do świątyni w poszukiwaniu męża i dla własnej próżności, najostrzej potępił Bratkowski w humorystycznym wierszu Panna się modli. Obraz młodej panny jest przykładem fałszywej skromności, bezbożności i rozpusty. Radykalny w swych przekonaniach poeta namawiał więc przyszłych mężów, aby za pomocą pięści trzymali takie dziewczyny w ryzach:

Mościwa panno, pilnoś się modliła,

Twarz na bok, książki wzgórę obróciła,

Oczy na chłopa – gdzie serce, tam oczy,

Pięknie pan młody przez kościół się toczy.

Szpetnie, panienko, z ludzi zbierać wzroki,

Za jeden rzucasz po cztery paciorki,

Uprosisz, widzę, małżonka dobrego,

Co dnia nie zdejmie ręki z grzbieta twego34.

Bratkowski potępił także te kobiety, które podnoszą rękę na swoich mężów i wzywał je do prawdziwej biblijnej uległości. Za przyczynę zepsucia społeczeństwa uważał też niewierność obu płci35.

Ganił pijaństwo kobiet, jeszcze straszniejsze i bardziej niemoralne niż pijaństwo mężczyzn, uznając je za jeden z największych możliwych występków. Szczególnie surowo traktował nadużywające alkoholu ciężarne. Winą za społeczne patologie obarczał przy tym lokalne środowisko, w którym pijaństwo było powszechną rozrywką, przez co kruszył się autorytet rodziny jako duchowego fundamentu społeczeństwa (O ustawicznie pijanej, Chmiel co czyni). Pijaństwo stanowiło ponadto przyczynę większości rodzinnych konfliktów, które przeradzały się w kłótnie i bójki (Żona przystojna). Powodów takiego społecznego upadku upatrywał Bratkowski w zubożeniu szlachty oraz jej niedostatecznym wykształceniu. Stwierdzał zatem, że korzenie zła tkwiły głębiej, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

Svitlana Boiko zwraca uwagę na fakt użalania się autora nad mężczyznami bitymi przez kobiety oraz na sposoby, w jakie owe agresywne zachowania tłumaczy: kobieta mianowicie została stworzona z kości (materiał żeński), która jest mocniejsza niż glina („materiał męski”) i, jak mówi w innym fragmencie wiersza, może stanąć człowiekowi w poprzek gardła36. Temu obrazowi kobiecej ułomności i nieprawości przeciwstawia Bratkowski postać Najświętszej Maryi Panny, która swoimi cnotami oczyszcza i uwzniośla pojęcie kobiecości w literaturze barokowej46.

Autor zbioru w oparciu o zaobserwowane przez siebie fakty podkreślał, że szlacheccy przedstawiciele obu płci jednakowo gonili za nową modą, starali się przejmować wszystko, co obce, zamiast kultywować domowy obyczaj. Zjawisko takie uznawał za przejaw prymitywizmu i braku gustu46.

Satyra i ironia w wierszach Bratkowskiego przeradzały się czasem w prawdziwie tragiczny patos. Widzimy to w wierszu o śmierci młodej, niewinnej dziewczyny (Śmierć – młodzieniec). Autor po raz kolejny posłużył się w nim alegorią, pisząc, że umiera wiele młodych dziewcząt, a śmierć człowieka nie może zapewnić im szczęśliwego małżeństwa na tamtym świecie. Trzymając się zasad barokowego przedstawiania rzeczywistości, Bratkowski uciekał się do metaforyzacji kobiecości. Wychodząc od konkretu, rzeczywistego obrazu matki, którą własne dzieci lekceważą z powodu swej chciwości37, przenosił swój poetycki dyskurs na głębszy, symboliczny poziom. Szereg użytych przez niego metafor składa się na jedną wielką metaforę kobiecości, w której elementem pierwotnym jest poziom natury ludzkiej, później zamieniony w alegorię o charakterze satyrycznym (Matka Chciwość, Matka Śmierć, Matka Rozkosz), jaka w końcu przekształca się w uniwersalny obraz kobiety.

Tak więc z jednej strony w figurze Matki czytelnik dopatruje się Rzeczypospolitej, która obejmowała też ziemie kresowe, z drugiej zaś jest to wizerunek Ukrainy. Pośrednią pozycję wobec tych dwóch kluczowych obrazów zajmują takie przedstawienia toponimiczne, jak Siostra Lublin, Matka Warszawa i inne, które w różnych kontekstach miały pozytywne lub negatywne konotacje.

Wiersz Bratkowskiego Czym żyją panowie to szczyt figuratywnej metafory macierzyństwa:

Nader wielmożni, pokarm z matki macie,

A czemuż, dziatki, o matkę nie dbacie?

W niewolą matkę bisurman zabiera,

Ej, źle dziecięciu, gdy matka umiera ...38.

To nie tylko satyryczny obraz zwykłych ludzkich słabości i przywar, społecznych relacji i losów. W obrazie tym ukryty jest także żarliwy patriotyzm, szlachetny impuls obrońcy własnego narodu i wiary.

Oprócz antropologicznej grupy obrazów szczególne miejsce w tomie Świat po części przejźrzany zajmują wizje asocjacyjne, które charakteryzują się głębokim indywidualizmem i symbolicznym wyrazem realiów ludzkiej egzystencji. Wśród nich można wyróżnić postaci antyczne (Mars, Herkules), personifikacje zwierząt, w tym przykładowo bohaterów słynnych bajek (Lis, Ćma), przedmioty (Moszna, Miech, Kalita), zjawiska (Fortuna) i pojęcia moralne (Prawda, Grzech, Wolność, Majestat) z implikacjami symbolicznymi, także sprowadzonymi do personifikacji. Artystycznym dodatkiem poety stał się autorski rysunek do jednego z wierszy, w pełni ilustrujący jego tytuł: Wolność – wielmożność. Ukazuje on wagę z oboma wspomnianymi pojęciami u jej krańców, której szalki są wyraźnie nachylone w kierunku wielmożności39. Podkreślając patologię tak ukazanego systemu wartości autor apelował, by nie wyrzekać się wolności, nie wymieniać jej na pseudowartości.

Fikcja metaforyczna w wierszach Bratkowskiego pełni funkcję czysto symboliczną i jest przejawem twórczej inwencji, która stanowi wizytówkę poety i świadczy o jego niepowtarzalnym stylu. Taki właśnie, metaforyczny, charakter ma w wierszu Wesele pana mieszka obraz pana Mieszka (Moszny):

„Dziś wesele mamy,

Za pana mieszka złe sprawy wydamy”.

Znałem tę pannę, dość niedobra była,

Za panem mieszkiem wnet się naprawiła40.

Realia społeczno-polityczne to kolejna niepowtarzalna „część” obrazów w poezji Bratkowskiego. Pisarz potępiał hipokryzję i zakłamanie całych grup ludzi i instytucji: sejmików, starostw, trybunału, izby poselskiej a także poszczególnych posłów. Pisał:

Dajże go Bogu, źle to w polskim świecie,

Gdy na sejmiku opój brydnie plecie!

Opój niejaki przebierze w gospodzie,

Przyjdzie na sejmik, kiwa wojewodzie.

Ni przy rozumie, ni przy prawdzie staje,

Zbyteczna wolność szaleństwa dodaje41.

Ta grupa obrazów powiązana jest z wcześniej omówioną, antropologiczną, i praktycznie nie może bez niej istnieć, jako że i u jej podstaw leży aspekt moralny. Dmytro Stepowyk zauważył:

Przedstawiciele barokowych szkół krajów zachodnich opracowali rozbudowany arsenał tropów do dzieł o charakterze personalistycznym. W alegoriach wyszczególniono pojęcia miłości, sumienia, honoru, męstwa, poświęcenia, pobożności wybitnych ludzi. Tą samą drogą poszli artyści ukraińskiej szkoły stylu barokowego. W sztuce i literaturze, zwłaszcza w gatunku panegiryków, istnieje wiele alegorii, które wizualizowały cechy charakteru ukraińskich hetmanów i pułkowników, postaci kościelnych, robotników na polu duchowym i kulturowym. Jednak barok ukraiński afirmował również takie alegoryczne obrazy, które nie miały znaczenia personalistycznego, ale charakteryzowały społeczne i narodowe cechy całego narodu, całej Ukrainy42.

Te asocjacyjne atrybuty w pozytywnych i negatywnych konotacjach można odnależć także w poezji Bratkowskiego. Co więcej, badacz podkreślił, że „w niepohamowanym pragnieniu symbolizowania słów, fraz, liter ujawniła się osobliwość myślenia barokowego. W wielu przypadkach symbole w poezji były używane do osiągnięcia stylistycznego blasku, dowcipnej, wyrafinowanej gry słownej”43. Skojarzeniowa konstrukcja obrazów polegała na wykorzystaniu alegorii, metafor, hiperbol, metonimii w pełni ich ekspresji i wybujałej dekoracyjności.

Bratkowski nie tylko prezentował odbiorcom krytykę społeczną, połączoną z określoną filozofią życia, ale atakował także cały system społeczny, kwestionując jego ideologiczne podstawy, w ramach których wszyscy stanowili jeden „lud Rzeczypospolitej”. Całą antropologiczną i toponimiczną semiosferą swoich dzieł zademonstrował roksolańską inność, indywidualność, co upodabnia go do, tworzącego wiek później, Hryhorija Skoworody.

Według Leonida Uszkałowa chodzi o moment przemiany hermeneutycznej, gdy w oparciu o rzeczywiste obrazy kształtowane są profetyczne, apostolskie i patrystyczne wzorce, które da się odczytać w satyrycznych wierszach poetów dojrzałego i późnego baroku44. Dla Łazarza Baranowicza całościowym obrazem świata jest konceptystyczna mądrość Panny, o której pisał:

Mądra Panno, tak mądry Koncept porodziła,

Żeś i niebo i ziemię nim uweseliła.

Nad Twój Koncept mędrszego i Bóg nie wymyśli45.

Jak widzimy, literaturoznawcze rozważania Uszkałowa i wiersze Baranowicza są o tym samym – zespole skojarzeniowych i alegorycznych obrazów, które w jeden koncept łączą boską wielkość Chrystusa z macierzyństwem Maryi Panny. Takie szczególne dowartościowanie figur słownych u Bratkowskiego można prześledzić w kontekście oddzielnie przedstawianych przez niego obrazów – tak zwanych „części”. Chodzi o poszczególne koncepty: budowy domu (pałacu), fundamentu budynku, gruntu stałego lub żyznego, dobrego pola, czystej świątyni, korzystnych napoi, dobroczynności, kamienia węgielnego itp. Retoryczne ujęcie takich wypowiedzi ma na celu podniesienie autorytetu autora, dialog ze słuchaczem (czytelnikiem) i nieoczekiwane połączenie obrazów w jedną całość. Rolę pomocniczą pełnią w tym parafraza, antynomia i metafora.

Osobną grupę stanowią asocjacyjne obrazy psychologiczne, do których należą: Ból (Co ból umie), Śmierć (Śmierć matki, Śmierć bogatego brata, Śmierć wielmożnych), Nędza (Do nędzy), Boża Sprawiedliwość (Pałac niebieski). Obrazy te również przekształcają się w uniwersalia, tak charakterystyczne dla baroku. Tworzą je personifikacje, na które zwraca uwagę Teresa Banaś-Korniak, gdy opisuje występujące pod różnymi postaciami atrybuty szlacheckie, pisząc: „Groteskowość ma tu wymiar złowrogi, tańcząca Śmierć uosabia bowiem szlacheckie wady i występki, co wróży nieszczęście i zgubę nie tylko poszczególnym obywatelom, ale i całemu Państwu”46.

Podobne zjawisko zauważamy u innych poetów polskich okresu dojrzałego baroku. I tak na przykład w wierszach Jana Andrzeja Morsztyna w oparciu o zewnętrzne atrybuty świata zrekonstruować jesteśmy w stanie jego indywidualną wizję skojarzeniowych obrazów i motywów, budujących koncepty, poprzez zagłębienie się w wewnętrzny świat autora. Przykładowo w wierszu Do trupa koncept, ukazując bezmiar nieszczęść bohatera, w procesie hiperbolizacji wprowadza element przesady, nadmiaru, co znajduje swoje odbicie w strukturze tekstu i odpowiedniej wersyfikacji47. Podobne motywy znajdujemy w utworach Wacława Potockiego i wielu innych poetów. Jak widać, w poezji barokowej funkcję formotwórczą przypisuje się hiperbolizacji, idącej w parze z personifikacją, dzięki czemu antynomia znajduje swój pełny wyraz na poziomie struktur konceptycznych.

W wierszach Bratkowskiego personifikacji poddano na przykład Chmiel jako zbiorowy obraz pijaństwa, przybierający dwie postacie o różnej konotacji i na różne sposoby satyryczny. Alicja Podrażnik, badając ten problem w publikacji Poezja przeciw pijaństwu – Daniel Bratkowski o XVII-wiecznej szlachcie, zauważa:

W swoich utworach Bratkowski niejednokrotnie personifikuje alkohol, nazywając go chmielem. To chmiel jest sprawcą bójek i awantur, upadla, odbiera rozsądek, wyzwala w człowieku rozrzutność, porywczość, zapalczywość, pod jego wpływem każdy staje się pośmiewiskiem, ofiarą żartów, oszustw, kradzieży. […] Jednak omawiając ten motyw, nie można pominąć również utworów, które traktują temat w sposób bardziej swobodny – niewielki cykl dwuwersowych epigramatów, które można nazwać rodzajem biesiadnych przyśpiewek, z humorem i przymrużeniem oka opisujących zabawy i samych pijących. Są one rozmową podmiotu lirycznego z kompanem, towarzyszem, niejako przymawianiem się o kolejne flaszki, w którym rozmówcy śmieją się też ze skutków mocno zakrapianego biesiadowania, już bez moralizatorskiej nutki48.

Do grupy tej można także zaliczyć obraz powszechnego Zła, najczęściej ukazywany w postaci diabła aktywnego we wszystkich środowiskach społecznych. Chociaż obraz ten jest nacechowany przymiotami niemal ludzkimi, Bratkowskiemu wyraźnie chodziło o skojarzeniowe ujęcie Zła jako kategorii religijnej i uniwersalnej (uosobienie Grzechu). W sposób następujący kwestię tę ujmuje Teresa Banaś-Korniak:

Szatan towarzyszy pijackim ucztom w karczmie (np. w wierszu Do karczemnika / Diaboł się przemyka), diabła może wypić wraz z alkoholem rozochocony libacją szlachcic, „pan diabeł” też „konceptu dodaje” przekupnym prawnikom, którzy zamiast dążyć do sprawiedliwości, krzywdzą złymi wyrokami poszkodowane strony. Władcę piekieł pojmuje zatem Bratkowski bardzo konkretnie: jako nikczemnego ducha, towarzyszącego ludziom na co dzień. To właśnie szatan spowodować ma zgubę wielu śmiertelników na Sądzie Ostatecznym49.

Typowe są dla Bratkowskiego obrazy pojęć uniwersalnych. Należą do nich Niebo, Piekło, Sąd ostateczny, Pokój, Świat itp. Podobnie jak u Hryhorija Skoworody myślenie pisarza przenosi się na pierwotny poziom metaforyczny, wprowadzając w szereg poetyckich skojarzeń uniwersalność i sakralność. W tym celu wykorzystał on określone obrazy biblijne, motywy religijne i terminologię filozoficzną. Sprawy lokalne i konkretne wydarzenia przenoszone są w jego wierszach na wyższy poziom, bo odnoszą się do prawd wiecznych.

W jednym z wierszy zatytułowanych Świat (ten tytuł występuje w zbiorze niejednokrotnie) autor przedstawił na strukturalnym i tekstowym poziomie dyskursywnym dwa przeciwstawne byty: z jednej strony człowieka jako cały, nie zawsze doskonały, świat oraz świat stworzony przez Boga i powołany do doskonałości. Pojęcie świata ma tu zatem wymiar zarówno antropologiczny, jak i uniwersalny:

Świat gani dobrych, świat złych często chwali.

Czym się to dzieje? Każdy sobie gali!

Świat niestateczny cuda robi z nami -

My świat, braciszku, my to robim sami!

My to robimy, a świat winujemy,

Osoba winna, my obraz50.

Przedostatni wiersz tomu Świat po części przejźrzany afirmuje życie, a jego podmiot mówiący apeluje, w formie życzenia, aby w niebie Bóg wszystkich równo osądził: zarówno tych bogatych, jak i biednych. Zbiór kończy słowo „Amen”, sygnalizując ostateczne zamknięcie całości. Można zatem przyjąć, że w dziełach poetyckich Daniela Bratkowskiego nie ma wyraźnej granicy między różnymi grupami obrazów – każda z nich płynnie przechodzi w drugą, wzbogacając tym samym ich konceptyczny charakter.

Analizując Świat po części przejźrzany stwierdzić można, że prezentowany przez Daniela Bratkowskiego system obrazów i motywów miał charakter indywidualny, choć dotyczy on typowych ludzkich problemów. Twórca uwzględnił w swej poezji trzy, szczególnie interesujące go, zagadnienia: oparte na uniwersalnych zasadach religijnych i etycznych moralne oblicze jednostki, obraz moralny szlachcica Rzeczypospolitej i całej ojczyzny. Jako wyraz protestu przeciw ówczesnym zwyczajom zbiór stał się wstępnym impulsem do osobistego buntu poety, który ostatecznie zaprowadził go na stos, zaś tragiczny koniec życia Bratkowskiego był dla niego zwieńczeniem całkowitego oddania ideologii narodowej i obywatelskiej.

References

Bratkovsʹkij D., Svìt, po častinah rozglânutij / Świat po części przeyzrzany, Lucʹk 2004.

Bratkowski D., Świat po części przejźrzany, oprac. P. Borek, R. Krzywy, Warszawa 2011.

Baj O., Poezìâ Danila Bratkovsʹkogo u svìtlì moralìzatorsʹkih tendencìj baroko, [w: ] Kiïvsʹkì polonìstičnì studìï, t. XXVII, Kiïv 2016, s. 29–34.

Banaś-Korniak T., Grzechy, posty i bankiety a zdrowie fizyczne i duchowe siedemnastowiecznego sarmaty na podstawie tomów poetyckich Daniela Bratkowskiego (1697) i Hiacynta Przetockiego (1653), „Staropolskie Teksty i Konteksty”, t. 8, Katowice 2018, s. 29–44.

Banaś-Korniak T., Siedemnastowiecznego szlachcica polskiego smutki i zabawy: motywy ludyczne w barokowych epigramatach Wespazjana Kochowskiego i Daniela Bratkowskiego, [w: ] Homo ludens : zabawy i rozrywki na co dzień i od święta w dziejach krajów Europy Środkowej i ich sąsiadów, pod red. A. Teterycz-Puzio i W. Bejdy we współpracy z L. Kościelakiem, Katowice 2017, s. 427–439.

Biriulina O., Daniel Bratkowski – prawosławny Ukrainiec w Rzeczypospolitej, „Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne”, t. 1 (2003), s. 123–137.

Boiko S., Female Images in European baroque poetry: (based of the verses of Ivan Velychkovsky, Danylo Bratkovsky, Robert Herrick, and Andrew Marvell, „Studia Polsko-Ukraińskie” 7 (2020), s. 30–37.

Borek P., Ruski epigramatyk Daniel Bratkowski w świetle nowszych badań archiwalnych, [w: ] Tradycja i nowoczesność: język i literatura Słowian Wschodnich, pod red. nauk. H. Chodurskiej i A. Kotkiewicz, Kraków 2016, s. 8–29.

Borek P., Nowe materiały do biografii Daniela Bratkowskiego, [w: ] Od Kijowa do Rzymu. Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską i Ukrainą, pod red. M. R. Drozdowskiego, W. Walczaka i K. Wiszowatej-Walczak, Białystok 2012, s. 1103–1118.

Gostyńska D., Półprawdy i półcienie. Etyka poezji w XVII wieku, [w: ] Literatura polskiego baroku w kręgu idei. Referaty z konferencji zorganizowanej przez Katedrę Literatury Staropolskiej KUL, Kazimierz nad Wisłą 18-22 X 1993, pod red. A. Nowickiej-Jeżowej, M. Hanusiewicz i A. Karpińskiego, Lublin 1995, s. 33–46.

Kotarski E., Poezje Jana Andrzeja Morsztyna, Warszawa 1972.

Krip’âkevič Ì., Ìstorìâ Ukraïni, Lʹvìv: Svìt 1990; http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_2.html, [data dostępu: 28.01.2020].

Pelc J., Barok – epoka przeciwieństw, Kraków 2004.

Podrażnik A., Daniel Bratkowski – kontrowersyjny poeta pogranicza, [online], https://www.wilanow-palac.pl/daniel_bratkowski_kontrowersyjny_poeta_pogranicza.html, [data dostępu: 19.12.2016].

Podrażnik A., Poezja przeciw pijaństwu - Daniel Bratkowski o XVII-wiecznej szlachcie, [online], https://www.wilanow-palac.pl/poezja_przeciw_pijanstwu_daniel_bratkowski_o_xvii_wiecznej_szlachcie.html, [data dostępu: 28.12.2016].

Radiševsʹkij R., Polʹsʹke poserednictvo u formuvannì ukraïnsʹkogo baroko, [w: ] Kiïvsʹkì polonìstičnì studìï. Ukraïnsʹko-polʹsʹkì lìteraturnì konteksti dobi Baroko, t. VI, Kiïv 2004, s. 7–28.

Radyszewśkyj R., Polskojęzyczna poezja ukraińska od końca XVI do początku XVIII wieku, cz. I: Monografia, Kraków 1996.

Stepovik D., Zahìdnij ì ukraïnsʹkij varìanti stilû baroko: spìlʹne j vìdmìnne v obraznih zasobah, [w: ] Kiïvsʹkì polonìstičnì studìï. Ukraïnsʹko-polʹsʹkì lìteraturnì konteksti dobi Baroko, t. VI, Kiïv 2004, s. 61–76.

Szymczak D., Zjawisko „cywilizowanego proteizmu” w życiu i twórczości Daniela Bratkowskiego, „Ruch Literacki” 51 (2010), z. 2, s. 137–155.

Turčin O., Klasicistično-barokova poetika vìršìv Danila Bratkovsʹkogo, [w: ] Kiïvsʹkì polonìstičnì studìï, t. XXVI, Kiïv 2016, s. 98–105.

Uškalov L., Svìt ukraïnsʹkogo barokko, Harkìv 1994.

1 D. Gostyńska, Półprawdy i półcienie. Etyka poezji w XVII wieku, [w: ] Literatura polskiego baroku w kręgu idei. Referaty z konferencji zorganizowanej przez Katedrę Literatury Staropolskiej KUL, Kazimierz nad Wisłą 18-22 X 1993, pod red. A. Nowickiej-Jeżowej, M. Hanusiewicz i A. Karpińskiego, Lublin 1995, s. 33–46.

2 O. Biriulina, Daniel Bratkowski – prawosławny Ukrainiec w Rzeczypospolitej, „Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne”, t. 1 (2003), s. 123–137.

3 D. Szymczak, Zjawisko „cywilizowanego proteizmu” w życiu i twórczości Daniela Bratkowskiego, „Ruch Literacki” 2010, z. 2, s. 137–155.

4 P. Borek, Ruski epigramatyk Daniel Bratkowski w świetle nowszych badań archiwalnych, [w: ] Tradycja i nowoczesność: język i literatura Słowian Wschodnich, pod red. nauk. H. Chodurskiej i A. Kotkiewicz, Kraków 2016, s. 8–29; idem, Nowe materiały do biografii Daniela Bratkowskiego, [w: ] Od Kijowa do Rzymu. Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską i Ukrainą, pod red. M. R. Drozdowskiego, W. Walczaka i K. Wiszowatej-Walczak, Białystok 2012, s. 1103–1118.

5 A. Podrażnik, Poezja przeciw pijaństwu – Daniel Bratkowski o XVII-wiecznej szlachcie, [online], https://www.wilanow-palac.pl/poezja_przeciw_pijanstwu_daniel_bratkowski_o_xvii_wiecznej_szlachcie.html, [data dostępu: 28.12.2016].

6 О. Турчин, Класицистично-барокова поетика віршів Данила Братковського, [w: ] Київські полоністичні студії, t. XXVI, Київ 2016, s. 98–105.

7 T. Banaś-Korniak, Grzechy, posty i bankiety a zdrowie fizyczne i duchowe siedemnastowiecznego sarmaty na podstawie tomów poetyckich Daniela Bratkowskiego (1697) i Hiacynta Przetockiego (1653), „Staropolskie Teksty i Konteksty”, t. 8, Katowice 2018, s. 29–44; eadem, Siedemnastowiecznego szlachcica polskiego smutki i zabawy: motywy ludyczne w barokowych epigramatach Wespazjana Kochowskiego i Daniela Bratkowskiego, [w: ] Homo ludens : zabawy i rozrywki na co dzień i od święta w dziejach krajów Europy Środkowej i ich sąsiadów, pod red. A. Teterycz-Puzio i W. Bejdy we współpracy z L. Kościelakiem, Katowice 2017, s. 427–439.

8 S. Boiko, Female Images in European baroque poetry: (based of the verses of Ivan Velychkovsky, Danylo Bratkovsky, Robert Herrick, and Andrew Marvell, „Studia Polsko-Ukraińskie” 2020, s. 30–37.

9 О. Турчин, op. cit., s. 100; tutaj i dalej tłumaczenie cytatów ukraińskich zostało dokonane przez Autora publikacji.

10 D. Bratkowski, Świat po części przejźrzany, oprac. P. Borek, R. Krzywy, Warszawa 2011, s. 22.

11 Ibidem.

12 D. Bratkowski, op. cit.

13 Д. Братковський, Світ, по частинах розглянутий / Świat po części przeyzrzany, Луцьк 2004.

14 D. Bratkowski, op. cit., s. 46.

15 D. Bratkowski, op. cit., s. 78.

16 І. Крип’якевич, Історія України, Львів: Світ 1990; http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_2.html, [data dostępu: 28.01.2020], s. 166–167.

17 P. Радишевський, Польське посередництво у формуванні українського бароко, [w: ] Київські полоністичні студії. Українсько-польські літературні контексти доби Бароко, t. VI, Київ 2004, s. 14.

18 D. Bratkowski, op. cit., s. 38.

19 Д. Братковський, op. cit., s. 92.

20 D. Bratkowski, op. cit., s. 128–129.

21 Cyt. za: J. Pelc, Barok – epoka przeciwieństw, Kraków 2004, s. 255.

22 Д. Братковський, op. cit., s. 15.

23 D. Bratkowski, op. cit., s. 116.

24 Ibidem.

25 Ibidem, s. 82.

26 Ibidem, s. 74.

27 Ibidem, s. 65.

28 Ibidem, s. 87.

29 Ibidem, s. 117.

30 Ibidem, s. 90.

31 Ibidem, s. 79.

32 Ibidem, s. 83.

33 Ibidem, s. 43.

34 Ibidem, s. 145.

35 Ibidem, s. 79, 84, 87, 96.

36 S. Boiko, op. cit., s. 35.

37 Д. Братковський, op. cit., s. 130.

38 D. Bratkowski, op. cit., s. 109.

39 Ibidem, s. 147.

40 Ibidem, s. 83.

41 Ibidem, s. 81.

42 Д. Степовик, Західний і український варіанти стилю бароко: спільне й відмінне в образних засобах, [w: ] Київські полоністичні студії. Українсько-польські літературні контексти доби Бароко, t. VI, Київ 2004, s. 69.

43 Ibidem, s. 70.

44 Л. Ушкалов, Світ українського барокко, Харків 1994, s. 35.

45 R. Radyszewśkyj, Polskojęzyczna poezja ukraińska od końca XVI do początku XVIII wieku, cz. I: Monografia, Kraków 1996, s. 158.

46 T. Banaś-Korniak, Siedemnastowiecznego szlachcica polskiego smutki i zabawy…, s. 433.

47 E. Kotarski, Poezje Jana Andrzeja Morsztyna, Warszawa 1972, s. 68.

48 A. Podrażnik, Poezja przeciw pijaństwu…, s. 4 .

49 T. Banaś-Korniak, Grzechy, posty i bankiety…, s. 35.

50 D. Bratkowski, op. cit., s. 78.

Ewa Rot-Buga

Polska Akademia Nauk, Polska

e-mail: ewa.rot@ibl.waw.pl

ORCID: 0000-0002-0250-3264

Sielanki nowe ruskie Józefa Bartłomieja Zimorowica jako twórczy dialog z konwencją bukoliczną1

Sielanki nowe ruskie by Józef Bartłomiej Zimorowic as a Creative Dialogue with the Bucolic Convention1

Abstract

The article shows Sielanki nowe ruskie as a deliberate and creative dialogue of its author, J. B. Zimorowic, with the bucolic convention, whilst shedding a new light on the collection’s importance in Old Polish literature. The central argument assumes that, rather than marking a deviation from a standard, the modifications made by the poet in the traditional patterns of idyll were a thought-over reinterpretation of the genre. Zimorowic’s transformations go in line with the imitatio est aemulatio principle, thus consciously referring to the literary patterns. Central to the proposed analysis is an innovative translation of the locus amoenus from the rural space into the urban landscape of Lwów. The poet presents a town, rather than a village, as a pleasant space and an otium: this marks a depart from the classical patterns of idyll and a creative dialogue with the convention. Zimorowic moreover integrates into his works elements of Baroque horror and nightmare, such as turpistic images of decomposition of the body, descriptions of Cossack wars and epidemics, transforming the idyllic locus amoenus into a locus horridus. These elements, apparently counter to the bucolic convention, are deliberate means of expression: by using them, the poet expands the genre framework of idyll, making it an instrument of reflection on existence, death and history. The article moreover addresses the question of autothematic (‘idyll about idyll’) and allegorical dimension of Zimorowic’s idylls. By referring to the Old Polish and European tradition, the poet pursues a literary dialogue with his predecessors and his contemporary readers. Allegory is central to the building of meanings in these pieces, enabling a multilevel interpretation of funeral, autothematic and historical texts. Zimorowic’s idylls feature protagonists that, albeit of a pastoral background, tend to represent more complex, basically ‘urban’ literary characters, which adds to the uniqueness of the work in question. In sum, rather than testifying to a deviation from the genre, the modifications introduced by the poet are a deliberate reinterpretation of the bucolic convention. As a literary genre, idyll is a highly ‘capacious’ form, and therefore ideal as a means of representing its ‘things inherent’ – be it metapoetic, familial, urban, historical and/or religious – through a bucolic convention. Consequently, the word sielanki (‘idylls’) used in the 1663 edition proves adequate to the collection’s content; all the pieces therein comprised ought to be regarded as Old Polish idylls.

Keywords

idyll, Józef Bartłomiej Zimorowic, Sielanki nowe ruskie, bucolic convention, Szymon Szymonowic

„Sobiem śpiewał, nie komu, swe, nie cudze, rzeczy” (Obm., w. 1)2 – pisał Józef Bartłomiej Zimorowic w Obmowie, wierszu o charakterze metapoetyckim3, poprzedzającym bukoliki wydane w zbiorze zatytułowanym Sielanki nowe ruskie w 1663 roku. Poeta deklarował, iż pragnie – jak malarz – „swe kąty […] odrysować pieniem” (Obm., w. 12), „Idąc Symonidowym niedostępnym śladem” (Obm., w. 13). W efekcie powstał zbiór siedemnastu obszernych tekstów, które – inaczej jednak niż Sielanki Szymonowica – ukazują wiele aspektów Lwowa i składają się na apoteozę tego miasta4. Czy to metapoetyckie wyznanie dotyczące tematyki sielanek było niezbędne? Z jakiego powodu poeta uznał za zasadne, aby tłumaczyć się w Obmowie z tego, że będzie w sielankach odmalowywał współczesny sobie Lwów? Ta metapoetycka uwaga, w której poeta zestawia pragnienie malarskiego opisywania miasta z tym, iż uznaje on za swój wzór utwory Szymonowica, stanowi istotną wskazówkę dla współczesnego badacza. Tym bardziej, że w stanie badań zaczęto kwestionować przynależność gatunkową sielanek Zimorowica5. Celem tego artykułu jest ukazanie odnotowanej tu odmienności Sielanek nowych ruskich w nowym, nieanachronicznym świetle. Podejmowane przez Zimorowica zabiegi literackie, uznawane zazwyczaj za „odstępstwo” od gatunku, jakim jest sielanka, traktuję jako świadomy i nowatorski dialog z konwencją bukoliczną, który jest przez Zimorowica prowadzony zgodnie z zasadą „imitatio est aemulatio”. Poniższy artykuł stanowi kontynuację i podsumowanie analiz i interpretacji, zawartych w mojej książce Lwowska Arkadia. Studia o „Sielankach nowych ruskich” J. B. Zimorowica.

1. Konwencja bukoliczna

Sielanka – od czasów Teokryta i Wergiliusza – była gatunkiem literackim silnie skonwencjonalizowanym. Definicja konwencji literackiej, zaproponowana przez Aleksandrę Okopień-Sławińską mówi, że to „utrwalony w praktyce literackiej zespół norm określających charakter poszczególnych składników utworu, a także sposób ich zorganizowania w większe całości”6. Do definicji tej należałoby – jak sądzę – dodać, iż konwencja literacka, zwłaszcza w odniesieniu do gatunków z kultury dawnej, stanowi rodzaj ramy niezbędnej do odczytywania zawartych w utworach znaczeń. Stawia jednak ona określony „opór” współczesnemu czytelnikowi, a niekiedy także współczesnemu badaczowi, który skłonny jest uznawać to, co powtarzające się, za pozbawione znaczenia. Tego rodzaju dziedzictwo lekturowe, otrzymane w spadku po badaczach dziewiętnastowiecznych, którzy tropili „wpływy i zależności” intertekstualne, negując jednocześnie autonomię znaczeniową barokowych utworów7, może być jednak szczególnie niebezpieczne w przypadku tekstów tak silnie skonwencjonalizowanych, jak sielanki. Nawet Marzena Walińska, znawczyni funkcjonowania mitologii w staropolskiej bukolice, stawia nieco niebezpieczną tezę, że:

to, co konwencjonalne, a zatem oczekiwane, stoi na drugim biegunie tego, co ukryte. Często jednak trudno wyznaczyć wyraźną granicę między twórczym zastosowaniem a powielaniem schematów, dostrzec moment, w którym oryginalny (w zamierzeniu twórcy), erudycyjny kod przekształca się w powszechnie używaną konwencję8.

W opozycji do tego podejścia stoi stwierdzenie Charlesa Segala, który przekonuje, że w przypadku sielanki:

The bucolic convention is itself the trope; the pastoral frame is its own metaphor9.

Z kolei Yukai Li komentuje stwierdzenie Segala następująco:

With this formulation, Charles Segal succinctly diagnosed a persistent anxiety in our responses to Theocritean bucolic […]. As soon as a text is designated as “pastoral”, it becomes the site of an encounter between the sophistication of meaning and a natural simplicity, in which the rusticity of the bucolic convention can, at any moment, invert itself into urbane sophistication. Harry Berger – recalling an account of the logic of – highlights the precarity of this distinction: “[T]he dissembler does not want his audience to say, ‘Look how natural he is!’ but, rather, ‘Look how artfully he pretends to be natural’10.

Badacz niezwykle trafnie diagnozuje napięcia, jakie rodzą się pomiędzy konwencjonalnymi przedstawieniami a odczytywaniem znaczeń w utworach pastoralnych. Choć jego konstatacja dotyczy literatury antycznej, bez wątpienia możemy ją rozciągnąć na sielankę staropolską. Dlaczego? Powód jest prosty – twórcy bukoliki staropolskiej nieustannie czerpią ze starożytnego rezerwuaru motywów, toposów i schematów fabularnych stosowanych w bukolikach, w podobny sposób konstruują bohaterów i nadają im konwencjonalne imiona, sięgają po rozmaite podtypy gatunkowe sielanki11, ponadto wpisują w swe teksty wielopiętrowe nawiązania literackie, cytaty, kryptocytaty, prowadząc literackie dialogi, dyskusje oraz współzawodnicząc z poprzednikami12.

Jeśli więc chcemy zrozumieć, co sielanki staropolskie (jak w przypadku najbardziej znanych reprezentantów gatunku: Szymona Szymonowica, Józefa Bartłomieja Zimorowica, Jana Gawińskiego) znaczą w kontekście kultury, w której powstały, to musimy uznać znaczeniową autonomię tych utworów (nie tyle „pomimo”, ile „dzięki” ich konwencjonalności), w drugiej zaś – nie tylko samą treść, lecz także konwencję bukoliczną, w którą owa treść jest wpisana, powinniśmy potraktować jako nośnik samodzielnych znaczeń, a może nawet – jak sugeruje Segal – jeden z poziomów alegoryczności bukolik, domagający się lektury niedosłownej. Podejście takie, zmniejszające ryzyko lektury anachronicznej, zgodne jest z konstatacją Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, który w traktacie poetyckim De perfecta poesi (powst. przed końcem 1626 roku) podpowiada: Nulla autem poesis praeter epicam bucolica est allegoriae capacior („Żaden zaś gatunek poetycki poza epiką nie nadaje się lepiej do alegorii, jak bukoliki”13. Autorzy starożytnych i nowożytnych komentarzy do Eklog Wergiliusza, a także europejskich i staropolskich poetyk również przekonują, że sielanki to utwory alegoryczne14. Biorąc to wszystko pod uwagę, ze szczególną atencją należy przypatrywać się tym miejscom w sielankach, które jawią się nam jako najbardziej konwencjonalne (w domyśle, w lekturze amatorskiej, pozbawione znaczenia). Jeśli zgodzimy się z przytoczoną wyżej tezą Segala, że sama konwencja jest rodzajem tropu domagającego się interpretacji, z tym większą uwagą powinniśmy – jako badacze i interpretatorzy – się jej przyglądać. Oznacza to również, że literacki dialog staropolskiego twórcy może odbywać się nie tylko na poziomie tekstu, lecz także na poziomie samej konwencji literackiej. I właśnie temu dialogowi z konwencją bukoliczną, który podjął w Sielankach nowych ruskich Józef Bartłomiej Zimorowic, przyjrzymy się w niniejszym studium. Sprawdzenie (zwłaszcza na porównawczym tle bukolik Szymona Szymonowica), w jaki sposób Zimorowic wykorzystuje i modyfikuje konwencję, w którą wpisany jest również pewien potencjał alegoryczny, może być punktem wyjścia do lektury i interpretacji zbioru. Bo – co interesujące – w tekstach tych autor sięga po ramę określonej konwencji, z drugiej jednak strony – poza nią wykracza i w sposób twórczy ją eksploatując.

Modyfikacje, które w obrębie konwencji bukolicznej wprowadzał Zimorowic, były solą w oku wielu badaczy zajmujących się twórczością lwowskiego poety. Zabiegi, jakich dopuszczał się autor, postrzegane były jako „odstępstwo od normy”, na co reagowano nierzadko konsternacją. Od normy, czyli właśnie… konwencji bukolicznej. Przykłady?

Claude Backvis zwraca uwagę na akcenty brutalne i zbyt realistyczne, które zakłócają atmosferę sielanki-idylli15. Z kolei w swej syntezie Barok Czesław Hernas pisze:

Uparty powrót motywów śmierci, wiodący aż do rozważań o kosmicznym cyklu przemian, nawrót uzasadniony osobistymi depresjami poety, nadaje swoisty ton poetyce sielanek. Rodzi się wątpliwość, czy narzucone tytułem określenie gatunkowe odpowiada utworom zawartym w zbiorze, zwłaszcza że znalazły się tu dwie sielanki (Kozaczyzna i Burda ruska) tak daleko odbiegające od konwencji gatunkowej, że od dawna kwestionowano ich miejsce w zbiorze16.

Alois Woldan zaś w odniesieniu do Kozaczyzny i Burdy ruskiej używa pojęcia „antysielanka”17, kwestionując tym samym przynależność gatunkową tych utworów.

Mamy tu do czynienia ze zderzeniem dwóch perspektyw: XVII-wiecznego autora, który tytułuje swój zbiór Sielanki nowe ruskie, co oznacza, że zawarte w nim teksty uważa za sielanki, oraz uczonych, którzy reprezentują własną perspektywę badawczą i negują decyzję autorską. Bo sposób, w jaki Zimorowic napisał bukoliki (a zrobił to, podejmując dialog również z konwencją), nie pasuje do przyjętej przez nich definicji. Lektura zbioru uwzględniająca staropolskie konteksty i zasadę „imitatio est aemulatio”, zakładająca autonomię znaczeniową tych tekstów i pozbawiona apriorycznych założeń wartościujących, mających swe źródło w kryteriach estetycznych epok późniejszych, pozwala uznać, że Zimorowic jednak napisał sielanki. Wprowadził istotne modyfikacje w obrębie konwencji bukolicznej, w sposób twórczy ją przetworzył, ale z niej nie zrezygnował, co zaprezentuję na wybranych przykładach.

2. Miasto – miejsce przyjemne

Staropolska nazwa „sielanka” wywodzi się od ruskiego słowa „sioło”, czyli wieś, i została po raz pierwszy zastosowana w znaczeniu literackim przez Szymona Szymonowica w tytule zbioru Sielanki z 1614 r18. Sielanka to po staropolsku „wieśniaczka”, semantycznie zatem słowo to odsyła do kontekstu wsi. Zimorowic, nazywając swój zbiór Sielanki nowe ruskie, nie tylko poprzez tytuł pokazuje, że podąża śladem Symonidesa (co zresztą stwierdzi w Obmowie wprost), lecz także sygnalizuje, że będą to sielanki „nowe” i „ruskie”. Oba epitety to rodzaj autotematycznej metauwagi, za pomocą której poeta mówi – jak sądzę – czytelnikom: jestem świadomy tego, że tworzę sielanki, ale zarazem „nowe” (zwłaszcza na tle „starego”). Słowo „nowe” może wskazywać na każde nowe rozwiązanie poetyckie; „nowe” i „nowatorskie”, lecz – oczywiście – w obrębie tradycji literackiej. Takim rozwiązaniem może być np. sposób ukształtowania przestrzeni i umiejscowienia akcji w mieście, nie zaś na wsi, co jest w istocie nowe i odmienne zarówno w stosunku do sielanek Szymonowica, jak i konwencji bukolicznej.

Za pomocą epitetu „ruskie” Zimorowic sygnalizuje wszelkie możliwe konteksty powiązane z Rusią. Jeśli jesteśmy przy przestrzeni, to znak, że akcja może (i będzie) toczyć się na Rusi. Gdybyśmy o sielankach Zimorowica wiedzieli tylko tyle, ile wiemy dziś o Skotopaskach Stanisława Porębskiego (a więc nic, poza samym tytułem), moglibyśmy przypuszczać, że akcja sielanek będzie się toczyć na ruskiej wsi. Dlaczego? Bo konwencjonalną przestrzenią bukoliki od starożytności była wieś. Ale – jak już wspomniałam – w Obmowie poeta sygnalizuje, iż będzie śpiewał „swe, nie cudze, rzeczy” (Obm., w. 1). A wszystkie jego „rzeczy”, o których pisze w sielankach, są ruskie, lecz bynajmniej nie są wiejskie.

Akcja Sielanek nowych ruskich w większości przypadków toczy się we Lwowie lub na jego przedmieściach19. Nie tylko jednak rozgrywają się tam ich wypadki, ale teksty te stanowią również apoteozę Lwowa jako miejsca przyjemnego20. Zimorowic wielokrotnie podkreśla zalety i uroki życia w pewnej przestrzeni (co zgodne jest z konwencją bukoliczną), a jest to przestrzeń miejska, nie zaś wiejska. W sielankach nie zostaje również nakreślona opozycja miasto-wieś, jak ma to miejsce np. w bukolice Jana Gawińskiego Życia dworskiego, miejskiego a wiejskiego, ziemiańskiego paralela. Co za tym idzie, w zbiorze Zimorowica nie pojawia się, wzięta się z epody Beatus ille Horacego, a popularna w literaturze ziemiańskiej, krytyka miasta.

Jakie są przyczyny takiej decyzji autorskiej? Staje się ona bardziej zrozumiała w świetle biografii Józefa Bartłomieja Zimorowica, który był mieszczaninem, praktycznie całe życie spędził we Lwowie i zrobił w nim zawrotną karierę – od kamieniarza do burmistrza21. Miasto było więc dla niego naturalnym środowiskiem życia i naturalnym tematem poetyckim. Ale uzasadnienia takiego wyboru można (i – jak sądzę – należy) poszukiwać również w tradycji literackiej, w tym także w „laudes urbis”22. Wcześniej apoteozę Lwowa zawarł Sebastian Fabian Klonowic w pokrewnych bukolikom Roksolaniach, które Zimorowic znał i wspominał w sielankach. Nie gdzie indziej, lecz na Rusi, w tym również na przedmieściach Lwowa, dzieje się także akcja Roksolanek Szymona Zimorowica. W sposób pozytywny miasto jest ukazane w poemacie pastoralnym Edmunda Spensera Shepheardes Calender (1579) – jako symbol ludzkiej wspólnoty i humanistycznej cywilizacji (podobieństwo typologiczne, pokazujące, że w sielance może się pojawić pochwała miasta). Topos „locus amoenus” jest charakterystycznym elementem konwencji bukolicznej, ale sposób, w jaki Zimorowic go wykorzystuje, dokonując przeniesienia miejsca przyjemnego, lecz także „otium”, z przestrzeni wiejskiej do miejskiej, stanowi jeden z przykładów znajomości przez niego poetyki sielankowej, ale przede wszystkim twórczego dialogu z konwencją.

Wróćmy jeszcze do kwestii tego, że Zimorowicowe sielanki to sielanki „ruskie”. W sielankach znajdziemy nie tylko poetycki opis położenia geograficznego Lwowa i wynikających stąd zalet, lecz również konkretne miejsca, m.in. bernardyński klasztor (9,82) i kościół (16,190), katedrę św. Jerzego (2,44; 15,231; 15,307), Podgrodzie (15,346), Podzamcze (15,346), Wysoki Zamek (2,103; 15,338; 15,408) oraz, poza nim, np. Derewacz, górę w okolicy Lwowa (12,17; 15,166; 17,207); okoliczne miasta, takie jak: Grodek (15,176), Krotoszyn (15,221), Osowa (14,244), czy krainy, Podole (6,71, 15,77) oraz Zaporoże (15,192). Poeta ukazuje życie codzienne Lwowa, w którym odbywają się odpusty i jarmarki (Trużenicy), oraz uroczyste procesje (Przenosiny). Bohaterowie sielanek Zimorowica noszą rodzime imiona (np. Demijan, Symich, Paraszka, Daniłko, Wonton), w ich wypowiedziach pojawiają się słowa pochodzące z języka ruskiego23, spożywają także ruskie potrawy (w sielankach wymieniono łącznie aż 26 dań i napojów, spośród których część odsyła do znaczeń symbolicznych, a część stanowi element ruskiej obyczajowości24). W taki właśnie sposób – za pomocą aluzji do miejsc, krajobrazów, wydarzeń, obrzędów, kultu, języka, potraw, narzędzi gospodarczych, ubrań, elementów architektonicznych, różnego rodzaju broni, instrumentów muzycznych (częściowo konwencjonalnych), roślin i zwierząt – wkracza do sielanek ówczesna lwowska i – szerzej – ruska rzeczywistość. W taki też sposób Zimorowic rozwija dialog z konwencją bukoliczną, w której mieści się pochwała „miejsca przyjemnego”, z tym że jest to pochwała nie ruskiej wsi, lecz ruskiego miasta – Lwowa. Warto też wspomnieć, że sama Ruś jest ukazana w Sielankach nowych ruskich jako kraina mlekiem i miodem płynąca (motyw arkadyjski jest typowy dla bukoliki), ale tylko do czasu, gdy do Zimorowicowej Arkadii wkroczą śmierć i wojna.

3. Groby w Arkadii

Temat śmierci jest związany z bukoliką od początku jej istnienia. Pojawia się ona w idylli 1 Teokryta (w nurtach rzeki ginie Dafnis), w eklogach Wergiliusza (por. opis zgonu Dafnisa 5, w. 20-44; oraz skarga umierającego poety Gallusa w eklodze 10). Bion pisze Pieśń żałobną na śmierć Adonisa, sam zaś później zostaje bohaterem Pieśni żałobnej na śmierć Biona autorstwa Pseudo-Moschosa. Ze starożytności wywodzi się cały podtyp gatunkowy, czyli sielanka żałobna oraz typowe motywy funeralne (między innymi rocznicowy wymiar tekstu, rozpacz natury po śmierci zmarłego czy motywy epitafijne). Stąd również bierze początek żywa w XVII wieku alegoryczna tradycja stosowania szyfru osobowego w bukolikach funeralnych. Na przykład Rocznica Szymona Szymonowica wiąże się z rocznicą śmierci Jana Zamoyskiego, pokrewne sielankom Żale nagrobne Sebastiana Fabiana ukazały się w rocznicę śmierci Jana Kochanowskiego, Rocznica Jana Gawińskiego jest być może poświęcona Wespazjanowi Kochowskiemu i jego zmarłej małżonce, Mariannie z Misiowskich25. Temat śmierci jest również obecny w malarstwie pastoralnym, gdzie najsłynniejszą jego realizacją jest obraz Et in Arcadia ego Nicolasa Poussina, na którym – wedle interpretacji Panosky’ego – słowa „Ja jestem także w Arkadii” wypowiada Śmierć26.

Nie ma w tym więc nic dziwnego, że śmierć i motywy wanitatywne pojawiają się również w Sielankach nowych ruskich Zimorowica. Temat ten – w porównaniu z innymi staropolskimi cyklami bukolicznymi, np. Szymonowica czy Gawińskiego – wydaje się jednak „nadreprezentowany” i to nie tylko ilościowo (w zbiorze Zimorowica znalazły się cztery bukoliki żałobne: Roczyzna, Żałoba, Filoreta, Narzekalnice, podczas gdy u Szymonowica i Gawińskiego po jednej), lecz także „jakościowo”. Utwory Zimorowica wyróżniają się na tle staropolskich sielanek żałobnych nieklasycznym sposobem ukazywania śmierci. Tym, co najbardziej odróżnia bukoliki Józefa Bartłomieja Zimorowica od utworów innych sielankopisarzy, to turpistyczne obrazy wnętrza grobowców i rozpadających się w nich zwłok (w tym zwłok najbliższych: żony i brata), np. w sielance Roczyzna kreśli poeta przerażającą wizję rozkładu ciała brata:

[…] twoje lube oczy

I także pyskiem brzydkiem czerw roztoczy!

Czoło wesołe i udatną szyję

Robak zgniłymi zębami poryje. […]

Owad podziemny, węże i gadzina

To twoi krewni teraz i rodzina.

Twoi to bracia teraz i rodacy:

     Smród, zgniłość, mszyca, czerwie i pędracy!

                                              (5, 289-292, 299-302)

Taki sposób obrazowania nie pojawia się w żadnych innych zachowanych polskich sielankach (gdzie sposób mówienia o śmierci jest ujęty w ramy klasycznego „decorum”). Zimorowic, inaczej niż poprzednicy, ukazuje gnijące ciało wewnątrz mogiły z drastycznymi szczegółami. Czyniąc tak, oddala się od antycznych i renesansowych wzorców, a zbliża do barokowej poetyki księdza Józefa Baki czy Wacława Potockiego. Warto zauważyć, że w podobny sposób prezentował śmierć Juan de Valdés Leal (1622-1690), hiszpański malarz barokowy. Na obrazie Finis gloriae mundi (1672) widać wnętrze grobowca, a w nim, w otwartych trumnach, trzy ciała w różnym stopniu rozkładu, po których chodzą robaki, obok pełznie wąż (il. 1). Na płótnie Vanitas (1650-1690) w otwartej trumnie znajdują się gnijące zwłoki, z widocznymi na wierzchu wnętrznościami i robakami – na ciele i w pobliżu ciała (il. 2).

Il. 1 Juan de Valdés Leal, Finis gloriae mundi (1672) – detal z obrazu

Il. 2 Juan de Valdés Leal, Vanitas (ok. 1650 – ok. 1690)

Ten charakterystyczny dla Zimorowica sposób realizowania konwencji sielanki żałobnej, w tym zwłaszcza ukazywania grobu i ciała zmarłego (tak bardzo niecharakterystyczny dla sielanki!), możemy uznać za sygnał barokowości jego bukolik, ale też rodzaj dyskusji z konwencją, zawierającą „przepis” na ukazywanie zmarłego. „Przepis”, który Zimorowic najwyraźniej uznał za niewystarczający, by w pełni pokazać grozę śmierci, która odebrała mu bliskich.

4. Wojna i epidemia

Sielanka jako gatunek była często utworem okolicznościowym, opisującym aktualne wydarzenia z użyciem bukolicznego sztafażu. Pisano sielanki na różne okazje, zawierając w nich nierzadko pochwały władców, a wszystko to czyniono z wykorzystaniem kostiumu pasterskiego27. Zimorowic, który w sielankach Kozaczyzna, Burda ruska, Narzekalnice przywołuje pewne istotne dla niego wydarzenia (oblężenie Lwowa z 1648 r.), nie wykracza zatem poza ramę i konwencję gatunku. Co więc sprawiło, że podawano w wątpliwość przynależność gatunkową zwłaszcza Kozaczyzny i Burdy ruskiej? W tekstach tych poeta przedstawia z makabrycznymi szczegółami okrucieństwa, których dopuściły się wojska kozackie i tatarskie we Lwowie. Opis obfituje w brutalne sceny mordów, gwałtów, pożarów, zniszczeń, które „kraj ruski obróciły w perzyny i rumy” (15,94). Oprócz wojny w Kozaczyźnie i w Narzekalnicach pojawia się jeszcze inna klęska – epidemia. Zimorowic uwypuklił straszliwy charakter choroby, atakującej znienacka, przynoszącej cierpienie i powodującej gnicie ciała. Jednocześnie odwoływał się do popularnej w jego czasach tradycji „causa moralis” i prawdopodobnie inspirował się również sielanką Pomarlica Szymona Szymonowica.

Za sprawą wojny, epidemii (ale też utraty bliskich) typowy dla bukoliki, a obecny też w sielankach Zimorowica topos „locus amoenus” zostaje zastąpiony przez „locus horridus”,co stanowi kolejny przykład twórczego dialogu z konwencją28. Negatywny obraz Rusi ma swe uzasadnienie w literaturze (nawet w niej, jak pisze Piotr Borek, dominuje29), ale nie jest typowy dla sielanki. W utworach pokrewnych sielankom, takich jak Żale nagrobne Sebastiana Fabiana Klonowica czy Roksolanki Szymona Szymonowica, mamy do czynienia z idealizacją i pochwałą Rusi. Józef Bartłomiej Zimorowic nie waha się jednak w sielankach ukazać wojennej pożogi i bestialstwa najeźdźców. Badacze zadawali więc pytanie: czy to wciąż sielanki?

Odpowiedź brzmi: tak. Włączenie tego typu opowieści w obręb bukolicznego cyklu tylko z pozoru, i tylko dla czytelnika naiwnego, może się wydawać zabiegiem genologicznie nieadekwatnym. Przypomnijmy, śmierć od zawsze była w Arkadii. Sielanki staropolskie nie były i nie są „sielskie” w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, a obecność smutku, melancholii, refleksji ma uzasadnienie w tradycji oraz konwencji bukolicznej30. Włączając do swych tekstów motywy historyczne i mortualne, Zimorowic podążał więc za tradycją. To, co różni go od innych polskich sielankopisarzy, to wspominane już zawieszenie klasycznego „decorum” na rzecz barokowej makabry i poetyki śmierci. Należy zatem uznać za trafną konstatację Antoniego Czyża, że te wprowadzone do sielanek wydarzenia:

Gatunku nie zniszczyły: przetworzyły go, ożywiły, „otworzyły” na nowe, w jego strukturze wypowiadane doświadczenia. Jeżeli Sielanki Szymona Szymonowica z 1614 roku […] Janusz Pelc słusznie określił jako „manifest” renesansowego klasycyzmu, to Sielanki nowe ruskie Zimorowica – z zawartymi w tym tomie krwawymi, historycznymi opowieściami Kozaczyzna i Burda ruska – stanowiłyby wobec reguł gatunku manifest barokowy31.

5. Konstrukcja bohaterów

W rozważaniach o dialogu z konwencją bukoliczną nie można pominąć konstrukcji bohaterów. Typowy bohater sielanki to pasterz, ukazywany najczęściej przy pasieniu bydła, gdy – w południowym skwarze – tworzy pieśni lub gra na pasterskich instrumentach. Co ważne, wykazuje się przy tym ponadprzeciętną znajomością literatury. Pasterz ten nie jest, rzecz jasna, prostym pastuszkiem, lecz najczęściej figurą poety i jako twórca bierze też często udział w poetyckim agonie. To niezwykle istotna warstwa alegoryczna sielanki, wpisana w zasady tego gatunku, a biorąca swój początek w micie o archipoecie Dafnisie32. Tacy pasterze są obecni w Sielankach nowych ruskich, czego najlepszym przykładem jest nieodżałowany „Symich, nadobny pasterz urodziwej trzody” (5,4), bohater noszący cechy Szymona Zimorowica, autora Roksolanek. O tym, jacy trafiają się wśród nich erudyci, świadczy też pieśń o Marelli w sielance Kobeźnicy, w której pojawia się Nikazy (we fragmencie tym Zimorowic nawiązuje do tradycji, której ukoronowaniem jest utwór Nicaise Jeana de La Fontaine’a33, co zarazem oznacza, iż autor Sielanek nowych ruskich był znacznie bardziej oczytany, niż dotychczas sądzono).

Ale oprócz figury pasterza-poety w sielankach Zimorowica występują również „prawdziwi” pastuszkowie, którzy nie mają wiedzy o literaturze i mitologii. Wiemy o tym, bo nie rozpoznają aluzji do dobrze znanych motywów i mitów. Gdyby wiedzieli, czyją matką jest „Cukrusia” (14, 114), czyim ojcem „kowal chromy” z Lipary (14, 115), gdyby rozszyfrowali aluzję o tym, jak „drutową siatką / ociec ułowił Marsa wespół z panią matką” (14, 123-124), być może nie znaleźliby się w matni Kupidyna. Podmiot mówiący Zjawienia podkreśla ignorancję pasterzy: „Tych słów kozidojowie oni nie pojęli, / Owszem zuchwalców onych za prostaki mieli” (14, 137-138), zbratali się z nimi i to ich zgubiło. W podobne kłopoty popadł także Jolas, bohater Mołojców, który nie rozpoznał Wenery z Kupidynem i skaleczył się strzałą bożka miłości. Zdarzenie to komentuje tym razem Aleksy: „Prostakeś, jako baczę, wielki, mówię śmiele, / Żeś sam nie znał, o którym świat nabajał wiele, / O Kupidzie, Wenery brzydkim bękarcięciu” (6, 53-55). Bohaterowie ci, choć są pasterzami, poezji nie tylko nie tworzą, lecz nawet jej nie znają,co jest rodzajem dyskusji z konwencją.

Kto jeszcze tworzy poezję w sielankach Zimorowica? Tacy bohaterowie sielanek, co do których możemy przypuszczać, że to raczej związani z Rusią poeci-mieszczanie, i którzy (co bardzo interesujące) – podobnie jak pasterze-poeci – są obdarzeni talentem artystycznym i wiedzą o literaturze. Takim bohaterem jest chociażby Miłosz, narrator Trużeników i Winiarzy, postać nosząca cechy autora.

Zimorowic tworzy w sielankach przestrzeń Arkadii jako krainy poezji, co jest zgodne z konwencją bukoliczną. Z Rusi się wywodzą i na Rusi tworzą ówcześni wybitni autorzy, tacy jak: Szymon Szymonowic, Szymon Zimorowic, Sebastian Fabian Klonowic, wreszcie sam Józef Bartłomiej Zimorowic. Tu przecież rodzi się Symich, który „nad potokiem kastalijskiej wody” (5,6) i tam, gdzie „skała parnaska wypycha / wody szemrzące” (5, 156-157), wygrywa pieśni boginiom, muzom i charytom. Na Ruś tworzyć poezję przybywają też bohaterowie mitologiczni, np. Faunus w sielance Zezuli syn, który odśpiewuje pieśń o Narcyzie34. Zimorowic, tworząc wizję poetyckiej Arkadii, otwiera granicę między quasi-realnym światem Rusi a światem mitologii35. Ale możliwość spotykania się z postaciami mitycznymi mają tylko ci bohaterowie, którzy tworzą wybitną poezję. Jest to znamieniem rzeczywistości arkadyjskiej, a zarazem zgodne z konwencją bukoliczną. Tyle tylko, że tymi bohaterami są – obok pasterzy-poetów – również poeci-mieszczanie.

Warto w tym miejscu przypomnieć, jaki związek z konwencją bukoliczną ma alegoria i próba alegorycznego odczytania sielanek. Teksty funeralne wpisują się w epicedialną i alegoryczną tradycję gatunku (zarówno jeśli chodzi o konstrukcję, jak i dobór treści, motywów czy formuł). Sielanki historyczne czy polityczne są najbliższe poezji okolicznościowej, podejmującej aktualne wątki i wydarzenia pod osłoną alegorii. W przypadku Zimorowica różnica polega na tym, że poeta nie szyfruje tych wydarzeń, lecz pisze o nich wprost, stosując jednak, zgodnie z konwencją bukoliczną, ramową kompozycję utworów. Sielanki, w których pojawia się motyw tworzenia pieśni, wykorzystują swój, wpisany nawet w nazwę „bukolika” = „pieśń pasterza wołów”), metapoetycki i autotematyczny potencjał36. Pojawia się w nich również szyfr osobowy. Zimorowic przywołuje także wydarzenia rodzinne, takie jak śmierć brata czy żony (alegoria biograficzna), konstruuje przypowieści (jak w Kobeźnikach: „Wszystko coś w przypowieściach, a nic nie wyraźnie”, I,173) czy podejmuje problematykę eschatologiczną (alegoria dydaktyczna i teologiczna), por. alegoryczne wykłady w Trużenikach i Winiarzach. W przypadku zresztą owego dyptyku pochwała piękna świata stworzonego ręką Boga ukazana została pod osłoną alegorii; w Winiarzach w postaci, bogatej w znaczenia teologiczne, opowieści o uprawie winorośli. Z kolei w Przenosinach najbardziej zewnętrzna, dosłowna warstwa utworu to poetycki opis procesji niosącej przez Lwów relikwię nieznanej z umienia świętej, nazwanej przez Zimorowica „Bogumiłą”. W warstwie głębszej sielanka ta nawiązuje do tradycji alegorycznej interpretacji Pieśni nad Pieśniami, łączącej motyw zaślubin z treściami mistycznymi (mistyczne zaślubiny męczennicy z Oblubieńcem-Chrystusem), a przy tym jest świadectwem kultu Undecim Milium Virginum37.

Poetyckie działania Zimorowica potwierdzają, że znał i rozumiał konwencję bukoliczną jako punkt wyjścia do tworzenia własnych utworów. Widać też wyraźnie, że uznawał alegorię za konstytutywny składnik gatunku i z upodobaniem ją stosował.

Co zaś w przypadku, jeśli nie jesteśmy w stanie zidentyfikować jakiejś postaci czy wydarzenia, bo brakuje niezbędnych w tym celu źródeł zewnętrznych? Czy to znaczy, że znów stajemy się bezradni wobec sielanki? Odpowiedź brzmi: „Nie”, bo, po pierwsze, ramą wypowiedzi jest właśnie konwencja gatunkowa (która sama w sobie, przypomnijmy stwierdzenie Segala, jest metaforą), po drugie zaś dane utwory możemy interpretować, odwołując się do tradycji literackiej. Być może nigdy się nie dowiemy, czy pod postacią Marelli poeta ukrył jakąś osobę; jeśli jednak postawimy filologiczne pytania tekstowi, zatrzymując uwagę nawet na pojedynczym słowie (np. kim jest Nikazy?), możemy podjąć się interpretacji utworu, co może doprowadzić do odkryć, stawiających w zupełnie nowym świetle autora Sielanek nowych ruskich38.

Co daje nam taka ergocentryczna lektura sielanek? I czym różni się od dotychczas prowadzonych badań oraz wniosków wyciąganych na ich podstawie? Pozwala nam spojrzeć na silnie skonwencjonalizowane teksty jako na autonomiczne utwory, w których poeta prowadzi świadomy dialog nie tylko z poprzednikami, lecz także z samą literacką konwencją. Odczytanie wpisanych w tekst alegorii, zidentyfikowanie określonych nawiązań i wskazanie ich roli w budowaniu znaczeń pozwala również zanegować, wywodzące się z lektury XIX-wiecznej, a powtarzane w późniejszym stanie badań, przekonania, że sielanki Józefa Bartłomieja Zimorowica są:

• reportażowo realistyczne (bo np. ukazują, jak wyglądała epidemia we Lwowie, podczas gdy Zimorowica w ogóle nie było wtedy w mieście, a opisując epidemię odwołuje się do tradycji „causae moralis”; albo też ukazują opis prac ogrodniczych w Winiarzach, podczas gdy jest to alegoryczna pochwała świata stworzonego ręką Boga);

• mieszczańskie, patrycjuszowskie, biograficzne, pamiętnikarskie, lokalnie prymitywne (por. co pisze Hernas: „wyobraźnia poety lubuje się w malowaniu prymitywnych scen z sielankowej natury”39) – takie uogólnienia mogłyby być „prawdziwe”, tylko gdybyśmy przyjęli anachroniczne założenie, że wszystko, co w sielankach opisane, stanowi realne odbicie rzeczywistości, życia oraz „depresji poety”40; podczas gdy Zimorowic z całą pewnością selekcjonuje wydarzenia i „przepuszcza” je przez filtr literackiej konwencji;

• narodowe – tak mógłby powiedzieć Adam Mickiewicz (określenia tego użył wobec Żeńców podczas wykładu w Collège de France 18 czerwca 1841 r.41), ale też współczesny ukraiński polityk czy literaturoznawca;

• nastrojowe i wzruszające – przypomnijmy, iż Czesław Hernas pisze: „Zimorowic pragnie przekazywać przede wszystkim swoje wzruszenie” i „interesuje go analiza wzruszenia”42, podczas gdy analizy i interpretacje pokazują43, że są to teksty głęboko zakorzenione w tradycji alegorycznej, biblijnej, literackiej, zaś w kwestii „wzruszenia” nie dysponujemy narzędziami, które pozwoliłyby na jego zmierzenie;

• ludowe (bo np. występują w nich pasterze o rodzimych imionach, wtrącający słowa z języka ruskiego, podczas gdy Zimorowic, konstruując bohaterów, świadomie igra z konwencją; podobnie „ludowi” nie są Żeńcy Szymonowica, co wykazał Paweł Stępień44).

Powyższe konstatacje nie są wyrazem przygany wobec wcześniejszych badaczy, wpisują się raczej w zakres obserwacji. Warto zauważyć, że analiza (wcześniej już zauważanych) unikatowych cech sielanek Zimorowica w kontekście ówczesnej im kultury, w perspektywie tradycji, z którą poeta dialogował, a jednocześnie z pominięciem kryteriów estetycznych epok późniejszych, może doprowadzić do zgoła odmiennych wniosków niż te, wynikające z przeprowadzonych badań, w których zostały pominięte powyższe okoliczności. Nie możemy dłużej zgadzać się z tezą, że Zimorowicowe sielanki – a przynajmniej niektóre z nich – sielankami nie są czy też, że są przykładem antysielanek (przyjęcie takiego założenia oznaczałoby, że sam Zimorowic nie wiedział, czym jest sielanka, że się „pomylił”, tytułując swój zbiór, albo że żył i tworzył w swoistej schizofrenii). Przeciwnie, mając w pamięci to, co o sielankach mówią starożytne i nowożytne poetyki oraz komentarze do bukolicznych edycji, musimy uznać, że sielanka jako gatunek literacki jest formą niezwykle „pojemną”, a przez to idealną do ukazywania wszelakich „swoich rzeczy” (metapoetyckich, rodzinnych, miejskich, historycznych, religijnych) z uwzględnieniem bukolicznej konwencji. Opierając się na analizach45, uznać wypada, iż Sielanki nowe ruskie stanowią przykład świadomego, przemyślanego, a zarazem twórczego dialogu z konwencją bukoliczną i – zarazem – z ówczesnymi czytelnikami, w obrębie żywej i aktualnej w jego czasach tradycji literackiej. Konwencja bukoliczna nie została przez niego odrzucona. To zaś oznacza, iż użyte w tytule edycji z 1663 r. określenie „sielanki” jest adekwatne w stosunku do zawartości zbioru, i że wszystkie utwory wydane w tym zbiorze to staropolskie sielanki.

References

Possevino A., Tractatio de poesi et pictura ethnica, humana et fabulosa collata cum vera honesta et sacra, Lugduni 1594.

Sarbiewski M. K., O poezji doskonałej, czyli Wergiliusz i Homer (De perfecta poesi, sive Vergilius et Homerus), przeł. M. Plezia, oprac. S. Skimina, Wrocław 1954.

Servius M. H., Servii Grammatici qui feruntur, t. 1: In Vergilii Bucolica et Georgica commentarii, recensuit G. Thilo, Lipsiae 1887.

Vergilii Maronis P., Opera, quae quidem extant omnia: cum veris in Bucolica, Georgica et Aeneida, Basileae 1547.

Viperani G. A., De poetica libri tres, Antverpiae 1579.

Zimorowic J. B., Sielanki nowe ruskie, oprac. L. Szczerbicka-Ślęk, Wrocław 1999.

Borek P., Szlakami dawnej Ukrainy. Studia staropolskie, Kraków 2002.

Borowy W., O wpływach i zależnościach w literaturze, Kraków 1921.

Chemperek D., Obraz Smoleńska i jego mieszkańców w literaturze polskiej początku XVII wieku, „Terminus” IX (2009), z. 1-2, s. 221–222.

Czyż A., Rojny i gwarny blask kultury. Literacka varietas i historyczne multum tekstów, Siedlce 2019.

Dobakówna A., O sielance staropolskiej. Szkic problematyki, „Pamiętnik Literacki” LIX (1968), z. 3, s. 3–28.

Fulińska A., Naśladowanie i twórczość. Renesansowe teorie imitacji, emulacji i przekładu, Wrocław 2000.

Fulińska A., Renesansowa aemulatio, alegacja czy intertekstualność, „Teksty Drugie” 1997, nr 4, s. 5–15.

Grześkowiak R., Amor curiosus. Szkice o osobliwych tematach dawnej poezji erotycznej, Warszawa 2013.

Hernas C., Barok, Warszawa 1998.

Krzewińska A., Sielanka, [hasło w: ] Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok, red. T. Michałowska, przy udziale B. Otwinowskiej, E. Sarnowskiej-Temeriusz, Wrocław 1998, s. 866–872.

Krzewińska A., Sielanka staropolska. Jej początki, tradycje i główne kierunki rozwoju, Warszawa 1979.

Li Y., Pastoral between words and things: Theocritus, ekphrasis and otology, „Classical Philology” 2023, vol. 118, nr 1, s. 27–51.

Mrowcewicz K., Trivium poetów polskich epoki baroku: klasycyzm – manieryzm – barok, Warszawa 2005.

Murrin M., The Veil of Allegory. Some Notes Toward a Theory of Allegorical Rhetoric in English Renaissance, Chicago-London 1969.

Okopień-Sławińska A., Konwencja literacka, [hasło w: ] Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1988.

Panofsky E., Studia z historii sztuki, wybrał, oprac. i opatrzył posłowiem J. Białostocki, Warszawa 1997.

Rot-Buga E., Bukoliczna księga znaczeń. Problemy interpretacji i edycji „Sielanek” Jana Gawińskiego, Warszawa 2009.

Rot-Buga E., Lwowska Arkadia. Studia o „Sielankach nowych ruskich” J. B. Zimorowica, Warszawa 2021.

Rot-Buga E., Poetyckie listy dedykacyjne w sielankach staropolskich (Sz. Szymonowic, J. B. Zimorowic, J. Gawiński), [w: ] Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 3: Stulecia XV–XIX. Perspektywa historycznoliteracka, red. P. Borek, M. Olma, Kraków 2013, s. 209–219.

Segal C., Landscape into Myth: Theocritus’ Bucolic Poetry, „Ramus” 1975, vol. 4, Issue 2.

Sidney F., Obrona poezji, przeł. i wstępem opatrzył J. Świeżowicz, Lwów 1933.

Stępień P., „Na niebie wszystkie rzeczy dobrze są zrządzone” – harmonia wszechświata a mikrokosmos folwarku. O „Żeńcach” Szymona Szymonowica i ich związkach z myślą neoplatońską, [w: ] Materiały z konferencji zorganizowanej przez Zespół Badań Literackich nad Historią Kultury Epok Dawnych Instytutu Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, 14-15 października 1998 r., red. A. Nowicka-Jeżowa i P. Stępień, Warszawa 2000, s. 163–202.

Walińska M., „Sielankowe” dedykacje Jana Gawińskiego, [w: ] Dzieło literackie i książka w kulturze. Studia i szkice ofiarowane Profesor Renardzie Ocieczek w czterdziestolecie pracy naukowej i dydaktycznej, red. nauk. I. Opacki przy współudziale B. Mazurkowej, Katowice 2002, s. 426–435.

Walińska M., Słodki i okrutny. Wizerunek Kupidyna w literaturze staropolskiej, Katowice 2008.

Walińska M., Szyfr, kod i konwencja. Staropolskie sposoby „mówienia mitologią”, „Napis” XVII (2011), s. 97–110.

Woldan A., Studia galicyjskie, posłowie J. Purchla, Kraków 2019.

Zimek K., „Tyś to, nieszczęsny Kupidzie…”. Zagadki sielanki „Zezuli syn” Józefa Bartłomieja Zimorowica, „Przegląd Humanistyczny” 2004, nr 4.

1 Niniejszy artykuł jest rozszerzoną i uzupełnioną wersją wykładu habilitacyjnego, który wygłosiłam na kolokwium habilitacyjnym w dn. 12.01.2024 r. w Instytucie Badań Literackich PAN w Warszawie.

2 J. B. Zimorowic, Obmowa, [w: ] idem, Sielanki nowe ruskie, oprac. L. Szczerbicka-Ślęk, Wrocław 1999. Wszystkie cytaty z sielanek Zimorowica podaję za tym wydaniem, w nawiasie umieszczając numer sielanki i numery wersów.

3 E. Rot-Buga, Poetyckie listy dedykacyjne w sielankach staropolskich (Sz. Szymonowic, J. B. Zimorowic, J. Gawiński), [w: ] Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 3: Stulecia XV–XIX. Perspektywa historycznoliteracka, red. P. Borek, M. Olma, Kraków 2013, s. 209–219; zob. też: M. Walińska, „Sielankowe” dedykacje Jana Gawińskiego, [w: ] Dzieło literackie i książka w kulturze. Studia i szkice ofiarowane Profesor Renardzie Ocieczek w czterdziestolecie pracy naukowej i dydaktycznej, red. nauk. I. Opacki przy współudziale B. Mazurkowej, Katowice 2002, s. 426–435.

4 E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia. Studia o „Sielankach nowych ruskich” J. B. Zimorowica, Warszawa 2021, s. 25–26, 205–210, 233–234.

5 C. Hernas, Barok, Warszawa 1998, s. 327.

6 A. Okopień-Sławińska, Konwencja literacka, [hasło w: ] Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1988, s. 239.

7 W. Borowy, O wpływach i zależnościach w literaturze, Kraków 1921, passim.

8 M. Walińska, Szyfr, kod i konwencja. Staropolskie sposoby „mówienia mitologią”, „Napis” XVII (2011), s. 98.

9 C. Segal, Landscape into Myth: Theocritus’ Bucolic Poetry, “Ramus” 1975, vol. 4, Issue 2, s 115.

10 Y. Li, Pastoral between words and things: Theocritus, ekphrasis and otology, „Classical Philology” 2023, vol. 118, nr 1, s. 27.

11 A. Krzewińska, Sielanka, [hasło w: ] Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok, red. T. Michałowska, przy udziale B. Otwinowskiej, E. Sarnowskiej-Temeriusz, Wrocław 1998, s. 870; eadem, Sielanka staropolska. Jej początki, tradycje i główne kierunki rozwoju, Warszawa 1979; A. Dobakówna, O sielance staropolskiej. Szkic problematyki, „Pamiętnik Literacki” LIX (1968), z. 3, s. 3–28.

12 A. Fulińska, Naśladowanie i twórczość. Renesansowe teorie imitacji, emulacji i przekładu, Wrocław 2000; eadem, Renesansowa aemulatio, alegacja czy intertekstualność, „Teksty Drugie” 1997, nr 4, s. 5–15.

13 M. K. Sarbiewski, O poezji doskonałej, czyli Wergiliusz i Homer (De perfecta poesi, sive Vergilius et Homerus), przeł. M. Plezia, oprac. S. Skimina, Wrocław 1954, s. 498–499 [249].

14 Zob. na przykład: M. H. Servius, Servii Grammatici qui feruntur, t. 1: In Vergilii Bucolica et Georgica commentarii, recensuit G. Thilo, Lipsiae 1887; P. Vergilii Maronis, Opera, quae quidem extant omnia: cum veris in Bucolica, Georgica et Aeneida, Basileae 1547; G. A. Viperani, De poetica libri tres, Antverpiae 1579; A. Possevino, Tractatio de poesi et pictura ethnica, humana et fabulosa collata cum vera honesta et sacra, Lugduni 1594; F. Sidney, Obrona poezji, przeł. i wstępem opatrzył J. Świeżowicz, Lwów 1933; B. Herbestus, G. Samboritani Ecloga, qua Archiepiscopatum Leopoliensem […] Paulo Tarloni gratulator, za: A. Krzewińska, Sielanka staropolska…, s. 42–43.

15 C. Backvis, Panorama poezji polskiej epoki baroku, t. 2, red. A. Nowicka-Jeżowa, R. Krzywy, przeł. G. Majcher, Warszawa 2003, s. 127–133.

16 C. Hernas, op. cit., s. 327.

17 A. Woldan, Studia galicyjskie, posłowie J. Purchla, Kraków 2019, s. 33–34.

18 A. Krzewińska, op. cit., s. 866. Funkcjonowały też inne nazwy: bukolika, skotopaska, idylla, ekloga, wilaneska, pastorela, pastorałka (ibidem).

19 R. Grześkowiak, Amor curiosus. Szkice o osobliwych tematach dawnej poezji erotycznej, Warszawa 2013, s. 282 (obserwację Grześkowiaka dotyczącą sposobu ukazywania Lwowa w Roksolankach można odnieść również do Sielanek nowych ruskich J. B. Zimorowica).

20 Szerzej na ten temat: E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…, s. 32–39.

21 Ibidem, rozdział: Józef Bartłomiej Zimorowic – poeta miasta, s. 25–47.

22 D. Chemperek, Obraz Smoleńska i jego mieszkańców w literaturze polskiej początku XVII wieku, „Terminus” IX (2009), z. 1-2, s. 221–222.

23 Pisała już o tym: L. Szczerbicka-Ślęk, Wstęp [do: ] J. B. Zimorowic, op. cit., zwłaszcza s. XXI–XXIV.

24 Dla porównania – w sielankach Szymona Szymonowica pojawiają się tylko mleko w sielance Dafnis i tytułowe kołacze. Temat ten poruszyłam w referacie pt. Menu bohaterów „Sielanek nowych ruskich” Józefa Bartłomieja Zimorowica, wygłoszonym podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej „Studium przedmiotu. Poezja i rzeczy” (9-10 grudnia 2014), zorganizowanej przez Zespół Europeistyki Literackiej IBL PAN w Warszawie.

25 Szerzej na ten temat: E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…, s. 51–53.

26 E. Panofsky, Studia z historii sztuki, wybrał, oprac. i opatrzył posłowiem J. Białostocki, Warszawa 1997, s. 329.

27 A. Krzewińska, Sielanka staropolska…., s. 130: „Ecloga et bulolicum, graece electum et pastorinum latine, in re est carmen sub allegoria viliori describens res politicas et bella, consilia: inducento pastores, agricolas, hortulanos, virtutes illorum, comparationes ab agricultura” (źródło: Rkps PAN Kraków, sygn. 557, k. 34); „Ecloga, qua describuntur bella statuesque regnorum” (źródło: Rkps Czart., sygn. 2373 I, s. 15).

28 Szerzej na ten temat: E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…, s. 199–231.

29 P. Borek, Szlakami dawnej Ukrainy. Studia staropolskie, Kraków 2002, s. 15.

30 K. Mrowcewicz, Trivium poetów polskich epoki baroku: klasycyzm – manieryzm – barok, Warszawa 2005, s. 189–199.

31 A. Czyż, Rojny i gwarny blask kultury. Literacka varietas i historyczne multum tekstów, Siedlce 2019, s. 557.

32 E. Rot-Buga, Bukoliczna księga znaczeń. Problemy interpretacji i edycji „Sielanek” Jana Gawińskiego, Warszawa 2009, s. 24–29; zob. też: M. Murrin, The Veil of Allegory. Some Notes Toward a Theory of Allegorical Rhetoric in English Renaissance, Chicago-London 1969, s. 66.

33 Zob. E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…, s. 94–100, gdzie rekonstruuję francusko-włoską tradycję motywu praktycznego młodzieńca, który ponad miłosne uniesienie ceni zachowanie niezniszczonego ubrania; jej ukoronowaniem jest frywolny utwór La Fontaine’a Nicaise (wydany po śmierci Zimorowica). Istotne jest to, że utwory musiały mieć wspólne źródło, w którym pojawia się imię Nikazy, a to oznacza, że Zimorowica należy uznać za zdecydowanie bardziej oczytanego humanistę, niż dotychczas sądzono, oraz za autora, któremu zawdzięczamy związki literatury polskiej z francuską.

34 K. Zimek, „Tyś to, nieszczęsny Kupidzie…”. Zagadki sielanki „Zezuli syn” Józefa Bartłomieja Zimorowica, „Przegląd Humanistyczny” 2004, nr 4.

35 M. Walińska określa to zjawisko mianem „transpozycji”, zob. M. Walińska, Słodki i okrutny. Wizerunek Kupidyna w literaturze staropolskiej, Katowice 2008, s. 10. Szerzej piszę o tym w: E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…, s. 208–210.

36 Termin ten wprowadziłam w: E. Rot-Buga, Bukoliczna księga znaczeń…, s. 29, 99.

37 Szerzej na ten temat piszę w: eadem, Lwowska Arkadia…, s. 171–195.

38 Ibidem, s. 94–95.

39 C. Hernas, Barok…, s. 329.

40 Ibidem, s. 327.

41 P. Stępień, „Na niebie wszystkie rzeczy dobrze są zrządzone” – harmonia wszechświata a mikrokosmos folwarku. O „Żeńcach” Szymona Szymonowica i ich związkach z myślą neoplatońską, [w: ] Materiały z konferencji zorganizowanej przez Zespół Badań Literackich nad Historią Kultury Epok Dawnych Instytutu Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, 14-15 października 1998 r., red. A. Nowicka-Jeżowa i P. Stępień, Warszawa 2000, s. 163–164.

42 C. Hernas, Barok…, s. 330.

43 E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…; K. Zimek, „Tyś to nieszczęsny Kupidzie…”.

44 P. Stępień, op. cit.

45 E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia…, op. cit.

Tomasz Ślęczka

Uniwersytet Wrocławski, Polska

e-mail: tomasz.sleczka@uwr.edu.pl

ORCID 0000-0002-2711-4732

Jan Władysław Poczobut Odlanicki w drodze do Jaworowa. Odcinek ruski

Jan Władysław Poczobut Odlanicki On His Way to Jaworów. Ruthenian Part

Abstract

The subject of this article is a comparison of the perception of the Ruthenian voivodeship by the Lithuanian nobleman Jan Władysław Poczobut Odlanicki and travellers from Western and Southern Europe (French, Hungarian, Frisian, German and Irish). During the expedition in 1684, Poczobut visited several towns, including Rzeszów, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Lviv and Jaworów, where he managed to obtain from John III Sobieski title of the pantler of Oszmiana. His memoir, however, was not intended for publication. Poczobut does not feel alien in Russia. He is interested in the same things as any traveler: cities, fortifications and churches. He writes about them briefly, as they do not differ from what he knows from home. He provides the most detailed account of his stay in Jaworów, where he observed life at the royal court, admired the gardens, exotic animals and war trophies from Vienna, as these were the things that fascinated him the most. In contrast, foreign visitors to the same places describe them differently. They provided more detailed descriptions, often accompanied by elaborate explanations. What seemed ordinary for Poczobut, appeared new and exotic to them. When writing with the intention of publishing their memoirs, they also take into account the needs of their prospective readers. They occasionally viewed things with a sense of superiority (especially the French).

Keywords

Jan Władysław Poczobut Odlanicki, diary, Jaworów, Jan III Sobieski, Ruthenian Voivodeship

Jan Władysław Poczobut Odlanicki urodził się w 1640 roku, a zmarł w 17031. Jako trzeciego syna przeznaczono go do kariery wojskowej, którą formalnie rozpoczął w roku 1658 w chorągwi kozackiej pospolitego ruszenia szlachty powiatu wiłkomirskiego. Rok później odkupił od brata poczet husarski i został towarzyszem w chorągwi hetmana Wincentego Gosiewskiego. Pierwsze lata dorosłości upłynęły mu na walkach ze Szwedami i Moskalami. Po opuszczeniu wojska w 1667 roku rozpoczął życie ziemianina, w 1684 uzyskał stolnikostwo oszmiańskie, a umierał jako zamożny właściciel sześciu wsi. Wykształcenie odebrał dość skromne, o czym z pewną dezynwolturą pisze: „mało co bywszy w szkołach i mało co uczywszy się” [118].

W pewnym momencie życia sporządził pamiętnik2, obejmujący lata 1640-1684. Alojzy Sajkowski uważa, że odbyło się to w dwu etapach – około roku 1680 Poczobut miał zredagować pierwszą część swych wspomnień (być może korzystając z notatek), zaś przez kolejne cztery lata prowadził regularny diariusz3. Więcej uwagi poświęcił temu zagadnieniu Andrzej Rachuba, który poszerzając badania o kwestie papieru oraz duktu pisma, wprawdzie nie odrzucił hipotezy Sajkowskiego, opowiedział się jednak za nieco późniejszym (i jednoetapowym) spisaniem wspomnień: w latach 1682-16854.

Ostatnią część pamiętnika stanowi relacja z podróży po Koronie i Rusi (20 lutego – 1 lipca 1684 roku). Rachuba przypuszcza, że miała ona trzy podstawowe cele (Poczobut bezpośrednio ich nie ujawnia, skazani więc jesteśmy wyłącznie na domysły). Pierwszym była pielgrzymka na Jasną Górę, drugim odwiedziny u Stanisława i Michała Rozdrażewskich w Krotoszynie, trzecim zaś wizyta na dworze Jana III Sobieskiego w Jaworowie5.

To właśnie tę relację pozwalam sobie nazywać „diariuszem podróży” i traktować jako odrębną całość (ze świadomością pewnej sztuczności tego zabiegu, sam Poczobut bowiem takiego podziału nie wprowadził). Pamiętnik staropolski był gatunkiem na tyle elastycznym, że pozwalał łączyć w ramach jednego tekstu rozmaite odmiany, w tym oczywiście podróżny diariusz6, zatem zabieg ten można uznać za uprawomocniony.

W diariuszu podróży Poczobuta zaintrygował mnie sposób, w jaki opowiada on o odwiedzanych miejscach. Kiedy trasa podróży przebiega przez tereny Wielkiego Księstwa, niewiele dowiadujemy się od autora poza suchymi wzmiankami o mijanych przez niego miejscowościach, noclegach i mszach. Dopiero po przekroczeniu granic Korony Poczobut zaczyna dodawać więcej szczegółów, odnotowując te same kategorie informacji, które pracowicie nanosili na karty swych dzienników podróżnicy udający się poza granice Rzeczypospolitej: miejskie fortyfikacje, monumentalne budowle, kościoły oraz różne osobliwości7. Podobnie jak jego koledzy po piórze nie odczuwa potrzeby obcowania ze sztuką – to nie ten typ osobowości, zresztą na turystów koneserów przyjdzie jeszcze u nas czas8.

Mając to na uwadze, postanowiłem zastanowić się, co Litwin podróżujący przez Ruś9 uznawał za odmienne od tego, co znał z domu, i w związku z tym warte zanotowania. Przemierzał nie obce kraje (Niemcy, Niderlandy, Francję czy Włochy), ale część własnego państwa, dla którego przelewał krew w młodości. Był nie całkiem obcy w nie całkiem obcym kraju, ale i nie całkiem swój u siebie.

Interesującym pomysłem wydało mi się zbadanie, w jaki sposób te same miejsca (co prawda niezupełnie w tym samym czasie) opisywane są przez przybyszów wywodzących się z różnych krajów oraz kultur. Ich obcość jest oczywiście niejednakowa, więc postrzeganie Rusi przez Francuzów różnić się będzie od spojrzenia Fryzyjczyka, Niemca, Węgra, Irlandczyka czy Litwina. Inaczej spojrzy na nią przybysz odwiedzający ów egzotyczny kraj na wschodzie po raz pierwszy, inaczej ten, komu przyszło spędzić tam kilka, kilkanaście lat swego życia. W samym sposobie opisywania poszukać przyjdzie podobieństw i różnic. Zobaczymy, co każdemu z nich wydało się godne utrwalenia.

Elementów wspólnych będzie znacznie więcej. Z ustaleń Antoniego Mączaka wynika, że nawet pochodzący z różnych krajów podróżni mieli zbliżone zainteresowania, nic więc dziwnego, że zwracali uwagę na mniej więcej to samo10. Roman Krzywy zwrócił niedawno uwagę na rolę wykształcenia retorycznego, które wpływało na podobny sposób ujmowania opisywanej rzeczywistości11. Wprawdzie Poczobuta nie sposób uznać za wykształconego, potrafił jednak skonstruować całkiem zgrabną deskrypcję jaworowskich atrakcji.

Uwaga Poczobuta koncentruje się na miastach. To one są podstawowym przedmiotem podróżniczej relacji12. Dla siedemnastowiecznego podróżnika pierwszym wyznacznikiem miejskości określonego zespołu zabudowań, które spostrzega, są fortyfikacje. Pisał o tym Mączak:

[…] w głębokim przekonaniu Europejczyków XVI i XVII stulecia miejscowość bez murów to wieś, nie miasto. Służyło to wielu autorom do powtarzania popularnego paradoksu, że Haga to największa wieś Europy – bo ta siedziba namiestnika Zjednoczonych Prowincji Niderlandów nie miała murów, za to obfity drzewostan na ulicach i w parkach. Jednak po zastanowieniu łatwo było znaleźć wiele niewątpliwych, choć nie ufortyfikowanych, miast13.

Mury, baszty, bramy, mosty zwodzone – te wszystkie elementy od razu rzucają się w oczy i budzą zaciekawienie niezależnie od militarnego doświadczenia peregrynanta.

Kolejnym – obok fortyfikacji – elementem miejskiej zabudowy są kościoły14. Dla Poczobuta mają one szczególne znaczenie, bo każdego dnia uczestniczy we mszy. Warto zaznaczyć, że we wcześniejszych partiach pamiętnika jest inaczej; tam Poczobut wspomina o uczestnictwie we mszy dość rzadko i zwykle przy okazji bitwy, pogrzebu lub święta15.

Tym, czego u Poczobuta nie znajdziemy, a co obecne jest u cudzoziemców, to opis Rusi jako takiej oraz miejscowych obyczajów. Dla podróżnych z zachodu oraz południa Europy były to miejsca egzotyczne i godne przybliżenia, natomiast dla Litwina nie stanowiły niczego nowego. „Ruś, jaka jest, każdy widzi” – zapewne rozumował i na refleksje historyczne czy etnograficzne się nie zdobył, wychodząc ze skądinąd słusznego założenia, że każdy członek jego rodu lub zaprzyjaźniony z nim sąsiad nie tego rodzaju informacji poszuka na kartach zapisków stolnika oszmiańskiego.

Relację Poczobuta o odwiedzinach w województwie ruskim zestawiam więc ze zbliżonymi czasowo wspomnieniami podróżników wizytujących te same miejsca. Ich listę dałoby się poszerzyć o kolejne świadectwa, sądzę jednak, że w obecnym kształcie jest wystarczająco reprezentatywna.

Chronologicznie najstarszy z przywoływanych autorów to Erich Lassota von Steblau (ok. 1550-1616). Ten pochodzący z cesarskiego Śląska dyplomata przebywał w Rzeczypospolitej kilkakroć, nie zawsze w okolicznościach sprzyjających (trafił m.in. do polskiej niewoli po klęsce austriackiego pretendenta pod Byczyną). Diariusz, który prowadził, obejmuje lata 1573-159416.

Pochodzący z wschodniej Fryzji podróżnik Ulryk Werdum (1632-1681) do Polski zawędrował w orszaku francuskiego agenta, Jeana de Courthonne, opata Paulmiers, którego misją było nawiązanie kontaktu ze stronnictwem malkontentów za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Swe wędrówki z lat 1670-1676 (epizod polski to 1670-1672) opisał w bardzo dokładnym dzienniku, sporządził również diariusz wyprawy Jana Sobieskiego przeciw Tatarom i Kozakom (1671), w której osobiście uczestniczył17. Polski wydawca dziennika ocenia go bardzo wysoko, uznając go za „nieoceniony wręcz przewodnik po XVII-wiecznej Polsce”18.

Francuski historyk Gaspard de Tende (1618-1697) spędził w Polsce niemal 25 lat (trafił tam za czasów Ludwiki Marii i z niewielką przerwą przebywał niemal do samej śmierci). Niewiele wiadomo o jego aktywności, znamy go jedynie z dzieła Relation historique de Pologne19.

Z pracy de Tendego korzystał nadworny lekarz Sobieskiego, Irlandczyk Bernard O’ Connor (1665/1666-1698), autor The History of Poland in Several Letters to Persons of Quality20, po raz pierwszy wydanej w Londynie w 1698 roku.

Mimo że oba dzieła (de Tendego i O’Connora) nie przynależą do ściśle rozumianego podróżopisarstwa i zaliczyć je należy do historiografii, warto do nich sięgnąć, obaj bowiem autorzy w Rzeczypospolitej byli dość długo i można ich w związku z tym uznać za naocznych świadków. Warto zaznaczyć, że oba opracowania cieszyły się u współczesnych znaczną popularnością i wpłynęły na ukształtowanie opinii o Rzeczypospolitej we Francji i Anglii.

Jean François Regnard (1655-1709), francuski poeta i podróżnik, w trakcie motywowanej ciekawością świata podróży przemierzył Polskę z północy na południe, lądując w kwietniu 1681 roku w Gdańsku i przez Warszawę, Jaworów oraz Kraków docierając na cesarski Śląsk. Pozostawił spisany pamiętnik tej wyprawy21.

Kolejny autor, również Francuz, François-Paulin Dalairac (1626-1689) to postać dobrze znana badaczom czasów Sobieskiego. Dworzanin króla Jana oraz zaufany człowiek jego żony przebywał w Rzeczypospolitej wiele lat i pozostawił po sobie Memoires du Chevalier de Beaujeu22 oraz bardzo obszerne Les anecdotes de Pologne ou memoires secrets du regne de Jean Sobieski III du nom23.

Bardzo tajemniczą postacią jest autor kryjący się pod pseudonimem Monsieur l’abbė F. D. S., autor relacji o podróży po Polsce u schyłku panowania Sobieskiego24. Karolina Targosz sformułowała hipotezę, że pod inicjałami tymi mógł się kryć francuski kapucyn, ojciec François des Stigmates, który wraz z bratem Aniołem przybył do Warszawy w 1688 roku25.

Pochodzący z Węgier Ádám Szathmáry Király (1692-1752) jest autorem pamiętnika obejmującego pobyt w Polsce księcia Siedmiogrodu Ferenca II Rakoczego (1711-1712)26.

Okazjonalnie przyjdzie również sięgnąć do utworów, które interesującej mnie tematyki dotykają tylko incydentalnie. Są to pamiętniki: Jana Chryzostoma Paska27, de Mongrillona28, Giambattisty Fagiuolego29, Franciszka II Rakoczego30 oraz Krzysztofa Stanisława Zawiszy31.

Po pamiętnik Poczobuta sięgali dotąd historycy oraz literaturoznawcy32. Diariusz podróży zaś nie był dotychczas badany jako odrębna całość. O francuskich podróżnikach w siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej pisała Teresa Chynczewska-Hennel33, Karolina Targosz34, ostatnio zaś dwa artykuły temu zagadnieniu poświęciła Agnieszka Michalczuk35. Wcześniejszą literaturę przedmiotu zwięźle omawia Łucja Częścik36. Niestety wiek XVII nie posiada jeszcze monografii podobnej tej, którą cieszy się stulecie osiemnaste37, i wciąż czeka na swego badacza.

Województwo ruskie

Ruskie „itinerarium” Poczobuta rozpoczyna się datą 11 kwietnia i obejmuje Rzeszów, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, wieś Kobylnicę, Jaworów (cel podróży), prawdopodobnie Niemirów (gdzie wyjechał po nadjeżdżającego Marcjana Ogińskiego) oraz Lwów (dokąd dotarł przez Bruchnal, Gródek i Zimną Wodę)38. Po uzyskaniu stolnikostwa oszmiańskiego39 oraz pożegnaniu się z królem wyjechał 16 czerwca, kończąc swą podróż w domu 1 lipca, po 19 tygodniach wędrówki40.

Rzeszów

Informacje Poczobuta na temat Rzeszowa są bardzo skromne. Cały opis sprowadza się do określenia go mianem „miasta także pewnie pięknego i w pięknym położeniu, i w obronie dobrej będącego. Osobliwie zamek bardzo piękny murowany i kilka klasztorów znamienitych, i kościołów murowanych kilka, to jest: farski, bernardyński, paulini i panieński benedyktynek. To miasto jm. pana Lubomirskiego, bywszego kawalera maltańskiego”41 [312].

Podobne obserwacje poczynił nieco wcześniej Werdum. W 1670 roku właścicielem miasta był już Hieronim Augustyn Lubomirski, w owym czasie pełnoprawny kawaler maltański. Wspomniana przez przybysza z Fryzji „dobra obrona” miasta to wał z ziemi z drewnianą balustradą. Wskazuje on również na świątynie: „na przedmieściu stoi śliczny kościół, a jeszcze lepszy w mieście, obydwa z kamienia”, zauważa szpital oraz zamek42. Zauważa też zniszczenia po wojnach kozackich, czego Poczobut albo nie dostrzegł, albo też zostały one w międzyczasie usunięte.

O’ Connor odnotuje duży zamek, kilka klasztorów oraz doroczny jarmark na świętego Wojciecha (23 kwietnia). Wskaże również lokalną specjalność, czyli wyrabiane przez miejscowych Niemców płótna; stwierdza, że są to potomkowie jeńców Kazimierza Wielkiego43, o czym będzie jeszcze okazja wspomnieć.

Łańcut

Poczobutowy opis Łańcuta jest jeszcze zwięźlejszy: „także miasto piękne i zamek potężny, w wale murowany”. Należy do Hieronima Lubomirskiego [312].

Z uwagi na krańcową oszczędność, z jaką stolnik oszmiański kształtuje swoją relację, należy ważyć każde słowo. Przymiotnik „potężny”, użyty na określenie łańcuckiego „fortalitium”, pozwala sądzić, iż wywołane przez nie wrażenie było istotnie duże. Bo też i były ku temu istotne powody – jak pisze Michał Uruszczak, „fortyfikacja otaczająca zamek łańcucki, inspirowana holenderską sztuką obronną, należała do szczytowych osiągnięć tego rodzaju siedemnastowiecznej Polski”44. Wprawdzie Poczobut nie wspomniał o nowoczesnym planie pięcioramiennej gwiazdy, na jakim została wytyczona linia murów, ale i tak nie dziwi fakt, że twierdza została przezeń wyróżniona. Gdyby rozmawiał na ten temat z miejscowymi (na co jednak nic nie wskazuje), mógłby się dowiedzieć, że dobrze chronionego zamku nie zdobyli ani Szwedzi, ani Siedmiogrodzianie, obrona okazała się zatem skuteczna. Były to wprawdzie wydarzenia zdecydowanie nie najświeższej daty, jednak z całą pewnością pamiętane.

Znacznie dokładniejszy był Werdum. Zanotował, że Łańcut to

miasto leżące na wysokości nad głęboką doliną. O kilkaset kroków na wschód wznosi się zamek z wykładaną suchą fosą i wałami z ziemi wraz z czterema regularnymi bastionami, otoczonymi także ziemnymi fortyfikacjami. Wewnątrz zaopatrzony jest w zgrabne zabudowania i cztery wieże. I choć leży na wysokim pagórku, ma studnie obfitujące w wodę”45.

Zwrócił również uwagę na pewną ciekawostkę związaną z tymi studniami – po intensywniejszym strzelaniu woda miała w nich na kilka dni zanikać. Odnotował również, że miasto należy do Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, starosty spiskiego.

Z podobnym znawstwem będzie Werdum opisywał również i inne obiekty fortyfikacyjne. Problematyka ta była mu wyraźnie bliska. Nie dziwi to, jako że mury, baszty i bramy budziły zainteresowanie niemal każdego podróżnika, u Werduma widać jednak szczególne zamiłowanie do tego zagadnienia.

Dla O’ Connora Łańcut to wspaniałe kościoły oraz wzmocniony przeciw Tatarom zamek46.

Niemal sto lat wcześniej (1594) przejeżdżający przez Łańcut Erich Lassota zanotował: „Łańcut (miasto i zamek pana Stanisława Stadnickiego). 1 mila. N…47 W tym mieście i mniej więcej na jedną milę naokoło mówią ludzie po niemiecku. Mówi się, że gdy Polacy pokonali Prusaków, ci zostali tu przesiedleni”48. Cesarskiego posła z pewnością zainteresowało, że tak daleko na wschodzie można odnaleźć znaczące skupisko ludności niemieckojęzycznej. Nie podaje źródła tych wiadomości, możliwe jest, że usłyszał to od miejscowych, z którymi bezproblemowo mógł się porozumieć w rodzimej mowie49.

Bezpiecznie możemy założyć, że zapisana przez Lassotę informacja dokumentuje żywą, lokalną tradycję odnoszącą się do odrębności mieszkańców okolic Łańcuta. Co ciekawe, znajduje ona częściowe poparcie w faktach. Istotnie Neudorf (i kilkanaście okolicznych wsi) lokowano za panowania Kazimierza Wielkiego, zaś jako miejsce pochodzenia osadników współcześni badacze wskazują obszar środkowoniemiecki (od Saksonii po Śląsk), dopuszczają również możliwość, że część mieszkańców została tu przesiedlona po wygraniu przez Kazimierza wojny z księciem opawskim Mikołajem w roku 1345,choć oczywiście mogła to również być kolonizacja typowa, czyli dobrowolna50.

Przeworsk

O kolejnym etapie podróży, Przeworsku, Poczobut ledwie napomyka: „także miasto obronne i kościołów kilka murowanych” [312].

Nieco więcej zanotuje wszędobylski Werdum, choć i jego informacje są dość ogólnikowe. Poczobutowe „obronne miasto” zyska tutaj następującą konkretyzację: „jest to obwarowane miasto, otoczone wałem z ziemi, a na nim murem z kilku wieżami. Sucha fosa, która ciągnie się naokół, nie jest głęboka i wielce zapuszczona”51. Fryzyjczyk odnotował ponadto obecność kamiennego kościoła oraz klasztoru bernardynów. Doświadczył tam również przygody niezwiązanej zupełnie z krajobrazem: służba opata Paulmiers upiła się w Przeworsku i wszczęła podczas jazdy zwadę z jakimś polskim szlachcicem, którą z trudem udało się załagodzić. Jak widać, problem nietrzeźwych kierowców jest znacznie starszy niż historia motoryzacji….

Jarosław

Poczobut więcej ma do powiedzenia na temat Jarosławia. Było to miasto dość duże, stanowiło również lokalne centrum pielgrzymkowe – znajdujący się w ówczesnym kościele pw. św. św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty obraz Matki Bożej Śnieżnej od końca XVI wieku cieszył się sporą popularnością (choć nie dorównywało ono znaczeniem Gidlom, Jasnej Górze czy Studziannej, które stolnik oszmiański pobożnie nawiedził podczas wcześniejszego etapu swej podróży). Poczobut zwięźle odnotowuje wizytę u „[…] obrazu […] wielce cudownego […], gdzie wielkich łask doznawają ludzie” [312]. Oczywiście wspomina o jezuitach, opiekujących się kościołem oraz wizerunkiem.

O samej miejscowości zapisał: „na barzo wesołym miejscu leży to miasto – na górze, ‚nad rzeką’ portową Sanem, w którą tamże i druga rzeka wpada – Wisznia, dzieląc wodę swoją klarowną z Sanem «mętnym». [Jarosław] ma kościołów w sobie murowanych kilka z klasztorami, mianowicie w mieście: farski Wszystkich Świętych, panieński, świętego Mikołaja, karmelitański świętej Zofijej i dominikański Świętego Ducha” [312]. Przypatrzył się również statkom rzecznym, przewożącym rozliczne dobra. O zamku nie wspomniał, zapewne dlatego, że pozostały zeń już tylko ruiny, które pod koniec stulecia zostaną całkowicie rozebrane.

Poczobut nie zawsze aż tak hojnie dzieli się swoimi wrażeniami na temat walorów przyrodniczych miejsca, również i inni podróżnicy z aprobatą zwracali na nie uwagę52.

W Jarosławiu gościł również Werdum. Zanotował, że „jest to dość wielkie miasto, ufortyfikowane wałem z ziemi i kamiennymi basztami, ale okropnie spustoszone w szwedzkiej wojnie”53. Podkreśla zalety położenia oraz urodzajność okolicznych gleb, jak również położenie nad Sanem. Dostrzega ruiny doszczętnie zniszczonego podczas niedawnych walk zamku i ze znajomością rzeczy pisze o nim, że: „był zbudowany ciężkim, włoskim sposobem na zewnątrz i wewnątrz fosy w czworobok, zaopatrzony w wały z ziemi i baszty” (dowiedział się więc, jak wyglądał wcześniej). Wylicza również budynki sakralne: „wielki i piękny klasztor zakonnic, a także kamienny parafialny kościół i kolegium jezuickie, przy którym stoi podobny bardzo duży i piękny kościół”. Informuje o międzynarodowym jarmarku, który odbywa się w dzień świętego Jakuba (25 lipca). Swój wywód podsumowuje entuzjastycznie: „jest to okolica jedna z najprzyjemniejszych, najurodzajniejszych i najpiękniejszych, jakie w mym życiu widziałem”54. Chwilę później trzeźwo zauważy jednak, że wprawdzie ziemie są „tłuste” (to znaczący komplement), ale gościńce złe.

Zatrzymajmy się przy tym na chwilę. Warto zauważyć to, co rzadko pojawia się w relacjach obywateli Rzeczypospolitej, czyli stan dróg, do którego byli przyzwyczajeni. U Poczobuta niewiele znajdziemy uwag na ten temat (i żadna z nich nie dotyczy bezpośrednio Jaworowa i jego okolic), natomiast niemal każdy cudzoziemiec czuje się w obowiązku podkreślić, jak złe są trakty w Rzeczypospolitej55.

O cudownym obrazie Werdum nie wspomina, być może dlatego, że był protestantem, choć przecież jego współbracia, podróżując po Europie, nie unikali okazji obejrzenia cieszących się sławą relikwii w katolickich świątyniach56.

O’ Connor również wskaże na jarmark (choć pomyli się co do jego daty), wyliczy odległe krainy, skąd pochodziły sprzedawane tam towary (Persja, Konstantynopol, Wenecja, Moskwa, Amsterdam – niemal dosłownie cały świat). Zwraca uwagę na ogromną skalę handlu bydłem (Jarosław to wszak główny punkt jego szlaku). Wymienia ponadto kolegium jezuickie, klasztor żeński oraz zamek57.

Francuski poeta Jean François Regnard zapamiętał Jarosław z uwagi na pewien nieprzyjemny incydent, jaki stał się jego udziałem – i on, i towarzyszący mu podróżni zostali napadnięci przez rabusiów. Kiedy jednak wyciągnęli pistolety, a służący strzelbę, napastników opuściła odwaga i czym prędzej zbiegli. O samym zaś mieście i jego okolicach ma do powiedzenia tyle, że jego połowa należy do królowej i że „nous vîmes quelques petites villes qui n’ont rien de remarquable”58. Dowiedział się również, że okolica była bardzo niebezpieczna i niewielu podróżnych uniknęło tam napadu.

Jarosławia nie pominął również F. D. S. Zanotował mianowicie:

Jarosław jest miastem Rusi dość wielkiem, dość znośnem co do budynków, które są po większej części z kamienia. Mury miejskie są dobre i mogą oprzeć się Tatarom. Miasto słynie ze swych jarmarków, które przynoszą znaczny dochód królowej. Znajduje się w niem kilka pięknych probostw, dwa klasztory Jezuitów, z których jeden bardzo wspaniały, kilka innych klasztorów zakonnic, mianowicie Karmelitek, które mają ozdobę pod ołtarz (retable d’ autel) przecudną i najbogatsze ornamenta w Europie, darowane im przez królów i królowe polskie. Miasto to, chociaż położone na wysokości, zawsze jest błotniste, nawet latem, i ma tylko jedno przedmieście, prawie tak duże jak miasto samo59.

W deskrypcji miasta nie odbiega od utrwalonego schematu, odnotowując kamienne konstrukcje, mury, kościoły. Jako duchownego bardziej zajmowały go te ostatnie, choć i on o cudownym obrazie nie wspomina.

Znacznie później, bo w roku 1711, w Jarosławiu gościł Ádám Szathmáry Király. Węgierski wygnaniec dostrzegł postępującą degradację miasta i zapisał:

Jarosław leży na terenie górzystym, w dole płynie rzeka San, miasto otoczone jest głęboką fosą, wokół niej jest mur ceglany, na którym wznosiły się niegdyś baszty ziemne, teraz jednak miasto nie ma żadnej mocy, dawno zaś było silne. Domy też były niegdyś piękne, mimo że nie budowano ich w sposób regularny, jak w innych miastach. Niektóre były z kamienia, inne zaś drewniane60.

W dalszej części dworzanin Rakoczego wylicza, ile świątyń mają istniejące w mieście wyznania, nie dodaje już jednak ani słowa komentarza.

Jaworów

Jaworów to jedno z najstarszych miast województwa ruskiego i siedziba dzierżonego przez ród Sobieskich starostwa. Jego nowoczesnej monografii niestety nie mamy, dysponujemy jedynie dość dawnym opracowaniem Edwarda Webersfelda61 oraz zwięzłym hasłem słownikowym Romana Aftanazego62. Zachował się również inwentarz pałacu w Jaworowie z 1716 roku63.

a) Polityka

Jaworowska relacja Poczobuta jest zorganizowana dwudzielnie – najpierw zapisuje, co działo się na dworze królewskim, później zaś opowiada o miejscu i jego atrakcjach. Z uszeregowania podawanych informacji można ostrożnie wnosić, że to, o czym wspomniał w pierwszej kolejności, uważał za istotniejsze. Sąd ten wspiera również cel podróży – Poczobut wybrał się w nią nie w celach turystycznych czy poznawczych, ale czysto użytkowych. Wydaje się też, że najważniejszym celem wyprawy Poczobuta był dwór Sobieskiego (il. 1)64.

Il. 1 Dwór w Jaworowie, il. w rękopisie: [Materiały do dziejów zamków czerwonoruskich zebrane przez Aleksandra Czołowskiego]. [T. 2], [Dobromil-Lisko (Lesko)], ok. 1918 – ok. 1935, Biblioteka Narodowa, domena publiczna

Relację z pobytu rozpoczyna od powitalnej audiencji u monarchy. Poczobut pisze o niej z pewnym rozczarowaniem, spodziewał się bowiem, że będzie go on pamiętał z przeszłości „w wojsku i na sejmach” [313], tymczasem król go nie rozpoznał, jednak szybko odkrywa przyczynę (pamiętnikarz za młodu był szczuplejszy, co zmienił ziemiański, zasobny żywot).

Notatki z kolejnych dni wypełnione są sprawami publicznymi – na dworze toczy się zwyczajne życie: przyjeżdżają delegacje z kraju i zagranicy (jest kwiecień 1684 roku, już po powrocie Sobieskiego spod Wiednia), odbywają się narady, na które Poczobut oczywiście nie jest zapraszany, oraz publiczne imprezy (w tych akurat uczestniczy).

Poczobuta interesuje właściwie wszystko. Zapisuje na przykład personalia śpiewaka, którego król, udelektowany występem, obdarował szczerozłotym łańcuchem „wagi dwóchset czerwonych złotych” (diarysta, utrwalonym obyczajem, od razu szacuje jego wartość) oraz sumą 300 czerwonych złotych65. Mówię o utrwalonym zwyczaju, bo – jak stwierdził Mączak – „w XVI i XVII wieku turystę-filistra (to znaczy nie artystę, lecz konsumenta czy nabywcę dzieła sztuki) interesuje przede wszystkim wartość materialna przedmiotu: ile w tym złota i srebra, drogich kamieni; ile pomnik jest wart, kto ile zań ofiarował”66. Poczobuta nie sposób wprawdzie nazwać turystą, a i to, czy był konsumentem sztuki, pozostaje do ustalenia (diariusz na to nie wskazuje), to jednak tego rodzaju praktyka nie była mu obca.

Szeroko rozpisuje się o radzie senatu w kwestii wakującej pieczęci Wielkiego Księstwa Litewskiego po zmarłym 10 stycznia 1684 roku Krzysztofie Zygmuncie Pacu, którą ostatecznie otrzymał 15 maja Marcjan Aleksander Ogiński. Zbigniew Wójcik uważa to za błąd polityczny monarchy67, dalsze zaś postępowanie kanclerza (który przystąpił do sprzysiężenia antykrólewskiego) wydaje się paradoksalnie zbieżne z ostatnią uwagą Poczobuta.

Zapisał Poczobut: „publicznie też oddawano pomienioną pieczęć W. Ks. L. jm. panu Marcjanowi z Kozielska Ogińskiemu, bywszemu wojewodzie trockiemu […], za którą, pewnie że pięknie mówiąc, podziękował Królowi JM., Panu naszemu Miłościwemu” [316]. Rozumiejąc tekst literalnie, znajdziemy w nim prostą informację o pewnym rytuale nakazującym podziękować monarsze za nominację na właśnie otrzymany urząd. Taka też zapewne była intencja Poczobuta i jego notatka nie ma drugiego dna. Gdyby jednak wziąć pod uwagę, w jaki sposób Ogiński odwdzięczył się Sobieskiemu, aż prosiłoby się o sarkastyczny cudzysłów przy słowie „podziękował”.

b) Miejscowość

O samym Jaworowie jako takim Poczobut właściwie nie wspomina, jakby zapominając – przejęty wagą zadania pozyskania królewskiej łaski – o przyjętej praktyce pisarskiej. Bez zwlekania wkroczył od razu „in medias res”.

Inaczej Werdum, który odnotował w roku 1670: „miasto otaczają wały z ziemi, a na nich wysokie ściany z balów i parapety. Znajdują się w nim dwa papieskie kościoły, jeden z kamienia, drugi z drzewa, jako i drewniany grecki, czyli ruski, i żydowska synagoga. W północno-wschodniej stronie miasta leży zamek, zbudowany całkiem dobrze częścią z drzewa, częścią z kamienia”68.

Dość obszerny jest opis Dalairaca, który najwyraźniej poczuwał się do kronikarskiego obowiązku starannego odnotowania wielu kwestii szczegółowych. Informuje zatem potencjalnego czytelnika o położeniu miejscowości, zaznaczając, że Jaworów jest siedzibą starostwa o rocznym dochodzie 20 tys. dukatów (i jego więc pociągają – niechby i cudze – dochody). Wie, że zostało ono nadane z prawem dziedziczenia do trzeciego pokolenia, choć mylnie przypisuje to beneficjum królowi Janowi, podczas gdy w rzeczywistości był on już drugim (po swym ojcu Jakubie) Sobieskim dzierżącym ten urząd. „Miasto” – jak pisze dalej – „okolone jest wałem ziemnym, dość wysokim, opatrzonym palisadą, bez fos, bez żadnych wyskoków. Jest to jednak doskonała przeciw Tatarom pozycja”69. W miejscowości znajduje się również zamek, co prawda „drewniany, ale obszerny i wygodny, o dwóch dziedzińcach oddzielonych wałem ziemnym, bastionami i fosą wodną”70. Relacja Francuza wnosi wiele nowych szczegółów, które umykały polskiemu oku, dla którego większość informacji mogła wydawać się tak oczywista, że aż niewarta inkaustu oraz papieru. Francuski czytelnik zaś, który o sprawach Rusi miał zazwyczaj bardzo mgliste (o ile jakiekolwiek!) pojęcie, zapewne ze znacznie większym zainteresowaniem przyjąłby te, w większości dla siebie nowe, wiadomości.

Dalairaca zainteresowało również jezioro, „milowego przeszło obwodu […]. Bardzo jest ono zarybione, a przez środek płynie rzeczka obmywająca dno i wpływająca wielce na dobroć ryb”71.

W 1688 roku Jaworów odwiedził francuski podróżnik, kryjący się pod kryptonimem F. D. S. Miejscowość niewiele go zajęła. Zauważył zamek, który – mimo iż drewniany – wydał mu się „bardzo ładny wewnątrz i zewnątrz, duży, a nawet obronny w obec napadu Tatarów”72. Kościół uznał za mały i ubogi, nie przypadł mu do gustu również ani wystrój wnętrza, ani drewniany charakter budowli, bowiem – jak w zasadzie każdy ówczesny podróżnik – preferował te murowane. Klasztor dominikanów też mu się nie spodobał, ładniejsza okazała się synagoga (choć jeszcze daleka od ukończenia), a najcieplej pisze o cerkwi („une Eglise de Russiens”). Przy tej okazji opisuje – zakładając, że francuski czytelnik nie ma pojęcia, jak ona wygląda – typowy kształt takich budowli:

Wszystkie ich kościoły podobne są do siebie, złożone z trzech małych kopuł. Pierwsza od wchodu jest miejscem dla kobiet, zamkniętych kratkami; druga dla śpiewaków i mężczyzn, trzecia jest sanctuarium, gdzie się przechowuje Przenajśw. Sakrament, zamknięte murem z trzema drzwiami, z których każde inne. Środkowe są dość duże, kształtu okrągłego o dwóch podwojach; po prawej stronie bardzo wielkie, kwadratowe; po lewej trochę większe, także kwadratowe. Przez środkowe widać kapłana. Kościoły są pełne złoceń i malowideł, wszystko w obrazach, a nigdy w rzeźbach73.

Pomysł opisania cerkwi mógł się zrodzić w głowie przybysza z Zachodu, dla którego była to istotna nowość, natomiast Litwin, oglądający je praktycznie na co dzień, nie odczuwał podobnej potrzeby, choć – znajdujemy to w wojennej części pamiętnika – stolnik oszmiański potrafił pożalić się, że żołnierze jego dywizji w Świńsku „cerkiew śliczną strukturą i wielkim kosztem zmurowaną zrujnowali i monastyr wszytek. Dzwony co mierniejsze pobrali, a jeden wielki […] jeden towarzysz […] tak ognia do niego […] dodawał, że się wreszcie rozpadł” [191]. Jednak samego opisu cerkwi oczywiście nie potrzebował.

Nie tylko F. D. S. wskazał na kapiące od złota wnętrza. Również Regnard (choć uwaga ta dotyczyła katolickich świątyń) sarkastycznie podkreślił, że „jeśli chodzi o kościoły, trzeba oddać sprawiedliwość Polakom i powiedzieć, że […] złoto błyszczy ze wszystkich stron i ze zdziwieniem ujrzymy kościół pozłacany aż po sklepienie, w biednej wiosce, w której nie znaleźlibyśmy ani kawałka chleba”74. Ciekawe, czy w obserwacji tej nie pobrzmiewa zakodowany w głowie przybysza stereotyp wschodniego przepychu, nakazujący mu widzieć dokładnie to, co o Wschodzie w Europie sądzono?

Regnarda chyba niełatwo było zadowolić. W kościołach widział przesadę, a o Jaworowie z emfazą zanotował: „Javarouf est le lieu le plus vilain, non-seulement de la Pologne, mais de tout le monde” [„Jaworów to najpaskudniejsze miejsce nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie”]75, powodów swej niechęci jednak nie wyjawił, zwłaszcza że powitano go na dworze Sobieskiego bardzo ciepło, a król i królowa z wielkim zainteresowaniem wypytywali gościa o jego podróże, największą uwagę zwracając na jego wspomnienia z Laponii. Może rozdrażniła go jazda po złych, miejscowych drogach i związane z tym uciążliwości (bezpośrednio wcześniej zaznacza, że musiał przemierzyć 40 lig w sześć dni).

Jeszcze później (1711) do Jaworowa trafił Ádám Szathmáry Király. Wskazał, że leży on na terenie piaszczystym i nie jest zbyt duży, ma jednak – nie jest pewien dokładnej liczby – siedem lub osiem kościołów obu wyznań. Znajduje się w nim drewniany gród oraz wiele dwupiętrowych budynków (autor nazywa je pałacami). O wałach nie wspomina, odnotowuje natomiast obecność fosy. Za wart wspomnienia uznał również staw, bardzo duży (wszyscy autorzy zgadzają się w tym szczególe76), „szerszy niż strzał z rusznicy, a długości takiej, że nie sięgnąłby przeciwległego brzegu i ze sztućca”77. Przy stawie stoi młyn.

Jaworów znany był również z bijących w jego okolicy źródeł mineralnych. Zwrócił na to uwagę, jako bodaj jedyny, O’ Connor, który zapisał, że miejscowość „słynna jest z naturalnych źródeł”, które „wystarczą do leczenia różnych przewlekłych chorób, jak stwierdza w swoim traktacie Sykstus ze Lwowa, lekarz o wielkim doświadczeniu”78. Irlandczyk, medyk z wykształcenia, ze znacznie większą ciekawością zwracał uwagę na to, co dotyczyło jego specjalności. Może dowiedział się od samego Sobieskiego, bo ten, dużo wcześniej, w liście do żony z 7 lipca 1668 roku rozpływał się w pochwałach: „Jest to woda, w której jest siarka i saletra; ale sama przez się jest zimna. Pachnie jakoby jajcami pieczonymi. Leczył się u tej wody nieboszczyk Władysław król i pomogła mu bardzo. Pisał ją jeden doktor przedni, tylko że po polsku, kazałem to przetłumaczyć po łacinie”79.

Kiedy Poczobut przebywał w Jaworowie, miejscowość ta znajdowała się w szczytowym punkcie swego rozwoju (zawdzięczając go wyłącznie Janowi Sobieskiemu). Gdybyśmy zechcieli cofnąć się w czasie o mniej więcej sto lat, natrafilibyśmy na zapis w diariuszu Ericha Lassoty, który przemierzał województwo ruskie i pod datą 30 lipca 1594 roku zanotował: „Jaworów (małe miasteczko, zamek i starostwo kanclerza)”80. Bardzo smutnym jest, że po zgonie króla Jana cała jaworowska chwała przeminęła, i to znacznie szybciej, niż wzrosła.

c) Ogród

Chyba najczęściej chwaloną częścią Jaworowa był ogród, założony tam przez Sobieskiego jeszcze w hetmańskich czasach. Miał on w zwyczaju każdą ze swych rezydencji ozdabiać ogrodem (Wilanów, Żółkiew, Kukizów, Złoczów, Olesko, Podhorce), osobiście doglądając ich powstawania. Spośród nich – wskazuje Aleksandra Skrzypietz – „to właśnie Jaworów słynął z najwspanialszej oprawy roślinnej”81.

Ostatni raz Sobieski był tam 4 lipca 1694 roku, co skrzętnie odnotował w jednym z raportów Sarnecki. Przekazał swemu mocodawcy (Karolowi Stanisławowi Radziwiłłowi), że król zjadł obiad w ogrodowej altanie, wysłuchał relacji o bitwie pod Hodowem, a następnie spacerował po parku i, wróciwszy do altany, spędził w niej noc82. Opisu miejscowości i jej atrakcji oczywiście nie zamieszcza, bo odbiorca relacji miejsce to doskonale znał, więc opowiadanie mu o nim było zupełnie zbyteczne.

Poczobut, który wprawdzie nie opisuje Jaworowa jako takiego, nie ignoruje jednak tego, co widział. Zmilczał o zamku, wałach i kościołach, a za godny uwiecznienia uznał ogród, który zapewne stanowił dla niego nigdy nie widzianą nowość. Stolnik oszmiański nie był więc tak całkiem niewrażliwy na piękno i harmonię sztuki, a gdyby za miarę fascynacji przyjąć długość deskrypcji, to ogród przypadł mu do gustu w stopniu nie mniejszym, niż cały Kraków z jego murami, kościołami i relikwiami83. Poczobut nie jest w tym zresztą odosobniony – staropolscy podróżnicy bardzo wysoko oceniali oglądane przez siebie ogrody, delektowali się ich pięknem oraz nie skąpili czytelnikom ich opisów84.

Stolnik oszmiański zanotował:

Ogród też dziwnej maniery włoski, barzo ozdobny, jako jedyny raj ziemski (tak mu wszyscy przyznawają) mający w sobie różne fontanny i altany, i salę, i ulice różnej manieryjej, także też chłodniki kunsztowne i kwatery, w których statuy jako żywe kupidynów i bogiń, różnych oledrów i drzewa wyśmienite, których wyliczyć trudno, co samymi owocami, prócz co do zapachu; perspektywa z latarniami; łaźnia też (jedne delicyje) mająca w sobie na wodzie we śrzodku wszystko sztukatorską robotą robione i fontanna w altanie – miasto wanny – z kamienia piłowanego, ołowiem spajana [317].

Porównanie do ziemskiego raju tyle samo mówi o wielkim uroku miejsca, co i o systemie wartości Poczobuta, dla którego biblijna analogia stanowiła najwyższą formę pochwały. Urzekła go drobna architektura, jak i uroda zadbanej i starannie wypielęgnowanej roślinności. I w tym zatem wcale nie różni się od przeciętnego turysty, z fascynacją odwiedzającego precyzyjnie zaprojektowane ogrody. Swoją prywatną opinię – jakby obawiając się wyjść przed szereg – wzmacnia klasyczną konstrukcją „communis opinio” („wszyscy przyznawają”). Żaden zatem czytelnik diariusza nie powinien mieć wątpliwości, jak pięknych widoków pamiętnikarz doświadczył podczas swej wizyty w Jaworowie.

Wspomina również o „perspektywie z latarniami”. Karolina Targosz uważa, że mogło to być jedno z miejsc w ogrodzie, które okazjonalnie wykorzystywano do teatralnych inscenizacji; o kilku z nich wiadomo z innych źródeł. Stolnik oszmiański mógł wprawdzie nie kojarzyć go ze scenicznym przeznaczeniem, powtórzył jednak dość wiernie zasłyszaną informację85.

Werdum był bardziej wrażliwy na piękno architektury militarnej niż ogrodowej, bo jaworowski ogród skwitował krótkim „[…] z wesołym ogrodem. W ogóle całe miasto otaczają dobre pola i ładne ogrody”86. Chyba jednak nie był tak całkiem obojętny na urok miejsca, bo licząc się z możliwością własnej śmierci (poważnie zachorował) za sugestią opata Paulmiers zgodził się na pochowanie „w ogrodzie hetmana wielkiego, pod drzewem”87.

Obecność ogrodu odnotował również Dalairac, choć bez większej fascynacji. Z pewną wyższością (Francuz!) zapisał: „król dodał tu ogród rozległy i bardzo jak na kraj tutejszy ozdobny, gdzie nawet używa takiej sławy jak Wersalski, choć mojem zdaniem na to nie zasługuje”88. Jaworów na pewno nie dorównywał Wersalowi, więc podana w ten sposób informacja nie była obraźliwa, interesujące jest tu jednak coś innego. Studiując polskie relacje z zagranicznych podróży, często zauważamy praktykę polegającą na objaśnianiu obcej rzeczywistości poprzez porównywanie z rodzimą, polską czy litewską. U Dalairaca widzimy dokładnie to samo zjawisko, tylko z polskiego punktu widzenia odwrócone – w tym przypadku cudzoziemiec objaśnia polskie sprawy, przyrównując je do znanych z rodzinnego kraju (tak jak ogród wersalski we Francji, tak jaworowski w Polsce…). Podobnie – choć nie w związku z Jaworowem – postąpi F. D. S., który stwierdzi, że Wilanów jest dla króla Jana III tym samym, czym Wersal dla króla Francji89. Drobne te przykłady pokazują, jak uniwersalne reguły rządziły sposobami pokazywania obcej, nierzadko egzotycznej, rzeczywistości i jak niezależne były one od kraju pochodzenia autora takiej relacji.

F. D. S. w 1688 roku dość obszernie i z wyraźnym zaciekawieniem opisał jaworowskie ogrody:

Ogród jest najpiękniejszy i najregularniejszy w całej Polsce. Łazienki są urządzone w pośrodku wielkiego czworobocznego stawu, idzie się do nich po drewnianym moście. Odznaczają się wielką pięknością i nie mniejszą przyjemnością. W miejscu tym przebywa zwykle książę Jakub, kiedy towarzyszy dworowi. Widzisz tu także bardzo piękną grotę, mnóstwo kaskad, wielkich basenów i kwadratowych sadzawek, bardzo piękne trawniki, nieprzejrzane aleje, duże sady, sale z drzew, kilka widoków w perspektywie, kilka altan znacznej długości, łapkę na moście dla zrzucania znienacka do wody tych, których się chce, i wielkie ogrody warzywne i piękne terasy. Przy tym ogrodzie jest staw olbrzymiej wielkości, obwodu blisko trzech mil francuskich, zapełniony niezliczonym mnóstwem ryb. Przynosi królowi rocznie 12 tysięcy liwrów dochodu. Na samym środku tego stawu widać pagórek z ziemi, na którym stoi ładna latarnia otoczona laskiem. Łódką się tam dostaje. Wszystko to wydaje się tak oddalone od brzegu, że zaledwie poznać można, co to jest, tak znaczny obszar staw ten zajmuje. Trzy rzeki wpadają do niego a Żydzi trzymają go w dzierżawie. Połów odbywa się tylko co trzy lata. Podczas mego pobytu odbywał się połów przed królem, wydobywano ryby monstrualnej wielkości90.

Opis ten rozmiarem przewyższa wszystkie pozostałe, F. D. S. dostrzegł najwięcej szczegółów i z ochotą podzielił się nimi z czytelnikiem. Odnajdujemy tu elementy nieobecne w innych relacjach, np. pułapkę wodną. Widzimy również dość częste u turystów postrzeganie rzeczywistości nie tylko przez pryzmat estetyki, ale i użyteczności, bo ogrodowy staw przynosi pokaźny dochód. Jego aprobata wyda się bardziej zrozumiała, gdy spojrzymy na opinię de Tendego o nieudolności Polaków, którzy – mając znaczną liczbę stawów – wykorzystują ich potencjał jedynie w niewielkiej części91, z tym jednak F. D. S. by się na pewno nie zgodził.

Cztery lata po śmierci króla Jana, w czerwcu 1700 roku, przez Jaworów do Rzymu przejeżdżał Krzysztof Zawisza. Jego notatki są bardzo zdawkowe i ograniczają się z reguły do nazwy mijanej przezeń miejscowości, nie zawsze też towarzyszy im dokładna data. Przy Jaworowie wojewoda miński jednak odstąpił od swej praktyki i z widocznym żalem odnotował: „oglądałem ogrody nieboszczyka króla Jana Sobieskiego, „rudera”; i widziałem „post fata” jego wiele, jak w ojczyźnie, tak w ogrodzie i gospodarstwie ruin”92. W tym zatem przypadku ciekawość wędrowca została zdominowana przez melancholijną refleksję obserwatora upadku tego najpiękniejszego z założonych przez Sobieskiego ogrodów93.

Jaworów istotnie był wówczas niemal całkowicie pozbawiony pańskiego nadzoru, starostwo bowiem, które dostało się początkowo wdowie po królu Janie, w 1698 roku przeszło na królewicza Jakuba, ten jednak w nim nie przebywał. Wygląda więc na to, że kilka lat wystarczyło, by kwitnącą i powszechnie chwaloną posiadłość zamienić w może nie ruiny, ale na pewno resztki dawnej świetności.

Gorzką uwagę Zawiszy potwierdza późniejszy gość Jaworowa, Ádám Szathmáry Király. W 1711 roku ogród jest wciąż piękny. Węgier pisze o nim: „któremu podobnego nie ma, jak utrzymują, nawet wśród wiedeńskich ogrodów, chociaż po śmierci króla Sobieskiego wielce zniszczał”94. Opisze również ogrodowe urządzenia – plan gwiazdy, na którym został posadowiony, cedrowe i lipowe aleje, liczne fontanny i zarybione stawy, piękny pawilon z szemrzącą wodą, wiele (niestety już pustych) klatek dla ptaków, cenne drzewa i kwiaty, wreszcie umieszczoną centralnie łazienkę z wielką, ołowianą wanną. Ze zdaniem Kiralyego bez wahania zgodził się jego senior, Ferenc Rakoczy, który po spędzeniu wielu miłych dni ogród nazwał rozkosznym95.

Zatrzymajmy się na chwilę. Dalairac porównywał jaworowski ogród do tego w Wersalu (a porównanie to wypadło, rzecz jasna, zdecydowanie na korzyść francuskiego), Király zaś odnosi się również do tego, co znał, czyli do Wiednia – tym razem jednak to stolica imperium Habsburgów schodzi na drugi plan. Oczywiście nie znaczy to, że opinię węgierskiego egzula możemy przyjąć z całym dobrodziejstwem inwentarza. Po pierwsze zastrzega się, że porównanie nie jest jego („jak utrzymują”), a po wtóre, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że Király wraz ze swym panem trafili do Rzeczypospolitej po upadku antyhabsburskiego powstania, nie możemy oczekiwać z jego strony stuprocentowego obiektywizmu.

d) Zwierzęta

Praktyka trzymania przy dworze egzotycznych zwierząt nie była nowa, hołdował jej i Sobieski. W jaworowskim raju Poczobut z zainteresowaniem obejrzał trzymane tam okazy. Spośród wielu gatunków wymienił dwa. Zapewne właśnie one wydały mu się najbardziej interesujące.

Pierwszym był „kazauriusz – szerść na nim miasto piór świnia, skrzydła ma, ale maleńkie i nie lata, tylko rączo biega; głowa na kształt indyka, wielkości najmniej jak cztery indyki” [317]. Na pewno nie był on częścią wiedeńskich łupów, bowiem struś, którego hodował wielki wezyr, został pod koniec bitwy zabity, by nie dostał się w polskie ręce96. Karolina Targosz przypuszcza, że ptak ten zawędrował do Polski zwyczajową drogą podobnych okazów, czyli przez Niderlandy97. Do Jaworowa trafił najprawdopodobniej w 1680 roku, pod tą datą bowiem Pasek, opowiadając o ofiarowanej królowi Janowi znakomicie wytresowanej wydrze, zwanej Robakiem, wspomina, że miejsce na dworze musiał jej zwolnić struś98. Na marginesie rękopisu Paskowych pamiętników nieznana ręka dodała – skądinąd niezbyt prawidłowe – objaśnienie: „kazwaryjusz ptak to wielki, piór na niem nie ma, tylko sierść jak na świni, lata też”99.

Drugim – już nie tak efektownym – okazem był „raba z dziwną wolą, w której zwykł chować ryby sobie na pokarm” [317]. Wydawca – nie bez racji – widzi w tym stworzeniu pelikana, zwierzę niewątpliwie egzotyczne i niespotykane w Rzeczypospolitej, choć przecież nie całkiem obce (znano je choćby z ikonografii kościelnej oraz popularnej pieśni religijnej Adoro Te devote).

Co ciekawe, francuscy podróżnicy nie zatrzymywali swej uwagi na egzotycznych zwierzętach – być może z ich punktu widzenia nie były aż tak interesujące czy nieznane jak dla domatora Poczobuta. Kiedy do Jaworowa trafił Werdum, zwierzyniec jeszcze nie istniał. Gdy miejscowość tę odwiedził Király, nie było już po nim śladu.

e) Łupy spod Wiednia i inne bogactwa

Kolejną atrakcją były wojenne łupy spod Wiednia. Dzięki uprzejmości pochodzącego z Litwy odźwiernego, który wpuścił go do królewskiego gabinetu, mógł Poczobut obejrzeć wystawione tam zdobyczne szable, bogato inkrustowane i osadzone cennymi klejnotami. „Z tych szabel co podlejszej szacunek do piętnastu tysięcy złotych, drugie od pięćdziesięciu tysięcy, od stu tysięcy, a jedna od miliona” [318] – od razu podzieli się własnymi kalkulacjami bądź informacjami zasięgniętymi od miejscowego przewodnika.

Zagraniczne relacje wiele mają do powiedzenia o bogactwie Sobieskiego, mniej lub bardziej dokładnie wyliczając wartość majątku, który ów zapobiegliwy monarcha zgromadził100. Najbardziej optymistycznie zasoby finansowe polskiego władcy szacował de Mongrillon, który informuje o rzekomo 30 milionach w gotowiźnie101. Włoski podróżnik, Fagiuoli odnotował:

[…] [król] dzisiaj potrzebuje odpoczynku i zasłużył na niego, bo nagromadził pieniędzy, powiadają bowiem, że Marianburgu (twierdzy położonej na Rusi w dobrach ojczystych) odłożył około 15 milionów ungarów w gotówce, inni jeszcze twierdzą, że 17 milionów oprócz mnóstwa klejnotów o nieoszacowanej wartości, wszystko z łupów zarówno w Chocimiu, jak i w Wiedniu102.

Nieobeznany w polskich realiach (przebywał u nas krótko), połączył w jedno powszechnie znane informacje o skarbie w Malborku (Marienburgu)103, Jaworowie oraz Żółkwi104. Na Malbork rok wcześniej (1689) wskazał inny przybysz, F. D. S., zapisując, że Sobieski „jest najbogatszym panem w swojem królestwie. Skarbiec jego znajduje się w Malborgu i zawiera więcej jak 20 milionów”105.

Lwów

Jak na rangę oraz wielkość miejsca, zdecydowanie ubogo wypada relacja Poczobuta o Lwowie. Stolicę województwa ruskiego odwiedził on, przerywając na kilka dni pobyt w Jaworowie. Zaznacza, przez jakie miejscowości tam jechał (tylko o Gródku wspomni, że miasto było otoczone wałem), ogólnikowo wskazuje na powód podróży („gdzie sprawiwszy co potrzeba” [314]) oraz informuje o świętowaniu uroczystości Trójcy Świętej w kościele ojców jezuitów. Przy tej okazji dorzuca, że oglądał „położenie i obronę tego sławnego miasta” [314]. Okazuje się jednak, że to nie jest jego pierwszy pobyt we Lwowie: „lubom i przedtem bywał w onym za Rakoczym chodząc, ale że w młodym wieku i leciech zostając, nie uważałem tego, co by należało uważać” [314]106. Szczegółów jednak skąpi. Z uwagi na to, że Poczobut o Lwowie nie mówi właściwie nic, nie ma z czym zestawiać relacji cudzoziemców o stolicy województwa ruskiego. Ogólnie można stwierdzić, że doceniali oni walory tego miasta107. Obecność Lwowa w siedemnastowiecznym pamiętnikarstwie opracował Piotr Borek108.

Zakończenie

Zaobserwowaną cechą wspomnień Poczobuta jest daleko posunięta skrótowość w opisach miejsc; znacznie bardziej interesują go działania. Od tej praktyki zdarza mu się jednak czasami odstępować, a większość tych odstępstw odnajdziemy w kończącym utwór dzienniku podróży po Rusi.

Przemierzającego województwo ruskie Poczobuta trudno nazwać obcym, mimo to jednak nie raz i nie dwa z ciekawością, właściwą cudzoziemcowi, odnotowuje to, co widzi. Miejsc takich w jego diariuszu nie ma jednak zbyt wiele. Warto również pamiętać, że najwięcej entuzjazmu wzbudził w nim dwór Sobieskiego, który trudno nazwać „koronnym”, „litewskim” czy „ruskim”. Władza i dostatek najsilniej oddziaływały na emocje stolnika oszmiańskiego, choć spodoba mu się i jaworowski ogród.

Inne elementy ruskiej rzeczywistości, czyli miasta, potraktował zdawkowo. Odnotowuje je w swoim itinerarium, dorzuca kilka słów o murach i kościołach, ale brak w tym większej fascynacji obserwowanymi obiektami. Skrajnym przykładem jest tu Lwów, o którym wspomni, że w nim był, załatwił swoje interesy, poszedł do kościoła i napatrzył się wszystkiemu, co kiedyś wprawdzie już widział, ale bez świadomości tego, co istotne. Jednak o tym, co zobaczył jako już dorosły, w pełni ukształtowany człowiek, milczy.

Na tym tle zupełnie inaczej wyglądają relacje cudzoziemców, którzy przemierzając tę samą trasę, patrzą inaczej. Dostrzegają wprawdzie i opisują te same obiekty (podstawowy zrąb relacji jest identyczny: te same miasta, te same fortyfikacje, te same kościoły), zwracają jednak uwagę na znacznie większą liczbę szczegółów, zwłaszcza kiedy opowiadają o rzeczach w ich rozumieniu egzotycznych.

Cudzoziemcy nie stanowią zresztą monolitu, choć na ogół widzą to samo. Ślązak Lassota oraz Fryzyjczyk Werdum usłyszą niemiecką mowę i zainteresują się, skąd ona się wzięła tak daleko na wschodzie, napomknie o tym również Irlandczyk O’ Connor, choć nie na podstawie własnej obserwacji, ale podążając za autorytetem Starowolskiego. Nie zauważą tego natomiast Francuzi, mimo że u schyłku XVII stulecia niemieckojęzyczne wyspy w województwie ruskim wciąż istniały. Fryzyjczyk Werdum dokładnie zapozna się z fortyfikacjami, Francuzi zaś często potraktują je jak Poczobut (jednak kiedy widziało się Wersal, to istotnie Jaworów mógł okazać się mniej imponujący).

Obserwacja sposobów ukształtowania relacji o pobycie na Rusi prowadzi do wniosku, że pochodzący z tak odległych od siebie krajów, jak Litwa, Fryzja, Francja czy Węgry, podróżni posługiwali się tymi samymi technikami pisarskimi i choć ich spostrzeżenia różniły się między sobą, dotyczy to wyłącznie stopnia szczegółowości opisu. Zaobserwowane podobieństwa wynikają ze wspólnego retorycznego dziedzictwa, kształtującego sposób deskrypcji.

Jednak – co zauważyli Rzymianie i ubrali w pełną mądrości sentencję – „duo cum faciunt idem, non est idem” [„gdy dwu czyni to samo, to nie jest to samo”]. Powodów różnego ukształtowania relacji o miastach ruskich może być wiele. Przede wszystkim wskazać można na:

a) różne powody podjęcia podróży; Poczobuta trudno nazwać turystą chłonącym uroki odwiedzanych miejsc (stolnik oszmiański ruszył załatwić ważną dla siebie sprawę i na tym koncentrowała się jego uwaga), inni wykorzystywali sytuację i oprócz wykonywania zleconych im zadań potrafili zauważyć lokalne osobliwości (poza Regnardem większość z nich również wyłącznymi turystami nie była);

b) założony krąg odbiorców; Poczobut, spisując swe wspomnienia, liczył się – z konieczności – z czytelnikiem wywodzącym się spośród członków własnej rodziny, ewentualnie z kręgu zaprzyjaźnionych sąsiadów. Taka była wówczas praktyka funkcjonowania prywatnych wspomnień i stolnik oszmiański zdawał sobie z tego sprawę, dobierał więc takie informacje, co do których miał przekonanie, że ich zaciekawią. Przywołani w tej pracy cudzoziemcy czynili właściwie niemal tak samo, przekazując to, co uznali za interesujące dla odbiorców, byli to jednak zupełnie inni ludzie, spragnieni wiedzy o egzotycznej dla nich części Europy. Obowiązkiem dbałego o swą sławę oraz zysk ze sprzedaży wspomnień autora było więc dostarczenie im solidnej porcji ciekawych informacji oraz godziwej rozrywki;

c) odmienne poczucie egzotyki; to, co dla Poczobuta zwyczajne i dobrze znane (a zatem niewarte odnotowania), dla cudzoziemca okazać się może czymś nowym i ciekawym;

d) wykształcenie; Hanna Dziechcińska stwierdziła, że sarmacki podróżny […] był wyposażony w bagaż znanych mu rygorów opisu (tego uczono go w szkole)”109, może więc Poczobut ruszył w świat bez tych umiejętności i zwyczajnie nie wiedział, jak należałoby opisać ruskie miasta? Co innego pozostali przybysze – cechowali się oni znacząco wyższą kulturą literacką niż stolnik oszmiański, a co najmniej jeden – Regnard – był zawodowym poetą;

e) poczucie wyższości; pochodzący z Litwy Poczobut nie żywi wobec odwiedzanych ziem ruskich żadnych uprzedzeń, podobnie Werdum, natomiast niektórzy francuscy przybysze zdają się patrzeć na lokalną rzeczywistość z góry, zdecydowanie wyżej wartościując to, co pamiętają z domu (znowu Regnard!).

Tę dość skromną listę można oczywiście uzupełniać, wydaje mi się jednak, że zawiera podstawowe przyczyny różnic w ukształtowaniu opisu u omawianych w tej pracy autorów.

References

Dalairac F. P., Les anecdotes de Pologne ou memoires secrets du regne de Jean Sobieski III du nom, t. 1–2, Pàris 1699.

Dalerac F. P. [Dalairac F.-P.,], Pamiętniki kawalera de Beaujeu, przeł. i oprac. A. Kraushar, nakł. W. Markowskiego, Kraków 1883.

de Mongrillon M., Pamiętnik sekretarza ambasady francuskiej w Polsce pod koniec panowania Jana III oraz w okresie bezkrólewia i wolnej elekcji po jego zgonie (1694-1698), przeł. i oprac. Ł. Częścik, Wrocław 1982.

de Tende G., Relacja historyczna o Polsce, tłum. i red nauk. T. Falkowski, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2013.

Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy, przeł. Z. Stasiewska i S. Meller, oprac. Z. Wójcik, Warszawa 1972.

F. D. S., Relation d’un voyage de Pologne fait dans les annės 1688 et 1689, Pàris 1858. Polski przekład F. K. Liske, Z podróży Francuza po Polsce w latach 1688-1689, „Wiek. Gazeta Polityczna, Literacka i Społeczna” IV (1876), nr 235–242.

Fagiuoli G., Diariusz podróży do Polski (1690-1691), przeł. i oprac. M. E. Trzeciak, Warszawa 2017.

Kulwiec K., Z podróży Węgrów w Polsce, tłum. A. Divéky, „Ziemia” 2 (1911), nr 44–46.

O’Connor B., Historia Polski, tłum. W. Duży i in., oprac. P. Hanczewski, Warszawa 2012.

Olszewska J., Z diariusza A. Szathmariego dworzanina ks. F. II Rakoczego, „Rocznik Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia” , t. 10 (1983).

Pasek J.C., Pamiętniki, oprac. R. Pollak, Warszawa 1955.

Rakoczy F., Pamiętniki. Wyznania, przeł. M. Paczoska, wyb. i oprac. J. R. Nowak, Warszawa 1988.

Regnard J. F., Oeuvres complètes de Regnard. Nouvelle edition, t. 1, Pàris 1820.

Sarnecki K., Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego, opr. J. Woliński, Wrocław 1958.

Sobieski J., Listy do Marysieńki, opr. L. Kukulski, Warszawa 1970.

Starowolski Sz., Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, przeł. i oprac. A. Piskadło, Kraków 1976.

Werdum U., Dziennik podróży 1670-1672. Dziennik wyprawy polowej 1671, oprac. D. Milewski; tł. Dziennika wyprawy polowej 1671 D. Urbonaitè, Warszawa 2012.

Zawisza K., Pamiętniki, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1862.

Aftanazy R., Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 7: Województwo ruskie. Ziemia halicka i lwowska, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995.

Bauer M., Z dziejów batalistyki polskiej. Studia nad pamiętnikami wojennymi z XVII w., Kraków 2007.

Blajer W., Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem, [w: ] Późne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. Gancarski, współpr. red. A. Muzyczuk, Mitel, Krosno-Rzeszów 2007.

Borek P., Lwów w diariuszach i pamiętnikach XVII wieku, [w: ] Lwów: miasto, społeczeństwo, kultura: studia z dziejów Lwowa, t.4, pod red. K. Karolczaka, Kraków 2002.

Chynczewska-Hennel T., Rzeczpospolita XVII wieku w oczach cudzoziemców, Wrocław 1993.

Dziechcińska H., O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa 1991.

Dziechcińska H., Świat i człowiek w pamiętnikach trzech stuleci: XVI-XVII-XVIII, Warszawa 2003.

Gębarowicz M., Szkice z historii sztuki XVII w., Toruń 1966.

Krzywy R., Wędrówki z Mnemozyne. Studia o topice dawnego podróżopisarstwa, Warszawa 2013.

Kucharski A., Theatrum peregrinandi: poznawcze aspekty staropolskich podróży w epoce późnego baroku, Toruń 2013.

Mączak A., Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII wieku, Warszawa 1978.

Michalczuk A., Ukraina w oczach Francuzów w XVII wieku, „Studia Polsko-Ukraińskie” 2017.

Michalczuk A., Francuzi w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej, „Studia Podlaskie” 2013.

Milewski D., Jan Sobieski w oczach cudzoziemskich pamiętnikarzy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 146 (2019), z. 2.

Rachuba A., Poczobut Odlanicki Jan Władysław, PSB, t. 27 (Pniowski Jan-Potocki Ignacy), Kraków-Wrocław 1982.

Rachuba A., Wstęp, [w: ] J.W. Poczobut Odlanicki, Pamiętnik, oprac. A. Rachuba, Warszawa 1987.

Sajkowski A., Nad staropolskimi pamiętnikami, Poznań 1964.

Skrzypietz A., Królewscy synowie - Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2011.

Targosz K., Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Warszawa 2012.

Targosz K., Ogród w teatrze i teatr w ogrodzie. Krąg dworu polskiego XVII wieku i źródeł jego inspiracji, „Biuletyn Historii Sztuki” 2001, z. 1–4.

Targosz K., Relacja księdza F.D.S. o Polsce czasów Jana III Sobieskiego (próba rozszyfrowania autorstwa), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1997, nr 3–4.

Targosz K., Uczony dwór Marii Ludwiki Gonzagi (1646-1667). Z dziejów polsko-francuskich stosunków naukowych, Warszawa 2015.

Uruszczak M., Zamek w Łańcucie – ogniwo systemu obrony południowo-wschodnich granic Polski w XVI i XVII wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 65 (2013), z. 1, s. 301–309.

Webersfeld E., Jaworów. Monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna, Lwów 1909.

Wójcik Z., Jan Sobieski, Warszawa 1983.

Ziober A., Przyroda ujarzmiona na terenach Europy Środkowej w świetle diariuszy podróży przedstawicieli elit Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII i XVIII wieku, „Historyka Studia Metodologiczne” 46 (2016), s. 79–94.

1 Podstawowe ustalenia biograficzne zob. A. Rachuba, Poczobut Odlanicki Jan Władysław, PSB, t. 27 (Pniowski Jan-Potocki Ignacy), Kraków-Wrocław 1982, s. 51–52; A. Rachuba, Wstęp, [do: ] J. W. Poczobut Odlanicki, Pamiętnik, oprac. A. Rachuba, Warszawa 1987 (wszystkie cytaty pochodzą z tej edycji, oznaczam je bezpośrednio w tekście głównym poprzez podanie numeru strony w nawiasie kwadratowym).

2 Sam Poczobut nadał swoim wspomnieniom tytuł Notacyje moje i diariusz mojej służby wojennej, co się kolwiek gdzie zdarzyło przy mojej bytności nanotowałem dla pamięci. Co niechaj będzie Panu Bogu ku chwale i ku czci Matce Miłosierdzia, która mię w różnych niebezpieczeństwach dźwigała przyczyną swoją przeważną i eliberowała z wiela moich trudności i kłopotów, bez których co i krok nigdy nie byłem i nie jestem.

3 A. Sajkowski, Nad staropolskimi pamiętnikami, Poznań 1964, s. 68.

4 A. Rachuba, Wstęp…, s. 93–97.

5 Zob. ibidem, s. 83–85.

6 O podobnej praktyce zob. R. Sztyber, Zróżnicowanie gatunkowe „”Przewag elearów polskich” Wojciecha Dembołęckiego, „Pamiętnik Literacki” LXXX (1999), z. 4, s.109–122.

7 Zob. np. A. Mączak, Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII wieku, Warszawa 1978; H. Dziechcińska, O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa 1991; eadem, Świat i człowiek w pamiętnikach trzech stuleci: XVI-XVII-XVIII, Warszawa 2003.

8 O stosunku staropolskich peregrynantów do sztuki zob. np. ibidem, s. 44–62. O wędrowcach z innych krajów zob. M. Wyrzykowska, Postrzeganie i ocena dzieł sztuki europejskiej XVII i pierwszej połowy XVIII wieku w świetle literatury podróżniczej tego okresu, Kraków 2021.

9 Zdecydowałem się zawęzić obszar badawczy do obszaru województwa ruskiego, ponieważ uwzględnienie części koronnej z Warszawą, Częstochową i Krakowem nadmiernie poszerzyłoby ten i tak bardzo obszerny artykuł.

10 A. Mączak, op.cit., passim.

11 R. Krzywy, Wędrówki z Mnemozyne. Studia o topice dawnego podróżopisarstwa, Warszawa 2013, s. 7–21.

12 Zob. H. Dziechcińska, O staropolskich…, s. 41–68.

13 A. Mączak, op. cit., s. 135.

14 O wręcz przymusie odwiedzania świątyń zob. A. Kucharski, Theatrum peregrinandi: poznawcze aspekty staropolskich podróży w epoce późnego baroku, Toruń 2013, s. 227.

15 Nie jest to kwestia szczególnie istotna, ale powody tego stanu rzeczy mogą być różne. Po pierwsze, jeżeli diariusz podróżny sporządzany był mniej więcej na bieżąco, a wcześniejsze wspomnienia spisywane po latach, to trudno oczekiwać, by Poczobut pamiętał, którego dnia i gdzie był na mszy, a gdyby nawet pamiętał, to nic by nie zyskał poza nasyceniem relacji mnóstwem monotonnie powtarzanych informacji. Po drugie, jeżeli zgodzimy się, że to Jasna Góra była istotnym celem podróży, to autora możemy uznać w jakimś stopniu za pielgrzyma, który z uwagi na religijny charakter swej wyprawy jak najczęściej dopełnia aktów pobożności. Po trzecie, po śmierci żony (dotyczące tego smutnego zdarzenia partie pamiętnika są wyjątkowo przejmujące i bez wątpienia świadczą o szczerości uczucia) mógł stać się znacznie pobożniejszy i zaczął praktykować częściej. Po czwarte, nawet jeżeli celem był Jaworów, to zabieganie o niebiańskie wsparcie w staraniach o stolnikostwo oszmiańskie na pewno uznał za wskazane.

16 O autorze oraz jego dzienniku zob. Z. Wójcik, Wstęp, [do: ] Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy, przeł. Z. Stasiewska i S. Meller, oprac. Z. Wójcik, Warszawa 1972, s. 21–27.

17 U. Werdum, Dziennik podróży 1670-1672. Dziennik wyprawy polowej 1671, tł. D. Urbonaitè, oprac. D. Milewski, Warszawa 2012, s. 23–200.

18 D. Milewski, Wstęp, [w: ] ibidem, s. 15. Tu również informacje o autorze i jego dziele.

19 G. de Tende, Relacja historyczna o Polsce, tłum. i red nauk. T. Falkowski, Warszawa 2013.

20 B. O’ Connor, Historia Polski, tłum. W. Duży i in., oprac. P. Hanczewski, Warszawa 2012.

21 J. F. Regnard, Oeuvres complètes de Regnard. Nouvelle edition, t. 1, Pàris 1820.

22 Korzystam z: F. P. Dalerac, Pamiętniki kawalera de Beaujeu, przeł. i oprac. A. Kraushar, Kraków 1883.

23 F.-P. Dalairac, Les anecdotes de Pologne ou memoires secrets du regne de Jean Sobieski III du nom, t. 1–2, Pàris 1699. Dzieło to doczekało się wprawdzie przekładu pióra Józefa Szlezygiera, jednak od momentu powstania (końcówka XIX w.) pozostaje on w rękopisie i spoczywa w Lwowskiej Naukowej Bibliotece im. W. Stefanyka.

24 F. D. S., Relation d’un voyage de Pologne fait dans les annės 1688 et 1689, Pàris 1858. Polski przekład: F. K. Liske, Z podróży Francuza po Polsce w latach 1688-1689, „Wiek. Gazeta Polityczna, Literacka i Społeczna” IV (1876), nr 235, s. 2–3, nr 236, s. 2–3, nr 237, s. 1–2, nr 238, s. 1–2, nr 239, s. 1–2, nr 240, s. 1–2, nr 241, s. 1–2, nr 242, s. 1–2. O polskich streszczeniach oraz tłumaczeniach zob. K. Targosz, Relacja księdza F. D. S. o Polsce czasów Jana III Sobieskiego (próba rozszyfrowania autorstwa), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1997, nr 3–4, s. 31–32.

25 K. Targosz, Relacja…, s. 33–38.

26 Korzystam z dwu tłumaczeń: nowszego, opublikowanego przez: J. Olszewska, Z diariusza A. Szathmariego dworzanina ks. F. II Rakoczego, „Rocznik Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia” 10 (1977-1983), s. 109-114; oraz starszego, wprowadzonego do obiegu naukowego przez: K. Kulwiecia, Z podróży Węgrów w Polsce, tłum. A. Divéky, „Ziemia” 2 (1911), nr 44, s. 718-719, nr 45, s. 737–739, nr 46, s. 757–758.

27 J. C. Pasek, Pamiętniki, oprac. R. Pollak, Warszawa 1955.

28 M. de Mongrillon, Pamiętnik sekretarza ambasady francuskiej w Polsce pod koniec panowania Jana III oraz w okresie bezkrólewia i wolnej elekcji po jego zgonie (1694-1698), przeł. i oprac. Ł. Częścik, Wrocław 1982.

29 G. Fagiuoli, Diariusz podróży do Polski (1690-1691), przeł. i oprac. M. E. Trzeciak, Warszawa 2017.

30 F. Rakoczy, Pamiętniki. Wyznania, przeł. M. Paczoska, wyb. i oprac. J. R. Nowak, Warszawa 1988.

31 K. Zawisza, Pamiętniki, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1862.

32 Zob. M. Bauer, Z dziejów batalistyki polskiej. Studia nad pamiętnikami wojennymi z XVII w., Kraków 2007, s. 127-145 (tam również literatura przedmiotu). Z późniejszych prac wskazać można: T. Ślęczka, Religijność i sposoby jej wyrażania w „”Pamiętniku [1640-1684]” Jana Poczobuta Odlanickiego, „Litteraria” 37 (2009), s. 19–34; M. Bauer, O funkcjach humoru w pamiętnikach Jakuba Łosia i Jana Władysława Poczobuta Odlanickiego, „Napis” 14 (2008), s.129–138.

33 T. Chynczewska-Hennel, Rzeczpospolita XVII wieku w oczach cudzoziemców, Wrocław 1993.

34 K. Targosz, Relacja…; eadem, Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Warszawa 2012; eadem, Uczony dwór Marii Ludwiki Gonzagi (1646-1667). Z dziejów polsko-francuskich stosunków naukowych, Warszawa 2015.

35 A. Michalczuk, Ukraina w oczach Francuzów w XVII wieku, „Studia Polsko-Ukraińskie” 2017, s. 82–94; eadem, Francuzi w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej, „Studia Podlaskie” 2013, s. 61–74.

36 Ł. Częścik, Wstęp, [w: ] Mongrillon, op. cit., s. 6.

37 R. Wołoszyński, Polska w opiniach Francuzów XVIII wieku. Ruthière i jemu współcześni, Warszawa 1964.

38 Rzeszów, Łańcut, Przeworsk i Jarosław to ważne ogniwa obrony rejonu Bramy Przemyskiej, nic więc dziwnego, że poruszający się starym, handlowym szlakiem od Krakowa na Ruś Poczobut musiał je zauważyć. Zob. M. Uruszczak, Zamek w Łańcucie – ogniwo systemu obrony południowo-wschodnich granic Polski w XVI i XVII wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 65 (2013), z. 1, s. 301–309.

39 I cieszył się nim niezbyt długo, bo wkrótce okazało się, że kancelaria królewska przywilej na ten sam urząd wydała komuś innemu, a Poczobut musiał się z nim o to procesować (A. Rachuba, Wstęp…, s. 84–85).

40 Ominęła go zatem słynna uczta, wydana w Jaworowie 6 lipca i uwieczniona ok. 1685 r. przez nieznanego malarza włoskiego (ten często reprodukowany obraz znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu). Naturalnie Poczobut nie zostałby na nią zaproszony, jednak miałby okazję pochwalić się choćby otarciem o wielkich tego świata w tak doniosłym momencie dziejów.

41 Określenie Hieronima Augustyna Lubomirskiego mianem „bywszego” kawalera maltańskiego może przemawiać za nieco późniejszym powstaniem diariusza, magnat bowiem kawalerem faktycznie przestał być w r. 1685, kiedy ożenił się z Konstancją Bokum (a formalnie jeszcze później, bo dopiero w 1690). Zob. A. Rachuba, Wstęp…, s. 96.

42 U. Werdum, op. cit., s. 119.

43 B. O’ Connor, op. cit. t.1, s. 267.

44 M. Uruszczak, op. cit., s. 304.

45 U. Werdum, op. cit., s. 119.

46 B. O’ Connor, op. cit., t. 1, s. 267.

47 Wydawca nie objaśnia, co kryje się pod tym skrótem, tymczasem rzecz jest stosunkowo łatwa do ustalenia – Lassota wskazuje tu na wieś lokowaną w 1369 jako Neudorf (ob. Kraczkowa) – pasują i nazwa, i odległość (Kraczkowa istotnie leży niedaleko Łańcuta).

48 E. Lassota, op. cit., s. 83.

49 To samo zjawisko odnotował O’ Connor w odniesieniu do nieodległego przecież Rzeszowa.

50 Zob. W. Blajer, Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem, [w: ] Późne średniowiecze w Karpatach polskich, red. J. Gancarski, współpr. red. A. Muzyczuk, Krosno-Rzeszów 2007, s. 91–97. Pokrywa się to z ustaleniami Szymona Starowolskiego, który zanotował, że „wioski na tym obszarze zamieszkują potomkowie niemieckiego plemienia, wzięci na jakiejś wojnie przez Kazimierza Wielkiego, króla Polski, lub sprowadzeni z Saksonii, z dziećmi i żonami, aż w te okolice” – S. Starowolski, Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, przeł. i oprac. A. Piskadło, Kraków 1976, s. 79. Być może obaj czerpali wiedzę z tego samego źródła (praca Starowolskiego ukazała się już po śmierci Lassoty, zatem wykluczone jest, by dyplomata Habsburgów z niej korzystał).

51 U. Werdum, op. cit., s. 120.

52 Zob. A. Ziober, Przyroda ujarzmiona na terenach Europy Środkowej w świetle diariuszy podróży przedstawicieli elit Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII i XVIII wieku, „Historyka Studia Metodologiczne” 46 (2016), s. 79–94.

53 U. Werdum, op. cit., s. 89.

54 Ibidem.

55 O niedogodnościach podróżowania po Rzeczpospolitej oczami siedemnastowiecznego Francuza zob. np. G. de Tende, op. cit., s. 273–275, F. Dalairac, Pamiętniki…, s. 132. Omówienie daje: T. Chynczewska-Hennel, op. cit., s. 39–79.

56 Zob. A. Mączak, op. cit., s.241–256.

57 B. O’ Connor, op. cit., t. 1, s. 267.

58 J. Regnard, op. cit., s. 296. Wypada zauważyć, że wybrednemu literatowi w ogóle nie podobały się mniejsze miejscowości, a spośród większych również nie wszystkie (chwalił Gdańsk i Kraków, za to w Warszawie – poza kolumną Zygmunta – nic mu nie zaimponowało).

59 F. K. Liske, op. cit., nr 237, s. 1; F. D. S., Relation…, s. 36–37.

60 Cyt. za: J. Olszewska, op. cit., s. 111.

61 E. Webersfeld, Jaworów. Monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna, Lwów 1909. Jej czytelnik od razu zauważy, że znaczna część informacji o miejscowości pochodzi z utworu Poczobuta.

62 R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 7: Województwo ruskie. Ziemia halicka i lwowska, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995, s. 308–316.

63 Opublikowany w: M. Gębarowicz, Szkice z historii sztuki XVII w., Toruń 1966, s. 249-254.

64 Andrzej Rachuba widział możliwość podjęcia przez Poczobuta pewnej gry politycznej wiążącej się z propozycją przystąpienia do stronnictwa królewskiego na Litwie (zob. A. Rachuba, Wstęp…, s. 84).

65 We wcześniejszych częściach pamiętnika nie raz i nie dwa z sympatią wspominał o muzyce [266, 267], jednak ani razu w części „koronnej”. Za każdym razem była to jednak muzyka – jeśli można użyć tego pojęcia – popularna, grana na weselach i przy okazji rodzinnych uroczystości. De Tende podkreślał, że „Polacy […] namiętnie kochają taniec i muzykę” (G. de Tende, op. cit., s. 247).

66 A. Mączak, op. cit., s. 219.

67 Z. Wójcik, Jan Sobieski, Warszawa 1983, s. 415–416.

68 D. Werdum, op. cit., s. 44.

69 F. Dalairac, op. cit., s. 133.

70 Ibidem, s. 133–134.

71 Ibidem, s. 133.

72 F. K. Liske, op. cit., nr 236, s. 3; F. D. S., Relation…, s. 33.

73 Ibidem; F. K. Liske, op. cit., nr 236, s.3.

74 J. Regnard, op. cit., s. 301.

75 Ibidem, s. 286.

76 Mongrillon, sekretarz francuskiej ambasady, dorzuci jeszcze, że jest „piękny”. Czy jednak wie to z autopsji, nie ujawnia. Zob. M. Mongrillon, op. cit., s. 28.

77 K. Kulwieć, op. cit., nr 45, s. 738.

78 B. O’ Connor, op. cit., t. 1, s. 266. Było to dzieło E. Syksta ze Lwowa, O cieplicach we Szkle pod Lwowem ksiąg troje, Zamość 1617.

79 J. Sobieski, Listy do Marysieńki, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1970, s. 314. O jaworowskiej wodzie zob. K. Targosz, Jan III…, s. 218–219.

80 E. Lassota, op. cit., s. 83.

81 A. Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2011, s. 530.

82 K. Sarnecki, Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego, opr. J. Woliński, Wrocław 1958, s. 149.

83 I nie był w tej fascynacji odosobniony – zob. A. Ziober, op. cit., passim.

84 Zob. A. Kucharski, op.cit., s. 292–302.

85 Zob. K. Targosz, Ogród w teatrze i teatr w ogrodzie. Krąg dworu polskiego XVII wieku i źródeł jego inspiracji, „Biuletyn Historii Sztuki” 2001, z. 1–4, 116–120.

86 U. Werdum, op. cit., s. 44.

87 Ibidem, s. 185. Werdum podejrzewał, że jako protestant nie zostanie przyjęty ani na cmentarzu katolickim, ani prawosławnym.

88 F. Dalairac, Pamiętniki…, s. 134. Również w Anecdotes... dał wyraz swemu oburzeniu tak częstym wśród Polaków zrównywaniem swych budowli z francuskimi, co tłumaczy „czarną zazdrością” (zob. F. Dalairac, Anecdotes..., t. 2, s. 208–201). Mimo uzyskania indygenatu i tego, że spędził w Rzeczypospolitej tak wiele czasu, w sercu pozostał szczerym Francuzem.

89 F. D. S., Relation..., s. 24.

90 F. K. Liske, op. cit., nr 236, s. 3. F. D. S., Relation..., s. 32.

91 G. de Tende, op. cit., s. 237.

92 K. Zawisza, op. cit., s. 76.

93 Co ciekawe, sam Sobieski jeszcze za życia, w 1694, narzekał, że „[ogród] w pustynię już się obrócił”. Cytuję za: K. Targosz, Ogród…, s. 118.

94 K. Kulwieć, op. cit., nr 45, s. 738.

95 F. Rakoczy, op. cit., s. 376.

96 J. Sobieski, op. cit., s. 523. Ten nieszczęsny ptak został uwieczniony nie tylko w przywołanym tutaj liście Jana III spod Wiednia, ale i w ikonografii. Na obrazie Martina Altomontego Bitwa pod Wiedniem, który po namalowaniu (1693-1694) został zawieszony w kolegiacie pw. św. Wawrzyńca w Żółkwi, znajduje się scena ścinania strusia przed namiotem wezyra.

97 K. Targosz, Jan III…, s. 196.

98 J.C. Pasek, op. cit., s. 338.

99 Ibidem, s. 426.

100 Zob. D. Milewski, Jan Sobieski w oczach cudzoziemskich pamiętnikarzy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 146 (2019), z. 2, s. 442–445.

101 Zob. M. de Mongrillon, op. cit., s. 28. Pieniądze te – co doda – po śmierci króla szybko się rozpłynęły. Zakładam, że majątek Sobieskiego określa w liwrach – Francuzi rzadko posługiwali się inną walutą, zwłaszcza jeżeli spisywali swe wspomnienia z zamiarem publikacji.

102 G. Fagiuoli, op. cit., s. 90.

103 Z. Wójcik, op. cit., s. 441, A. Skrzypietz, op. cit., s. 260.

104 Tak gorszący współczesnych „wyścig do Żółkwi” po śmierci króla Jana miał za swój podstawowy cel położenie ręki nad umieszczonym tam rodowym majątkiem. Zob. A. Skrzypietz, op. cit., s. 254–258.

105 F. K. Liske, op. cit., nr 238, s. 2.

106 Co ciekawe, Poczobut o tym epizodzie swej kariery wojskowej w pamiętniku nie wspomina. Andrzej Rachuba dopuszcza możliwość, że zaczął ją wcześniej, bo w zwycięskiej wyprawie przeciw Jerzemu II Rakoczemu w 1657 roku brała udział chorągiew husarska, w której służył starszy brat Jana Władysława – Stanisław. Czy towarzyszył mu siedemnastoletni wówczas pamiętnikarz – nie sposób rozstrzygnąć. Zob. A. Rachuba, op. cit., s. 35–36. Nie wiemy również, dlaczego to przemilczał. Czy wstyd mu było chwalić się tym, co w Siedmiogrodzie wyczyniała dywizja Lubomirskiego (poczyniła tam ogromne spustoszenia), a o czym bez cienia wstydu informował Holsten (zob. H. Ch. Holsten, Przygody wojenne 1655-1666, tł. J. Leszczyński, opr. T. Wasilewski, Warszawa 1980, s. 45–46)?

107 Zob. np. bardzo obszerną relację Werduma (U. Werdum, op. cit., s. 45–49, 121).

108 P. Borek, Lwów w diariuszach i pamiętnikach XVII wieku, [w: ] Lwów: miasto, społeczeństwo, kultura: studia z dziejów Lwowa, t. 4, pod red. K. Karolczaka, Kraków 2002, s. 43–63.

109 H. Dziechcińska, Świat…, s. 42.

Krzysztof Fordoński

Uniwersytet Warszawski, Polska

e-mail: k.fordonski@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0002-3012-5221

Przekłady ody Ad Caesarem Pausilippium Macieja Kazimierza Sarbiewskiego z okresu angielskiej wojny domowej – analiza przypadku

Translations of the Ode Ad Caesarem Pausilippium by Maciej Kazimierz Sarbiewski during the English Civil War – A Case Study

Abstract

The present paper attempts to present and explain the causes of the popularity of Ad Caesarem Pausilipium: Adversa constanti animo ferenda esse (Lyr. IV 13), written by Maciej Kazimierz Sarbiewski, in mid-17th century England. The papers starts with a brief presentation of the political situation of England in the second quarter of the 17th century. Consequently, it discusses the ways in which Sarbiewski’s poetry resonated with the contemporary intellectual trends which translated into vivid reactions of his English readers. It was Sarbiewski’s interest in Neo-Stoicism that made his works particularly appealing. The analytical part of the paper deals with four English translations of Lyr. IV 13 from the period 1646-1651, the works of Richard Lovelace, George Hils, Henry Vaughan, and John Hall. The analysis pays a special attention to the changes introduced by these translators which reflect their personal political views as well the dynamic changes of the political and military situation of their country.

Keywords

Maciej Kazimierz Sarbiewski, literary translation, England, Neo-stoicism, Neo-Latin poetry

W latach 1646-1651 ukazały się w Anglii drukiem trzy przekłady całości ody Macieja Kazimierza Sarbiewskiego Ad Caesarem Pausilipium: Adversa constanti animo ferenda esse (Lyr. IV 13), autorstwa Richarda Lovelace’a, George’a Hilsa, oraz Henry’ego Vaughana. Opublikowane w tomie Lacrymae Musarum w 1649 roku wiersze Johna Halla i Sir Johna Denhama odwołują się zaś w części do tekstu ody Sarbiewskiego. Niniejszy artykuł to próba opisu i wyjaśnienia popularności Lyr. IV 13, poczynając od nakreślenia sytuacji politycznej Anglii w piątej dekadzie XVII wieku. Spróbujemy także pokazać, w jakim stopniu twórczość Sarbiewskiego wpisywała się w intelektualne trendy epoki. Zasadnicza część artykułu to analiza czterech przekładów, w której skupimy się na zmianach wprowadzonych przez tłumaczy do tekstu oryginału, stanowiących odbicie ich osobistych poglądów, a także zmieniającej się dynamicznie rzeczywistości kraju.

Druga ćwierć XVII wieku w Wielkiej Brytanii to okres szybko narastających napięć. W dużej mierze wywoływały je działania monarchy, króla Karola I Stuarta (1600-1649), który w roku 1625 odziedziczył po ojcu Jakubie I korony Anglii, Szkocji i Irlandii. Młody król starał się naśladować działania monarchów kontynentalnej Europy, których celem było wprowadzenie absolutyzmu. Podobnie jak władcy Francji, Hiszpanii i Portugalii ograniczał działalność parlamentu, a od roku 1629 nie zwoływał go wcale, aż w roku 1641 zmusił go do tego konflikt religijny ze Szkocją, sprowokowany zresztą przez postępowanie samego króla.

Działalność monarchy spotykała się z coraz silniejszym oporem jego poddanych, co w roku 1642 doprowadziło do otwartego konfliktu zbrojnego, znanego jako angielska wojna domowa1. Anglia podzieliła się na dwa stronnictwa: rojalistyczne i parlamentarne. Podział ten dotknął także literatów – po stronie parlamentu stanęli m.in. John Milton i Andrew Marvell, za królem opowiedzieli się Abraham Cowley, Robert Herrick czy Richard Crashaw. Pokonany król Karol I został skazany na śmierć i ścięty w styczniu 1649 roku, jednak działania wojenne trwały z przerwami do roku 1653, a konflikt polityczny zakończył się dopiero w roku 1660 restauracją dynastii Stuartów w osobie króla Karola II, jednak za cenę ograniczenia praw monarchy.

W złożonej sytuacji społeczno-politycznej na Wyspach Brytyjskich angielscy poeci wykorzystywali twórczość Sarbiewskiego, aby kwestionować i podważać dominujący dyskurs polityczny, w takiej jednak formie która umożliwiała publikację pomimo obowiązującej cenzury. Było to o tyle ważne, że głównym ośrodkiem wydawniczym kraju był Londyn, pozostający stale pod kontrolą parlamentu. Poeci rojaliści wyrażali swoje poglądy polityczne, sięgając po wiersze Sarbiewskiego, szukając w nich najpierw nadziei, a później pociechy po poniesionej klęsce militarnej i politycznej. Byli wśród nich żołnierze walczący na wojnie, która, przynajmniej w ich ocenie i w chwili, gdy sięgali po pióro, wciąż mogła prowadzić do zwycięstwa. Byli również poeci, którzy próbowali w bezpieczny dla siebie sposób wyrazić żal po śmierci swego króla i klęsce, która wielu zmusiła do schronienia się w swych dobrach ziemskich lub wyjazdu zagranicę2. Świadomość konkretnej sytuacji życiowej poszczególnych tłumaczy i czasów, w jakich podejmowali się swojej pracy, musi być brana pod uwagę podczas analizy ich utworów. Często zdarzało się, że uzupełniali tekst oryginału o istotne dla siebie kwestie, a jednocześnie usuwali z niego elementy postrzegane jako nieodpowiednie, jak np. wzmianki o papieżu Urbanie VIII3.

Nieco uwagi poświęcić należy także zainteresowaniu filozofią neostoicką, któremu Sarbiewski po wielokroć daje wyraz w swojej twórczości. Stoicyzm oddziaływał na literaturę angielską już we wczesnej epoce elżbietańskiej, początkowo głównie poprzez twórczość dramatyczną, zwłaszcza tragedie Seneki, ich adaptacje czy przekłady, lub oryginalne dramaty inspirowane przez twórczość rzymskiego myśliciela4. W filozofii natomiast objawiał się żywym zainteresowaniem dziełami Cycerona i Boecjusza. Neostoicyzm, propagowany przez takich myślicieli z kontynentu, jak Justus Lipsius czy Guillaume du Vair, docierał do angielskich czytelników niemal niezwłocznie od pierwszych edycji ich dzieł. Traktat De Constantia Lipsiusa, wydany w roku 1584, został po raz pierwszy przełożony na angielski w roku 1594, jego kolejne zaś trzy tłumaczenia powstały już w XVII wieku: w latach 1653, 1654 i 16705. Wcześniejsza od dzieła Lipsiusa twórczość du Vaira cieszyła się na Wyspach Brytyjskich niewiele mniejszą popularnością, a jej najważniejszym świadectwem są przekłady La Philosophie morale des Stoiques (1585), Thomasa Jamesa z roku 1598 i Charlesa Cottona z roku 1664.

W początkowym okresie wojny domowej postawa neostoicka bliższa była, jak się wydaje, zwolennikom Parlamentu, którzy z trudem stawiali czoła lepiej wyszkolonej i wyposażonej armii króla6. Jednak tok wydarzeń sprawił, że „constantia”, cnota tak ceniona przez starożytnych, okazała się bardziej odpowiednia dla rojalistów, zmuszonych do szukania w filozofii i literaturze pociechy po niepowodzeniach militarnych i politycznych, zwłaszcza po bitwie pod Naseby (14 czerwca 1645), kiedy klęska obozu królewskiego stawała się coraz bardziej oczywista nawet dla najbardziej zagorzałych zwolenników Karola I. Sarbiewski, który znał zarówno antyczny stoicyzm, jak i współczesne sobie przemyślenia neostoików, był dla angielskich poetów oczywistym wyborem jako źródło literackich inspiracji. Jego poezja niosła pociechę, tłumaczona zaś pozwalała dawać publicznie wyraz nadziejom i planom, których bezpieczniej było nie ujawniać w wierszach oryginalnych.

Powyższe uwarunkowania sprawiły, że już sam wybór twórczości Sarbiewskiego jako materiału do przekładu czy emulacji stał się bardzo znaczący. Znalazł się on w grupie twórców, których dzieło rojalistyczni poeci wykorzystywali jako źródło „literackich pożyczek” w celu „budowania i podtrzymywania poczucia wspólnoty w szczególnie trudnym okresie”7. Lois Potter jako pierwsza opisała to zjawisko w swojej książce Secret Rites and Secret Writing: Royalist Literature 1641-16608, jednak nie wspomina w swojej pracy o Sarbiewskim. Dopiero Susan A. Clarke uzupełniła listę cenionych przez rojalistów twórców o nazwisko polskiego poety. Clarke stwierdza:

Pewna grupa pisarzy rojalistycznych opublikowała w tym okresie przekłady utworów Casimire’a, co wskazuje na to, iż Casimire uzyskał status uznanego głosu rojalistów. Co najmniej siedem jego ód pojawia się w pochodzącym z roku 1651 tomu sir Edwarda Sherburne’a Poems and Translations […] Henry Vaughan również zamieścił przekłady siedmiu ód Casimire’a w swoim zbiorze Olor Iscanus, który ukazał się wprawdzie w roku 1651, ale część zbioru gotowa była do druku już w roku 1647, podczas gdy Edward Benlowes czerpał obficie z przekładów Hilsa w pracy nad swoją Theophila (1652)9.

Sam zatem wybór utworów Sarbiewskiego miał znaczenie polityczne. Prawdopodobnie mniej istotne było to, które konkretnie wiersze były tłumaczone, chociaż należy tu zaznaczyć, że przeważały wśród nich ody o charakterze neostoickim, jak Lyr. IV 28 Ad Divinam Sapientiam, przetłumaczony w tym okresie przez Sir Edwarda Sherburne’a i Henry’ego Vaughana – oba przekłady ukazały się w roku 1651.

Do takich właśnie wierszy neostoickich należy, zawarta w czwartej księdze zbioru Lyricorum libri IV, oda XIII zatytułowana Ad Caesarem Pausilipium: Adversa constanti animo ferenda esse:

Ode XIII

Ad Caesarem Pausilipium: Adversa constanti animo ferenda esse.

          Si quae flent mala lugubres

Auferrent oculi, Sidoniis ego

          Mercarer bene lacrymas

Gemmis, aut teretum merce monilium.

          At, ceu rore seges viret,

Sic crescunt riguis tristia fletibus.

          Urget lacryma lacrymam;

Fecundusque sui se numerat Dolor.

          Quem Fortuna semel virum

Udo degenerem lumine viderit,

          Illum saepe ferit; mala

Terrentur tacito fata silentio.

          Ne te, ne tua fleveris

Quae tu, care, vocas, Pausilipi, mala.

          Quam pellunt lacrymae, fovent

Sortem: dura negant cedere mollibus.

          Siccas si videat genas,

Durae cedet hebes sors patientiae10.

Łaciński tekst przełożyć można prozą11 w następujący sposób:

Do Cezara Pauzylipa: Przeciwności zostaną pokonane przez pewnego ducha

Gdyby oczy mogły usunąć bolesne nieszczęście, które opłakują, kupowałbym z zyskiem łzy za klejnoty Sydonu lub za cenę gustownych naszyjników. Ale jak od rosy zasiew rozkwita, tak smutki rosną od nawadniającego płaczu. Łza łzę wyciska i bujny się ból rozplenia. Gdy Fortuna raz jeden zobaczy męża posępnego o wilgotnym oku, tego często kłuje. Cichym milczeniem odstrasza się zły los. Nie opłakuj ni siebie, ni swego nieszczęścia, które [tym sposobem] sam przyzywasz, drogi Pauzylipie. Przeznaczenie, które [z pozoru] odpędzają, łzy [faktycznie] wzmacniają. To co twarde, wzbrania się ustąpić przed tym, co miękkie. Jeśli gnuśny los zobaczy suche policzki, przed twardą ustąpi cierpliwością12.

J. C. Arens, w artykule poświęconym przekładowi Lovelace’a, a także późniejszym, pióra Thomasa Yaldena i Isaaca Wattsa, zasugerował, że oda ta mogła być nad wyraz atrakcyjna dla Anglików, ponieważ ci szczególnie skłonni byli podjąć wyzwanie, by panować nad niegodnymi mężczyzny łzami13. Dwa najstarsze tłumaczenia omawianego utworu – autorstwa Richarda Lovelace’a i George’a Hilsa – powstały między 1645 a 1646 rokiem, pod koniec tzw. pierwszej wojny domowej, toczonej w latach 1642-1646. Powstały prawdopodobnie już po klęsce pod Naseby, chociaż kwestia precyzyjnego datowania może być podważana, wiemy tylko, że publikacja obu miała miejsce z dużym opóźnieniem (w przypadku Lovelace’a dopiero w roku 1649).

Pierwszym angielskim twórcą, który podjął się tłumaczenia ody Sarbiewskiego, był Richard Lovelace (1617-1657), poeta metafizyczny, dramaturg i żołnierz, pułkownik wojsk królewskich. Lovelace wydał za życia tylko jeden zbiór wierszy, zatytułowany Lucasta: Epodes, Odes, Sonnets, Songs etc. to Which is Added Aramantha, A Pastoral (1649), wśród których znalazł się między innymi nieoznaczony przekład ody Sarbiewskiego zatytułowany To his Dear Brother Colonel F. L. immoderately mourning my Brother’s untimely Death at Carmarthen [Do swego drogiego brata pułkownika F[rancisa] L[ovelace’a] pogrążonego w bezgranicznej żałobie po przedwczesnej śmierci mojego brata pod Carmarthen]. Clarke twierdzi, że wiersz napisany został bezzwłocznie po bitwie (stoczonej w październiku 1645), w której zginął trzeci z pięciu braci Lovelace, William14. Jest to najwcześniejszy znany angielski przekład wiersza Sarbiewskiego, który jesteśmy w stanie w miarę precyzyjnie datować.

To his Dear Brother Colonel F. L. immoderately mourning my Brother’s untimely Death at Carmarthen.

If Tears could wash the Ill away,

A Pearl for each wet bead I’d pay

But as dew’d Corn the fuller grows,

So water’d eyes but swell our Woes.

One drop another calls, which still

(Grief adding Fuel) doth distill;

Too fruitful of herself is Anguish,

We need no cherishing to Languish.

Coward Fate degen’rate Man

Like little children uses, when

He whips us first until we weep,

Then ‘cause we still a-weeping keep.

Then from thy firm self never swerve;

Tears fat the Grief that they should sterve;

Iron decrees of Destiny

Are never wiped out with a wet Eye.

But this way you may gain the field.

Oppose but sorrow and ‘twill yield;

One gallant thorough-made Resolve

Doth Starry Influence dissolve15.

Polski przekład prozą brzmi następująco:

Gdyby łzy mogły spłukać zło, / zapłaciłbym perłę za każdy wilgotny koralik, / ale jak zwilżona rosą pszenica wzrasta wyżej, / tak od wilgotnych oczu wzmagają się nasze troski. / Jedna kropla wzywa następną, które wciąż / (gdy żal dodaje paliwa) się destylują. / Boleść sama z siebie jest nazbyt płodna, / nie potrzebujemy zachęty, by cierpieć. / Tchórzliwy Los traktuje słabych ludzi / jak małe dzieci, kiedy / wprzódy bije nas, aż zaczniemy płakać, / a potem bije dalej, bo płaczemy. / Nie zbaczaj zatem nigdy z wybranej drogi. / Łzy tuczą Żal, który powinny zagłodzić, / żelaznych wyroków Przeznaczenia / nie odmieni nigdy wilgotne Oko. / Tylko tym sposobem odnieść możesz zwycięstwo na polu [bitwy]16. / Stań przeciw smutkowi, a ten ustąpi, / odważne, a wprowadzone w życie postanowienie / zniweczyć może wpływ gwiazd.

Przekład jest jak na swoją epokę dość wierny, choć zgodnie z obowiązującą modą nie do końca precyzyjny. Wypada tu zaznaczyć na wstępie dwie kwestie. Po pierwsze, termin „przekład”, którym się tu posługujemy, w jego współczesnym rozumieniu nie do końca ma zastosowanie do tekstów wczesnonowożytnych. W odniesieniu do utworów współczesnych mówilibyśmy raczej o adaptacji, a wręcz wierszach powstałych pod wpływem swobodnie traktowanej inspiracji. Po drugie, niezależnie od tego, jak definiujemy przekład, wiersz Lovelace’a nie został opublikowany jako tłumaczenie. Nie został opatrzony żadną informacją o źródle, którego ewentualne odnalezienie i rozpoznanie Lovelace pozostawia czytelnikowi. Nie sposób stwierdzić, czy stało się tak dlatego, że uważał się za prawowitego autora, a kwestię inspiracji uważał za wtórną, czy raczej chciał uniknąć skojarzenia z poetą postrzeganym jako rojalistyczny, czy (co chyba najbardziej prawdopodobne) uznał wskazywanie źródła inspiracji za zbędne ze względu na popularność omawianej ody.

Lovelace nie przejął się zupełnie formalną stroną oryginalnego wiersza i zamiast strofy asklepiadejsko-glikonejskiej III17 użył rymowanego ośmiosylabowca, tetrametru jambicznego. Oda Sarbiewskiego ma osiemnaście wersów, do których dodał jeszcze dwa, a całość podzielił na pięć czterowersowych zwrotek. Lovelace pozostawił w swoim wierszu większość poetyckich obrazów Sarbiewskiego, ale przedstawił je w bardzo skrótowej formie, uzupełniając je swobodnie własnymi pomysłami. Opis łez, które nie są warte ceny klejnotów czy naszyjników, w oryginale rozpisany na cztery wersy, w przekładzie mieści się w dwóch. Jako pierwszy uściślił opis Sarbiewskiego, zamieniając bardziej ogólne „klejnoty” na „perły”. Porównanie łez do pereł funkcjonowało jako konwencjonalny obraz poetycki od czasów Renesansu. Łzy, które jak rosa podlewają smutek, by wzrastał jak pszenica, również opisane zostały w dwóch wersach. „Zaoszczędzone” w ten sposób wersy Lovelace wypełnił zaskakującym obrazem – łzy płynące z oczu porównane zostały do kropel destylatu kapiących z alembiku, pod który paliwa dorzuca Żal. Fortuna, która u Sarbiewskiego chętnie atakuje męża o wilgotnym oku, stała się u Lovelace’a „tchórzliwym Losem”, który traktuje ludzi jak okrutny rodzic czy opiekun małe dzieci.

Nieoczekiwany przeskok do naukowego rejestru, a następnie do wizji perwersyjnego opiekuna katującego dzieci jest typowy dla poezji metafizycznej. „Migotliwość” i skrótowość poetyckich obrazów czy, bardziej poprawnie, barokowych konceptów przywodzić może na myśl wcześniejszego od metafizyków Williama Szekspira, np. jego sonety II i CXXX, gdzie podobnie zaskakujące i pozornie dysharmonijne wobec siebie poetyckie obrazy przedstawione zostają w kolejnych dystychach, bądź bardziej Lovelace’owi współczesnych, Johna Donne’a czy Richarda Herricka.

Druga, perswazyjna część wiersza zaczyna się od porzucenia postaci Cezara Pauzylipa18, co jest zgodne ze zmianą adresata zasygnalizowaną w tytule. W zmienionym kontekście wersy trzynasty i czternasty ody Sarbiewskiego nie pasują do sytuacji, Lovelace wzywa zatem brata, by trwał przy swych przekonaniach, zamiast pogrążać się we łzach. Na największą, w porównaniu z oryginałem, zmianę natrafiamy w ostatniej, dodatkowej zwrotce. Jak już wspomniano wyżej, Lovelace zmienił strukturę wiersza, dzieląc go na czterowersowe strofy, co wymusiło dodanie dwóch wersów. Uzyskał w ten sposób dodatkową „piątą zwrotkę, która przydaje tekstowi osobistego charakteru, a w której doradza bratu, by ten porzucił smutek, stawiając raczej na zwycięstwo na polu bitwy”19. Wyraźnie słyszalny jest tu ton, który znika w przekładzie Hilsa czy u Vaughana, a którego próżno szukać u Sarbiewskiego – wciąż obecna jest tu nadzieja, że sytuacja może się jeszcze odwrócić, a wysiłek militarny przynieść zwycięstwo monarchistów.

Entuzjazmu nie ma wiele w przekładzie rojalisty George’a Hilsa, pomimo tego, że tłumacz ten szczególnie chętnie wykorzystywał możliwości wyrażania subwersywnych opinii politycznych poprzez odpowiednio dobrane i adaptowane ody Sarbiewskiego20.

To Caesar Pausilippius.

That adversity is to be endured with a constant mind.

If mournful eyes could but prevent

The evils they so much lament

Sidonian Pearls, or Gems more rare,

Would be too cheap for ev’ry tear.

But moist’ned woes grow fresh, and new,

As Corn besprinkled with the dew.

Tear follows tear, and fruitful grief

Hath from itself, its own relief.

The man whom Fortune doth espy

With drooping spirit, and moist’ned eye,

She often strikes; ill Fate, amain

Runs Scarr’d no notice being ta’ne.

Bewail not then thyself, dear friend,

Or evils that on thee attend;

What they expel, tears cherish oft;

Hard things deny to yield to soft.

Mischance is conquered, when she spies

A valiant patience with dry eyes21.

W polskim przekładzie prozą brzmi to następująco:

Do Cezara Pauzylipa. Przeciwności znosić należy ze stałym umysłem

Gdyby pogrążone w żałobie oczy mogły zapobiec / złu, które tak obficie opłakują, / perły Sydonu czy jeszcze rzadsze klejnoty / byłyby zbyt tanie, by kupić każdą łzę. / Ale zwilżone [łzami] troski wzrastają na nowo / jak pszenica skropiona rosą. / Łza biegnie za łzą, a owocny żal / w sobie samym znajduje ujście. / Człowieka, którego Fortuna wypatrzy / w ponurym nastroju i z wilgotnym okiem, / często uderza; zły Los ze wszystkich sił / umyka przerażony, gdy się nie zwraca na niego uwagi. / Nie opłakuj więc samego siebie, drogi przyjacielu, / by nie ściągnąć na siebie zła; / łzy często wzmagają to, co mają odpędzać; / rzeczy twarde odmawiają poddania się miękkim. / Nieszczęście zostanie pokonane, kiedy zobaczy / waleczną cierpliwość z suchym okiem.

Tekst Hilsa najbliższy jest oryginałowi spośród znanych dzisiaj siedmiu angielskich tłumaczeń ody Lyr. IV 13. Co ważne, opublikowany został jako przekład w dwujęzycznym wyborze wierszy Sarbiewskiego. Czytelnik ma zatem możliwość bezzwłocznie porównać oba teksty. Hils zmienia oryginalną formę utworu, tak jak Lovelace wybierając rymowany tetrametr jambiczny, nie zmienia jednak struktury, brak u niego podziału na zwrotki. W części perswazyjnej nie pada imię Cezara Pauzylipa, które pojawia się wyłącznie w tytule. W tekście da się zauważyć dalsze niewielkie zmiany w stosunku do oryginału. Łzy w oryginale „usuwają” („auferrent” w. 2) nieszczęście, w przekładzie miałyby mu „zapobiec” („prevent” w. 1). Mniej konkretne „klejnoty” („gemmis” w. 4) zmieniają się w bardziej odpowiednie do kontekstu „perły” („pearls” w. 3). Zdanie „Mala / Terrentur tacito fata silentio” („Cichym milczeniem odstrasza się zły los” ww. 11-12) zostaje rozwinięte do o wiele bardziej dynamicznego „ill Fate, amain / Runs Scarr’d no notice being ta’ne” („zły Los ze wszystkich sił / umyka przerażony, gdy się nie zwraca na niego uwagi” ww. 11-12). Zmiana widoczna jest zwłaszcza w końcowym dystychu: tam gdzie u Sarbiewskiego twardy los „ustępuje” („cedet” w. 18), u Hilsa nieszczęście zostaje „pokonane” (zwyciężone, pobite, podbite –„conquered” w. 17) przez „waleczną” („valiant”, a nie jak u Sarbiewskiego „twardą” – „dura” w. 18) cierpliwość; tekst przekładu kładzie zdecydowanie większy nacisk na sprawczość adresata wiersza.

Zmiany są bardzo niewielkie, większą część z nich wytłumaczyć można kwestiami strukturalnymi, koniecznością znalezienia pełnych rymów (np. „prevent” rymuje się z „lament”) czy doborem krótszych słów, lepiej pasujących do rytmu jambów. Znaczące są zapewne dwie zmiany. Pierwsza z nich to wprowadzenie do tekstu wiersza pereł w miejsce mniej konkretnych klejnotów. Druga to przesunięcie akcentu w ostatnich dwóch wersach – stroną aktywną staje się w nich adresat wiersza, a nie zagrażający mu zły los, użycie słów „to conquer” i „valiant” sugeruje możliwość stawiania zbrojnego oporu. Różnice te zdają się wskazywać, że Hils znał przekład Lovelace’a, który, choć wydany drukiem dopiero w roku 1649, krążył jednak wcześniej w odpisach, co było dla twórczości angielskich poetów XVI i XVII wieku dość typowe. Nie zdecydował się jednak na równie dalekie odejście od oryginału.

Klęska militarna i polityczna, a następnie śmierć króla, ściętego wyrokiem parlamentu w końcu stycznia 1649 roku, nie zmniejszyła zainteresowania dorobkiem Sarbiewskiego na Wyspach Brytyjskich, choć jej tłumaczenia z tego okresu są nadal ograniczone do kręgu rojalistów. Po Lovelace’ie i Hilsie pojawili się kolejni tłumacze, którzy albo przekładali polskiego poetę, albo odwoływali się do jego dorobku przez cytaty i aluzje, „dowodząc, że Sarbiewski uzyskał status uznanego głosu rojalizmu”22.

Intrygującym przykładem subwersywnego potencjału związanego z twórczością Sarbiewskiego jest, wydany latem roku 164923, zbiór wierszy Lachrymae Musarum: The Tears of the Muses: Expressed in Elegies; Written By Divers Persons of Nobility and Worth etc., prawdopodobnie pod redakcją dramaturga Richarda Brome’a (1590-1652). Tom zawiera trzydzieści pięć elegii różnych autorów po angielsku i łacinie, które z pozoru przynajmniej upamiętniają śmierć dziewiętnastoletniego Henry’ego Lorda Hastings, który w czerwcu 1649 roku zmarł na ospę. Młody lord niczym szczególnym sobie na podobnie wylewne wspomnienie nie zasłużył, dla wszystkich wtajemniczonych, jak i autorów, było jednak oczywiste, że co najmniej w dużej swej części elegie te poświęcone zostały w istocie, ściętemu pół roku wcześniej, monarsze24. Tom ten zapisał się w dziejach literatury angielskiej przede wszystkim dlatego, że stanowił debiut wydawniczy największego angielskiego poety wczesnego neoklasycyzmu Johna Drydena (1631-1700), zawiera także jeden z nielicznych wydanych drukiem za życia Andrew Marvella (1621-1678) wierszy. Dwie z zawartych w Lachrymae Musarum elegii Sir Johna Denhama25 i Johna Halla odwołują się, bez wskazania źródła, do ody IV 13 Sarbiewskiego. Skupimy się dalej na tekście Halla, gdzie podobieństwa są bardziej widoczne.

John Hall z Durham26 (1627-1656) to mniej znany poeta metafizyczny, autor licznych krótkich wierszy zawartych w zbiorach, z których najbardziej znany jest Poems (1646), a także publicysta aktywny w okresie Rzeczypospolitej Angielskiej, jego eseje zebrano w tomie Horæ Vacivæ, or Essays. Some Occasional Considerations (1646). Hall był również tłumaczem, wydanego w 1652 roku, Longinus of The Height of Eloquence (O wzniosłości Pseudo-Longinosa) czy dzieł Jana Amosa Komenskiego. Co ciekawe, wiersz zamieszczony w tomie Lachryma Musarum wydaje się dla poety pożegnaniem ze sprawą rojalizmu. Wkrótce potem Hall dał się poznać jako autor pamfletów wspierających sprawę parlamentu, na tyle przekonujących, że zasłużył sobie na stałą pensję przyznaną mu przez Olivera Cromwella, u którego boku uczestniczył w podboju Szkocji w roku 1650.

To the Earl of Huntingdon, On the death of his Son.

Could any Tears our Miseries remove,

Redeem our Losses, or assuage our Love,

Blest were you, though you paid for ev’ry Tear

As rich a Jewel as the West can bear,

And did, for ev’ry Sigh or Groan, dispense

An od’rous Tempest of Masle Frankincense.

But these impossible Wishes cannot finde

A place; and are but scattered by the Winde.

Polski przekład prozą brzmi następująco:

Do Hrabiego Huntingdon, Na śmierć jego syna.

Gdyby Łzy mogły usunąć nasze Nieszczęścia, / odkupić nasze Straty lub łagodzić naszą Miłość, / byłbyś błogosławiony, choćbyś zapłacił za każdą Łzę / najdroższym Klejnotem, jaki zna Zachód, / a za każde Westchnienie czy Jęk wypuszczał / wonną Burzę dymu kadzidła z żywicy olibanowej. / Ale te niemożliwe Życzenia nigdy się nie spełnią, / tylko rozwieje je Wiatr.

Elegia zaczyna się od ustępu parafrazującego (bez podania źródła) odę IV 13, dalsza część wiersza nie ma jednak związku z jej tekstem. Od Sarbiewskiego Hall zapożycza zatem jeden tylko obraz poetycki – ofertę zapłaty klejnotem za każdą wylaną łzę, gdyby prawdą było, że łzy skutecznie zwalczają żałobę. Obraz ten wpisuje się zgrabnie w nastrój tomu, w którym go opublikowano, zatytułowanego, przypomnijmy, Łzy muz. Co ciekawe, Hall nie idzie śladem Lovelace’a i Hilsa i pozostawia występujący w oryginale „klejnot”, nie zamieniając go na „perłę”. Wybiera także inną formę wersyfikacyjną: zamiast tetrametru mamy tu rymowany parzyście pentametr jambiczny, znany w Anglii jako „heroic couplet”. Dalsza część obszernego wiersza wykracza poza próbę oddania hołdu cudzoziemskiemu poecie i wskazania w ten sposób swoich sympatii politycznych, choć w końcowych zwrotkach powracają odległe echa ody Sarbiewskiego, jak skarga na okrucieństwo losu czy wezwania do powstrzymania się od łez.

Elegia Halla to drugi, obok wiersza Lovelace’a, przykład szczególnego typu literackiego zapożyczenia, którego celem było w opinii Clarke stworzenie i podtrzymanie poczucia rojalistycznej wspólnoty w wyjątkowo trudnej chwili. Odwołując się do konkretnego wiersza Sarbiewskiego, bez wskazania wszakże jego źródła, poeci podkreślają swoją przynależność do wąskiego kręgu intelektualnej elity, która z pewnością jest w stanie rozpoznać tekst wyjściowy27.

Henry Vaughan (1621-1695) był zapewne najwybitniejszym poetą wśród omawianych w niniejszym artykule angielskich tłumaczy Sarbiewskiego. Brat bliźniak filozofa i alchemika Thomasa Vaughana (1621-1666), porzucił studia, kiedy wybuchła wojna domowa, zaciągnął się do armii królewskiej i walczył w przegranej przez króla bitwie pod Rowton Heath (24 września 1645). Po ostatecznej klęsce rojalistów powrócił do rodzinnej Walii, gdzie zaczął z powodzeniem praktykować jako lekarz, mimo że nie miał do tego zawodu żadnego przygotowania, i pisać. Trzeci tom wierszy Vaughana, zatytułowany Olor Iscanus, wydany w roku 1651 (ze sporym opóźnieniem, co przyznawał sam autor i co po części wynika z dat powstania podanych przy niektórych wierszach), zawiera, obok przekładów Juwenalisa, Boecjusza, Horacego i Żalów Owidiusza, tłumaczenia siedmiu ód Sarbiewskiego. Wszystkie je łączy temat wygnania i pogodzenia z losem, który wskazuje, że należy je odczytywać jako zdecydowaną wypowiedź o charakterze politycznym z okresu bezpośrednio po klęsce rojalistów i egzekucji Karola I.

Vaughan uznał najwyraźniej, że taki właśnie dobór przekładanych tekstów jest wystarczająco znaczący, nie wprowadza więc do swoich tłumaczeń nowych elementów, choć można dostrzec w jego tłumaczeniach wyraźną tendencję do domestykacji. David K. Money uważa, że język przekładów Vaughana różni się znacznie od oryginałów, ponieważ jest to „język współczesnej polityki”28, na co dowodem może być użycie w przekładzie ody II 8 wyrazu „prerogative” („prerogatywy”) zamiast bardziej potocznego „power” („władza”)29. To pierwsze pojawiało się często w debatach dotyczących wzajemnych relacji między królem a parlamentem w pierwszej połowie XVII wieku.

Casimirus, Lib. 4. Ode 13.

If weeping Eyes could wash away

Those Evils they mourn for night and day,

Then gladly I to cure my fears

With my best Jewels would buy tears.

But as dew feeds the growing Corn,

So Crosses that are grown forlorn

Increase with grief, tears make tears way,

And cares kept up, keep cares in pay.

That wretch whom Fortune finds to fear,

And melting still into a tear,

She strikes more boldly, but a face

Silent and dry doth her amaze.

Then leave thy tears, and tedious tale

Of what thou doest misfortunes call,

What thou by weeping think’st to ease,

Doth by that Passion but Increase;

Hard things to Soft will never yield,

‘Tis the dry Eye that wins the field;

A noble patience quells the spite

Of Fortune, and disarms her quite30.

Co można przełożyć prozą na język polski w następujący sposób:

Gdyby łkające oczy mogły spłukać / owo zło, które opłakują nocą i dniem, / wówczas z radością, by wyleczyć się ze swych lęków, / za moje najlepsze klejnoty nakupiłbym łez. / Lecz tak jak rosa karmi rosnącą pszenicę, / tak krzyże (utrapienia?), które urosły, porzucone / wzrastają od żalu, łzy przecierają szlak kolejnym łzom, / a gdy dbamy o swe troski, sprowadzają na nas nowe. / Biedaka, u którego Fortuna dostrzeże lęk, / który rozpływa się we łzach, / uderza z większą siłą, ale oblicze / ciche i suche ją zadziwia. / Porzuć zatem swe łzy i nużącą opowieść / o tym, co nazywasz swymi nieszczęściami. / To, czemu starasz się ulżyć płaczem, / narasta tylko od tego zapamiętania. / Twarde nigdy przed miękkim nie ustąpi. / To suche oko zdobywa pole [bitwy]. / Szlachetna cierpliwość tłumi zjadliwość / Fortuny i rozbraja ją ze szczętem.

Przekład Vaughana nastrojem bliski jest tłumaczeniu Hilsa. Zmiany w porównaniu z oryginałem nie są szczególnie znaczące. W miejsce nadziei na zwycięstwo pojawia się neostoicka „Constantia”. Wiersz opatrzony jest w miejsce tytułu jedynie numerem ody Sarbiewskiego, nie ma zatem mowy o Cezarze Pauzylipie, wzmianki o nim brak również w tekście wiersza. Wzorem Lovelace’a i Hilsa wybiera Vaughan rymowany tetrametr jambiczny, jednak w odróżnieniu od nich nie wspomina w swym przekładzie o „perłach”, a o „my best Jewels” („moich najlepszych klejnotach”), zgodnie z tekstem oryginału.

Znacząca zmiana widoczna jest w wersach od piątego do ósmego. Fragment ten zaczyna się od rosy, która wspomaga wzrost plonów, jednak w wersie szóstym pojawia się wyraz „crosses”, które oznaczać może „utrapienia”, ale jego podstawowe znaczenie to „krzyże”, (podobnie jak w polskim zwrocie „nosić swój krzyż”). Clarke sugeruje, że „porzucone/zapomniane” („forlorn”) krzyże to aluzja do rojalistycznych męczenników – ściętego króla i jego stronników, których egzekucje miały miejsce w roku 1649. Sens całej tej frazy Clarke wyjaśnia w następujący sposób: o ile rosa karmi pszenicę, nadmiar deszczu może sprawić, że plony przepadną31.

Neostoicyzm Vaughana da się odczytać z wersów 13 i 14: „Then leave thy tears, and tedious tale / Of what thou doest misfortunes call” („Porzuć zatem swe łzy i nużącą opowieść / o tym, co nazywasz swymi nieszczęściami”). Występuje tu rozbieżność z oryginałem, gdyż nieszczęścia Pauzylipa w wierszu Sarbiewskiego nie wydają się jedynie złudzeniem, tematem nużących opowieści: „Ne te, ne tua fleveris / Quae tu, care, vocas, Pausilipi, mala” („Nie opłakuj ni siebie, ni swego nieszczęścia, które tym sposobem sam przyzywasz, drogi Pauzylipie”). Możliwe wyjaśnienie tej zmiany jest takie, że Vaughan błędnie przełożył łaciński czasownik „vocas” jako „nazywasz”, a nie „przyzywasz” (angielski czasownik „to call” ma oba te znaczenia, ale z kontekstu jednoznacznie wynika to pierwsze), zmieniając w ten sposób sens tego fragmentu.

Uwagę zwraca jeszcze wers 16: „‘Tis the dry Eye that wins the field’” („To suche oko zdobywa pole [bitwy]”, tzn. odnosi zwycięstwo). Skrócenie słowa „battlefield” („pole bitwy”) do „field” nie zmienia sensu, a jest wskazane ze względu na użyty przez Vaughana tetrametr jambiczny, który wymusza posługiwanie się wyrazami jednosylabowymi. Podobieństwo do wersu: „But this way you may gain the field”, otwierającego „dodatkową” zwrotkę omawianego wcześniej przekładu Lovelace’a, nie wydaje się przypadkowe. Vaughan, wierny żołnierz króla Karola I, nie stracił nadziei na zwycięstwo, które wydawało się możliwe jedynie w wyniku kolejnej wojny, a że oryginalny tekst jest o wiele bardziej stonowany, nie waha się w nim dokonać niewielkiej korekty.

Subwersywny potencjał twórczości Sarbiewskiego objawiał się w twórczości angielskich poetów przełomu lat 1640. i 1650. na trzy sposoby. Po pierwsze status polskiego poety wśród rojalistów sprawiał, że sam fakt sięgania po jego twórczość jako źródło dla przekładu, adaptacji czy imitacji stanowił wyraźny komunikat dotyczący poglądów politycznych. Po drugie oddziaływał poprzez wiersze przesycone duchem neostoicyzmu, do których należy omawiana tu oda Lyr. IV 13, podtrzymując na duchu środowisko rojalistów. Trzecim wreszcie sposobem oddziaływania na czytelników było wykorzystywanie liryków Sarbiewskiego jako punktu wyjścia dla tworzenia tekstów coraz bardziej odległych od oryginałów, bliższych za to politycznym przekonaniom angielskich tłumaczy, czego przykładami są elegia Johna Halla i wspomniany wyżej wiersz Sir Johna Denhama, którego szczegółowe omówienie wykracza jednak poza zakres niniejszego artykułu.

Oda Ad Caesarem Pausilipium: Adversa constanti animo ferenda esse (Lyr. IV 13) idealnie wpasowała się w oczekiwania i potrzeby angielskich poetów rojalistów. Jej neostoicki duch był im bliski po pierwsze przez panującą wówczas modę, po drugie ze względu na sytuację, w jakiej się znaleźli po klęsce. Model postępowania proponowany przez Sarbiewskiego odpowiadał zatem ich potrzebom, ale także wyznawanemu przez nich ideałowi męskiego zachowania. Zawarte zaś w wierszu poetyckie obrazy wydawały im się na tyle charakterystyczne, że skrótowe nawet do nich odwołanie, jak w przypadku Halla i Denhama, pozwalało wtajemniczonym czytelnikom natychmiast rozpoznać źródło ich pochodzenia.

Wydarzenia historyczne pokazały, że wizja militarnego zwycięstwa, jaką starali się mniej lub bardziej otwarcie sugerować w swoich wierszach omawiani tu poeci, okazała się całkowicie błędna. Kolejna wojna domowa nie była konieczna. Rzeczpospolita Angielska upadła pod ciężarem wewnętrznych sprzeczności politycznych i religijnych, a także kosztów utrzymania wojskowej dyktatury, które okazały się nie do udźwignięcia dla wciąż biednej Anglii. Karol II, syn ściętego monarchy, zasiadł na tronie ojca w sierpniu roku 1660. Kiedy wyrażane w zawoalowany sposób poglądy polityczne weszły na powrót w obręb dominującego dyskursu polityczno-literackiego, zniknęła konieczność czy potrzeba wyrażania ich pod pozorami przekładów. Twórczość Sarbiewskiego na pewien czas zniknęła z głównego nurtu angielskiego życia literackiego, przynosząc, tym razem, pociechę odsuniętym od władzy stronnikom parlamentu. Sarmacki Horacy powrócił w wielkim stylu dopiero na początku XVIII wieku, kiedy jego poezję odkryli prześladowani religijni nonkonformiści, a wśród nich, kolejny tłumacz Lyr. IV 13, Isaac Watts32.

References

Lovelace R., Lucasta: Epodes, Odes, Sonnets, Songs etc. to Which is Added a Aramantha, A Pastoral, London 1649.

Sarbiewski M. K., Lyricorum libri IV […] Antverpiae 1632.

[Sarbiewski M. K.], The Odes of Casimire. Translated by G[eorge] H[ils], London 1646.

Sarbiewski M. K., Liryki oraz Droga rzymska i fragmenty Lechiady, tłum. T. Karyłowski TJ, Warszawa 1980.

Sarbiewski M. K., Peregrinatio Terrestris: Carmina Selecta / Ziemskie pielgrzymowanie: Wiersze wybrane, tłum. E. Buszewicz, Kraków 2003.

Sarbiewski M. K., Signa siderum: Gwiezdne znaki, tłum. Wojciech Ryczek, Kraków 2020.

Shakespeare W., Król Henryk V, tłum. J. Kasprowicz, w:, Dzieła Williama Szekspira, t. 3: Dramaty królewskie, H. Biegeleisen (red.), Lwów 1895.

Vaughan H., Olor Iscanus. A Collection of Some Select Poems and Translations, Formerly written by Mr. Henry Vaughan Siluris. London 1651.

Arens J. C., Sarbiewski’ s „Ode against Tears” Imitated by Lovelace, Yalden and Watts, „Neophilologus” 47 (1963), s. 236–239.

Clarke S. A., Royalists Write the Death of Lord Hastings: Post-Regicide Funerary Propaganda, „Parergon” z. 22.2 (2005), s. 113–130.

Fordoński K., Isaac Watts i jego krąg a poezja Macieja Kazimierza Sarbiewskiego. Angielscy nonkonformiści tłumaczą polskiego jezuitę, w: Translatoryka. Koncepcje – Modele – Analizy, red. S. Grucza, A. Marchwiński i M. Płużyczka, Warszawa 2010, s. 232–241.

Fordoński K., The Subversive Power of Father Matthias. The Poetry of Maciej Kazimierz Sarbiewski as Vehicle for Political Propaganda in England of the 17th Century, w: Crossroads in Literature and Culture, red. J. Fabiszak, E. Urbaniak-Rybicka i B. Wolski, Berlin 2013, s. 387–397.

Fordoński K., Translation – Imitation – Forgery: George Hils and His „Translations” of Maciej Kazimierz Sarbiewski, [w: ] Face to Face, Page to Page. PASE Papers in Literature, Language and Culture, red. D. Babilas, A. Piskorska i P. Rutkowski, Warszawa 2014, s. 267–276.

Fordoński K., Lucy Hutchinson and Maciej Kazimierz Sarbiewski’ s Epigram 34. The Puritan Poetess as a Translator of Neo-Latin Poetry, [w: ] Between Cultures, Between Languages, red I. Szymańska i A. Piskorska, Warszawa 2020, s. 56–64.

Fordoński K., Urbański P., Casimir Britannicus. English Translations, Paraphrases, and Emulations of the Poetry of Maciej Kazimierz Sarbiewski. Second expanded and corrected edition, (MHRA Critical Texts vol. 25), London 2010.

Money D. K., Aspects of the Reception of Sarbiewski in England: From Hils, Vaughan, and Watts to Coleridge, Bowring, Walker, and Coxe, [w: ] Pietas Humanistica: Neo-Latin Religious Poetry in Poland in European Context, red. P. Urbański, Frankfurt am Main 2006, s. 157–187.

Potter L., Secret Rites and Secret Writing. Royalist Literature 1641-1660, Cambridge 1989.

Monsarrat G. D., Light from the Porch: Stoicism and English Renaissance Literature, Paris 1984.

Urbański P., Theologia Fabulosa: Commentationes Sarbievianae, Szczecin 2000.

1 Wojna ta stanowiła część dalece szerszego konfliktu, który w historiografii brytyjskiej określa się Wojną Trzech Królestw (Anglii, Szkocji i Irlandii), jednak w niniejszym artykule skupiamy się wyłącznie na wydarzeniach w Anglii.

2 Zob. L. Potter, Secret Rites and Secret Writing. Royalist Literature 1641-1660, Cambridge 1989.

3 Bardziej przekrojowe omówienie recepcji Sarbiewskiego w czasie angielskiej wojny domowej znaleźć można w: K. Fordoński, The Subversive Power of Father Matthias. The Poetry of Maciej Kazimierz Sarbiewski as Vehicle for Political Propaganda in England of the 17th Century, [w: ] Crossroads in Literature and Culture, red. J. Fabiszak, E. Urbaniak-Rybicka i B. Wolski, Berlin 2013, s. 387-397. Wszystkie cytowane tu angielskie tłumaczenia Sarbiewskiego oraz biogramy jego tłumaczy opublikowane zostały w: K. Fordoński, P. Urbański, Casimir Britannicus. English Translations, Paraphrases, and Emulations of the Poetry of Maciej Kazimierz Sarbiewski. Second expanded and corrected edition, (MHRA Critical Texts vol. 25), London 2010.

4 Zob. G. D. Monsarrat, Light from the Porch: Stoicism and English Renaissance Literature, Paris 1984, s. 129–150.

5 Zob. P. Urbański, Theologia Fabulosa: Commentationes Sarbievianae, Szczecin 2000, s. 194.

6 Stronnicy parlamentu również czytali w tym czasie Sarbiewskiego, nie znamy jednak przekładów z tego kręgu i okresu. Ponownie zainteresowali się jego twórczością po swojej klęsce, która nastąpiła w roku 1660. Jeden z takich przekładów omówiony został w artykule: K. Fordoński Lucy Hutchinson and Maciej Kazimierz Sarbiewski’ s Epigram 34. The Puritan Poetess as a Translator of Neo-Latin Poetry, [w: ] Between Cultures, Between Languages, red I. Szymańska i A. Piskorska, Warszawa 2020, s. 56–64.

7 S. A. Clarke, Royalists Write the Death of Lord Hastings: Post-Regicide Funerary Propaganda, „Parergon”, z. 22.2 (2005), s. 119.

8 Zob. L. Potter, Secret Rites and Secret Writing. Royalist Literature 1641-1660. Cambridge 1989, s. 113–155.

9 S. A. Clarke, op. cit., s. 123–124. Maciej Kazimierz Sarbiewski znany był na Wyspach Brytyjskich w XVII i XVIII wieku właśnie jako Casimire albo Sarbievius.

10 M. K. Sarbiewski, Lyricorum libri IV […] Antverpiae 1632, s. 164–165.

11 Istnieją, oczywiście, polskie przekłady wierszem, jak np. Tadeusza Karyłowskiego TJ w tomie: M. K. Sarbiewski, Liryki oraz Droga rzymska i fragmenty Lechiady, Warszawa 1980, s. 351, Elwiry Buszewicz w zbiorze: M. K. Sarbiewski Peregrinatio Terrestris: Carmina Selecta / Ziemskie pielgrzymowanie: Wiersze wybrane, Kraków 2003, s. 121, czy Wojciecha Ryczka w: M. K. Sarbiewski, Signa siderum: Gwiezdne znaki, Kraków 2020, s. 129. Jednak do analizy przekładu najbardziej odpowiedni wydaje się przekład filologiczny.

12 Za pomoc w przygotowaniu przekładu dziękuję serdecznie panu mgr. Michałowi Heintzemu.

13 J. C. Arens, Sarbiewski’ s „Ode against Tears” Imitated by Lovelace, Yalden and Watts, „Neophilologus” 47 (1963), s. 236.

14 S. A. Clarke, op. cit., s. 125.

15 R. Lovelace, Lucasta: Epodes, Odes, Sonnets, Songs etc. to Which is Added a Aramantha, A Pastoral, London 1649, s. 110–111.

16 Można odwołać się tu do Henryka V Wiliama Szekspira. Niepewny wyniku bitwy pod Azincourt król stwierdza „But all’s not done; yet keep the French the field” (Akt IV, scena VI), gdy zaś dowiaduje się o swoim zwycięstwie, oznajmia „Then call we this the field of Agincourt, / Fought on the day of Crispin Crispianus” (Akt IV, scena VII). W przekładzie Kasprowicza kwestie te brzmią: „Lecz to nie wszystko, wróg jeszcze na placu” (str. 446) i „W dniu Kryspiana Kryspina stoczoną / Walkę zwać będziem bitwą pod Agincourt” (str. 450), W. Shakespeare, Król Henryk V, [w: ] Dzieła Williama Szekspira, t. 3: Dramaty królewskie, tłum. J. Kasprowicz, H. Biegeleisen (red.), Lwów 1895, s. 371–473.

17 T. Karyłowicz, op. cit., s. 600.

18 Postaci fikcyjnej. Sarbiewski prawdopodobnie odwołuje się tu do trackiego męczennika z II wieku, św. Pauzylipa, podczas gdy imię Cezar ma sugerować, że chodzi o Rzymianina.

19 S. A. Clarke, op. cit., s. 125.

20 Bardziej szczegółową analizę jego zbioru i zawartych w niej przekładów znaleźć można w artykule: K. Fordoński, Translation – Imitation – Forgery: George Hils and His “Translations” of Maciej Kazimierz Sarbiewski, [w: ] Face to Face, Page to Page. PASE Papers in Literature, Language and Culture, red. D. Babilas, A. Piskorska i P. Rutkowski, Warszawa 2014, s. 267–276.

21 [M. K. Sarbiewski], The Odes of Casimire. Translated by G[eorge] H[ils], London 1646.

22 S. A. Clarke, op. cit., s. 123–124.

23 Tom okazał się na tyle popularny, że już w styczniu 1650 pojawiło się jego drugie wydanie.

24 Królewskie koneksje młodego lorda znane są dzisiaj wyłącznie historykom epoki, dla współczesnych były jednak czymś oczywistym. Lord Henry Hastings był w prostej linii potomkiem i dziedzicem Jerzego księcia Clarence, brata królów Edwarda IV i Ryszarda III i wuja króla Edwarda V z dynastii Yorków. Hastingsów uważano w czasach Elżbiety I za potencjalnych kandydatów do tronu, który ostatecznie przypadł Jakubowi Stuartowi, bliżej skoligaconemu zarówno z Yorkami, jak i Tudorami. Egzekucja Karola I i odsunięcie Stuartów od władzy oznaczała dla Hastingsów potencjalną (choć bardzo teoretyczną wobec faktu ustanowienia republiki) możliwość ubiegania się o koronę. W opinii rojalistycznych poetów szansa ta, a wraz z nią także szansa na restaurację monarchii, przepadła z chwilą śmierci młodego dziedzica rodu.

25 Zwięzłą analizę wiersza Sir Johna Denhama znaleźć można w: S. A. Clarke, op. cit., s. 127–128.

26 Miejsce urodzin poety podawane jest po jego nazwisku, by odróżnić go od Johna Halla z Maidstone (1529-1568), poety i lekarza.

27 S. A. Clarke, op. cit., s. 113.

28 D. K. Money, Aspects of the Reception of Sarbiewski in England: From Hils, Vaughan, and Watts to Coleridge, Bowring, Walker, and Coxe, [w: ] Pietas Humanistica: Neo-Latin Religious Poetry in Poland in European Context, red. P. Urbański, Frankfurt am Main 2006, s. 165.

29 H. Vaughan, Olor Iscanus. A Collection of Some Select Poems and Translations, Formerly written by Mr. Henry Vaughan Siluris. London 1651, s. 56.

30 H. Vaughan, op. cit., s. 59.

31 S. A. Clarke, op. cit., s. 126.

32 K. Fordoński, Isaac Watts i jego krąg a poezja Macieja Kazimierza Sarbiewskiego. Angielscy nonkonformiści tłumaczą polskiego jezuitę, [w: ] Translatoryka. Koncepcje – Modele – Analizy, red. S. Grucza, A. Marchwiński i M. Płużyczka, Warszawa 2010, s. 232–241.

Dariusz Dybek

Uniwersytet Wrocławski, Polska

e-mail: dariusz.dybek@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0002-5036-3999

Dlaczego „wrodzoną jakąś nienawiść mają między sobą to dwoje zwierząt niemych – orzeł i żółw”…, czyli o sporze archanioła Michała z Lucyferem (na podstawie kazania Szymona Starowolskiego)

Why „There is Inmate Hatred between these Two Animals – the Eagle and the Turtle”..., or about the Dispute of Archangel Michael with Lucifer (Based on the Sermon by Szymon Starowolski)

Abstract

The article focuses on the analysis of one of the sermons by Szymon Starowolski, a 17th-century preacher, written for the celebration of Archangel Michael and included in the collection Świątnica Pańska (1645). The author presented an antagonism between Michael (as the leader of the heavenly army) and Lucifer, resembling a dispute between an eagle and a turtle. Starowolski admitted being inspired by the Italian theologian Paolo Aresi. However, comparing both texts reveals that the Polish author committed plagiarism. This suggests that implying he had read all the sources he referenced was not true — Starowolski not only borrowed the concept from Aresi but also almost all the bibliographic references.

Keywords

Szymon Starowolski, Paolo Aresi, Michael Archangel, Lucifer, Johann Dedinger, sermon

Archanioł Michał to jedna z najważniejszych postaci obecnych w religii chrześcijańskiej (i nie tylko, bo przecież istotną rolę odgrywa też w islamie1). W rozważaniach teologów katolickich sytuuje się go na drugim miejscu wśród wszystkich bytów stworzonych – po Maryi2, a na pierwszym – wśród duchów niebieskich. O jego szczególnym znaczeniu świadczyć może choćby fakt, że przez wiele stuleci spośród wszystkich aniołów tylko jemu poświęcono osobny dzień w kalendarzu kościelnym:

Pierwszym z tych świąt była uroczystość św. Michała Archanioła, ustanowiona za papieża Gelazego I po sławnym ukazaniu się św. Michała Archanioła na górze Gargano w królestwie neapolitańskim w roku 493. [...] Dopiero w XVI wieku Kościół poczynił pewne zmiany i ustanowił dwie odrębne uroczystości: św. Michała Archanioła oraz świętych aniołów, zwłaszcza Aniołów Stróżów. Obecnie obchodzimy święta Archaniołów Michała, Gabriela i Rafała – 29 września, a 2 października – świętych Aniołów Stróżów3.

O wysokiej pozycji zajmowanej przez Michała świadczą również liczne dzieła jemu poświęcone, tak naukowe, jak i literackie4. Wśród tekstów przedstawiających owego anioła znajdują się kazania. Te z nich, które staną się przedmiotem analizy w poniższym tekście, jednoznacznie potwierdzają, że w barokowym piśmiennictwie katolickim nie podawano wątpliwość prymatu Michała nad innymi duchami niebiańskimi. Nie oznacza to, że wcześniej powszechnie zgadzano się na przyznanie mu tak wysokiej pozycji. W tej kwestii teologowie wyrażali dość odmienne opinie, co wynikało m.in. z dwuznaczności określenia „archanioł”, łączonego z Michałem. Zakwalifikowanie go do przedostatniego (!) chóru w zaproponowanej przez Pseudo-Dionizego Areopagitę hierarchii anielskiej wskazywałoby, że pozycja tego, który z okrzykiem: „Quis ut Deus?” ruszył do boju z Lucyferem, nie należała do szczególnie eksponowanych. Nawet umieszczanie Michała wśród serafinów (a tak postąpił m.in. jeden z największych średniowiecznych angelologów, św. Bonawentura) nie oznaczało stawiania go ponad wszystkimi innymi duchami, a „tylko” uznanie za głowę chóru znajdującego się najbliżej Stwórcy. Zdarzało się zresztą, że ten sam uczony wyrażał na temat Michałowej pozycji odmienne zdania. Tak było choćby ze św. Tomaszem z Akwinu5, który w Summie teologicznej przezornie (?) użył określenia: „Michał zwany Archaniołem”6. Właśnie owo „zwany” pozwoliło na potraktowanie nazwy „archanioł” nie jako kwalifikatora wskazującego na przynależność do określonego (a tu: niezbyt eksponowanego) chóru, lecz jako pojęcia dotyczącego szczególnych zadań przydzielanych temu aniołowi, co w konsekwencji pozwoliło postrzegać Michała jako najpotężniejszą z istot niebiańskich (oczywiście, po Trójcy Świętej), przeznaczoną do specjalnych poruczeń.

Jak już zasygnalizowano, w XVII stuleciu tej wyższości Michała nad innymi aniołami niemal w ogóle nie kwestionowano. Przyznawano mu ją natomiast m.in. dzięki odpowiedniemu interpretowaniu tych fragmentów Starego i Nowego Testamentu (oraz obecnych w tradycji kościelnej komentarzy do nich), które dotyczą pierwszej bitwy w dziejach kosmosu, czyli walki wojsk anielskich z armią zbuntowanych duchów. Warto przypomnieć, że ów motyw tylko w ograniczonym stopniu znajduje uzasadnienie w Piśmie św., gdyż

w księgach biblijnych pojawiają się jedynie aluzje i enigmatyczne wzmianki dotyczące tego tematu (np. Iz 14,12-15; Ez 28,1-19; Dn 8,10-12; 1 P 3,19-20; 2 P 2,4; Jud 6; Ap 12,7-9), a ich treść jest zakorzeniona w mitycznych tradycjach starożytnego Bliskiego Wschodu7.

Mimo to motyw buntu części niebiańskich duchów stał się bardzo istotny w teologii chrześcijańskiej, bo wykorzystywano go m.in. w rozważaniach nad genezą zła lub nad umiejscowieniem człowieka w hierarchii bytów, a „nauka o grzechu aniołów i ich wiecznym potępieniu jest dogmatem Soboru Laterańskiego IV (1215)”8.

Niezależnie od tego, jakie są źródła tego dogmatu, zawsze przywołując go, wskazywano na rolę Michała jako anioła, który opowiedział się po stronie Dobra. W znaczącym stopniu udział Archanioła właśnie w tym boju przyczynił się do powstania konwencji, w jakiej przedstawiano wygląd przywódcy armii niebieskiej – zazwyczaj ukazywano go w zbroi rycerskiej, i toczącego walkę z szatanem. Dotyczy to również kazań, które powstawały w baroku. Zaskakująca może natomiast okazać się konstatacja, że większość kaznodziejów samej bitwy w niebiosach nie opisywała ze szczegółami (choć zasygnalizowana już „dyskrecja” Biblii pozwalała teoretycznie na niemal nieskrępowane fantazjowanie). Najczęściej, jeżeli ów temat się pojawiał, kwitowano go tylko kilkuzdaniową quasi-relacją. Poniżej zamieszczono – prawem przykładu – jeden cytat. Fabian Birkowski w kazaniu Na dzień ś[więtego] Michała Archanioła i wszystkich Aniołów niebieskich stwierdził tylko:

Ta wojna rozumna9 między Aniołami była na początku w niebie, na której za wygraną mieli dobrzy Aniołowie, źli przegrali: Et non praevaluerunt neq[ue], locus inventus est eorum amplius in coelo10.

Jezuita Jan Ignacy Krosnowski również nie skorzystał z okazji, by zaprezentować całą panoramę bitwy, i zwrócił się do Michała słowami:

Twoich, Duchów Niebieskich Wodzu, Michale ś[więty], łask i dobrodziejstw (które naprzód było wyliczać potrzeba) przepomnieć się nie godzi. Że garnący się na tron Boski z nieba strącony i potępiony jest pyszny z kompaniją swoją Luciper, że większa wojsk niebieskich część przy dostojeństwie króla swojego została, twojej to dzielności i odwadze niebo przypisuje11.

Wreszcie Jerzy Dębski, współbrat Krosnowskiego (ale żyjący na przełomie XVII i XVIII stulecia), zauważał enigmatycznie:

Ta to tęcza Iris in capite, signum faederis, znamię pogody, znamię przymierza i pokoju, który uczynił Michał Archanioł na niebie, kiedy rebellizujące Anioły pokonał i z nieba strącił, Michael et Angeli eius praeliabantur cum dracone. Facies eius sicut sol. Twarz jego od Imienia Boskiego. Oriens Nomen eius, które na czele nosi, Quis ut Deus? jako słońce jaśniała, która by mocarstwa ciemności splendorem swojej jasności rozpędzała12.

Z zasygnalizowanej konwencji udawało się wyrwać nielicznym kaznodziejom. Należy do nich Szymon Starowolski, jeden z najważniejszych pisarzy wczesnego i dojrzałego baroku.

Starowolski pozostawił około 70 dzieł, których łączna liczba stron sięga dziesięciu tysięcy. [...] Twórczość Starowolskiego można podzielić na naukową, publicystyczną i oratorską. Pierwsza jest niemal wyłącznie łacińska i obejmuje takie dyscypliny, jak historiografia, prawo, geografia, wojskowość, muzyka i ekonomia. Publicystyka, pisana przeważnie po polsku, dotyczy różnych zagadnień wewnętrznej i zewnętrznej polityki w Rzeczypospolitej. [...] Na trzeci zaś dział dorobku pisarskiego składają się rozmaite utwory panegiryczne: pochwały instytucji i zabytków, osób żywych i zmarłych, świętych Kościoła katolickiego z Matką Boską na czele oraz bogata twórczość kaznodziejska. Większość utworów z tej dziedziny napisana jest po łacinie, ale objętościowo przewagę ma proza polska, ponieważ po polsku ukazały się obszerne zbiory kazań13.

Tych zbiorów napisał Starowolski trzy (to niemal 2800 stron „gęstego” tekstu). Najstarsza jest zadedykowana biskupowi Piotrowi Gembickiemu Świątnica Pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego roku (Kraków 1645). Kolejne dzieło zawierające kazania to dwuczęściowa Arka Testamentu zamykająca w sobie kazania niedzielne całego roku [...] (Kraków, cz. I: 1648, cz. II: 1649), a dorobek kaznodziejski kanonika katedry wawelskiej zamknął Wieniec niewiędnący Przeczystej Maryjej, zamykający w sobie kazania na wszystkie jej święta doroczne [...] (Kraków 1649).

Dziś dokonania Starowolskiego w tym zakresie nie są oceniane wysoko. Uważa się, że

Kazaniom Starowolskiego brakuje [...] wewnętrznego żaru, porywającej siły, wzruszającej mocy. Słowo jego płynie dość spokojnie, trzeźwo, bez patosu, przytłoczone często nadmiarem uczoności i łacińskich cytatów. [...] Zbiory kazań nie należą do twórczości oryginalnej czy wysokiej rangi. Autor wyznawał skromnie, że ta jego praca „nie jest równa poważnemu w podawaniu niebieskiej nauki Skardze, ani biegłemu w kontrowersyjach z heretykami Wujkowi abo łagodnemu w polskim krasomówstwie Birkowskiemu”14.

Krytycznych opinii współczesnych nam badaczy raczej nie potwierdziliby XVII-wieczni odbiorcy kościelnych mów. Nie przypadkiem „Kościół, doceniając siłę słowa, zalecał kaznodziejom w uchwałach synodów korzystanie z doskonałych wzorów kaznodziejstwa autorstwa Skargi, Wujka, Starowolskiego”15.

Niewykluczone, że jednym z kazań, dla których postrzegano niegdyś Starowolskiego jako mówcę doskonałego, było to przeznaczone Na dzień S. Michała Archanioła, zawarte w Świątnicy Pańskiej. Spór między buntownikiem i duchem wiernym Bogu zaprezentowano w nim w sposób niekonwencjonalny. Powyższa uwaga dotyczy właściwie tylko drugiego z trzech kazań tworzących swoisty cykl, a napisanych na święto przypadające 29 września. W Świątnicy Starowolski wprowadził mianowicie schemat polegający na tworzeniu na daną okazję trzech mów powiązanych tematycznie16. Tylko trzy ostatnie kazania są tam pojedyncze (dotyczą św. św. Ignacego Loyoli, Franciszka Ksawerego oraz Jana Kantego), w pozostałych 45 przypadkach mamy do czynienia z trójelementowymi całostkami. Z jednym wyjątkiem taki układ występuje też w Arce Testamentu (gdzie na końcu I części znalazło się aż pięć kazań Na dzień poświącania kościoła) oraz – już bez odstępstw – w Wieńcu niewiędnącym. Tak więc Na dzień ś[więtego] Michała Archanioła powstały trzy kazania, które łączy przede wszystkim osoba tytułowego bohatera oraz nawiązania do czytanej w tym dniu Ewangelii wg św. Mateusza17. Pierwsze z nich mówi O zacności Michała ś[więtego]18, ostatnie – O staraniu i pilnej straży Aniołów Świętych około nas19. Nie wyróżniają się one w szczególny sposób, bo z bardzo podobnymi narracjami można spotkać się w dziełach innych kaznodziejów (tak wcześniejszych, jak piszących w epokach następnych). Natomiast, jak już zaznaczono, kazanie drugie (opatrzone podtytułem O zwycięstwie Michała ś[więtego].) jest nieschematyczne nie tylko poprzez fakt, że walkę Michała i Lucyfera przedstawiono tu dokładnie, ale przede wszystkim ze względu na to, iż ów spór ukazano w metaforyczny sposób. Starowolski mianowicie zbudował wywód, tworząc długi ciąg argumentów umożliwiających porównanie Michała do orła, zaś diabła do żółwia20. To pozwala potraktować drugą z mów Na dzień S. Michała Archanioła jako kazanie konceptystyczne. Wprawdzie wawelskiego kanonika nie uważa się za entuzjastę stosowania konceptów w kaznodziejstwie („[...] można [...] sformułować hipotezę o ograniczonym zasięgu zjawiska konceptyzmu [...]. Przeważnie wolni są od niego mówcy pierwszej połowy XVII stulecia, a więc bliżsi tradycji renesansowej, jak Fabian Birkowski, Szymon Starowolski i Jacek Liberiusz”21), a i on sam krytycznie wypowiadał się o zamiłowaniu współczesnych mu księży i zakonników do „wymowy gładkiej”22, ale to nie oznacza, że nie ulegał swoistej presji ze strony słuchaczy wręcz żądających, aby kazanie nie tylko zawierało pouczenia, lecz również – by zadziwiało inwencją.

Jedną z metod budowania konceptów kaznodziejskich było stosowanie porównań, w których zestawiono niekiedy bardzo odległe desygnaty.

Kazania konceptystyczne, w całości pomyślane jako rozwinięcie zapowiedzianej w temacie metafory lub porównania, było rozpowszechnione w barokowym kaznodziejstwie i stanowiły jeden z jego specyficznych rysów. [...] Tak na przykład Jakub Olszewski (1583-1634) w mowie na pogrzebie ks. Karola Jana Białłozora, proboszcza wileńskiego, porównywał go do jabłka, w kolejnych częściach kazania opisując je i wyjaśniając, przez kogo zostało zerwane i do czyjego stołu wzięte. Z kolei Marcin Widziewicz wysławiał zmarłego Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła jako „orła przezacnego”23.

Sam Starowolski zapewnił, że zestawienie Archanioła Michała z orłem oraz Lucyfera z żółwiem nie wynika li tylko z chęci zaskoczenia odbiorcy, ale ma głębszy sens:

Między duchami a rzeczami cielesnymi nie masz podobieństwa żadnego, chrześci[j]anie mili, bo ducha ani widziemy, ani się dotknąć możemy, a ciało wszelkie cernitur & tangitur, jako gramatycy mówią. Jednak że dla lepszego zrozumienia rzeczy duchy anielskie przyrównywamy do zwierząt widomych, to jest Michała ś[więtego] jako dobrego Anioła do orła, a Lucypera, złych duchów wodza, do żółwia, bestyjej podłej barzo między inszemi tak wodnymi jako i ziemnemi zwierzęty24.

Podobnie tłumaczył tego typu zabiegi inny barokowy kaznodzieja, Franciszek Rychłowski, który w Na dzień Nowego Lata kazaniu drugim stwierdził:

Rzeczy trudne, niebieskie, smysłom naszym niepodległe, zwykło Pismo Święte do rzeczy smysłom naszym podległych przyrównywać, chrześci[j]anie namilszy. [...] A cóż ma, proszę, za intencyją Pismo Święte, co za przyczynę, dla której tę rzecz trudną i insze także do rzeczy smysłom naszym podległych przyrównywa? Nie inszą zaiste, tylko tę, abyśmy te rzeczy trudne i niewidome przez te łacne i widome poznawszy, do miłości się ich jako najgoręcej zapalali25.

Tego typu postępowanie, służące – zgodnie z deklaracją obu przywołanych kaznodziejów – wyjaśnianiu rzeczy trudnych do zrozumienia, akceptowano, a nawet rekomendowano.

Powszechny symbolizm obecny u Augustyna stał się w XVI i XVII wieku podstawą dowodzenia kaznodziejskiego. Maciej Kazimierz Sarbiewski w Wykładach z poetyki zalecał:

„Trzeba bowiem czerpać podobieństwa z analogii albo zwierząt wyższego gatunku, jak lwa, słonia, nosorożca, albo robaków [...] lub płazów [...] ptaków – orła, bociana, jastrzębia, lub ryby [...] albo wiedzy o drzewach, ziołach [...], Bóg bowiem stwarzając świat zadziwiająco przystroił każdy bez wyjątku sprzęt tego wielkiego domu. Dzięki temu w przyrodzie jedna rzecz drugą [...] przez pewne porównanie i podobieństwo oraz analogię opartą na rozumowaniu jakby przez umieszczenie w pobliżu zwierciadła przedstawia obrazowo”26.

Tak więc Starowolski zaskakiwał nie tyle użytą metodą, co odmienną niż zazwyczaj realizacją tematu (czyli – walki między Michałem a Lucyferem). Usprawiedliwiając taki, a nie inny dobór przedstawicieli fauny, tłumaczył:

A naprzód powiadamy Michała ś. być podobnego orłowi z tej miary, iż jako orzeł jest królem wszytkiego ptastwa, tak Michał św. jest wodzem i hetmanem wszystkich Aniołów świętych27,

a

Czart zasię przeklęty dlatego jest podobny żółwiowi, iż jako żółw nic się od ziemie nie podniesie ku niebu dla cielesnej skorupy swojej, która go przyciska ku ziemi jako kamień, tak czart piekielny ciężarem zatwardziałości swojej w grzechu, podnieść się ku niebu i upokorzyć Stwórcy nie może i nie chce28.

Koncept Starowolskiego sprawił, że jego kazanie w sposób plastyczny wyjaśnia odbiorcom sens walki aniołów. Szczególnie interesujące są fragmenty, w których zestawiono ze sobą Michała i orła, gdyż w literaturze religijnej raczej tego typu analogii nie snuto. Orła zazwyczaj kojarzono z Bogiem. „W Księdze Wyjścia 19,4 Bóg został porównany do orła, który niesie na skrzydłach naród Izraela wybrany do przeznaczonego celu”29. Autor Świątnicy Pańskiej w jednym wcześniejszych kazań wykazywał, że orła można łączyć z Janem Ewangelistą (nawiązując przy tym do ustaleń Ojców Kościoła oraz do utrwalonego w tradycji traktowania ptaka jako symbolicznego upostaciowienia twórcy Apokalipsy)30. W kazaniu Na dzień ś[więtego] Michała Archanioła staropolskiemu pisarzowi bliżej było natomiast do twierdzeń zawartych w dziełach Pseudo-Dionizego. Przedstawiając najczęstsze w chrześcijańskiej kulturze sposoby ikonograficznego oddania charakteru i wyglądu aniołów, wymienił on bowiem m.in. kilka gatunków zwierząt, tzn. lwa, wołu, konia i ― oczywiście ― orła. Podkreślał więc:

Orzeł wskazuje na ich [tj. aniołów ― przyp. DD] królewską osobowość i zdolność wzbijania się w górę, i chyżość ich lotu, i szybkość w gromadzeniu pokarmu, który je umacnia, i trzeźwość, i biegłość, i przemyślność, i siłę ich władz widzenia, dzięki którym kontemplują w sposób wolny i bezpośredni, i bez żadnego zniechęcenia szczodrobliwy i wieloświetlisty promień emanujący z boskowładnego Słońca31.

Starowolski miał zatem podstawy, by opisać Michała za pomocą cech przypisywanych orłom, ale pozwolił, by te zalety, które miały charakteryzować wszystkie Boskie duchy, „przywłaszczył” sobie największy z niebieskich duchów32. Najpierw nazwał go królem aniołów podobnym do władcy ptaków, następnie wskazał, że świątynie poświęcone Michałowi zazwyczaj znajdują się wysoko na szczytach gór, a orzeł swoje gniazda zakłada najwyżej z latających istot. Dalej przypomniał o doskonałym wzroku orła, który potrafi dostrzec w wodzie najmniejszą rybę ― Michał podobnie obserwuje oblicze Boga. Kolejna cecha też dotyczy wzroku. Fizjologowie podkreślali mianowicie, że

oczy orła mogą patrzeć bez ruchu prosto w słońce; dlatego ptak ten bierze swe pisklęta w pazury i trzyma je skierowane ku promieniom po to, by zachować i żywić tylko te, które spoglądają w słońce bez drgnienia, wyrzucić zaś z gniazda jako bękarty te, które zmrużą oczy33.

W analogiczny sposób postępuje Michał, który

wychodzące dusze z ciała probuje na ważkach [tj. na wadze – przyp. DD], z którymi go malują, jeśli się zejdzie patrzyć na słońce sprawiedliwości Pańskiej34.

Wybór żółwia na symbol czarta także ma uzasadnienie w tradycji. Już we wczesnym chrześcijaństwie przyjęło się kojarzyć to zwierzę ze złem (choć, jak bywa właściwie z każdym symbolem, mógł on mieć również pozytywne konotacje, bo ocena zależała od kontekstu: dość przypomnieć, że wspominany orzeł oznaczał też pychę lub niesprawiedliwego władcę35), na przykład

Według Hieronima żółw symbolizuje ciężkie grzechy heretyków, którzy składają ofiary w bagnie i błocie swoich błędów, oddając cześć dziełu własnych rąk. Na mozaice podłogowej w bazylice akwilejskiej znajduje się wyobrażenie walki koguta ― symbolu światła, z żółwiem ― symbolem sił demonicznych36.

Ewentualną inspiracją dla Starowolskiego mogła też okazać się ilustracja „jednego z najbardziej tajemniczych druków renesansu, Hypnerotomachia Poliphili Francesca Colonny (1499)”, na której widać „młodzieńca z żółwiem na jednej dłoni i parą skrzydeł w drugiej”37.

Po fragmencie uzasadniającym dobór zwierząt, do których będą przyrównywani Archanioł i szatan, Starowolski w skrótowej formie przedstawił cechy ptaka i gada pozwalające na dostrzeżenie ich zupełnie odmiennych charakterów (co zasygnalizował uwagą na marginesie: Między Orłem a żółwiem jest jakaś wrodzona nienawiść dla przeciwnego sobie przyrodzenia):

Wrodzoną jakąś nienawiść mają między sobą to dwoje zwierząt niemych – orzeł i żółw, chrześci[j]anie w Panu Bogu mili. Orzeł nie tylko jest ptakiem, ale też królem wszytkiego ptastwa na powietrzu. A żółw nie tylko nie jest źwierzęciem ziemnym, ale napodlejszym jakimsi stworzeniem między besty[j]ami ziemskimi i wodnymi, bo ani do ryby, ani do źwierzęcia jest podobne, a przecię żyje i w wodzie, i na ziemi. Do tego orzeł jest prędki, a żółw leniwy; orzeł lekki, a żółw ciężki. Orzeł ma do bitwy arma offensiva, nos ostry i pazury, a żółw arma defensiva, skorupę jakąś twardą jako zbroję jaką, którą się wszytek okrywa i broni od gwałtu wszelkiego. Orzeł jest przyrodzenia ciepłego, a żółw przyrodzenia zimnego. Orzeł lubi latać do koła pod niebiosy, a żółw lubi siedzieć w jamie swojej, nigdzie nie wychodząc. Orła starzy mieli sobie za znak wojenny i malowali go przy bogu Jowiszu, a on mu jako giermek jaki broń podaje piorunową, aby nią strzelał na złe ludzie na ziemi. A żółwia mieli za znak pieszczonych białychgłów, które ustroiwszy się, nigdzie z domu nie wychodzą, by się im na twarzy barwiczka nie zmieniła od wiatru i dla tego żółwia malowali pod nogami boginiej Wenery jakoby podnóżek jej jakiś38.

Przedstawiając (wymienione m.in. w przywołanym akapicie) cechy charakteryzujące orła i żółwia, Starowolski wielokrotnie powoływał się na źródła. Wiedzę o Michale i Lucyferze czerpał przede wszystkim z Biblii (znalazły się tu cytaty z kilkunastu ksiąg, tak Starego, jak Nowego Testamentu), ale też z dzieł wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych teologów: św. św. Bazylego Wielkiego, Hieronima, Augustyna, Piotr Damianiego, Bernarda z Clairvaux Wawrzyńca Justyniana oraz diakona Pantaleona. Jednak to nie oni dostarczali informacji o zwyczajach orła i żółwia – tych można było poszukiwać m.in. u żyjących w XV i XVI stuleciu: hiszpańskiego podróżnika i botanika Gonzalo Fernándeza de Oviedo, u włoskiego dyplomaty i geografa Giovanniego Battisty Ramusio oraz u jego rodaka, matematyka i lekarza Girolamo Cardano. Ci uczeni też zapożyczali się u poprzedników, zwłaszcza Pliniusza Starszego (twórcy Naturalis historia) oraz Klaudiusza Eliana (autora De natura animalium). To oni zauważali w swych dziełach, że między królem ptaków a noszącym pancerz gadem trwa naturalna wojna. Grecki historyk pokrótce opisał m.in. wydarzenie (wspomniane również przez Rzymianina w VII księdze O właściwościach zwierząt), w którym mimowolną ofiarą tego sporu stał się wybitny dramaturg Ajschylos:

Jego [tj. orła – przyp. D. D.] wrodzoną właściwością jest również rozbijanie skorup porwanych żółwi, które spuszcza z dużej wysokości. Taka skorupa zabiła przypadkiem poetę Ajschylosa. Wyrocznia przepowiedziała, jak podają, na ten właśnie dzień jego śmierć, której chcąc uniknąć, wyszedł z pełnym zaufaniem na otwartą przestrzeń39.

Do obu antycznych pisarzy odwołał się Szymon Starowolski, ale raczej nie sięgał do nich bezpośrednio, chociaż znał dzieła Pliniusza i Eliana40. W analizowanym kazaniu niemal wszystkie nawiązania do źródeł innych niż Biblia zostały bowiem przywołane za pośrednictwem jednego tekstu, czyli fragmentu Imprese Sacre con Triplicati Discorsi Illustrate ed Arricchite autorstwa Paolo Aresiego41. To zatem kolejny w naszym piśmiennictwie przykład lektury selektywnej, o której interesująco pisał Wiesław Pawlak w monografii De eruditione comparanda in humanioribus. Studia z dziejów erudycji humanistycznej w XVII wieku42. O tym, że polski twórca bardzo dokładnie czytał dzieło włoskiego teologa-konceptysty, można przekonać się, porównując tekst kazania zamieszczonego w Świątnicy Pańskiej z „imprezą” znajdującą się w czwartej księdze (a w sumie było ich sześć w ośmiu tomach) erudycyjnych rozważań poświęconych przez Włocha tematyce religijnej i naukowej – tam znalazło się miejsce na ukazanie natury Michała i Lucyfera43.

Cały wywód myślowy przejęty jest właśnie z Imprese Sacre, dzieła popularnego w XVII stuleciu. Aresi należał do chętnie przywoływanych teologów, a najwięcej nawiązań odnosi się do wspomnianego zbioru. Dowód na znaczenie włoskiego kaznodziei znajduje się nie tylko w Świątnicy Pańskiej; o estymie, jaką cieszył się biskup Tortony, świadczy również fakt, że

Na przykład niejaki brat Michał Anioł, polecając drukować kazania Paola Aresia, zwracał uwagę nie tylko na ich doniosłość (pondus), elegancję (elegantia), mądrość i prawdę (doctrina et veritas), ale także na rzadki dowcip autora (rarum ingenii Auctoris acumen), najwyższą dojrzałość sądów (summa iudicii maturitas), godną podziwu subtelność konceptów (admiranda subtilitas conceptuum) i, co najważniejsze (quod caput est), na nadzwyczaj jasną i wyraźną metodę tłumaczenia i wyjaśniania fragmentów Pisma św., zwłaszcza trudniejszych i ciemniejszych (clara admodum et dilucida Sacrae Scripturae loca, etiam abscuriora et difficiliora, interpretandi et explanandi ratio)44.

Starowolski zaleceń, które wyszły spod pióra brata Michała Anioła, nie znał, ale musiał postrzegać dzieło Aresiego podobnie jako on, skoro niemal w całości swoje (?) kazanie na cześć wodza niebiańskich wojsk przejął od uczonego, nie przez przypadek nazywanego: Trismegistus45.

Owych zapożyczeń zresztą kanonik katedry wawelskiej nie ukrywał, skoro już na początku mowy podał:

Tę nienawiść i bitwę żółwia z orłem, abo raczej zwycięstwo orłowe z nieużytego żółwia, uczony jeden biskup, przyrównywając do zwycięstwa Michała ś[więtego] Archanioła, które otrzymał mocą P. Chrystusową z Lucypera pysznego, wymalował orła na powietrzu trzymającego w pazurach swoich nad jednym wielkim kamieniem żółwia z takowym napisem: Ad Petram allidet, wyjąwszy ten swój koncept z psalmu Dawidowego, gdzie on duchem prorockim rozmaite tajemnice duchowne zamykając, mówi: Beatus, qui tenebit, & allidet parvulos suos ad petram46.

Tym razem nie postąpił Starowolski tak, jak zdarzało mu się przy innych okazjach (choćby w trzecim kazaniu poświęconym Archaniołowi Michałowi!), gdy w ogóle nie zaznaczał, że korzysta z czyjegoś dorobku (a właściwie – kradnie go). Aby wytłumaczyć podobne praktyki, trzeba jednak przypomnieć, że w baroku tego typu postępowanie było czymś normalnym (i ono po części wyjaśnia, jak można było w stosunkowo krótkim czasie napisać – a niekiedy po prostu: odpisać – kilka tysięcy stron), co potwierdza jeden z ówczesnych kaznodziejów, Bazyli Rychlewicz, który

wprost usprawiedliwiał komponowanie kazań z gotowych prefabrykatów: „I nie poczytam sobie za nagany godną kradzież owych, którzy z cudzych ksiąg i skryptów rzeczy godne pamięci [...] z swoją materyją łączą i zdobią, albowiem perły z morza wyrzucone tego są, który je wprzód znajdzie i osiągnie. [...] Poczciwą, chwalebną autorowi każdemu wydającemu in lucem opera godzi się jako panu bawić kradzieżą”47.

W drugim kazaniu poświęconym Archaniołowi Michałowi Starowolski nie dopuścił się „kradzieży”, choć warto zaznaczyć, że jego uwaga o zależności od dzieła Aresiego jest dość enigmatyczna. Polski pisarz zasygnalizował tylko, że „uczony jeden Biskup [...] wymalował Orła na powietrzu trzymającego w pazurach swoich nad jednym wielkim kamieniem Żółwia” – w ten sposób wskazał na obecność w Imprese Sacre ilustracji, które Włoch traktował jako punkt wyjścia do alegoryczno-konceptystycznych rozważań na dany temat. „Dyskrecja”, jaką wykazał się twórca Świątnicy Pańskiej, nie pozwala odbiorcy jego dzieła zorientować się, do jakiego stopnia autor „zapatrzył się” w tekst Aresiego. Treść zaś, jak już zaznaczono, niemal bez reszty została przejęta z 47. „imprezy”, zatytułowanej Aquila vittoriosa. Aktywność Starowolskiego w znaczącym stopniu polegała więc tylko na tłumaczeniu lub parafrazowaniu włoskiego dzieła, ewentualnie – na decydowaniu, które motywy pominąć (kazanie jest o ponad 1/3 krótsze niż „dyskurs” podany przez biskupa Tortony). O tym, jak duża była zależność dzieła polskiego kaznodziei od rozważań zamieszczonych w Imprese Sacre, poświadczyć może cytat fragmentu, w którym skonfrontowano cechy orła i żółwia (tekst Starowolskiego przywołano już w niniejszym artykule – por. przyp. 34). Uczony z Italii ujął antagonistyczny charakter obu zwierząt słowami:

L’ Aquila è non pure Uccello, ma Regina degli Uccelli, La Testuggine è non pure Animal terrestre, ma fra gl’ Infimi di tutti loro, ilche si prova, perche l’infimo di un genere, od ordine sempre partecipa dell’altro ordine, ò genere inferiore, come si vede in certi Animali imperfetti, che appena si sà, se Animali siano, ò piante, e di alcune piante, che partecipano la natura delle pietre. Hor di questa forte è la Testuggine, posciache se bene camina sopra la Terra, tutta via tanto partecipa de gli Animali Acquatili, che v’ è dubbio, se debba connumerarsi fra di loro, e si permette si mangi in giorno di digiuno, come se fosse pesce, il che è segno, che fra terrestri Animali ella tiene de gli ultimi luoghi. In oltre l’Aquila è velocissima, la Testug[g]ine tardissima, quella leggierissima, questa pesantissima, quella di arme offensive armata di acuto rostro, e di rapaci artigli, questa di armi difensive benissimo proveduta di durissima corazza essendo naturalmente coperta, quella caldissima, questa frigidissima, quella di licui piume vestita, questa di grave sasso circondata, quella che di andar volando attorno si diletta, questa che non esce dalla sua Casa, quella che è insegna di bellicosi guerrieri, onde fu da Gentili destinata Scudiero di Giove, questa che è simbolo di delicate Donne, onde quale scabello di Venere era sotto à suoi piedi dipinta48.

Jak widać, Szymon Starowolski właściwie przetłumaczył ów fragment (czasami wręcz powtarzając łacińskie zwroty, np. arma offensiva), w którym wyliczono osiem podstawowych różnic między ptakiem a gadem, zachowując nie tylko zestaw tych samych cech, ale również ich kolejność.

Postąpił tak nie tylko w tym przypadku, bo z analizy obu tekstów wynika, że wyraźna zależność dotyczy i zawartości rozważań o podobieństwie Michała do orła, a Lucyfera do żółwia, i ich układu. Szymon Starowolski respektował bowiem również następstwo motywów, wygląda to więc tak, jakby po prostu do pewnego stopnia kopiował karta po karcie fragmenty Imprese Sacre. O tym, że nie sprawdzał poprawności adresów źródeł, na które powoływał się za Aresim, świadczy fakt, iż w dwóch przypadkach przejął je z błędami. Na s. 323 Włoch (w tekście) podał, że informację o tym, jak wiele jaj składa żółw, zaczerpnął przede wszystkim z Pliniusza, ale potwierdził ją dzięki lekturze dwunastej księgi Historia della India Occidentale Gonzalo Fernandeza Oviedo y Valdes. To samo napisał Starowolski (na s. 680), tyle że fragment poświęcony potomstwu żółwia znajduje się u hiszpańskiego konkwistadora w księdze trzynastej. Podobny błąd znalazł się na s. 684, gdzie Starowolski (za Aresim, oczywiście), przypominając, że jednym z najważniejszych atrybutów wodza armii niebieskiej jest miecz, odwołał się do historii starożytnego Rzymu, a konkretniej – do dziejów zakończonej tragicznie przyjaźni między cesarzem Septymiuszem Sewerem a prefektem pretorianów Gajuszem Fulwiuszem Plautianusem. Aresi o jednym z epizodów współpracy cesarza i prefekta wspomniał na s. 329, wskazując na źródło w postaci ósmej księgi Historia post Marcum Aurelium autorstwa greckiego dziejopisarza Herodiana. Chochlik drukarski sprawił, że w podanym na marginaliach adresie zamiast cyfry „3”, wstawiono „8” – polski kaznodzieja znowu nie zweryfikował danych.

Niemal niewolniczą zależność części kazania Starowolskiego od dzieła włoskiego teologa można jeszcze wyraźniej dostrzec, gdy porówna się to, w jaki sposób o naturalnym sporze orłem i żółwia (a raczej: Archanioła Michała i Lucyfera) pisał Johann Dedinger. Ten niemiecki dominikanin żył niespełna 30 lat (1666–1695), ale zdołał stworzyć po łacinie kilka obszernych tomów zawierających teologiczne rozważania. Wśród tych dzieł ważną pozycję zajmuje wydany w 1695 r. w Augsburgu dwutomowy zbiór kazań na niedziele i święta, zatytułowany Domini Canis Non Mutus, Seu In Totius Anni Dies Dominicas Conciones Declamandae. Tam w mowie na dzień św. Michała Archanioła49 znalazło się miejsce na dokładne przedstawienie analogii pomiędzy Michałem-orłem i szatanem-żółwiem oraz na rozważania poświęcone aniołom stróżom50, a punktem wyjścia było przywołanie tego samego fragmentu Mateuszowej Ewangelii51. Pierwszy temat zajął początkowe 4 rozdziały kazania. Podane tam informacje najprawdopodobniej Dedinger przejął od Aresiego. Powtarzają się więc motywy: różnic między królem ptaków a gadem noszącym pancerną skorupę (zestaw tych różnic miał dominikaninowi podpowiedzieć Pliniusz); możliwości potraktowania obu zwierząt jako symboli odnoszących się do anioła i szatana; porównania Jezusa do skały, o którą został „rozbity” Lucyfer; umieszczania miejsc szczególnego kultu dla Michała na wysokich górach (m.in. na Gargano); sporu między Archaniołem a diabłem o ciało zmarłego Mojżesza itd.

Jednak związki między Dominis Canis Non Multus […] a dziełem biskupa Tortony są znacznie słabsze niż te, które łączyły Świątnicę Pańską z Imprese Sacre. W podsumowaniu przyjdzie więc nieco osłabić pochwały pod adresem Szymona Starowolskiego za to, że potrafił w nieschematyczny sposób pokazać antagonizm między Archaniołem Michałem a Lucyferem (i przy okazji dokładnie scharakteryzować obu przeciwników). Zasługą polskiego kaznodziei jest natomiast to, że dostrzegł potencjał w niebanalnym zaprezentowaniu tematu obecnego w kulturze od setek lat i sprawnie zredagował kazanie O zwycięstwie Michała S., przy okazji (choć nie to było głównym celem) przekazując swoim odbiorcom ówczesną wiedzę o orłach i żółwiach.

References

Aresi P., Delle Imprese Sacre [...] Libri Quarto, Tortona: per Pietro Giouanni Calenzano et Eliseo Viola compagni, 1630.

Birkowski F., Na dzień ś. Michała Archanioła i wszystkich Aniołów niebieskich, [w: ] Fabian Birkowski. Kazania na Święta Doroczne [...] Na Święta przedniejsze po dwojgu Kazań, Kraków: Drukarnia Andrzeja Piotrowczyka, 1623.

Chmielewski B., Nowe Ateny. Nowy zwierzyniec, red. Jerzy Kroczak, Wrocław 2022.

Dedinger J., In festo s. Michaelis Archangeli, [w: ] idem, Domini canis non mutus, seu in Totius Anni Dies Dominicas conciones declamandae, Sacrae Scripturae Sententiis, pars secundo: Domini canis non muti facula, seu conciones festivae per annum, de sanctorum laude & gloria. Augusta Vindelicorum [Augsburg]: Sebastian Hauser, 1695.

Latini B., Skarbiec wiedzy, tłum. M. Frankowska-Terlecka, T. Giermak-Zielińska. Warszawa 1992.

Pliniusz Sekundus G., Historia naturalna, t. II: Antropologia i Zoologia, tłum. I. Mikołajczyk, Toruń 2019.

Pseudo-Dionizy Areopagita, Hierarchia niebiańska, [w: ] idem, Pisma teologiczne, tłum. M. Dzielska, Kraków 2005.

Rychłowski F., Na dzień Nowego Lata kazanie drugie, [w: ] idem, Kazania na święta całego roku. Z rożnych doktorów [...] zebrane i napisane [...], Kraków: Drukarnia Stanisława Piotrkowczyka, 1667.

Starowolski S., Na dzień S. Jana Ewangelisty. Kazanie wtóre, [w: ] idem, Świątnica Pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego roku. Kraków: Drukarnia Krzysztofa Schedla, 1645.

Starowolski S., Na dzień Michała Archanioła kazanie pierwsze: O zacności Michała ś[więtego], [w: ] idem, Świątnica Pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego roku, Kraków: Drukarnia Krzysztofa Schedla, 1645.

Starowolski S., Na dzień Michała Archanioła kazanie wtóre: O zwycięstwie Michała ś[więtego], [w: ] idem, Świątnica Pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego roku, Kraków: Drukarnia Krzysztofa Schedla, 1645.

Starowolski S., Na dzień Michała Archanioła kazanie trzecie: O staraniu i pilnej straży Aniołów Świętych około nas, [w: ] idem, Świątnica Pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego roku, Kraków: Drukarnia Krzysztofa Schedla, 1645.

Bańka A. R., Michał Archanioł a św. Tomasza z Akwinu nauka o aniołach, [w: ] Michał Archanioł, t. I: Zagadnienia teologiczne, red. H. Oleschko, Marki 2014.

Bubka J., Aniołowie w islamie, [w: ] Księga o aniołach, red. H. Oleschko, Kraków 2002.

Dybek D., Anioł w piśmiennictwie polskim XVII i XVIII wieku, Wrocław 2012.

Forstner D., Świat symboliki chrześcijańskiej, tłum. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990.

Fryszkiewicz M., Nadprzyrodzony świat Aniołów, Marki 2005.

Grześkowiak R., Niedźwiedź J., Wstęp, [do: ] M. Mieleszko, Emblematy, red. D. Chemperek. Warszawa 2010.

Janssens L., Tractatus de Deo Creatore et de angelis, Fryburg 1905.

Kobielus S., Bestiarium chrześcijańskie. Zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze, Warszawa 2002.

Korolko M., O kunszcie oratorskim staropolskiego kaznodziejstwa, [w: ] Kultura żywego słowa w dawnej Polsce, red. H. Dziechcińska, Warszawa 1989.

Lewandowski I., Wstęp, [do: ] S. Starowolski, Wybór z pism, red. I. Lewandowski, Wrocław 1991.

Lurker M., Słownik obrazów i symboli biblijnych, tłum. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1989.

Michał Archanioł, t. I: Zagadnienia teologiczne, red. H. Oleschko, Marki 2014.

Nowicka-Struska A., Ex fumo in lucem. Barokowe kaznodziejstwo Andrzeja Kochanowskiego, Lubin 2008.

Oleschko H., Aniołów dyskretny lot, Kalwaria Zebrzydowska 1996.

Oleschko H., Pelc K., red. Michał Archanioł, t. II: Dzieje kultu i duchowość, Marki 2022.

Panuś K., Kaznodziejstwo, t. 2: Kościół w Polsce od średniowiecza do baroku, Kraków 2022.

Parchem M., Rola Michała w przekazach o „buncie w niebiosach” oraz „upadku aniołów”, [w: ] Michał Archanioł. Tom I: Zagadnienia teologiczne, red. H. Oleschko, Marki 2014.

Pawlak W., De eruditione comparanda in humanioribus. Studia z dziejów erudycji humanistycznej w XVII wieku, Lublin 2012.

Pawlak W., Koncept w polskich kazaniach barokowych. Lublin 2005.

1 J. Bubka, Aniołowie w islamie, [w: ] Księga o aniołach, praca zbiorowa pod red. H. Oleschko, Kraków 2002, s. 400–404.

2 H. Oleschko, Aniołów dyskretny lot, Kalwaria Zebrzydowska 1996, s. 79.

3 M. Fryszkiewicz, Nadprzyrodzony świat Aniołów, Marki 2005, s. 16–17.

4 Spośród wielu przykładów obecnych w piśmiennictwie polskim warto zwrócić uwagę m.in. na dwa tomy artykułów poświęconych Michałowi, zgromadzonych w: Michał Archanioł, t. I: Zagadnienia teologiczne, pod red. H. Oleschko, Marki 2014, oraz Michał Archanioł, t. II: Dzieje kultu i duchowość, pod red. H. Oleschko i K. Pelca, Marki 2022.

5 Por. L. Janssens, Tractatus de Deo Creatore et de angelis, Fryburg 1905.

6 A. R. Bańka, Michał Archanioł a św. Tomasza z Akwinu nauka o aniołach [w: ] Michał Archanioł, t. I: Zagadnienia teologiczne…, s. 324.

7 M. Parchem, Rola Michała w przekazach o „buncie w niebiosach” oraz „upadku aniołów”, [w: ] Michał Archanioł, t. I: Zagadnienia teologiczne…, s. 123.

8 H. Oleschko, op. cit., s. 87.

9 Birkowski wspomina o „rozumnej wojnie”, nawiązując do ustaleń angelologów na temat przebiegu bitwy między armią dowodzoną przez Michała i zastępami Lucyfera – podkreślano, że nie był to bój w wymiarze fizycznym, lecz w sferze duchowej.

10 F. Birkowski, Na dzień ś. Michała Archanioła i wszystkich Aniołów niebieskich, [w: ] idem, Kazania na Święta Doroczne [...] Na Święta przedniejsze po dwojgu Kazań, Kraków: Drukarnia Andrzeja Piotrkowczyka 1623, s. 477.

11 J. Krosnowski, Kazanie na dzień św. Michała Archanioła, [w: ] Chwała Świętych Bożych na Kazaniach Całego Roku, w Doroczne ich Uroczystości, Dla Nabożeństwa i naśladowania Chrześciańskiej pobożności, Poznań: Drukarnia Kolegium Societatus Iesu 1691, s. 233.

12 J. Dębski, Kazanie na dzień św. Michała Archanioła, [w: ] Trojaki Pokłon Kaznodziejski Odświętny, Czci i Chwale Trójcy Najświętszej, [...] Tomem Kazań Rocznych w Trojletnich Kazaniach Odświętnych, Oddany, t. 1, Sandomierz: Drukarnia Kolegium Societatus Iesu 1721, s. 153.

13 I. Lewandowski, Wstęp, [w: ] S. Starowolski, Wybór z pism, przeł., wybrał i oprac. I. Lewandowski, Wrocław 1991, s. XXXVII–XXXIX.

14 Ibidem, s. XCVII–XCVIII; zob. też: K. Panuś, Kaznodziejstwo, t. 2: Kościół w Polsce od średniowiecza do baroku, Kraków 2022, s. 462.

15 A. Nowicka-Struska, Ex fumo in lucem. Barokowe kaznodziejstwo Andrzeja Kochanowskiego, Lublin 2008, s. 42; zob. też: M. Korolko, O kunszcie oratorskim staropolskiego kaznodziejstwa, [w: ] Kultura żywego słowa w dawnej Polsce, red. H. Dziechcińska, Warszawa 1989, s. 88.

16 Por. K. Panuś, op. cit., s. 413: „Tak np. Antoni Węgrzynowicz do tych samych kazań dorabia różne wstępy, aby mogły być wykorzystane w różnych okolicznościach, natomiast Szymon Starowolski odwrotnie, do jednego wstępu dostosowuje trzy kazania. Są to zasadniczo trzy części jednego kazania, jednakże tak pomyślane, że każda część rozwija i wyczerpuje odrębną myśl. Chodzi o to, by można je, dodając ten sam wstęp, głosić w tę samą niedzielę przez trzy kolejne lata”.

17 Ewangelia czytana 29 września (Mt 18, 1–10) zawiera zalecenie Chrystusa, by wszyscy zachowali w sobie niewinność dziecka, bo tylko tak zasłużą na niebo. Starowolski w części wstępnej kazania zestawił dziecko z aniołem, który jest pokorny i nie myśli o własnej chwale.

18 S. Starowolski, Na dzień Michała Archanioła kazanie pierwsze: O zacności Michała ś[więtego], [w: ] idem, Świątnica Pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystości świąt całego roku, Kraków: Drukarnia Krzysztofa Schedla 1645, s. 671–677.

19 Idem, Na dzień Michała Archanioła kazanie trzecie: O staraniu i pilnej straży Aniołów Świętych około nas, [w: ] idem, Świątnica Pańska..., s. 685–692.

20 Część poniższej analizy kazania Na dzień S. Michała Archanioła pojawiła się (w zmienionej formie) w: D. Dybek, Anioł w piśmiennictwie polskim XVII i XVIII wieku, Wrocław 2012, s. 102–104.

21 W. Pawlak, Koncept w polskich kazaniach barokowych, Lublin 2005, s. 61.

22 Ibidem, s. 180; do egzemplifikacji podanych przez Wiesława Pawlaka można dodać np. kazanie Samuela Brzeżewskiego, zatytułowane Oliwa wdzięcznoozdobnej zieloności, przysadzona do starożytnego Klejnotu Habdańczyków na kazaniu przy pogrzebie Jego Mci Pana Gerzego Pucniewskiego [...] (Kraków: Drukarnia Krzysztofa Schedla 1645), w którym tytułowego bohatera Brzeżewski na niemal 30 stronicach porównywał do drzewka oliwnego – podobnych przykładów dałoby znaleźć wśród barokowych kazań (zwłaszcza funeralnych) setki.

23 Ibidem, s. 283.

24 S. Starowolski, Na dzień Michała Archanioła kazanie wtóre: O zwycięstwie Michała ś[więtego], [w: ] idem, Świątnica Pańska..., s. 678.

25 F. Rychłowski, Na dzień Nowego Lata kazanie drugie, [w: ] idem, Kazania na święta całego roku. Z rożnych doktorów [...] zebrane i napisane […], Kraków: Drukarnia Stanisława Piotrkowczyka 1667, s. 85; por. też: W. Pawlak, op. cit., s. 303–304.

26 A. Nowicka-Struska, op. cit., s. 128–129.

27 S. Starowolski, op. cit., s. 678.

28 Ibidem, 679.

29 S. Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie. Zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze, Warszawa 2002, s. 233; zob. też: D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, tłum. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, s. 240–243, 311–312, oraz M. Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1989, s. 161–162.

30 S. Starowolski, Na dzień S. Jana Ewangelisty. Kazanie wtóre, [w: ] idem, Świątnica Pańska…, s. 132–134.

31 Pseudo-Dionizy Areopagita, Hierarchia niebiańska, [w: ] idem, Pisma teologiczne, tłum. M. Dzielska, Kraków 2005, s. 133–134.

32 Trzeba jednak zasygnalizować, że Starowolski kilka razy zaznaczył, iż nie chodzi o dosłowne utożsamianie orła z Michałem oraz żółwia z Lucyferem, a tylko o porównywanie ich, co pozwoli lepiej zrozumieć charakter obu duchów.

33 B. Latini, Skarbiec wiedzy, tłum. M. Frankowska-Terlecka, T. Giermak-Zielińska, Warszawa 1992, s. 166.

34 S. Starowolski, Na dzień Michała Archanioła kazanie wtóre…, s. 678.

35 S. Kobielus, op. cit., s. 237.

36 Ibidem, s. 357.

37 R. Grześkowiak, J. Niedźwiedź, Wstęp, [do: ] M. Mieleszko, Emblematy, red. D. Chemperek, Warszawa 2010, s. 23.

38 S. Starowolski, op. cit., s. 677–678.

39 G. Pliniusz Sekundus, Historia naturalna, t. II: Antropologia i zoologia, tłum. I. Mikołajczyk, Toruń 2019, s. 341; por. też: B. Chmielewski, Nowe Ateny. Nowy zwierzyniec, red. J. Kroczak, Wrocław 2022, s. 88: „Żółwie bierze do góry, podniósłszy, rozbija na skałach, z inskrypcją: Elevat, ut allidat”).

40 Nie da się wykluczyć, że przekonanie Starowolskiego o „wrodzonej jakiejś nienawiści” między orłem a żółwiem wzmacniała jeszcze znajomość którejś z bajek Ezopa (np. Testudo aquilam magnopere orabat, ut volare sese doceret albo Certamen inire voluit testudo reptilis cum aquila velocissima), choć polski mówca nie powołał się w kazaniu na to źródło.

41 Powyższa uwaga nie oznacza, że cytaty z Pisma Świętego nie pochodzą z pracy Aresiego – zdecydowana ich większość powtarza się w tekście Starowolskiego i traktacie Włocha.

42 W. Pawlak, De eruditione comparanda in humanioribus. Studia z dziejów erudycji humanistycznej w XVII wieku, Lublin 2012, s. 325–326.

43 P. Aresi, Delle Imprese Sacre [...] Libri Quarto (Tortona: per Pietro Giouanni Calenzano et Eliseo Viola compagni, 1630, s. 319–335.

44 W. Pawlak, Koncept w polskich kazaniach barokowych…, s. 53–54.

45 Tak postąpił np. modny na początku XVII wieku włoski kaznodzieja Raffaele Delle Colombe.

46 S. Starowolski, op. cit., s. 678; na marginaliach dodatkowo zamieścił wydawca Świątnicy Pańskiej [...] adres: Paulus Aresius Concep. De S. Michaele.

47 W. Pawlak, De eruditione…, s. 334.

48 P. Aresi, Delle Imprese..., s. 320.

49 J. Dedinger In festo s. Michaelis Archangeli, [w: ] idem, Domini canis non mutus, seu in Totius Anni Dies Dominicas conciones declamandae, Sacrae Scripturae Sententiis, pars secondo: Domini canis non muti facula, seu conciones festivae per annum, de sanctorum laude & gloria, Augusta Vindelicorum [Augsburg]: Sebastian Hauser, 1695, s. 152–161.

50 Warto przypomnieć, że Starowolski również obu tym motywom poświęcił (ale osobne) kazania.

51 „Angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est” (Mt 18, 10).

Mirosław Grzegórzek

e-mail: miroslaw.grzegorzek@wojnicz.edu.pl

ORCID: 0000-0002-4857-2548

Miejsce twórczości Daniela Naborowskiego w wybranych dokumentach programowych do języka polskiego w XX i XXI wieku

The Place of Daniel Naborowski’s Work in Selected Curricular Documents for Polish Language Studies in the 20th and 21st Centuries

Abstract

The text attempts to reflect on the presence and place of Daniel Naborowski in the curricula for teaching Polish literature in high schools from the 1990s to the present day. The perspective has been broadened by analyzing the entries of the most important curricular documents for teaching Polish language, not only after 1945 but also earlier. In this context, an attempt has been made to find answers to questions regarding the relatively late reception of the “poet of eyes, roses, salt (and) nothingness” in schools, the appropriateness of his label as a “secondary” Baroque poet in school settings, the existence of methodological stereotypes in Polish lessons concerning Naborowski, and above all, the possibility of updating and authentically experiencing Naborowski’s poems based on the latest scholarly perspectives on the legacy of the poet, who perhaps even met Shakespeare.

Keywords

Daniel Naborowski, curricula, teaching, Old Polish Literature

O późnym debiucie i możliwych punktach odniesienia

Daniel Naborowski, podobnie jak Sęp Szarzyński czy Norwid, należy do grona tych poetów, którzy na odkrycie musieli czekać dość długo. Co ważne, w przypadku Naborowskiego – późne odkrycie poety dotyczy nie tylko historii literatury, lecz również szkolnych lektur.

Mając na uwadze, że dzieje pośmiertnej recepcji nierzadko bywają samodzielnym tematem dociekań i ustaleń naukowych, w kontekście wyznaczonego tutaj celu – próby prześledzenia kolei losów poezji Naborowskiego we współczesnych dokumentach programowych do nauczania języka polskiego1 – zauważyć należy już na wstępie istnienie pewnego błędnego dydaktycznego przeświadczenia. Uległ mu Janusz S. Gruchała2, zakładając, iż opiekun Bogusława Radziwiłła – w przeciwieństwie do przeżywającego w minionym stuleciu „nowoczesny renesans”3 autora Rytmów – jeszcze pod koniec lat 80. XX wieku nie był zaliczany do grona „szkolnych”4 autorów staropolskich, czytanych na lekcjach literatury polskiej na poziomie szkoły średniej.

Weryfikując to stwierdzenie i uszczegóławiając obserwacje wstępne, odnotować trzeba, iż pierwsza wzmianka o czytaniu Sępa w klasie VI Gimnazjum Lwowskiego przypada na rok 18695, natomiast twórczość Naborowskiego figuruje w spisach lektur już w roku 1983. Co więcej, zapisy w programach szkolnych z najmroczniejszego okresu socrealizmu, i to we wzorowanej na radzieckiej szkole, jedenastolatce ogólnokształcącej, wcale nie wykluczały czytania poezji innowierczej reprezentowanej przez twórczość arian6 (co w przypadku Sępa nie było już takie oczywiste!)7.

Już zatem sama konfrontacja metodycznych przeświadczeń na temat rzekomej nieobecności Naborowskiego, uznawanego za poetę metafizycznego, w zideologizowanej marksistowskim materializmem szkole schyłkowego PRL-u z jego rzeczywiście późnym8, w stosunku do Sępa, debiutem na lekcjach języka polskiego, z pewnością zaskakuje i warta jest refleksji.

Zarazem oczywistym jest, iż odkrywcami poetów nie są autorzy programów szkolnych – dydaktycy, lecz zwykle historycy literatury. W przypadku Sępa ich badania mają bez wątpienia o wiele dłuższą tradycję, co nie znaczy, jak wiadomo, że Naborowski nie istniał w przestrzeni literatury polskiej przed wydaniem wyboru jego poezji przez Aleksandra Brücknera9. Jak pisze pierwszy monografista Naborowskiego: „Jeśli nie zapomniano o Naborowskim ze szczętem, to tylko dlatego, że paru miłośników poezji i historyków starego autoramentu postarało się o druk kilku jego wierszy, nie zdając sobie sprawy z całości jego dorobku”10. Wiersz Na oczy królewny angielskiej powielany w antologiach i parę listów wierszowanych, opublikowanych w niskonakładowych publikacjach11, to do końca lat 50. XX w. wciąż za mało, by przywrócić Naborowskiemu należne miejsce w historii literatury polskiej, co nierozerwalnie wiąże się z wpisaniem na listy lektur literatury polskiej nauczanej w szkole. Żeby jednak zrozumieć ciąg wydarzeń prowadzący do zasłużonej i stałej po dzień dzisiejszy obecności autora Cienia w szkole średniej, i to obecności mającej wręcz charakter prymatu wśród poetów baroku obecnych w programach, cofnąć się trzeba aż do schyłku dwudziestolecia międzywojennego, które odkryło na dobre literaturę XVII wieku dla szkolnych czytelników stojących u progu dorosłości.

Programowe qui pro quo – od nieobecności, przez roszady po prymat?

Analiza jednego tylko programu nauczania języka polskiego na poziomie liceum ogólnokształcącego z końca lat 30.12 pokazuje nie tylko przepaść między poziomem wymagań na tym etapie edukacyjnym wówczas i dzisiaj. Biorąc pod uwagę, iż jeszcze w latach 20. czasy „pogranicza” baroku reprezentowało jedynie kilku autorów13, już kilkunastu tuż przed II w.ś. pokazuje wyraźny wzrost ilości XVII-wiecznych tekstów14 na lekcjach poświęconych literaturze polskiej. To już nie tylko P. Skarga, Potocki, J. A. Morsztyn, ale literalnie wymienieni w spisie J. C. Pasek, W. Kochowski, S. Zimorowic, S. Starowolski, a przede wszystkim – M. Sęp Szarzyński i bliski, jak wiadomo, D. Naborowskiemu – M. K. Sarbiewski.

Z kolei tuż po II w.ś., w roku 1948 J. Dürr-Durski opublikował monografię poświęconą XVII-wiecznej poezji ariańskiej15, która, co ciekawe, w roku ustanowienia w Polsce socrealizmu jedyną właściwą metodą twórczą, znalazła się w programach języka polskiego, gdzie sąsiadowała z metafizycznym Sępem Szarzyńskim i pokaźnym wyborem poetów barokowych16. W dziale „Kontrreformacja i czasy saskie” oprócz autora Rytmów i antologii poetów ariańskich znaleźli się: K. Opaliński, P. Skarga, J. A. Morsztyn, W. Potocki, Z. Morsztyn, W. Kochowski i J. C. Pasek.

Warto o tym wspomnieć, ponieważ kiedy w 1961 r. pojawił się zbiór poezji Naborowskiego opracowany przez tego samego badacza17, a następnie monografia o poecie w kontekście manieryzmu i baroku, spodziewać by się można czegoś analogicznego – tak się jednak z jakiegoś powodu nie stało. Czyżby arianie lepiej „poprzez krytykę społeczno-polityczną, głosy protestu przeciw uciskowi społecznemu i wyznaniowemu”18 komponowali się z duchem czasów powojennych i również obecnymi w omawianym programie Satyrą na ciężary i opresyją chłopską w Polszcze K. Opalińskiego oraz wyborem literatury mieszczańskiej XVII w. – lamentami chłopskimi, miseriami szkolnymi czy Hutą i warsztatem z kuźniami Roździeńskiego? Czyżby arianie w programie i ich prześladowanie „przez politykę Kościoła i wzrost reakcji katolickiej”19 służyło ideologicznej walce z Kościołem w powojennej szkole?

Wszystko na to wskazuje, gdyż hipoteza o ideologicznej, i to nasilającej się, funkcji lektury znajduje potwierdzenie w wydanym w rok później programie szkoły jedenastoletniej20. Retoryka ulega w nim zaostrzeniu. Skarga służy w nim za ilustrację wstecznej polityki kleru i zależności od Watykanu. Innowiercy i ich ideologia społeczna zawarta w poezji arian-plebejuszy, wpływająca m.in. na rozwój oświaty, ma pozytywnie kontrastować z ciemnotą Kościoła i uciskającymi lud „masami szlacheckimi”. Pasek jest „realistą szlacheckim”, Potocki służy krytyce panujących stosunków społecznych, J. A. Morsztyn staje się „napokniętym” gdzieś, między anarchią szlachecką a rozpadającym się feudalizmem, formalistą, a antymaterialistyczny Sęp Szarzyński znika z programów na dobre na ponad 20 lat!

Z kolei Gomułkowska „mała stabilizacja” , a więc lata 60., to „lata chude” dla literatury barokowej w szkole. W programach do nauczania języka polskiego tego okresu autorzy reprezentujący literaturę XVII wieku w liczbie trzech (Potocki, Pasek, J. A. Morsztyn) ilustrować mieli przejawy postępowych idei i elementy krytyki społecznej21. Złośliwie przejaskrawiając zapisy programowe wokół pisarzy barokowych, można by rzec, iż plasowały ich w funkcji ilustracji siermiężnych, typowo Gomułkowskich tez o nierówności społecznej (Potocki), ciemnocie (Pasek) i zwyrodnieniach magnackiego dworu (Morsztyn). Sygnałem wyjścia ze stagnacji jest pierwszy program opublikowany już w początkach Gierkowskiego socjalizmu z ludzką twarzą, zatwierdzony w lutym 1971 roku22.

Znika w nim dotychczasowa nowomowa, a do głosu dochodzi „tło kultury polskiej XVII wieku: przemiany w świadomości społecznej i religijnej w okresie kontrreformacji; rozwój kultury dworskiej i ziemiańskiej”23 i to aż od wczesnych przejawów baroku już w XVI wieku, których reprezentantem jest powracający po latach nieobecności Sęp Szarzyński. Jego powrót jest w pewnym sensie symboliczny, a wyczuwalną zmianę w rozłożeniu akcentów lektury tekstów XVI- i XVII-wiecznych można łączyć z ważnymi publikacjami dotyczącymi literatury barokowej i manierystycznej z końca lat 60. i początku 70. To wtedy ukazały się monografia Jana Błońskiego o Sępie, a niedługo potem w Bibliotece Narodowej Rytmy w opracowaniu Juliana Krzyżanowskiego, ponadto książka Jadwigi Sokołowskiej czy synteza baroku autorstwa Czesława Hernasa, mocno zresztą zaangażowanego w tworzenie programu z roku 197124. Zakładając poprawność powyższego toku rozumowania, w tym miejscu narzuca się istotne pytanie: dlaczego mechanizm ten nie odkrył dla szkoły Daniela Naborowskiego, skoro najważniejsze dla jego wczesnej recepcji prace Jana Dürra-Durskiego to rok 1961 i 1966? Zamiast odpowiedzi w spisie znaleźli się znani już wcześniej twórcy: J. A. Morsztyn, J. C. Pasek i W. Potocki.

Okazuje się jednak, iż ówcześni specjaliści z Ministerstwa Oświaty i Wychowania odpowiedzialni za programy szkolne również zadawali sobie to pytanie, choć odpowiedź na nie zajęła aż 12 lat. Tuż po stanie wojennym zaczyna obowiązywać Instrukcja programowa do omawianego programu z roku 1971, w której po raz pierwszy pojawia się zalecenie odnośnie do lektury Naborowskiego w szkole25. To nie jedyna ważna zmiana programowa w ramach omawianego w niniejszym tekście zagadnienia. Co równie ważne w kontekście poety Radziwiłłów – po raz pierwszy materiał lekturowy podzielony został na epoki historycznoliterackie według znanego i stosowanego po dziś dzień kryterium. I tak, Skarga, czytany zwykle w kontekście XVII wieku, znalazł się w dziale renesans, natomiast wybrany sonet Sępa należał do literatury baroku, razem z J. A. Morsztynem, Potockim i Paskiem. Zmiana ilościowa i jakościowa dotyczyła jednak pozostałych twórców wymienionych w spisie. To nie tylko proza epistolarna i refleksyjno-filozoficzna Sobieskiego czy Lubomirskiego. W ramach „wyboru wierszy innych poetów polskiego baroku” na pierwszym miejscu, przed Z. Morsztynem i Kochowskim, jako przykład umieszczono nie kogo innego, tylko właśnie Daniela Naborowskiego. To wydarzenie przełomowe, gdyż od tego momentu autor Marności jest nieprzerwanie obecny w dokumentach programowych do nauczania języka polskiego na poziomie szkoły średniej.

Te zauważalne tendencje po okresie przejściowym doszły ostatecznie do głosu w całkowicie nowym dokumencie programowym wydanym w roku 1985, a wdrażanym w pierwszych klasach szkół średnich od roku szkolnego 1986/726. Już nie jeden, lecz wybór sonetów Sępa staje się lekturą podstawową w odrodzeniu, a książka Błońskiego, który nota bene jest jednym z autorów dokumentu, również znalazła się w spisie lektury27. Naborowski w omawianym dokumencie wymieniony jest w dziale lektury podstawowej epoki baroku na miejscu pierwszym – przed J.A. Morsztynem, Potockim, w odniesieniu do których mowa jest o lekturze wyboru wierszy, i Paskiem. Spis uzupełniają Lubomirski, Z. Morsztyn, Potocki, Sobieski i wybór literatury plebejskiej. Ten swoisty i przełomowy prymat Naborowskiego w programie, wzmocniony dodatkowo obecnością w ważnym metodycznym podręczniku tamtych czasów pod redakcją Tadeusza Patrzałka i Gertrudę Wichary28, jest wart odnotowania, szczególnie że w równolegle obowiązujących programach na poziomie szkoły średniej w innych typach szkół autor Krótkości żywota wciąż był nieobecny29.

Diametralną zmianę jakościową przyniósł jednak dopiero dokument z roku 1990 zredagowany przez Bożenę Chrząstowską30, który do czasów reformy edukacji (mimo pewnych tendencji decentralizujących i prac nad przyszłą podstawą programową31) na przełomie wieków był podstawowym programem – punktem odniesienia dla nauczycieli języka polskiego na poziomie szkoły średniej. Dokument ten precyzyjnie określał liczbę godzin przeznaczoną na czytanie i omawianie poszczególnych pisarzy. I tak, na spotkanie z wyborem sonetów Sępa Szarzyńskiego przeznaczano 3 godziny, a na lekturę wyboru wierszy, figurującego na liście barokowych twórców na pierwszym miejscu Naborowskiego – 2 godziny, a więc tyle, co na omówienie utworów J. A. Morsztyna czy J. C. Paska. Co więcej, w lekturze uzupełniającej wśród znanych już dobrze z wcześniejszych dokumentów: Z. Morsztyna, W. Potockiego czy J. Sobieskiego – pojawia się S. Zimorowic, a przede wszystkim – „wybór angielskiej poezji metafizycznej w przekładzie S. Barańczaka”32. W sugestiach interpretacyjnych program eksponuje nie tylko podział na literaturę dworską i ziemiańską, ale też nurt metafizyczny33.

Na prawach podsumowania dla podjętej próby prześledzenia losów poezji Daniela Naborowskiego w polskiej szkole, podkreślić jeszcze raz należy, iż refleksja szkolna zawsze uwarunkowana jest echem refleksji literaturoznawczej, choć w przypadku poety Radziwiłłów, rozpatrywanego w tym kontekście na tle poetów epoki, z pewnością uderza długi odstęp czasu pomiędzy ukazaniem się pierwszych monografii poety, a aplikacjami dydaktycznymi jego twórczości w szkole. Tym samym zdaje się, iż nie bez znaczenia są w tym kontekście wydania książek, których przedmiotem lub podmiotem staje się Daniel Naborowski i jego epoka34. Ich premiery i dostępność w przestrzeni czytelniczej i edukacyjnej z pewnością współbrzmiały ze stopniowym odkrywaniem poety dla szkoły. Taką funkcję z pewnością pełnił wybór poezji Naborowskiego dokonany i opracowany przez Krzysztofa Karaska, wydany w roku 1980. Jego nakład w ponad 5 tysiącach egzemplarzy, w serii zalecanej przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego do działów nauczycielskich bibliotek szkół średnich, z pewnością pomógł w popularyzacji poety, którego poezje w opracowaniu Dürra-Durskiego wydane 20 lat wcześniej to nakład tylko nieco ponad 1500 egzemplarzy. Z kolei w 1982 roku wychodzi Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII stulecia w przekładzie Stanisława Barańczaka35 – protoplastka Antologii polskiej poezji metafizycznej epoki baroku opracowanej i wydanej przez Krzysztofa Mrowcewicza na początku lat 90. Wtedy również pojawiają się pierwsze wydania cyklu Lektury polonistyczne pod redakcją Andrzeja Borowskiego i Janusza S. Gruchały, gdzie osobny rozdział poświęcony jest wierszom wybranym Naborowskiego. Co warte podkreślenia, drugi z współautorów Lektur jest również twórcą minimonografii Sępa Szarzyńskiego w serii „Nauka dla wszystkich” z roku 1987. W tym samym roku również w serii „Studia staropolskie” Mrowcewicz publikuje swoje studium poświęcone poezji Kochanowskiego i Sępa. Gdzieś na końcu tego ciągu wydawnictw, wśród których wymienić trzeba jeszcze wydaną na początku lat 90. Antologię polskiej poezji barokowej (I w odmianach czasu smak jest) oraz książkę Dariusza Chemperka poświęconą poezji medytacyjnej Daniela Naborowskiego, umieścić należy fascynujące Małe folio czy wykwintną Burzę i zwierciadło Mrowcewicza, ale też i szukać trzeba przyczyn ciągłej obecności Naborowskiego jako reprezentanta literatury baroku na godzinach polskiego w szkole średniej. Czy jest to obecność żywa – to już kwestia dyskusyjna.

Między Sępem a Morsztynem – między vanitas a ogrodami miłości?

Projektowany i dyskutowany w połowie lat 90. kształt obowiązującej w nowym systemie szkolnym Podstawy Programowej ze względu na ramowy, ogólny charakter treści zawartych w dokumencie w odniesieniu do poezji barokowej ilustrował zapis z wersji roboczych – „poezja baroku (wybór)”36. Zapis tego i kolejnych wersji dokumentu, w których Naborowski raz stanowił przedmiot lektury na poziomie rozszerzonym, by powrócić aktualnie do tzw. „podstawy”37, rozwijają liczne, oparte o podstawę, programy nauczania, które wpisując się w sens reformy, w oparciu o refleksję dydaktyczną przybierają od czasu reformy przełomu wieków autentycznie podmiotowy i antropocentryczny charakter. Ze względu na bogactwo oferty wydawniczej, dostępnej na rynku od ponad dwudziestu już lat, w kontekście wyznaczonego celu omówione zostaną tylko niektóre z ukonkretnień zapisów Podstawy. W odniesieniu do historii, a więc nieistniejącej już szkoły ponadgimnazjalnej będzie to przekrój programów eksponujący różne spojrzenia i ujęcia poezji Naborowskiego na tym etapie edukacyjnym. Jeśli zaś chodzi o szkołę średnią po najnowszej reformie, oglądowi poddane zostaną programy dominujących na rynku serii wydawnictw edukacyjnych.

Szkoła ponadgimnazjalna

Niezwykle interesujące i na ów czas nowoczesne ujęcie hermeneutyczne spod znaku Gadamera i Ricouera patronowało zamysłowi znanych autorów programu języka polskiego opublikowanego przez wydawnictwo PWN38. Teksty w nim zostały ujęte w bloki tematyczne, a ich chronologia odpowiadała diachronicznemu układowi historycznoliterackiemu poporządkowanemu immanentnie całościowej wizji programu. W omawianym dokumencie Naborowski z wierszami Na oczy królewny angielskiej… i Krótkość żywota ginął w niezwykle rozbudowanym bloku „Współczesne nawiązania do poezji barokowej; konceptyzm” podporządkowany z innymi twórcami baroku – Sępem, J.A. Morsztynem, Sz. Zimorowicem, S.H. Lubomirskim, Z. Morsztynem i J. Baką – głównie polskim poetom współczesnym (Tkaczyszynowi-Dyckiemu, Rymkiewiczowi, Koehlerowi, Barańczakowi) i pojęciu konceptu, choć równie dobrze znaleźć mógłby się w bloku nieco wcześniejszym – „Śmierć jako wyzwanie”39.

Ciekawe (choć nie mniej arbitralne) ujęcie poezji Naborowskiego w szkole prezentowały autorki programu Wędrówka do źródeł. Zorganizowały one materiał literacki każdej klasy wokół czterech głównych kręgów ludzkich poszukiwań – „Zagadnień głównych”40. I tak, omawiając literaturę baroku uczniowie czytali Naborowskiego w następujących kontekstach: 1) „W poszukiwaniu Boga”: porównywali „barokową koncepcję Boga i człowieka” z koncepcją renesansową, czytając wiersze Marność i Cnota grunt wszystkiemu wraz z sonetem I, IV i V oraz pieśnią II Sępa, sonetem I Grabowieckiego czy Człowiekiem Potockiego 2) „W poszukiwaniu sensu życia”: podejmowali „rozważania o śmierci i upływającym czasie” oraz „porównywali z myślą średniowieczną”, czytając Krótkość żywota wokół tekstów m.in. J. Donne’a, Śmierci, próżno się pysznisz, sonetu I Sępa, Żywotu – snu i cienia Z. Morsztyna czy Uwag o śmierci niechybnej ks. Baki; 3) „W poszukiwaniu sławy”: analizowali barokową teorię poezji i sztuki oraz związki poezji Naborowskiego i J. A. Morsztyna z marinizmem i głównymi nurtami polskiej sztuki barokowej, czemu służyć miała lektura wiersza Na oczy królewny angielskiej… i fragmentów Róży41.

Natomiast autorki programu Wśród znaków kultury. Język polski42 zaprojektowały czytanie Naborowskiego jeszcze inaczej. Wybrały do lektury tylko jeden wiersz – Krótkość żywota, i ukierunkowywały jego odbiór poprzez znaki kulturowe, takie jak „cień, dym, punkt, grób, kolebka, przemijanie, vanitas vanitatum”, konteksty z epoki w postaci wiersza Z. Morsztyna, Emblema 47, oraz barokowe portrety trumienne, konteksty spoza epoki (artykuł Andrzeja Osęki, Marność paradna oraz tekst ks. Jana Twardowskiego Spojrzał), natomiast przykładowym ćwiczeniem umiejętności przy okazji lektury miało być „poznawanie staropolskiego ceremoniału pogrzebowego”43.

Program Pamiętajcie o ogrodach plasował Naborowskiego w bloku „Siedemnastowieczne antynomie”, jednak eksponował paradoksalnie (a więc i barokowo) tylko jeden wymiar jego twórczości, a więc sztukę paradoksu właśnie i konceptu. Zagadnienie 6. w zakresie podstawowym brzmiało: „»Dobry żart tynfa wart« – sztuka konceptu i paradoksu: wybrane wiersze Daniela Naborowskiego i Jana Andrzeja Morsztyna”44. Wydany również przez WSiP program Barwy epok proponował natomiast do lektury Krótkość żywota, Do Anny i Marność, eksponując w kontekście Naborowskiego refleksję nad paradoksalnością istnienia świata i człowieka, istotą konceptu i motywem zegara i czasu. Co ciekawe, „polskim marinistą”, konceptystą i piewcą światowych rozkoszy był w omawianym dokumencie J.A. Morsztyn, natomiast nośnikiem motywu vanitas twórczość Z. Morsztyna czy J. Baki. Pozycja Naborowskiego sprawia wrażenie niezdecydowanej, niewyraźnej, gdzieś pomiędzy najważniejszymi biegunami poezji barokowej tradycyjnie eksponowanymi w szkole45.

Z kolei autorzy programu Przeszłość to dziś wydawnictwa Stentor, mimo iż bardzo ogólnie nakreślali propozycje lekturowe (wybór wierszy Daniela Naborowskiego), interesująco ukierunkowywali ich czytanie na kryzys wiary człowieka w kulturze baroku, przejawiający się w obrazie Boga – nieobecnego, tajemniczego, niepojętego, ale i w ambiwalentnej postawie ludzi baroku wobec świata, oscylującej między fascynacją i odrzuceniem, świata z pogranicza snu, złudzenia, w którym każdy z nas, „marny aktor”, gra swą nędzną rolę, zmierzając do nieubłaganej śmierci. Służyć temu miała refleksja nad kształtem stylistycznym barokowych wierszy podjęta poprzez pryzmat pojęć teoretycznoliterackich, takich jak puenta, oksymoron, antyteza, inwersja, paradoks, instrumentacja głoskowa, hiperbola, ale też poezja metafizyczna, czy symbol i topos – m.in. vanitas i życie-walka46.

Ten skrótowy siłą rzeczy przegląd warto zakończyć wzmianką o programie Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?, w którym zamieszczono propozycję niestereotypowej lektury, jak na najczęstsze wybory z poezji Naborowskiego – Impresy, czytanej na poziomie rozszerzonym47. Trzeba również odnotować całkowitą nieobecność poety Radziwiłłów w programie wydawnictwa Operon, a przede wszystkim, w bardzo ważnym w historii dydaktyki polonistycznej programie To lubię! na poziomie szkoły średniej, choć doszukać można się w nich ciekawych ujęć Sępa czy J. A. Morsztyna, a nawet W. Potockiego48.

Jak widać, konteksty, w których umieszczają Naborowskiego autorzy programów, są bardzo różnorodne – niekiedy barokowo antynomiczne, jednak zawsze ciekawe i inspirujące. Tak więc autor Róży bywa tożsamy z echem literatury minionych wieków, mającym twórczo wspomóc odbiór tekstów współczesnych; jest ilustracją „barokowych” terminów teoretycznoliterackich (koncept, paradoks, antyteza, oksymoron), a także przedmiotem odczytań historycznoliterackich, zarówno diachronicznych (barok – renesans, barok – średniowiecze), jak i synchronicznych (na tle innych poetów epoki); jest też czytany w kontekście znaków kultury (motyw vanitas, życia-walki).

Szkoła ponadpodstawowa

Można by powiedzieć, iż wejście w życie kolejnej już wersji „nowej” podstawy programowej w roku 201849 spowodowało ukonstytuowanie się w powstających w oparciu o nią programach swoistego „tria poetów baroku”, których wiersze czytane w wyborze znalazły się w dziale lektury obowiązkowej na poziomie podstawowym. W jego skład wchodzą (w kolejności zapisu w dokumencie): D. Naborowski, J. A. Morsztyn i M. Sęp Szarzyński. W programach dominujących na rynku wydawnictw ich twórczość, a na tym tle dorobek artystyczny poety Radziwiłłów, prezentowany jest wokół podobnych zagadnień i kontekstów oraz przeważnie w dość stereotypowych ujęciach.

I tak w programie Ponad słowami wydawnictwa Nowa Era50 wyeksponowano duchowe, egzystencjalne niepokoje ludzi baroku, marność, śmierć, przemijanie, ale i konceptyzm barokowy kojarzony z nurtem dworskim w opozycji do poezji metafizycznej. W odniesieniu do Naborowskiego skutkuje to dość reprezentatywnym, żeby nie rzec – zachowawczym, wyborem tekstów: Na oczy…, Krótkość żywota i Marność plasują poetę gdzieś między sonetem IV i V Sępa, a Do Trupa i O swej pannie oraz Niestatkiem Morsztyna. Całość dopełnia standardowy diapazon barokowych pojęć teoretycznoliterackich oraz interesujące nawiązanie współczesne – Róża oddana Danielowi Naborowskiemu J. M. Rymkiewicza. Z kolei program WSiP-u Oblicza epok51 zaleca lekturę utworów Na oczy…, Krótkość żywota i Na toż również w sąsiedztwie sonetów IV i V Sępa oraz najliczniejszego wyboru Morsztynowych wierszy: Redivivatus, Na koszulę brudną, Cuda miłości. Sonet oraz Niestatek. Siatka pojęć jest enigmatyczna: „motywy polskiej poezji barokowej; poezja metafizyczna; barokowa liryka religijna i świecka”, a dodatkowo na poziomie rozszerzonym: „metonimia, synekdocha i gradacja w wierszach barokowych”. W programie GWO Sztuka wyrazu52 na zauważenie zasługuje największy na tle porównywanych dokumentów wybór wierszy Naborowskiego: Marność, Krótkość żywota, Cnota grunt wszystkiemu, Do Anny, Na oczy…, przy skromnej liczbie tekstów Morsztyna i Sępa (po dwa w przypadku każdego z nich: Do trupa, Niestatek oraz sonet IV i V). Nieco inna proporcja pod tym względem wpisana jest w program Przeszłość i dziś wydawnictwa Stentor53. Pierwszoplanowym poetą baroku staje się w niej Sęp Szarzyński (sonet I, II, V) „kosztem” Naborowskiego (Krótkość żywota, Na oczy…) i Morsztyna (O swej pannie i Do trupa). Puentą, lecz i klamrą nie tylko tego przeglądu, ale i całości wywodu, niech będą zapisy programu wydawnictwa Operon, autorstwa Renaty Janickiej-Szyszko i Magdaleny Stebleckiej-Jankowskiej54, w których Naborowski, raz z Sępem, raz z Morsztynem, znalazł się pośród kluczowych zagadnień tematycznych baroku pod hasłem: „Vanitas vanitatum et omnia vanitas, czyli barokowe spojrzenie na życie. „Poezja Mikołaja Sępa Szarzyńskiego i Daniela Naborowskiego”55 oraz „Barokowe ogrody miłości. Poezja Jana Andrzeja Morsztyna i Daniela Naborowskiego”56.

Otwarte zakończenie

Ten pobieżny siłą rzeczy przegląd ująć można w iście barokową konkluzję, postulat i pytanie: 1) Naborowski jest trwale obecny w programach, ale niedoceniony, bo nierozpoznany poprzez stereotypowe wybory wierszy i dydaktyczne ujęcia (ani metafizyczny, ani dworski – a więc (ni)jaki? osobny? drugorzędny?57); 2) Naborowski stanowić może, jeśli nie najważniejszy, to najciekawszy element „tria poetów baroku” w szkole ponadpodstawowej; 3) Czy da się zaproponować jakieś inne ujęcie jego twórczości, żeby jego wiersze w szkole nie były skazane na „los marny i miłość” tylko nielicznych?

Czyniąc puntem wyjścia ostatnie pytanie i biorąc pod uwagę rozpiętość stylu poetyckiego Naborowskiego, o której pisze J. Dürr-Durski – od marinistycznego przepychu i hiperboli, do surowej oszczędności formy, można by czytać autora Marności nie tylko jako swoistą summę najważniejszych barokowych prądów58, mediatora między twórczością Sępa i J. A. Morsztyna, ale i poetę bardzo współczesnego – poprzez jego ewolucję w kierunku oszczędności formy i prywatności treści. Wyeksponowanie tej sfery jego dorobku wraz z „dziwnopisaniem” rzeczy pozornie błahych jako sensu poezji i bycia poetą w ogóle, a przede wszystkim – odkrycie i wykorzystanie zakorzenionej w historii biografistyki w ujęciu Zenona Urygi59 i wciągających, niczym teksty Greenblata o Szekspirze, a wymienianych już wcześniej powieściach Krzysztofa Mrowcewicza, w połączeniu z uruchomieniem przestrzeni intertekstualnej w ramach macierzystej epoki i współczesności, pokazującej wciąż istniejące w człowieku „zgodne niezgodności”, antynomie i ambiwalentne napięcie między vanitas i voluptas – wszystko to może okazać się kluczem do ogrodu poezji Daniela Naborowskiego w szkole.

References

Naborowski D., Poezje, oprac. J. Dürr-Durski, Warszawa 1961.

Naborowski D., Poezje wybrane, wybór i oprac. K. Karasek, Warszawa 1980.

Sęp Szarzyński M., Rytmy albo wiersze polskie oraz cykl erotyków, oprac. i wstęp J. Krzyżanowski, Wrocław 1973.

Adamczewski S., Zbiór zadań i pytań z literatury polskiej dla uczniów szkoły średniej. Część pierwsza: wieki 16 i 17, Lwów 1922.

Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII stulecia, przeł. S. Barańczak, Warszawa 1982.

Antologia polskiej poezji metafizycznej epoki baroku. Od Mikołaja Sępa Szarzyńskiego do Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, oprac. K. Mrowcewicz, Warszawa 1993.

Barwy epok. Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Kształcenie w zakresach podstawowym i rozszerzonym¸ [b.m.r.w.].

Błoński J., Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku, Kraków 1967.

Brandenburska E., Wnuk-Gełczewska B., Wierzbicka-Piotrowska E., Wśród znaków kultury. Język polski. Program kształcenia w zakresie podstawowym, [b.m.r.w].

Brückner A., J. T. Trembeckiego Wirydarz poetycki, t. 2, Lwów 1911.

Chemperek D., „Umysł przecię z swojego toru nie wybiega”. O poezji medytacyjnej Daniela Naborowskiego, Lublin 1998.

Dürr-Durski J., Arianie polscy w świetle własnej poezji. Zarys ideologii i wybór wierszy, Warszawa 1948.

Dürr-Durski J., Daniel Naborowski. Monografia z dziejów manieryzmu i baroku w Polsce, Łódź 1966.

Gruchała J. S., Mikołaj Sęp-Szarzyński, Wrocław 1987.

Hernas C., Barok, Warszawa 1973.

I w odmianach czasu smak jest. Antologia poezji polskiej epoki baroku, oprac. J. Sokołowska, Warszawa 1991.

Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, technikum i liceum zawodowego, [Warszawa] 1983.

Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, techniku i liceum zawodowego. Język polski, Warszawa 1983.

Janicka-Szyszko R., Steblecka-Jankowska M., Język polski. Zakresy: podstawowy i rozszerzony. Program nauczania dla szkół ponadpodstawowych (liceum i technikum), Gdynia 2019.

Jędrychowska M. i in., „To lubię!” Program nauczania języka polskiego w klasach I-III liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum, Kraków [b.r.w].

Język polski. Program nauczania liceum ogólnokształcącego (wszystkie profile). Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, technikum i liceum zawodowego, Warszawa 1983.

Kalbarczyk A., Olejnik K., Oblicza epok. Program nauczania języka polskiego. Liceum ogólnokształcące. Zakres podstawowy i rozszerzony, Warszawa 2019.

Klejnocki J., Sosnowski J., Zdunkiewicz-Jedynak D., Język polski. Program nauczania (zakres podstawowy/ zakres rozszerzony), [b.m.r.w].

Kosyra-Cieślak T., Przeszłość i dziś. Program nauczania języka polskiego w czteroletnim liceum ogólnokształcącym i pięcioletnim technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, Warszawa 2019.

Krzyżanowski J., Historia literatury polskiej. Alegoryzm – preromantyzm, Warszawa 1964.

Krzyżanowski J., Nowoczesny renesans Sępa Szarzyńskiego, „Slavia” 4 (1972).

Kulka B., Programy nauczania języka polskiego w szkole średniej w latach 1815-1872, Warszawa 1987.

Lektury polonistyczne. Średniowiecze – renesans – barok, t. 1, red. A. Borowski, J. S. Gruchała, Kraków 1995.

Łabęcka B., Ponad słowami. Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym i technikum od roku 2019/2020, Warszawa 2019.

Minimum programowe przedmiotów ogólnokształcących w szkołach podstawowych i średnich obowiązujące od 1 września 1992, Warszawa 1992.

Mrowcewicz K., Burza i zwierciadło, Kraków 2023.

Mrowcewicz K., Czemu wolność mamy? Antynomie wolności w poezji Jana Kochanowskiego i Mikołaja Sęp Szarzyńskiego, Warszawa 1987.

Mrowcewicz K., Małe folio, Warszawa 2011.

Mrowcewicz K., Trivium poetów polskich epoki baroku: klasycyzm – manieryzm – barok, Warszawa 2005.

Pałasz B., Sztuka wyrazu. Program nauczania języka polskiego w czteroletnim liceum ogólnokształcącym i pięcioletnim technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, Gdańsk 2019.

Pamiętajcie o ogrodach… Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Kształcenie w zakresach podstawowym i rozszerzonym¸ [b.m.r.w.].

Podstawa programowa kształcenia ogólnego z komentarzem. Szkoła ponadpodstawowa: liceum ogólnokształcące, technikum oraz branżowa szkoła I i II stopnia. Języka polski, [Warszawa 2018].

Podstawa programowa z komentarzami, T.2, Język polski w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, [Warszawa 2008.

„Polonistyka” 5 (1995).

„Polonistyka” 7 (1996).

Program gimnazjum państwowego. Wydział humanistyczny, Warszawa 1922.

Program liceum ogólnokształcącego oraz liceum zawodowego i technikum. Język polski, Warszawa 1985.

Program liceum ogólnokształcącego oraz technikum i liceum zawodowego dla pracujących na podbudowie szkoły podstawowej. Język polski, Warszawa 1986.

Program liceum ogólnokształcącego, techniku i liceum zawodowego dla pracujących na podbudowie zasadniczej szkoły zawodowej i szkół przysposobienia rolniczego. Język polski, Warszawa 1987.

Program liceum ogólnokształcącego, liceum zawodowego i technikum. Język polski (dwie wersje), Warszawa 1990.

Program nauczania gimnazjum państwowego. Gimnazjum wyższe, Warszawa 1920.

Program nauczania liceum ogólnokształcącego. Język polski, Klasy I-IV (wszystkie profile), Warszawa 1983.

Program nauczania liceum ogólnokształcącego. Klasy I-IV (tymczasowy), Warszawa 1966.

Program nauczania liceum ogólnokształcącego. (Klasy VIII-XI) (tymczasowy), Warszawa 1965.

Program nauczania liceum ogólnokształcące, liceum profilowane, technikum. Język polski. Zakres podstawowy i rozszerzony, [b.m.r.w.].

Program nauczania pięcioletniego technikum i liceum zawodowego. Język polski. Klasy I-V, Warszawa 1967.

Program nauki (tymczasowy) w państwowym liceum ogólnokształcącym z polskim językiem nauczania, Lwów 1937.

Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1949.

Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1950.

Program technikum na podbudowie zasadniczej szkoły zawodowej. Język polski, Warszawa 1986.

Programy nauczania języka polskiego w szkole średniej wiek XX (układ chronologiczny).

Programy nauczania języka polskiego w szkole średniej wiek XX i XXI (układ alfabetyczny).

Przeszłość to dziś. Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, [b.m.r.w].

Rozporządzenia i podstawy programowe z przełomu wieków XX i XXI (układ chronologiczny).

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 roku w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego, Dz. Ustaw 1999, nr 14, poz. 129.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół oraz kształcenia w profilach w liceach profilowanych, Dz.U. 2001, nr 61, poz. 625.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 roku w sprawie podstawy programowej dla liceum ogólnokształcącego i technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz.U. z 2.03.2018 r., poz. 467).

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 roku w sprawie kształcenia przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, Dz. U. 2002, nr 51, poz. 458.

Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy? Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym, [b.m.r.w].

Sokołowska J., Spory o barok. W poszukiwaniu modelu epoki, Warszawa 1971.

Trochimiuk G., Bojczewska T., Program nauczania języka polskiego w szkołach ponadgimnazjalnych „Wędrówka do źródeł”, [b.m. r.w].

Uryga Z., Biografia czy biografistyka, [w: ] Kompetencje szkolnego polonisty 2. Szkice i artykuły z metodyki z lat 1994-1996, red. B. Chrząstowska, Warszawa 1997.

Wojciechowski K., Wskazówki metodyczne do programu gimnazjum państwowego. Język polski (gimnazjum wyższe), Warszawa 1923.

Zadania do lektury dla klasy I szkoły średniej, red. T. Patrzałek, G. Wichary, Warszawa 1989.

1 Oczywiście mam tu na myśli przedmiot „język polski” – pojęcie o wiele szersze niż kurs literatury polskiej w jego ramach.

2 I któremu omal nie uległ autor tych słów.

3 Określenie Juliana Krzyżanowskiego. Por. J. Krzyżanowski, Nowoczesny renesans Sępa Szarzyńskiego, „Slavia” 1972, z. 4.

4 Gruchała użył tego określenia twierdząco w stosunku do M. Sępa Szarzyńskiego. Por. J. S. Gruchała, Mikołaj Sęp-Szarzyński, Wrocław 1987, s. 3.

5 Zob. B. Kulka, Programy nauczania języka polskiego w szkole średniej w latach 1815-1872, Warszawa 1987, s. 449.

6 Można by postawić pytanie: czy gdyby Naborowski był już „odkryty” przez Dürra-Durskiego, znalazłby się na ówczesnych listach lektur

7 Zob. B. Kulka, Programy nauczania języka polskiego w szkole średniej w latach 1815-1872, Warszawa 1987, s. 449, Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1949, s. 68–69; Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1950, s. 72–73; Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, technikum i liceum zawodowego, [Warszawa] 1983, s. 31-32.

8 Choć nieco wcześniejszym niż należałoby się spodziewać – Naborowski nie pojawia się bowiem wbrew pozorom dopiero w pierwszym po upadku komunizmu programie z roku 1990.

9 Zob. A. Brückner, J. T. Trembeckiego Wirydarz poetycki, t. 2, Lwów 1911, s. XVII–XXIX, 391–399.

10 J. Dürr-Durski, Daniel Naborowski. Monografia z dziejów manieryzmu i baroku w Polsce, Łódź 1966, s. 8.

11 Zob. ibidem, s. 8.

12 Program nauki (tymczasowy) w państwowym liceum ogólnokształcącym z polskim językiem nauczania, Lwów 1937, s. 11–12.

13 W programach z lat 1920-1922 są to Piotr Skarga, Jan Andrzej Morsztyn i Wacław Potocki. Nie inaczej jest w programie opublikowanym w roku 1923, z tym że wskazówki metodyczne rozwijające temat lektury uzupełniającej i nauczania w „bloku humanistycznym” wraz z historią poszerzają obecność pisarzy barokowych o Jana Chryzostoma Paska, Wespazjana Kochowskiego czy Krzysztofa Opalińskiego. Zob. Program nauczania gimnazjum państwowego. Gimnazjum wyższe, Warszawa 1920, s. 56; Program gimnazjum państwowego. Wydział humanistyczny, Warszawa 1922, s. 8; K. Wojciechowski, Wskazówki metodyczne do programu gimnazjum państwowego. Język polski (gimnazjum wyższe), Warszawa 1923, s. 17–18, 165–169. Tendencję wzmacniania obecności pisarzy wieku XVII w szkole potwierdza wydana książka pomocnicza do nauki literatury dla uczniów szkoły średniej, obejmująca wiek XVI i XVII autorstwa Stanisława Adamczewskiego, skorelowana z obowiązującymi wyborami szkolnymi. Pisarzy wieku XVI reprezentują tylko Rej, Kochanowski i Szymonowic – wszyscy pozostali autorzy stanowią esencjalny przekrój literatury barokowej (w kolejności: M. Sęp Szarzyński, P. Skarga, Sz. Zimorowicz, J. A. Morsztyn, W. Kochowski, K. Opaliński, W. Potocki i J. C. Pasek. Zob. S. Adamczewski, Zbiór zadań i pytań z literatury polskiej dla uczniów szkoły średniej. Część pierwsza: wieki 16 i 17, Lwów 1922.

14 Lub do tego wieku zaliczanych przez twórców programów.

15 J. Dürr-Durski, Arianie polscy w świetle własnej poezji. Zarys ideologii i wybór wierszy, Warszawa 1948.

16 Zob. Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1949, s. 68–69.

17 D. Naborowski, Poezje, oprac. J. Dürr-Durski, Warszawa 1961.

18 Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1949, s. 68.

19 Ibidem, s. 68.

20 Program nauki w 11-letniej szkole ogólnokształcącej. Język polski (Projekt), Warszawa 1950, s. 72–73.

21 Program nauczania liceum ogólnokształcącego (Klasy VIII-XI) (tymczasowy), Warszawa 1965, s. 18; Program nauczania liceum ogólnokształcącego. Klasy I-IV (tymczasowy), Warszawa 1966, s. 23–24; Program nauczania pięcioletniego technikum i liceum zawodowego. Język polski. Klasy I-V, Warszawa 1967, s. 5–6.

22 Korzystam z wydania z roku 1983. Zob. Program nauczania liceum ogólnokształcącego. Język polski, Klasy I-IV (wszystkie profile), Warszawa 1983.

23 Język polski. Program nauczania liceum ogólnokształcącego (wszystkie profile). Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, technikum i liceum zawodowego, Warszawa 1983, s. 8.

24 J. Błoński, Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku, Kraków 1967; M. Sęp Szarzyński, Rytmy albo wiersze polskie oraz cykl erotyków, oprac. i wstęp J. Krzyżanowski, Wrocław 1973; J. Sokołowska, Spory o barok. W poszukiwaniu modelu epoki, Warszawa 1971; C. Hernas, Barok, Warszawa 1973.

25 Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, techniku i liceum zawodowego. Język polski, Warszawa 1983, s. 81–82. Co ciekawe – w 1983 ukazała się również wydana łącznie instrukcja programowa w wydaniu łącznym z programem z roku 1971, jednak w niej Naborowski jest jeszcze literalnie nieobecny, nawet na profilu humanistycznym (filologicznym) (s. 34). Por. Język polski. Program nauczania liceum ogólnokształcącego (wszystkie profile). Instrukcja programowa dla liceum ogólnokształcącego, technikum i liceum zawodowego, Warszawa 1983, s. 8, 34.

26 Program liceum ogólnokształcącego oraz liceum zawodowego i technikum. Język polski, Warszawa 1985, s. 8–11.

27 W dziale „Konteksty interpretacyjne” – w podziale „Eseistyka i krytyka literacka”.

28 Zadania do lektury dla klasy I szkoły średniej, red. T. Patrzałek, G. Wichary, Warszawa 1989, s. 136–139.

29 Por. Program technikum na podbudowie zasadniczej szkoły zawodowej. Język polski, Warszawa 1986, s. 6–8 (tu: J. A. Morsztyn, Potocki, Pasek, Sobieski, literatura plebejska. Sęp Szarzyński – w odrodzeniu); Program liceum ogólnokształcącego oraz technikum i liceum zawodowego dla pracujących na podbudowie szkoły podstawowej. Język polski, Warszawa 1986, s. 5, 9 (tu: Sęp, J. A. Morsztyn, Potocki, Pasek); Program liceum ogólnokształcącego, techniku i liceum zawodowego dla pracujących na podbudowie zasadniczej szkoły zawodowej i szkół przysposobienia rolniczego. Język polski, Warszawa 1987, s. 5, 8–9 (tu: Sęp Szarzyński, J. A. Morsztyn, Potocki, Pasek, Sobieski).

30 Program liceum ogólnokształcącego, liceum zawodowego i technikum. Język polski (dwie wersje), Warszawa 1990.

31 Mam tu na myśli Minimum programowe, które nie było programem, lecz „wyborem z programu, mającym na celu ukazanie kierunku przemian w nauczaniu i wychowaniu, charakterystycznych dla przygotowywanej reformy szkolnictwa”. Ustalając minimum ministerstwo wskazywało, które z lektur są niezbędne „dla zachowania wewnętrznej koherencji procesu kształcenia”. Wśród nich oczywiście czołowe miejsce poety barokowego przyznano Naborowskiemu (wraz z J. A. Morsztynem, Potockim, Paskiem i Sobieskim). Zob. Minimum programowe przedmiotów ogólnokształcących w szkołach podstawowych i średnich obowiązujące od 1 września 1992, Warszawa 1992, s. 104 i 107. Nie inaczej było w projektowanym przez ekspertów i dyskutowanym na łamach „Polonistyki” dokumencie „Podstawy programowej”, która miała stanowić punkt dojścia planowanej reformy, zakładającej opartą o nią dużą ilość autorskich programów, stawiających na podmiotowość ucznia i nauczyciela. Ze względu na roboczy i jeszcze bardziej niż w Minimum ogólny charakter projektu autorzy umieścili w nim zapis „poezja baroku (wybór)”. Zob. „Polonistyka” 5 (1995), s. 327. Przedruk w: „Polonistyka” 7 (1996), s. 400.

32 Zob. Program liceum ogólnokształcącego, liceum zawodowego i technikum. Język polski (dwie wersje), Warszawa 1990, s. 18–19.

33 Program liceum ogólnokształcącego, liceum zawodowego i technikum. Język polski (dwie wersje), Warszawa 1990, s. 21. Por. wersja II programu, tamże, s. 63–65.

34 Daniel Naborowski. Poezje wybrane, wybór i oprac. K. Karasek, Warszawa 1980; Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII stulecia, przeł. S. Barańczak, Warszawa 1982; Antologia polskiej poezji metafizycznej epoki baroku. Od Mikołaja Sępa Szarzyńskiego do Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, oprac. K. Mrowcewicz, Warszawa 1993; J. S. Gruchała, Mikołaj Sęp-Szarzyński, Wrocław 1987; K. Mrowcewicz, Czemu wolność mamy? Antynomie wolności w poezji Jana Kochanowskiego i Mikołaja Sęp Szarzyńskiego, Warszawa 1987; I w odmianach czasu smak jest. Antologia poezji polskiej epoki baroku, oprac. J. Sokołowska, Warszawa 1991; Lektury polonistyczne. Średniowiecze – renesans – barok, t. 1, red. A. Borowski, J. S. Gruchała, Kraków 1995, s. 275-292; D. Chemperek, „Umysł przecię z swojego toru nie wybiega”. O poezji medytacyjnej Daniela Naborowskiego, Lublin 1998; K. Mrowcewicz, Małe folio, Warszawa 2011; idem, Burza i zwierciadło, Kraków 2023.

35 Wznowienie w 1991 roku.

36 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 roku w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego, Dz. Ustaw 1999, nr 14, poz. 129, s. 623. Nie inaczej jest w nowszej wersji podstawy z roku 2001. Por. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół oraz kształcenia w profilach w liceach profilowanych, Dz.U. 2001, nr 61, poz. 625, s. 4357; Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 roku w sprawie kształcenia przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, Dz. U. 2002, nr 51, poz. 458, s. 3644.

37 Do najważniejszych należą dwa dokumenty: 1) Podstawa programowa z komentarzami, t. 2, Język polski w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, [Warszawa 2008], s. 50 – tu Daniel Naborowski proponowany jest wśród tekstów kultury czytanych w całości na poziomie rozszerzonym: „poezja barokowa (np. Daniel Naborowski, Jan Andrzej Morsztyn)”; 2) Podstawa programowa kształcenia ogólnego z komentarzem. Szkoła ponadpodstawowa: liceum ogólnokształcące, technikum oraz branżowa szkoła I i II stopnia. Języka polski, [Warszawa 2018], s. 26 – tu Daniel Naborowski należy do lektury obowiązkowej na poziomie podstawowym („wybrane wiersze następujących poetów: Daniel Naborowski, Jan Andrzej Morsztyn, Mikołaj Sęp Szarzyński”) [sic! – kolejność].

38 J. Klejnocki, J. Sosnowski, D. Zdunkiewicz-Jedynak, Język polski. Program nauczania (zakres podstawowy / zakres rozszerzony), [b.m.r.w], s. 10.

39 Ibidem, s. 21.

40 G. Trochimiuk, T. Bojczewska, Program nauczania języka polskiego w szkołach ponadgimnazjalnych „Wędrówka do źródeł”, [b.m.r.w], s. 8.

41 Ibidem, s. 24–25.

42 E. Brandenburska, B. Wnuk-Gełczewska, E. Wierzbicka-Piotrowska, Wśród znaków kultury. Język polski. Program kształcenia w zakresie podstawowym, [b.m.r.w].

43 Ibidem, s. 27

44 Pamiętajcie o ogrodach… Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Kształcenie w zakresach podstawowym i rozszerzonym¸ [b.m.r.w.], s. 15.

45 Barwy epok. Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Kształcenie w zakresach podstawowym i rozszerzonym¸ [b.m.r.w.], s. 16–17.

46 Przeszłość to dziś. Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, [b.m.r.w], s. 22–23.

47 Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy? Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum. Kształcenie w zakresie podstawowym i rozszerzonym, [b.m.r.w], s. 12.

48 Por. Program nauczania liceum ogólnokształcące, liceum profilowane, technikum. Język polski. Zakres podstawowy i rozszerzony, [b.m.r.w.], s. 11, 21, 25; M. Jędrychowska i in., „To lubię!” Program nauczania języka polskiego w klasach I-III liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum, Kraków [b.r.w], s. 18.

49 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 roku w sprawie podstawy programowej dla liceum ogólnokształcącego i technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz.U. z 2.03.2018 r., poz. 467); por. Podstawa programowa kształcenia ogólnego z komentarzem. Szkoła ponadpodstawowa: liceum ogólnokształcące, technikum oraz branżowa szkoła I i II stopnia. Języka polski, [Warszawa 2018], s. 26

50 B. Łabęcka, Ponad słowami. Program nauczania języka polskiego w liceum ogólnokształcącym i technikum od roku 2019/2020, Warszawa 2019, s. 18–20.

51 A. Kalbarczyk, K. Olejnik, Oblicza epok. Program nauczania języka polskiego. Liceum ogólnokształcące. Zakres podstawowy i rozszerzony, Warszawa 2019, s. 9-10.

52 B. Pałasz, Sztuka wyrazu. Program nauczania języka polskiego w czteroletnim liceum ogólnokształcącym i pięcioletnim technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, Gdańsk 2019, s. 12.

53 T. Kosyra-Cieślak, Przeszłość i dziś. Program nauczania języka polskiego w czteroletnim liceum ogólnokształcącym i pięcioletnim technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, Warszawa 2019, s. 21–22.

54 R. Janicka-Szyszko, M. Steblecka-Jankowska, Język polski. Zakresy: podstawowy i rozszerzony. Program nauczania dla szkół ponadpodstawowych (liceum i technikum), Gdynia 2019, s. 20–21.

55 Tu lektura sonetów IV i V Sępa, fragment tekstu J. Błońskiego, O człowieku Sępa Szarzyńskiego oraz Krótkość żywota, Na toż oraz Cnota grunt wszystkiemu Naborowskiego i Życie moje J. Tuwima (ibidem, s. 20).

56 Tu czytanie Raków, Do tejże, Niestatku i Do trupa Morsztyna oraz Łowów, Do tejże i Na oczy królewny… Naborowskiego (ibidem, s. 20–21).

57 Por. Opinie na ten temat Brücknera, Borowskiego czy Krzyżanowskiego – J. Dürr-Durski, Daniel Naborowski. Monografia z dziejów manieryzmu i baroku w Polsce, Łódź 1966, s. 8; Lektury polonistyczne. Średniowiecze – renesans – barok. t. 1, red. A. Borowski, J. S. Gruchała, Kraków 1995, s. 278; J. Krzyżanowski, Historia literatury polskiej. Alegoryzm – preromantyzm, Warszawa 1964, s. 305–306.

58 Por. K. Mrowcewicz, Trivium poetów polskich epoki baroku: klasycyzm – manieryzm – barok, Warszawa 2005.

59 Z. Uryga, Biografia czy biografistyka, [w: ] Kompetencje szkolnego polonisty 2. Szkice i artykuły z metodyki z lat 1994-1996, red. B. Chrząstowska, Warszawa 1997, s. 124–128.

INEDITA I PROBLEMY INEDITÓW

Barbara Dzierżanowska

Warszawa

Ruska pieśń polityczna o rzezi humańskiej1

Ruska liryka popularna, której rozkwit przypadł na XVII-XVIII wiek, pełniła trzy podstawowe funkcje – rozrywkową, stylizacyjną i perswazyjną. Dwie pierwsze warunkowały poezję miłosną, często współistniejąc w ramach tych samych utworów. Funkcja rozrywkowa szczególnie widoczna jest w głównym nurcie popularnej literatury miłosnej i obyczajowej, inspirowanej folklorem oraz podsycanej egzotyką i odrębnością ruskiego wiersza od poezji polskiej. Funkcję stylizacyjną najszerzej reprezentują utwory poetyckie inspirowane polskojęzyczną liryką dworską, wpisujące się w kontekst „ruskiej Arkadii”. Funkcja perswazyjna, silnie zaakcentowana w pieśniach historycznych, satyrycznych, publicystyce politycznej oraz w wierszach religijnych i parareligijnych, realizowana jest w stosunkowo najmniejszej grupie utworów, wyraźnie odcinających się swą tematyką od liryków o charakterze rozrywkowym2. W XVII- i XVIII-wiecznej kulturze literackiej ruskie pieśni historyczne, a nierzadko również wiersze religijne, były tworzone jako narzędzia transmisji poglądów, treści satyrycznych oraz informacji i dezinformacji. Pisano je w celu osiągnięcia konkretnego efektu, którym było przekonanie do określonego punktu widzenia, lub wręcz zmanipulowania odbiorcy. Odbywało się to przy użyciu mniej lub bardziej kompetentnie użytych środków wyrazu. O właściwym odbiorze tego typu pieśni decydowały więc umiejętności wierszotwórcze anonimowych autorów, często opierających się na już funkcjonujących w obiegu utworach, których popularność mogła pozytywnie wpłynąć na odbiór nowych treści, transmitowanych przez inny, zakotwiczony jednak we wcześniejszym wiersz.

Ruskie pieśni historyczne przekazywały treści agitacyjne, wykorzystując gatunkową formułę literatury nowiniarskiej3. Anonimowe wierszowane relacje z różnych wydarzeń stanowiły ich swoistą kronikę, pełniąc funkcję środka masowej informacji. Przeznaczone do śpiewania, przyjmowały najczęściej formę drukowanych ulotek z zapisem nutowym lub informacją, na jaką znaną melodię utwór należy wykonywać4. Oprócz przekazywania treści bezpośrednio związanych z opisywanym wydarzeniem, były również nośnikami opinii kształtujących rzeczywistość polityczną oraz postawy odbiorców.

Prezentowany w niniejszej edycji wiersz dotyczy rzezi humańskiej, która miała miejsce 20 lub 21 czerwca 1768 r. w Humaniu, położonym we wschodniej części dawnego województwa bracławskiego ufortyfikowanym miasteczku, należącym wówczas do wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego (1700-1772). Wymieniony w utworze Iwan Gonta (zm. 1768) był setnikiem liczącej 2 tys. zbrojnych nadwornej kozackiej milicji Potockiego, człowiekiem wykształconym, obytym w świecie i elokwentnym, mogącym uchodzić za polskiego szlachcica. Wraz z całym oddziałem przeszedł on na stronę Maksyma Żeleźniaka (zm. 1768), przywódcy koliszczyzny, sprzeciwiającego się m.in. wymierzonym w innowierców postulatom konfederacji barskiej. Sprzymierzone siły kozackie zdobyły Humań i wymordowały kilka tysięcy szukającej w nim schronienia okolicznej polskiej szlachty, Żydów oraz duchowieństwa, tak katolickiego, jak i unickiego5.

Wiersz nie został jednak stworzony tylko w celu rekapitulacji określonych zdarzeń. Pisana z perspektywy rodzimego szlachcica pieśń od początku stara się przywołać możliwie jak najdrastyczniejsze obrazy wojennych okropieństw – pomordowanych dzieci i brodzących we krwi Kozaków. Głównym celem anonimowego autora jest przede wszystkim wywołanie szoku u odbiorcy. Co ciekawe, przerażeniu wywołanemu przez makabryczne sceny towarzyszy oburzenie na fakt zrównania w śmierci polskich szlachciców z Żydami, którzy również licznie padli ofiarą kozackiego buntu (w. 3-4, 11-12). Po przedstawieniu zbrodni dokonanych na ludności cywilnej autor przechodzi do jawnego ataku na duchowieństwo prawosławne, oskarżane o wspieranie buntowników. Przywołuje morderstwa księży katolickich i unickich, jasno zaznaczając, że były inspirowane przez prawosławny Motroniński Monaster Trójcy Świętej – główny punkt mobilizacyjny koliszczyzny. Anonimowy twórca stara się równocześnie podkreślić bezbożność i obłudę napastników (nazywanych „ryzunami” i „pohańcami”), którzy bezcześcili nieprawosławne świątynie z imieniem Matki Boskiej na ustach. Gradacja szokujących faktów kończy się wspomnieniem kary, jaka spotkała przywódców powstania, a ściągnięta została ona na ich głowy przez krew pomordowanych przez nich ofiar, wołających do Boga o sprawiedliwość. Wiersz zamyka emocjonalna apostrofa, stanowiąca właściwe przesłanie wiersza, adresowane do „kniaziów i panów” Ukrainy, czyli polskiej szlachty, zachęcanej do radykalnego rozprawienia się ze swoimi chłopskimi, ruskimi poddanymi. „Cham” i „mużyk” ma odtąd znać swoje miejsce i być na tyle obciążony pracą fizyczną w pańskim majątku, by żaden bunt nie przyszedł mu już do głowy.

Ostentacyjne reprezentowanie w ruskim wierszu interesów polskiej szlachty musi budzić podejrzenia co do właściwego adresata wypowiedzi. Wydaje się, że jest nim jednak ukraiński chłop, otrzymujący pośrednio wyrażone ostrzeżenie i informację, że jego sytuacja nie ma szans na poprawę. Antagonizujące, antysemickie, antyprawosławne i antychłopskie przesłanie pieśni ma tak naprawdę wzmacniać strach i nienawiść między obiema stronami konfliktu. W ten sposób utwór poetycki jawi się jako narzędzie walki politycznej, wykorzystywane przez władze carskie do jeszcze większej destabilizacji państwa polskiego6.

Zasady wydania

W transkrypcji zastosowano współczesne reguły przestankowania oraz pisowni łącznej i rozdzielnej, np. wden → w deń, w uLwowi → wu Lwowi.

Formy aglutynacyjne oddzielano dywizem w przypadkach, gdy pisownia łączna zacierałaby znaczenie wyrazu, np. hłuchi-ste (‘głusi jesteście’), nedowho-żte (‘niedługo żeście’).

Pisownię dużych i małych liter uregulowano według współczesnych zasad. Dużą literą zapisano wyraz Kozaky / Kozakamy, dotyczący przedstawicieli grupy etnicznej/narodu.

Zmodernizowano grafię głosek i, j, y, np. jakoy → jakoj, teież → tejeż. O repartycji y / i w parach rymowych decydowało kryterium frekwencyjne.

Ze względów rytmicznych, w rzeczownikach z samogłoskowymi grupami jotowanymi, gdy wymowę wzdłużoną sugeruje wartość sylabiczna, zastosowano zapis zgodny z regułami transkrypcji litery ї (ji), występującej w dzisiejszym języku ukraińskim po samogłosce, apostrofie oraz na początku wyrazu np. bezumnyi → bezumnyji, rudyi → rudyji.

Zastosowano współczesną pisownię spółgłosek miękkich, np. hlante → hlańte.

Konwencjonalny zapis scz rozwinięto, np. sczo → szczo.

Wyraz trudny do odczytania, możliwe że zniekształcony, oznaczono bezpośrednio w tekście głównym obelosem [†].

Pieśń odnaleziono w rękopisie Czart. 852.IV Akta od 1561 do 1769; in folio, 590 s. Kodeks zawiera kopie drukowanych i rękopiśmiennych dokumentów, zapisanych wieloma rękami. Znaki własnościowe nie zachowały się. Na s. 3 zamieszczono wykaz „Celniejsze w tym rękopismie”, który wymienia dokumenty o charakterze politycznym, historycznym i urzędowym (instrukcje sejmowe, przywileje królewskie, diariusze, bulle, mowy i listy), stanowiące główny zrąb rękopisu. Chociaż dokumenty w języku polskim i łacińskim zdecydowanie przeważają liczebnie, wśród nich znajduje się również ruska (w zapisie cyrylickim) instrukcja na sejm, datowana na dzień 21 lutego 1561 r., oraz zapisana łacinką polityczna pieśń ruska o incipicie „Na Ukraini w Żubotyni swawilny Kozaky” (s. 277-278), poprzedzona obszernym fragmentem wiersza po polsku. Obydwa utwory, oprócz faktu zapisania ich jedną ręką, łączy tematyka buntów hajdamackich. Zamieszczone przed i po tych wierszach dokumenty polskie sporządzone zostały przez innych kopistów. Przy wierszu ruskim wpisano uwagę dotyczącą melodii, na jaką należy tekst śpiewać: „na ten ton jak: «Oj buw Sawa w Nemy[rowi]»”

„Na Ukraini, w Żubotyni, swawilny Kozaky”

Na Ukraini, w Żubotyni7, swawilny Kozaky,

Oj, prybrawszy komysznykow8 taki i z sobaky9,

I z sotnikom, i z Gontoju10, szczo jest switu dywno,

Wyrizały11 panyw w Humani z Żydamy zarywno12.

5      Czomuż, Gonto, tak newdiaczny? Dla jakoj pryczyny,

Szczoś wyrizaw w Humaniu do małoj dytyny13?

W Tetyjewi14, także miśti, tejeż naradyły15 –

Krow żydowsku wytoczywszy, po kistky brodyły16.

I tak, kudy powernesz sia17, to jest dosyt znakom18,

10    Bo z Łypowcia19 do Turbowa20 powno trupa szlakom21.

Czomuż wy tak bezumnyji22, z rozumu obrany,

Szczoste razom i z Żydamy porywnały pany23?

Kołołyste24, łupiłyste swiaszczennykom hławy25

Dla porożnoj Monastyra Motruńskoho26 sławy!

15    Hde ukłony swiatym Bożym, Najczystszoj Diwycy?

Cerkow monastyrska27 skaże: „Strił dan w obraz Z<or>nycy!28”

Spytajte swu29, ne hłuchi-ste, ach, łychiji lude30,

Za znewahu sakramentow w deń sudny szczo bude31?

O ryzuny, o pohańci, jaku majete wiru?

20    Szczoste pry tom tak bohacko wyhubyły miru32?

Nedowho-żte panowały, szczoś bolsze jak try dni33 –

Krow, do Boha zawoławszy, stiahnuła wam zły dni34.

W Pobereżu i wu Lwowi35, prawdy sudom proklatyji36,

Zhynułyste, neszczasływci, jak myszy rudyji37.

25    Znajteż, kniazi, znajteż, pany38 ciłoj39 Ukrainy –

Ne robite Kozakamy mużyckiji syny40!

Jeszcze proszu, jeszcze molu41, hlańte wy na Boha42,

Nechaj mużyk kpa hladyt, ne oruża roha43

I sełedi [†] nech ne <u>czyt44, nechaj znajut chamy,

30    Nechaj swoich własnych panyw ne zowut Lachamy45!

1 Artykuł opublikowany w ramach realizacji grantu PRELUDIUM-21 przyznanego autorce przez Narodowe Centrum Nauki: Wczesnonowożytna popularna pieśń ruska pisana alfabetem łacińskim – pograniczne zjawisko literackie Rzeczypospolitej Obojga Narodów (nr 2022/45/N/HS2/01104).

2 Wśród zapisanych alfabetem łacińskim ponad 150 pieśni ruskich, zebranych w rękopisach przechowywanych w polskich instytucjach kultury, utwory historyczne, satyryczne i religijne stanowią ok 25% zbioru.

3 Zob. P. Grochowski, Staropolskie pieśni nowiniarskie, „Pamiętnik Literacki” XCIX (2008), z. 3, s. 106.

4 Praktykę te potwierdza unikatowy ruski druk ulotny Duma kozacka o wojnie z Kozakami zachowany w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN. Zgodnie z zapisem zamieszczonym pod tytułem, utwór miał być śpiewany „na nutę” innej popularnej ówcześnie pieśni Oj postiłbym ja sem ponediełkow, ośmuju nedieleńku. Zob. B. Dzierżanowska, „Duma kozacka o wojnie z Kozakami” – zapomniany zabytek poezji rusko-polskiej, „Pamiętnik Literacki” CXIII (2022), z. 2, s. 209, przyp. 2.

5 Zob. W. Krebsowa, Opis autentyczny rzezi humańskiej przez córkę gubernatora Humania z Młodanowiczów zamężną Krebsową. Z manuskryptów hr. T. Działyńskiego przedrukowany z Orędownika Naukowego, Poznań 1840; W. Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 2001, s. 152.

6 O rosyjskiej inspiracji koliszczyzny zob. T. Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764-1794), t. 1, Kraków-Warszawa 1897, s. 198; A. Mironowicz, Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku, Białystok 2008, s. 247–249.

7 w Żubotyni – Żabotyn, wieś w dawnym powiecie czerkaskim, w której w 1768 r. podczas koliszczyzny Kozacy zamordowali kilkunastu Żydów i polskich szlachciców.

8 prybrawszy komysznykow – wspólnie z komysznikami (rozbójnikami stepowymi napadającymi na czumaków, kupców transportujących szlakami ukraińskimi różne towary, najczęściej krymską sól).

9 taki i z sobaky – razem z psami; możliwe odniesienie do popularnego na Rusi powiedzenia „Lach, Żyd i sobaka – wse wira odnaka”.

10 i z sotnikom, i z Gontoju – z setnikiem (Iwanem) Gontą.

11 Wyrizały – wycięli, wyrżnęli.

12 zarywno – wespół.

13 do małoj dytyny – do dziecięcia; Szczoś wyrizaw w Humaniu do małoj dytyny – wers lipometryczny.

14 W Tetyjewi – w Tetyjowie, mieście szlacheckim w dawnym województwie bracławskim.

15 tejeż naradyły – to samo uradzili.

16 po kistky brodyły – brodzili po kostki (we krwi).

17 kudy powernesz sia – gdzie nie spojrzysz.

18 jest dosyt znakom – jest pełno znaków (świadectw).

19 z Łypowcia – z Lipowca, miasteczka w dawnym województwie bracławskim.

20 do Turbowa – Turbów, prywatne miasto szlacheckie w rejonie Lipowca.

21 powno trupa szlakom – pełno trupów na drodze.

22 bezumnyji – głupi.

23 porywnały pany – zrównaliście szlachtę.

24 Kołołyste – kłuliście, tu: zabijaliście (od kłucia długimi spisami pochodzić miała potoczna nazwa buntu „koliszczyzna”; kolij to rzeźnik wyspecjalizowany w zabijaniu świń).

25 łupiłyste swiaszczennykom hławy – ścinaliście głowy duchownym. Oprócz polskiej szlachty i Żydów głównym celem ataków byli księża katoliccy i uniccy.

26 Monastyra Motruńskoho – prawosławny Motroniński Monaster Trójcy Świętej, który prowadził działalność antyunicką, był głównym punktem mobilizacyjnym przed koliszczyzną. Z jego ziem wyruszyły pierwsze oddziały Maksyma Żeleźniaka. Wspierany przez carycę Katarzynę II (1729-1796) i Nikołaja Repnina (1734-1801) ihumen monasteru, ojciec Melchizedek Znaczko-Jaworski, pełniący funkcję namiestnika cerkwi położonych na Prawobrzeżnej Ukrainie, energicznie i z sukcesem nawoływał duchownych i wiernych unickich do konwersji na prawosławie.

27 Cerkow monastyrska – tj. zaatakowana świątynia. W 1768 r. miały miejsce dwa ataki na Klasztor Motroniński: 15/16 kwietnia (włamanie z kradzieżą) oraz 22 maja (napad oddziału uzbrojonych ludzi „w polskiej odzieży”). Sprawców obydwu napaści nie rozpoznano.

28 Z<or>nycy – w rkps: Zinycy; Strił dan w obraz Zornycy – oddano strzał do obrazu Matki Boskiej; Zornyca – Matka Boska (już w wierzeniach starochrześcijańskich określana Gwiazdą Zaranną). Możliwa interpretacja przenośna: atak na klasztor.

29 Spytajte swu – możliwy sens: spytajcie swoją cerkiew.

30 Spytajte swu, ne hłuchi-ste, ach, łychiji lude – sens: przecież nie jesteście głusi, więc, źli ludzie, spytajcie swą cerkiew.

31 za znewahu sakramentow w deń sudny szczo bude – co grozi na Sądzie Ostatecznym za zniewagę Najświętszego Sakramentu.

32 tak bohacko wyhubyły miru – sens: tak wielu zabiliście ludzi.

33 Nedowho-żte panowały, szczoś bolsze jak try dni – niedługo żeście panowali, niewiele więcej niż trzy dni. Oblężenie i rzeź Humania trwały około dwóch dni, sama koliszczyzna od czerwca do lipca 1768 r.

34 krow, do Boha zawoławszy, stiahnuła wam zły dni – przelana krew ściągnęła na was karę Bożą.

35 W Pobereżu i wu Lwowi – Pobereże, kraina historyczna obejmująca południową część dawnego województwa bracławskiego, granicząca z Wołyniem. Do Wołynia i pod Lwów docierały zbrojne gromady Kozaków podczas koliszczyzny.

36 W Pobereżu i wu Lwowi, prawdy sudom proklatyji – wers hipermetryczny; prawdy sudom proklatyji – domniemany sens: nieszczęsne prawdy (żądania chłopów, głównych uczestników koliszczyzny) zginęły, przeklęte przez sądy. Koliszczyzna została krwawo spacyfikowana przez wojska koronne i rosyjskie, a jej uczestników po osądzeniu poddawano niejednokrotnie okrutnym karom.

37 zhynułyste … jak myszy rudyji – zginęły jak rude myszy; zginąć jak ruda mysz – zaginąć bez śladu, przepaść (Zob. Nowa księga przysłów polskich, red. J. Krzyżanowski, t. 2, Warszawa 1970 s. 559: Mysz 16).

38 Znajteż, kniazi …, pany – wiedzcie, kniaziowie i panowie.

39 ciłoj – całej.

40 ne robite Kozakamy mużyckiji syny – nie róbcie z chłopskich synów Kozaków, tj. nie dawajcie chłopom broni.

41 molu – błagam.

42 hlańte wy na Boha – na miłość boską.

43 Nechaj mużyk kpa hladyt, ne oruża roha – niech chłop zajmuje się gospodarstwem (dosłownie: pilnuje rogów capich), a nie wojaczką (rogami na proch); wers lipometryczny.

44 <u>czyt – w rkps: nczyt; I sełedi nech ne uczyt – domniemany sens: niech chłopi nie uczą się wojaczki. Zniekształcone słowo sełedi może oznaczać osełedec – fryzurę, stanowiącą symbol kozackiej niezależności.

45 ne zowut Lachamy – nie nazywają Lachami (nazwanie polskiego szlachcica „Lachem” miało charakter pogardliwy).

Norbert Pilarz

Uniwersytet Wrocławski

Satyra na chytrych dworzan – edycja anonimowej Uchwały dworskiej na Tatary z 1614 roku

Uchwała dworska na Tatary1 jest utworem anonimowym – na karcie tytułowej druczku nie odnajdziemy informacji o autorze, typografie, miejscu druku, widnieje tam jedynie data wydania, czyli rok 1614 (il. 1). Dziełko rzadko było dotąd przedmiotem rozważań historyków literatury i bibliografów, nie wspomina się o nim również w syntezach piśmiennictwa XVII wieku; w pracach literaturoznawczych pojawiają się jedynie krótkie wzmianki o utworze lub zdawkowe noty bibliograficzne2.

Jedną z podstawowych kwestii w badaniach nad utworem jest identyfikacja jego autora oraz drukarza. Przeprowadzona w trakcie pracy nad edycją szczegółowa analiza typograficzna, podczas której m.in. zbadano układ kompozycyjny karty tytułowej, użyte w druku czcionki oraz obecne w Uchwale dworskiej… winiety i ozdobniki, pozwoliła z niemal całkowitą pewnością ustalić, że typografem, który opublikował broszurę, był Bazyli Skalski3. Wytypowanie autora jest znacznie bardziej skomplikowane, wymaga bowiem analizy porównawczej z dziełkami Stanisława Baranowskiego i Seweryna Bączalskiego, o których, jako możliwych autorach druczku z 1614 roku, pisali bibliografowie. Wątpliwości budzi założenie Estreichera, polegające na utożsamieniu autora wiersza dedykacyjnego, sygnowanego literonimem B. S., z twórcą Uchwały dworskiej…. Możliwe bowiem, że utwór napisał literat, którego nazwiska dziś w ogóle nie znamy, a jego zidentyfikowanie byłoby możliwe wyłącznie dzięki odnalezieniu materiałów archiwalnych.

Il. 1. Karta tytułowa Uchwały dworskiej na Tatary.

Treść interesującego nas pisemka, złożonego strofą saficką, opisuje oszustwa dworzan (od ekonomów przez kucharzy do stangretów) na szkodę ich panów oraz zawiera taksę podatków, jakie powinni uiścić na wojnę. Autor ukazuje niechęć dworaków do opodatkowania na walkę z Tatarami4, wyliczając rozliczne sposoby uchylania się służby od tego obowiązku. Wolą oni ucztować, grać w karty, opłacać „praczki”, czyli wydawać pieniądze na przyjemności, niż łożyć na potrzeby wojska (przy okazji poeta opisuje wady i słabostki środowiska dworskiego). Ich egoizm powoduje, że pieniędzy nie dostają ci, którzy ich potrzebują, czyli żołnierze, żyjący w niemal skrajnym ubóstwie (w. 229-248). Autor nie ma przy tym większych złudzeń – wie, że dworzanie nie zrezygnują z zabaw i nie uiszczą uchwalonych podatków („Już wy żadnego podatku nie dacie”, w. 249).

Dla lepszego zrozumienia Uchwały dworskiej… konieczne jest krótkie zarysowanie konkretnego momentu w historii Rzeczypospolitej, w którym utwór powstał i został opublikowany. Nakreślenie ówczesnej sytuacji uwypukli bowiem podstawowy sens satyry. Stałe zagrożenie dla Rzeczypospolitej stanowiły najazdy tatarskie. W latach 1600-1647 napadów takich miało być ponad 765, a ich szczególne nagromadzenie widoczne jest w pierwszych dwóch dziesięcioleciach XVII wieku. Mogło to być spowodowane zaangażowaniem wojsk polskich w wojnę z Rosją oraz kłopotami z utrzymaniem przez polskich magnatów marionetkowego tronu w Wołoszczyźnie. Tatarzy wykorzystywali problemy Rzeczypospolitej, aby dokonywać grabieży na południowym wschodzie polsko-litewskiego państwa. Trzeba także zaznaczyć, że niektóre wyprawy angażowały duże siły tatarskie i przynosiły ogromne straty; i tak, w 1615 r. (czyli rok po wydaniu Uchwały dworskiej…) jeden z najazdów przeprowadziły oddziały liczące ok. 10 000 Tatarów, którzy mogli wziąć w niewolę nawet 20 000 jeńców6.

W drugiej dekadzie XVII wieku napięte były także relacje Rzeczypospolitej z państwem otomańskim – kozackie chadzki oraz wyprawy polskiej magnaterii na Mołdawię (1612) sprawiły, że groźba wojny z Turcją stawała się coraz bardziej realna7. Ślad tych konfliktów widoczny jest w Uchwale dworskiej… w szóstym wersie utworu, gdzie mowa o zagrożeniu tatarskim i ostrzeżeniach przed zbliżającą się Ordą. Według tekstu pisał je hospodar Mołdawii, Stefan Tomșa II, wprowadzony na tron przez Imperium Osmańskie, po odsunięciu podporządkowanego Polsce rodu Mohyłów („Od Tomsze do nas listy co dzień bieżą”)8. Inne zagrożenie stanowiły żądania finansowe skonfederowanych wojsk (domagających się wypłaty zaległego żołdu za udział w wyprawach moskiewskich)9, za którymi szły grabieże, liczne najazdy na miasta i osiedla, kończące się niejednokrotnie podpaleniami10. Konieczność spłaty zasług wojsk „moskiewskich” wymusiła nałożenie dotkliwych podatków. W 1613 roku udało się przekonać szlachtę do uchwalenia aż 9 poborów11.

Treści i styl anonimowego dziełka zapowiadał złożony z trzech elementów tytuł. Wiele kontekstów utworu poznamy, gdy przyjrzymy się połączeniu wyrazowemu „uchwała dworska”. Należy zwrócić uwagę na polisemię wyrazu „dworski” (oraz całego gniazda słowotwórczego, powstałego od leksemu „dwór”). Poza neutralnym sensem prymarnym przymiotnika, określającym coś, co związane jest z dworem, możemy wskazać także jego znaczenie dodatnie – „dworski” to bowiem synonim wytworności, obycia, układności, piękna, elegancji. Trzeci możliwy wydźwięk epitetu tworzy natomiast, interesującą w kontekście omawianego utworu, wieloznaczność, bowiem nazywa on także coś dowcipnego, zabawnego, śmiesznego, w tym również żart z kogoś lub czynione komuś złośliwości. Ten negatywny sens wyrazu oddają synonimy: wścibski, przewrotny, złośliwy, przebiegły12.

W XVI i na początku XVII wieku epitet „dworski” (oraz jego pochodne) stał się częstym komponentem formuł tytułowych staropolskich druków. Używano go w tytulaturze utworów poważnych, moralizujących, próbujących przekazać reguły (rozumianego pozytywnie) dworskiego postępowania13. Utworem, w którym można uchwycić obecną w tytule polisemantyczność wyrazu „dworski”, jest Cumsteteris dworskie dla chłopiąt niezgrabnych Adriana Kochana Wolskiego. W tej niedawno odnalezionej broszurze14 autor spisuje skrótowy poradnik dla „chłopiąt” służących na pańskich dworach. Moralizująca i wychowawcza funkcja tego jednokartkowego druku nie kłóci się z żartobliwą tonacją utworu Wolskiego, bowiem autor ulotki szkicuje także naganne sytuacje z życia młodych dworzan, w tym niestosowne zachowania oraz żarty, których się dopuszczali15.

Równie zresztą często wyraz „dworski” pojawiał się w tytułach utworów jawnie już humorystycznych. Mowa tu np. o Dworskich minucyjach, Obiecadle dworskim czy Facecyjach albo furfanteryach dworskich. „Dworski” nierzadko stawał się zatem komponentem tytułów dzieł przewrotnych, żartobliwych. Stosowanie wyrazów niejednoznacznych, czyli, w tym przypadku, dwojako rozumianej „dworskości”, jest charakterystyczne dla prześmiewczej twórczości sowizdrzalskiej, w której z upodobaniem stosuje się różnego rodzaju gry leksykalne, a polisemia i komiczne podteksty to jeden z głównych nośników humoru w tego typu utworach16. Takie konotacje pozwalają sytuować anonimowe dzieło z 1614 roku w konkretnych rejestrach – prześmiewczych, satyrycznych.

Dodanie tego epitetu do wyrazu „uchwała” modyfikuje sens traktowanej jako całość formuły tytułowej i pozwala rozpatrywać tekst jako parodię gatunkową, korzystającą z zabiegów charakterystycznych dla sowizdrzalskich antygatunków17. W powstającej w ostatnich dekadach XVI wieku i ciągu XVII wieku literaturze tego typu parodii podlegały bowiem nie tylko konkretne utwory, ale także gatunki literackie (psalm, lament, duma, nowina) oraz czysto użytkowe (m.in. kalendarze, listy, ustawy, konstytucje, statuty)18. Przedmiotem żartu sowizdrzalskiego stawały się zarówno struktury gatunkowe, jak też styl utworów czy nacechowana stylistycznie leksyka. W sowizdrzalskich parodiach używano też trywialnego lub wręcz wulgarnego języka, albo wprowadzano obsceniczne aluzje, co szczególnie kontrastowało z przywoływanymi w tytułach konwencjami żałobnego panegiryku lub utworu religijnego19.

W bardzo wyrazisty sposób tego typu zapożyczenie struktur gatunkowych dla prześmiewczych i satyrycznych potrzeb literatury sowizdrzalskiej ilustruje Statut Jana Dzwonowskiego, zawierający nowe „przepisy” prawne. Utwór jest podzielony na artykuły, co naśladuje budowę rzeczywistego statutu. Z kolei anonimowy Sejm białogłowski20 imitował przebieg obrad sejmiku, z uchwalanymi tam artykułami oraz końcową „Uchwałą”, umieszczoną po głosach sejmujących. Podobne, choć nietożsame, zjawiska występują w Uchwale dworskiej…. Nie odnajdziemy w niej wyraźnych nawiązań strukturalnych czy leksykalnych, jednak zalecenia fiskalne, które składają się na treść utworu, prowadzą do parodii posejmowych dokumentów.

Uchwała dworska… to dziełko interesujące, może nie mistrzowsko napisane, czy stanowiące punkt zwrotny w piśmiennictwie swego czasu, lecz posługujące się motywami zakorzenionymi w konkretnej (sowizdrzalskiej) kulturze literackiej oraz w żywotnych wtedy gatunkach, jakimi są uchwała sejmowa czy satyra. Utwór może także budzić zainteresowanie jako zapis obyczajów panujących na dworach szlacheckich oraz magnackich u progu XVII stulecia, obyczajów odległych od wzorcowych wyobrażeń dobrego pana i wiernego sługi.

Opis podstawy wydania

W polskich książnicach dostępne są dziś dwa (oba niekompletne) egzemplarze wydania Uchwały dworskiej na Tatary. Pierwszy pochodzi ze zbiorów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (sygn. XVII-798-II)21, drugi z Biblioteki Jagiellońskiej (sygn. 1044 I Mag. St. Dr.)22. Egzemplarz przechowywany w Ossolineum pozbawiony jest ostatniej karty, natomiast druk z zasobu Biblioteki Jagiellońskiej, choć zawiera wszystkie karty, jest bardzo zniszczony, co skutkuje licznymi ubytkami w tekście (il. 2). Możemy stwierdzić, że oba reprezentują to samo wydanie23, jednak ze względu na wspomniane wcześniej uszkodzenia nie można mieć co do tego całkowitej pewności24.

Il. 2. Uszkodzenia ostatniej karty Uchwały dworskiej na Tatary w egzemplarzu BJ sygn. St. Dr. 1044 I.

Wacław Maciejowski w 1852 podawał, że czytał Uchwałę dworską… w Bibliotece Załuskich. Jednak nie wspominał, w jakim stanie była broszura25. Natomiast Aleksander Brückner w 1904 roku wzmiankował o istnieniu egzemplarza, który miał być nieuszkodzony i kompletny26. Znajdował się on w Bibliotece Narodowej w Petersburgu. Można przypuszczać, że był to ten sam, co w Bibliotece Załuskich, jako że jej zbiory, po upadku insurekcji kościuszkowskiej, przewieziono do Petersburga27. Późniejsze dzieje tego egzemplarza nie są znane, najpewniej jednak po 1926 powrócił do Polski, a w czasie okupacji spłonął w zgliszczach siedziby Biblioteki Narodowej przy placu Krasińskich.

W pracy nad edycją wykorzystano pięć kart (k. A1-B1) egzemplarza z Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich oraz częściowo zdefektowaną k. B2 z egzemplarza z Biblioteki Jagiellońskiej.

[k. tyt. w ramce linijnej z ozdobnikami druk. u góry i na dole; antykwa:] | VCHWAŁA | DWORSKA | NA TATARY. | [winieta prostokątna; | szwabacha:] Długo myślić/ wʃkok czynić/ ieʃt to zwyczay ʃtáry/ | Tym ʃpoʃobem pan Hetman pogromił Tátáry. | Roku Páńʃkiego/ | 1614. [12] s. ;4o.

Sygn.: A4 B2.

Na odwrocie karty tytułowej znajduje się wierszowana dedykacja dla Jana Topolskiego, nad nią w ramce linijnej ozdobnik drukarski. Poniżej odbito niewielką winietę złożoną z ozdobników drukarskich. W prawym dolnym rogu karty umieszczono inicjały B. S. (il. 3).

Il. 3. Dedykacja dla Jana Topolskiego umieszczona na odwrocie karty tytułowej Uchwały dworskiej na Tatary (egz. B. Oss. sygn. XVII-798-II).

Zasady wydania

Interpunkcję i pisownię wielkich liter zmodernizowano (np. Kuchárz → kucharz, dźikich polach → Dzikich Polach),przy czym V oddano jako U (np. VCHWAŁA → Uchwała). Nie zachowano wyróżnienia wyrazów zapisanych wersalikami (np. PIEKARZ → piekarz).

Abrewiacje i ligatury rozwiązano bez zaznaczania (np. jeo → jego; &c. → etc.), natomiast skróty tytułów grzecznościowych zostały rozwinięte w nawiasach kwadratowych (np. M. → M[ości]). Jedynie skróty P. P. w adresie dedykacji (X. Ieo M. P. P.) pozostawiono w formie nierozwiniętej, a odczytanie skrótu zaproponowano w przypisie.

Pisownia łączna i rozdzielna została zmodernizowana (np. pochwili → po chwili, zpodatku → z podatku).

Podwójne zaznaczenia miękkości nie zostały zachowane (np. śie → się).

Nie zachowano kreskowania samogłosek ścieśnionych (np. záchowuię → zachowuję), natomiast wyraz nálewa zapisano z pochylonym é (naléwa) w celu zachowania pary rymowej (naléwa | bywa). Wyrazy z samogłoskami nosowymi zostały sprowadzone do współczesnej formy (np. miedzy → między), jedynie wyraz pieniądzmi pozostawiono w formie zgodnej z podstawą. Uwspółcześniono też pisownię ó, o i u (np. pułmiʃkow → półmisków, rownemi → równemi, dźioráwe → dziurawe), wyjątkiem było zachowanie formy zabytku w pozycji rymowej (obory | ktory). Zmodernizowano normę zapisu głosek i, j oraz y (np. zwyczay → zwyczaj, iest → jest, przepiią → przepiją).

Miękkość spółgłosek oddawano zgodnie z dzisiejszą normą (np. panʃkich → pańskich). Geminatów nie zachowano (summę → sumę).

Pisownię spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych uzgodniono z dzisiejszą normą (np. dayćieʃz → dajcież, wierzćieʃz → wierzcież, sagwa → sakwa, podkáć → potkać). Długie s oddawano jako s lub sz (np. ʃpoʃobem → sposobem, ʃie → się, podczáʃy → podczaszy, wßyʃtkie → wszystkie).

W czasownikach pochodnych od iść i utworzonych od nich rzeczownikach zachowano pisownię bez j (np. przydźie → przydzie), również w formach w stopniu najwyższym zachowano pisownię podstawy (np. naywięcej → najwięcej, namniey → namniej).

Wyrazy obce spolszczono: zapożyczony z łaciny wyraz rewerentiią oddano jako rewerencyją, nazwisko Thomsze sprowadzono do formy Tomsze, a vadium do formy ze wzdłużeniem wadijum. Wyraz petyhorcy, w celu zachowania zgodności zgłosek w wersie, sprowadzono do formy petjorcy.

Dawne formy imięniem, wszytko, źwierzyna pozostawiono bez zmian.

W nawiasach kątowych zaznaczono poprawki wydawcy i uzupełniono braki druku.

Uchwała dworska na Tatary

Długo myślić, wskok czynić*, jest to zwyczaj stary

Tym sposobem Pan Hetman* pogromił Tatary.

Jego M[ości] Panu Janowi Topolskiemu*, etc. Ks[iążęcia] Jego M[iłości] P. P.

Janowi Topolskiemu książka się ta daje,

          Dlatego że wie wszystkie dworskie obyczaje,

Nietajne mu urzędy, co czynią do roku*,

          Bo się bawi z młodości przy książęcym boku*.

5     Przetoż przy tej zabawie nikomu nie złoży*,

          Oprócz kto spełna nie da*, on swoim dołoży.

Ja mu zatym służby swe pilnie ofiaruję,

          Łaskę jego na potym sobie zachowuję.

B. S.

K. TYT.:

w. 1 Długo myślić, wskok czynić… – por. „długo myśl, prędko czyń” (zob. NKPP, t. 2, „MYŚLEĆ”, s. 554–565). Możliwe nawiązanie do taktyki wojennej hetmana Stanisława Żółkiewskiego (zob. A. Prochaska, Hetman Stanisław Żółkiewski, Warszawa 1927, s. 338–339).

w. 2 Pan Hetman – prawdopodobnie Stanisław Żółkiewski (1547-1620) – hetman wielki koronny od 1613 r. Wśród jego największych zasług wymienia się wygraną pod Kłuszynem (1610). W 1612 roku pod Brahą negocjował z hospodarem mołdawskim, Stefanem Tomșą. Wielokrotnie walczył z oddziałami tatarskimi. Ranny w bitwie z wojskami osmańsko-tatarskimi pod Cecorą, zmarł podczas odwrotu z pola walki (20 VII 1620).

DEDYKACJA:JEGO M[OŚCI] PANU JANOWI TOPOLSKIEMU…

Janowi Topolskiemu – Jan Topolski to postać bliżej nieznana, nienotowana w herbarzach i aktach urzędowych z XVI i XVII wieku – zatem nie wiemy, jakie stanowisko sprawował na dworze. Można zauważyć, że w XVII wieku Jan Topolski (zwany Szafrańcem) służył w wojsku pod starostą winnickim Adamem Kalinowskim oraz pod wojewodą czernihowskim i hetmanem koronnym Marcinem Kalinowskim (K. Długosz, „Aby wiedzieli, gdzie gniazdo nasze leży i skąd przodków naszych originem mamy”. Genealogia Topolskich herbu Nałęcz z ziemi sanockiej z XVII w., „Klio” 2021, t. 3, s. 239–240) – jednak nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy to jemu zadedykowano Uchwałę dworską…

P. P. – „Pana Podstolego/Pisarza/Podczaszego” lub „Pisarza Pokojowego” (ze względu na taką tytulaturę w dedykacji Bazylego Skalskiego – możliwego autora preliminarium – dla Jana Czaplińskiego w Ucisku koronnym Jana Krajewskiego z 1615 roku).

w. 3 nietajne – wiadome; urzędy, co czynią do roku – urzędników dworskich najmowano do pracy na okres roku.

w. 4 przy książęcym boku – bez rozpoznania biografii Jana Topolskiego nie sposób wskazać, o którym z książąt traktuje wzmianka.

w. 5 przy tej zabawie nikomu nie złoży – sens: przy uchwalaniu podatków; zabawie – zajęciu.

w. 6 spełna – w sumie, łącznie; tu: w całości.

Uchwała dworska na Tatary*

Nowiny jakieś niepocieszne słychać,

Ledwie od śmiechu lud nie będzie zdychać.*

Turcy, petjorcy* i dzicy Tatarzy,

                               Kozacy starzy*,

5     Na ukrainie* w Dzikich Polach leżą,

Od Tomsze* listy do nas co dzień bieżą,

Chcieliby na nas wycisnąć pobory*

                               W dziurawe wory*.

Więc czego pragną, otrzymają snadnie*,

10     To im poślemy, co nam z wąsa* spadnie,

Postanowiemy na owe dworzany

                               Co między pany.

Niechaj szos* złożą z owych czasem zbytków,

Które więc stroją od pańskich dobytków.*

15     Jak urzędnicy*: wie to już, co żywo,

                               Gdy przydzie żniwo,

Siedmdziesiąt snopów każe kłaść do kopy*,

Włodarza* z wójtem przedaruje z chłopy,

UCHWAŁA DWORSKA NA TATARY

w. 2 ledwie od śmiechu… – żartobliwe zestawienie; por. „zdychać ze śmiechu” (zob. NKPP, t. 3, „ŚMIECH”, s. 447), „śmiać się do zdechu” (zob. NKPP, t. 3, „ŚMIAĆ SIĘ”, s. 440).

w. 3 petjorcy – petyhorcy, odmiana lekkiej husarii używanej w XVI-XVIII wieku, najczęściej w Wielkim Księstwie Litewskim.

w. 4 Kozacy starzy – w latach 1538-1638 (szczególnie między 1606 a 1621 rokiem) Kozacy organizowali ataki odwetowe przeciw Tatarom, tzw. chadzki..

w. 5 Na ukrainie – na pograniczu, kresach; Dzikich Polach – mowa o ziemiach położonych nad dolnym Dnieprem.

w. 6 Tomsze – Stefan Tomșa II, hospodar Mołdawii w latach 1611-1615 i 1621-1623; wprowadzony na tron po interwencji Imperium Osmańskiego, które odsunęło od władzy przychylny Polsce ród Mohyłów.

w. 7 pobory – tu: podatki.

w. 8 dziurawe wory – takie, których się nie wypełni.

w. 9 snadnie – łatwo.

w. 10 co nam z wąsa spadnie – resztki, to, co nam zbywa, por. „co z wąsa spadło drugiemu, to musisz jeść” (zob. NKPP, t. 2, „PADAĆ”, s. 764).

w. 13 szos – podatek płacony przez mieszczan na rzecz skarbu państwa; tu ogólnie: podatek.

w. 13-15 zbytków, które stroją… – sens: niech zapłacą podatek z tego, co wcześniej ukradli.

w. 15 urzędnicy – tu: ekonomowie.

w. 17 Siedemdziesiąt snopów… do kopy – oszustwo ekonomów, którzy zachowują dla siebie 10 z 70 snopów; do kopy – kopa, 60 sztuk.

w. 18 włodarza – włodarz, zarządca, odpowiedzialny za kierowanie pracami polowymi w folwarku; z wójtem – urzędnik władzy lokalnej, w XVII wieku wybierany przez pana; przedaruje – tu: przekupi.

Więc z gumna* korzec sporszy niż z spiżarnie

20                                   Jeszcze precz zgarnie.

Z lasa uprzeda, pasza nuż* z obory,

Także z ogroda, a kiedy chłop ktory

Gromady zmieszka*, spyta: „Gdzieś był wczora?

                               Pódź do gąsiora*”.

25     To chłopa wsadzi, korbaczem* go wzbierze,

Aże niewiasta misę jaj nabierze,

Parę kapłonów* albo kurcząt czworo.

                               Urzędnik skoro

Pocztę* obaczy, tym więcej złorzeczy,

30     A one kury ma na dobrej pieczy*.

„Jajca daj paniej” – rzecze – „A na potym

                               Niech chłop wie o tym,

Jako ma słuchać mego rozkazania,

Chceli uchodzić gorszego karania”.

35     Niechże trzecią część dadzą dla żołnierstwa

                               Z swego wydzierstwa

Urzędniczkowie, a po nich szafarze*,

Społem położę zarazem pisarze*,

Bo ci, co za grosz jeden u bab kupią,

40                                   Dwa z panów złupią.

Item pro item* – szeląg* za pietruszkę,

A w wieczór wyda kopę na Maruszkę*,

w. 19-20 więc z gumna … spiżarnie – sens: niecałe zboże trafi do spiżarni; z gumna – tu: część obejścia przeznaczona do młócenia i przechowywania zboża; korzec – naczynie stanowiące miarę ciał głównie sypkich; sporszy – większy; precz zgarnie – zabierze, zagarnie, ukradnie.

w. 21 nuż – też, także.

w. 23 zmieszka – spóźni się, tu: nie wyjdzie do pracy z innymi.

w. 24 gąsiora – gąsior, przyrząd do wykonywania kar, rodzaj dybów. Składał się z dwóch słupków zakopanych w ziemi, na których umieszczano dwie deski z otworami, a następnie zamykano w nich szyję skazanego w pozycji stojącej lub siedzącej.

w. 25 korbaczem – biczem rzemiennym.

w. 27 parę kapłonów – tj. kilka wykastrowanych i utuczonych młodych kogutów.

w. 29 pocztę – tu: łapówkę.

w. 30 ma na dobrej pieczy – uważa na nie, nie spuszcza ich z oka.

w. 36 z swego wydzierstwa – z tego, co ukradną.

w. 37 szafarze – urzędnicy dworscy, którzy zajmowali się sprawami gospodarczymi i potrzebami codziennymi. Mieli za zadanie kontrolować wydatki na kuchnię, piwnicę, stajnie.

w. 38 pisarze – tu: pracownicy zajmujący się administracją majątku i rachunkami.

w. 41 Item pro item – termin prawniczy; łac. przedmiot za przedmiot, coś za coś.

w. 42 szeląg – drobna moneta, równowartość jednej trzeciej części grosza.

w. 42 kopę – 60 groszy; Maruszkę – Maruszka, w dawnej literaturze komicznej imię to często oznaczało prostytutkę.

Przecie w rejestrach tego nie położą*,

                               Na drogość złożą.

45     Niechże się teraz każdy szafarz ruszy

Dać na żołnierza, a urwie Maruszy

Namniej trzecią część*, niech na tym przestaje,

                               Co szafarz daje.

Wierzcież mi pewnie, iże te Maruszki,

50     Co to pod gębą noszą wielkie kruszki*,

Siłę uszkodzą panów przez szafarze

                               Na swym towarze.

Dworzanie naszy – ci niech mało dają

Albo na konie raczej powsiadają,

55     Bo ci za swój grosz najwięcej sługują,

                               Praczki kupują.

Ale i na te siła im wychodzi,

A rzadko który z nich z kołnierzem chodzi*;

Ledwie podołek czasem druga pierze*,

60                                    Zapłatę bierze.

A diabła krzywa*, kiedy chłopi głupi,

Choćby taniej miał, przecie drogo kupi.

Ona z towarem i pieniądzmi myka*,

                               Jeszcze wykrzyka:

65     „Albo mię miłuj, abo mię całuj,

Gdy sam nie możesz, drugiemu daruj,

Że wżdy ze dwu miar tak sobie dogodzę,

                               Bo na to godzę*”.

Przetoż, panowie dworzanie, słuchajcie,

70     Miasto tych praczek na konie wsiadajcie*,

Bo tak majętność i zdrowie wam ginie,

                               A praczka minie.

w. 43-44 Przecie w rejestrach… – nie wyszczególnią w rejestrze wydatków, wysokość kosztów składając na karb drożyzny.

w. 47 namniej trzecią część – da mniej o 1/3.

w. 50 kruszki – kryzy, okrągłe, marszczone kołnierze, oznaka zbytku w ubiorze.

w. 58 a rzadko który … chodzi – sens: nie chodzą prać kołnierza.

w. 59 podołek – dolna część szaty oraz żeńskie genitalia, żartobliwa aluzja obsceniczna.

w. 61 krzywa – wulgarne określenie od łac. curvus – krzywy.

w. 63 myka – ucieka.

w. 68 na to godzę – o to zabiegam.

w. 70 miasto – zamiast; Miasto tych praczek na konie wsiadajcie – aluzja obsceniczna, a zarazem zachęta do podjęcia służby wojskowej.

I komorników* minąć się nie godzi,

Choć im intrata* niewielka przychodzi;

75     Ci się przyłożyć mogą do poboru –

                               Czasem do dworu

Zacniejszych panów niosą jakie listy,

Oberwie drugi kubek pozłocisty*

Albo dukatów trzydzieści czerwonych.*

80                                    Ali też z onych*

Bankiecik sprawi, więc tu śmiało krząka*,

Kobezkę wziąwszy*, towarzystwu brząka,

Dobrą myśl czyni, namniej nie żałuje*,

                               Hojnie częstuje.

85                                    Ale i temu wytchnąć tego czasem,

Kiedy mu przydzie jechać wielkim lasem,

Radby natenczas, by do niego pito* –

                               Niechaj da myto*

Na tę potrzebę, lepiej niż zbytkować,

90                                   Gdyż dla potrzeby nie umie zachować;

Ano by* lepiej komornikom było,

                               By się szczędziło*.

W tym też pochwalić komorniki mogę,

Że by nadalszą odprawili drogę,

95                                    Z szkapiny zsiadszy wolą się położyć

                               Niż zbytek mnożyć*.

Kuchmistrze* niechaj poboru nie dają,

w. 73 komorników – komornik, posłaniec, urząd dworski niskiej rangi.

w. 74 intrata – dochód.

w. 78 oberwie – ukradnie.

w. 79 dukatów trzydzieści czerwonych – czerwony dukat, zwyczajowe określenie złotej monety. Trzydzieści dukatów to spora kwota, można było za nią kupić cielaka lub ponad trzy garnce wina.

w. 80 Ali – tu: więc.

w. 81 krząka – żartobliwie o śpiewaniu.

w. 82 kobezkę – kobza, ludowy instrument strunowy.

w. 83 Dobrą myśl – zabawę, biesiadę; namniej nie żałuje – nie żałuje (grosza).

w. 87 radby natenczas, by do niego pito – tradycja przepijania do kogoś to ówczesny składnik udanej biesiady.

w. 88 myto – opłata za przejazd; tu sens: niech się opłaci. Mowa o uiszczeniu podatku na wojnę lub opłaceniu kosztów uczty.

w. 91 ano by – więc.

w. 92 by się szczędziło – by oszczędzali.

w. 96-97 wolą się położyć niż zbytek mnożyć – por. „kto śpi nie grzeszy” (zob. NKPP, t. 3, „SPAĆ”, s. 275); zbytek – tu: huczne zabawy.

w. 97 kuchmistrze – zarządzali kuchniami dworskimi, pracami personelu kuchennego, sprzętem kuchennym oraz nakrywaniem do stołu.

Bo ci spiżarnie w swojej mocy mają:

U nich źwierzyna, cukry i korzenie,

100                                   Kury, piecz<enie>*.

Ci rozmaite smaki wymyślają,

Ci z ciasta żubry*, jelenie działają,

Dziwne bigoski*, wymyślne pasztety,

                               Złociste wety*.

105    U tych po ranu* śniadania dostanie,

U tych z obiadu pieczenia zostanie,

O podwieczorek też nietrudno będzie,

                               Kto z nimi siędzie.

W dostatkach pańskich po uszy pływają,

110    Panów swych i dwór nimi podzielają,*

Więc nad rozchody co im kolwiek zbędzie,

                               Niech na szos* będzie.

Ale ich pewnie musi uszanować,

Nie wiem, na jaki ich pobór szacować?

115    Tym wciornastek* dwór czołem nisko bije,

                               Bo z rąk ich żyje.

Ci wedle myśli sztuki zarębują*,

Gęsi, kapłony warzyć rozkazują,

Ci kuropatwy, ci między kurczęta,

120                                   Czasem kruczęta

Dla pośledniejszych każą nagotować.

Nie każdy dworak tego poszlakować

Umie*, więc kawkę, wronkę, gołębięta,

                               Zjedzą chłopięta*.

w. 100 pieczenie – w druku pieczone, w egz. Ossolineum dopisano przecinek i dającą rym lekcję: „pieczenie”; por. w. 106.

w. 102 z ciasta żubry – ciasta w kształcie żubrów.

w. 103 bigoski – bigos, danie z siekanego mięsa (często używano mięsa kapłonów), ryb lub nawet raków. Dodawano do tego cebulę, rosół, cytrynę, ocet albo agrest.

w. 104 złociste wety – złociste desery. Złociste ze względu na sposób pieczenia lub dzięki doprawieniu ciast szafranem.

w. 105 po ranu – rankiem.

w. 109-110 W dostatkach pańskich … pływają – mają tyle, że mogą podzielić się z panem i dworem; po uszy pływają – por. „mieć czegoś po uszy” (NKPP, t. 3, „UCHO”, s. 568–569).

w. 112 na szos – zob. przyp. do w. 13.

w. 115 wciornastek – wszystek, cały.

w. 117 zarębują – kroją, ćwiartują.

w. 122-123 poszlakować umie – dojść do czegoś, poznać, co je.

w. 124 chłopięta – pacholęta służebne.

125    Państwu źwierzyny będzie jedna misa,

Na wtórej pięknie przykorzenią* lisa,

Dadzą mu octu, zapach wdzięczny sprawią,

                               Że chęć naprawią*

Owym łakomcom, co się pospieszają

130    Do stołów pańskich, choć ich nie żądają;*

Tam się ich gardzil wilczyną* nasyci,

                               Bo są niezbyci.*

Za to ich dworstwo* wypuszczam z podatku,

Które tak sztucznie wyprawuje w śniadku,

135    Ale kucharza i z jego drużyną,

                               Szosem nie miną.

Ci wszytkich potraw najpierwej skosztują,

Pan musi czekać, aże nagotują;

Sam kuchmistrz chceli rano z kim pośniadać,

140                                   Musi pogadać

Z panem kucharzem, jeśliże co wczora

Z stołu pańskiego nie zeszło gąsiora*

Albo jeśli ma kapłona całego,

                               Upiec dla niego.

145    Niechże kucharze z tych swoich okrawków,

Dołożą garścią tych naszych podatków

I kuchcikowie, bo się w tłustym smażą,

                               Jak psi się mażą*.

Podstoli* za nim niechaj następuje,

150    Szos na Tatary prędko nagotuje,

Bo ten przy stole między pany stawa,

                               Z półmisków dawa.

Ten, skoro pana i goście uraczy,

Siebie samego pewnie nie zabaczy*,

w. 126 przykorzenią – przyprawią.

w. 128 chęć naprawią – zwiększą ochotę, apetyt.

w. 130 nie żądają – sens: nie proszą do stołu.

w. 131 gardzil wilczyną nasyci – napełni mięsem z wilka (również możliwe nawiązania do „wilczego gardła”, przenośni obżarstwa, por. NKPP, t. 1, „GARDŁO”, s. 598).

w. 132 niezbyci – natrętni, tacy, których nie da się pozbyć.

w. 133-136 Za to ich dworstwo wypuszczam z podatku… – sens: lepiej trzymać z kuchmistrzami, bo kto z nimi nie trzyma, ten nie je. Autor docenia też ich żarty z pieczeniarzy i podlejszych gości; sztucznie – przebiegle, chytrze, ale też wymyślnie; w śniadku – w jedzeniu.

w. 142 gąsiora – mięsa gęsiego lub gąsiora (flaszę) wina albo piwa.

w. 148 się mażą – brudzą się, wysmarowują się.

w. 149 podstoli – w hierarchii dworskiej znajdował się za kuchmistrzem i stolnikiem, nadzorował nakrywanie stołu do uczt.

w. 154 siebie samego pewnie nie zabaczy – na pewno nie zapomni o sobie samym.

155    Oddawszy służby, zasiądzie też z swemi,

                               Sobie równemi.

Bo się opatrzył przez pacholę swoje*,

Mógłby tym uczcić gości tyle dwoje,

Niechże te sztuki, co z talerzów schodzą,

160                                   Na szos przychodzą.

Tu już nam przydzie położyć podczasze*,

Co owo radzi wytrząsają flasze*,

Do stołu cienkie kieliszeczki mają,

                               Nie dolewają.

165    Wszytko z powagą i z rewerencyją,*

Aż skoro goście za zdrowie przepiją,

To też podczaszy ustąpi po chwili,

                               Flasze nachyli,

Choć to pańskiego umniejszy się wina,

170    Wnetże na goście najdzie się przyczyna*,

Że się wydało, ano i drużyna,

                               Ma z gębę* wina.

Więc i piwniczny* – komu chce, dogodzi,

Przez tego wino z piwnice wychodzi,

175    On z beczek toczy, on w flasze naléwa,

                               Komu rad bywa.

Niechajże im też to ciężko nie będzie,

Ma pobór oddać, co od kufla zbędzie

Tym urzędnikom, co winem szafują,

180                                   Hojnie częstują.

I piekarz niechaj pobór nagotuje,

Bo i ten chlebem kogo chce częstuje,

Nie wszystek czasem odda do spiżarnie,

                               Drugi zagarnie.

185    Jeszcze przed chlebem podpłomyki* będą,

Które pół faski* prędko masła zbędą.

w. 155 oddawszy służby – po służbie.

w. 157 opatrzył się – zaopatrzył się.

w. 159-160 Niechże te sztuki, co z talerzów schodzą… – niech za to, co ukradł, zapłaci podatek.

w. 161 podczasze – zarządzał trunkami na dworze, dbał o sposób ich podania i degustował napoje.

w. 162-163 co owo radzi wytrząsają flasze – chętnie piją.

w. 165 z rewerencyją – okazując biesiadnikom poważanie.

w. 170 wnetże na gości najdzie się przyczyna – zrzuci się zbytnie zużycie wina na gości.

w. 172 z gębę – mieć dość, dużo.

w. 173 piwniczny – zajmował się zapasami (głównie trunkami) oraz dostarczaniem ich na stół.

w. 185 podpłomyki – placki z ciasta chlebowego, posypane solą, upieczone na żarze lub popiele.

w. 186 faski – faska, naczynie drewniane.

To wszytko zbytek – a czymże go skarać?

                               Pobór z niego brać.

Albo obroku* niech swego odstąpi,

190    Ponieważ dobra pańskiego nie skąpi,

Albo od pary chleba, co ją straci*,

                               Pieniądz zapłaci.

I to by sumę* swoję uczyniło,

Kradzieży by się piekarskiej zbroniło*,

195    Bo tym nierządem rozydzie się chleba

                               Więcej niż trzeba.

A pan koniuszy* z urzędu swojego,

Co też ma oddać do skarbu naszego

Na te pobory albo na Tatary?

200                                   Szur* jaki stary.

Tym nie odbędzie, zwłaszcza pan koniuszy,

Lepiej, że się sam swą osobą ruszy

Na ukrainę, bo przy stajni leży,

                               Niech chybko* bieży.

205    Nie dosyć na tym, że swemi rękami,

Po stajni chodząc między podjezdkami,*

Głaszcze, poklaska, konie go też znają,

                               Wesoło rżają*.

Przy nim porządni masztalerze* stoją,

210    Czupryny koniom rozmaite stroją*.

W przeworach sucho, konie schędożyli*,

                               Pewnie by pili.

w. 189 obroku – obrok, żywność będąca wynagrodzeniem za pracę.

w. 191 od pary chleba – dwa bochenki lub po prostu kilka.

w. 193 sumę – kwotę.

w. 194 Kradzieży by się piekarskiej zbroniło – można ukrócić kradzież u piekarzy.

w. 197 koniuszy – zajmował się stajniami i stadninami.

w. 200 szur – ob. „szor” – część uprzęży idąca od chomąta po bokach i wzdłuż grzbietu konia; tu: cała uprząż.

w. 201 tym nie odbędzie – tym się nie wykupi.

w. 204 chybko – szybko.

w. 206 podjezdkami – podjezdek, koń wierzchowy niewielkiej wartości używany przez służbę lub posłańców.

w. 208 rżają – rżą.

w. 209 masztalerze – masztalerz, starszy stajenny, sprawujący nadzór nad stajnią i służbą stajenną.

w. 210 czupryny koniom rozmaite stroją – czeszą konie na różne sposoby.

w. 211 w przeworach – w zagrodach; schędożyli – chędożyć, umyć, utrzymać w czystości, oporządzić.

Stangret* też swoje opatruje konie

I z forytarzem*, zaś po drugiej stronie

215    Szury wytarszy, po kołkach rozwieszą,

                               Do kart się spieszą.

Panowie bracia, lepszy wy nie bądźcie,

Konie sprawiwszy, tak bez karciąt siądźcie,

A to, co macie w kozerę* utracić,

220                                   Tym pobór płacić.

Bo od obroków przecie wam co zbędzie

I Kaśka z wami darmo nie zasiędzie –

Przeto co Kaśce macie dać na krupy*,

                               Dajcież do kupy,

225    Do tych poborców, które postanowią,

Jakim je kolwiek imieniem nazowią.*

Takiemu takie: wiem, że nic nie dacie

                               Ni posłuchacie.

A ty, piechoto uboga*, po błocie

230    Musisz wędrować i zawsze w kłopocie*.

Naprzód się potkać*, Januszu Istwanie,

                               Jako cię zstanie*.

Dziurdzi* odarty, od dawna służały,

Tobie stać przydzie w polu między działy,

235    Andrasz na wartę – nie mów beszte bizą*,

                               Choć cię wszy gryzą.

Półhaczek* dźwigaj, miej knot zapalony,

Ładunki pełne, byś zaś ochmalony*

w. 213 stangret – sługa powożący końmi.

w. 214 forytarzem – forytarz, jadący przed orszakiem, torujący i wskazujący drogę; także: pomocnik stangreta.

w. 219 kozerę – kozera, gra w karty.

w. 223 krupy – kasza lub danie z niej.

w. 226 nazowią – nazwą.

w. 229 piechoto uboga – nadworne wojska magnatów stanowiła źle opłacana piechota węgierska albo polsko-węgierska.

w. 230 w kłopocie – w zwadzie.

w. 231 potkać – walczyć; Januszu, Istwanie – imiona węgierskie: János, István.

w. 232 Jako cię zstanie – jak ci się zdarzy.

w. 233 Dziurdzi – spolszczone imię węgierskie: György.

w. 235 Andrasz – imię węgierskie, András; beszte – węg. ‘beste’: łajdak drań, bestia; bizą – zapewne od węg. ‘bizonyos’ – pewny; sens: nie przeklinaj.

w. 237 półhaczek – krótka i lekka forma hakownicy, również krótka broń palna w ogóle; knot – lont.

w. 238 ochmalony – uderzony.

Nie był obuszkiem albo harum palcat*

240                                   Przez grzbiet i przez zad.

Hajduk przy skarbnych woziech jak pies bieży*,

Hajduk całą noc przed pokojem leży*,

Hajduk i we dnie u pańskich drzwi ślęczy,

                               Od zimna jęczy.

245    O, uram, uram, mit wadijum sakwa,*

Złoty na tydzień*, zasłużyłby i dwa;

Trwajcie z pokorą, czosnku pogryzując,

                               Z torby wyjmując.

Już wy żadnego podatku nie dacie,

250    Ale też gwałtem wydzierać nie macie,

Tam da Bóg z Tatar, cokolwiek odrzecie,

                               Sobie weźmiecie.

Szable, sajdak<i>*, na koniec i<…>

Niech jeden diabeł drugich<…>

255    To wszystka korzyść z pana <…>

                               <…>

Beszte pro beszte*, także i <fososze>

Przecie Węgrowie bi<orą za to grosze>

Czerwonych złotych <…>

260                                   <…>

Zamk<nienie>

Za tą uchwałą cnotliwych d<worzanów>

A mężnym se<rc>em podols<kich…>

Gdy Pan Bóg będzie raczył błogosła<wić>

Możemy Turki i Tatary dławić.

Amen

w. 239 obuch – rodzaj broni z osadzoną na trzonku stalową głowicą, z jednej strony znajdował się młotek, z drugiej głowica o kształcie toporka; harum palcat – trzy kije – „dostać trzema kijami” („wziąć kogoś we trzy kije”).

w. 241 hajduk – lekkozbrojny piechur w wojsku węgierskim; Hajduk przy skarbnych woziech jak pies bieży – por. „pies stoi za hajduka” (NKPP, t. 2, „PIES”, s. 903).

w. 242 Hajduk całą noc przed pokojem leży – hajducy często spełniali funkcję pokojowców.

w. 245 O, uram – węg. o, panie; mit – węg. co; wadijum – vadium, łac. zastaw, zadatek, rękojmia.

w. 246 złoty – ok. 30 groszy; za taką kwotę w XVII wieku można było kupić korzec żyta, barana, a za około 35 groszy – garniec wina.

w. 253 sajdak<i> – sajdak, pokrowiec na łuk i strzały.

w. 257 Beszte pro beszte*, także i <fososze> – stylizacja na język służących na pańskich dworach węgierskich hajduków. Dokładny sens przekleństwa trudny do zrekonstruowania. Beszte – zob. przyp. do w. 235; pro – łac. za; fososze – węg.: ‘fosás’ – wulg.: biegunka. Uzupełnienie za: A. Brückner, Przyczynki do słownictwa polskiego, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny” 1904, t. XXIII., s. 296.

1 W dalszej części artykułu posługuję się wyłącznie skróconą wersją tytułu: Uchwała dworska…

2 O Uchwale dworskiej… wzmiankuje się w Bibliografii polskiej Estreichera, gdzie pod hasłem „S. B.” rozwiązano inicjały „B. S.”, widniejące pod dedykacją utworu. Estreicher proponuje też atrybucję druczku, łącząc go ze Stanisławem Baranowskim. Pod hasłem „S. B.” umieszczony został też inny wiersz: Korona Polska barzo smutna… z 1607, wydany pod tymi samymi inicjałami. Estreicher za twórcę tego dziełka uznaje z kolei Seweryna Bączalskiego (zob. K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXVII, wyd. S. Estreicher, Kraków 1929, s. 1). W Katalogu starych druków Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich przy haśle „Uchwała dworska” pojawia się atrybucja Uchwały dworskiej…, kojarząca notkę Estreichera odnoszącą się do Korony Polskiej… z inicjałami „B. S.” i na tej podstawie autorstwo broszury z 1614 roku przypisano Sewerynowi Bączalskiemu (Katalog starych druków Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Polonica wieku XVII, t. 1, oprac. B. Górska i W. Tyszkowski, Wrocław 1991, s. 66–67). Dla rekonstrukcji utworu bezcenne wydają się dwie leksykalne uwagi Aleksandra Brücknera, z których wynika że berliński polonista dysponował kompletnym egzemplarzem Uchwały dworskiej... W Przyczynkach do słownictwa polskiego przytacza on bowiem obecne w druku hungaryzmy, tłumacząc znaczenie zwrotów „beszte bizą” oraz „harum palcat”, jak również sens wyrazu „fososze” (zob. A. Brückner, Przyczynki do słownictwa polskiego, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny” 1904, t. XXIII, s. 296). Uwagi Brücknera dopomagają w rekonstrukcji końcowej partii utworu (zob. też: A. Brückner, Studia nad literaturą polską XVII wieku, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny” 1919, t. XII, s. 87).

3 Wyniki analiz przedstawiam w artykule Ślady graficzne i niepewne znaki – anonimowy drukarz anonimowej „Uchwały dworskiej na Tatary” (w przygotowaniu). Inicjały drukarza (B. S.) są zbieżne z sygnaturą umieszczoną pod dedykacją Uchwały dworskiej…, wiadomo także, że Skalski podpisywał tożsamym literonimem parateksty zamieszczane w tłoczonych przez siebie publikacjach (np. w Ucisku koronnym Jana Krajewskiego z 1615 roku).

4 Poetyckie wezwania do uchwalenia podatków na wojnę nie były rzadkością – by wspomnieć chociażby Pieśń II 5 (Pieśń o spustoszeniu Podola) Jana Kochanowskiego.

5 M. Horn, Chronologia i zasięg najazdów Tatarskich na ziemie Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1600-1647, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” VIII (1962), s. 67.

6 W. Czapliński, Sprawa najazdów tatarskich na Polskę w pierwszej połowie XVII wieku, „Kwartalnik Historyczny” 1963, nr 3, s. 714–715.

7 A. Oszczęda, Wstęp, [do: ] J. D. Podhorecki, Nemezis kraju północnego, oprac. A. Oszczęda, Warszawa 2010, s. 6–9.

8 J. Demel, Historia Rumunii, Wrocław 1986, s. 163–192.

9 Zob. J. Byliński, Dwa sejmy z 1613 roku, Wrocław 1984, s. 239.

10 Ibidem, s. 242.

11 J. Biliński, op. cit., s. 226–227.

12 K. Nizio, Dworski, [w: ] Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 6: Dra-Eżby, red. M. R. Mayenowa, Wrocław 1972, s. 257–260.

13 Przykładu dostarczają trzy zbiory aforyzmów pióra Jana Żabczyca: Praktyka dworskie (1615), Etyka dworskie (1615) oraz Polityka dworskie (1616), które „zawierają ogólne prawdy moralne, pozbawione głębszych dociekań etycznych” (zob. C. Galilej, Jan Żabczyc – poeta nieznany? Szkic o życiu i twórczości wczesnobarokowego pisarza dworskiego, „Facta Simonidis” 2011, nr 1, s. 127–128).

14 Unikat zachował się w Bibliotece Papieskiego Wydziału Teologicznego we Wrocławiu.

15 Współistnienie żartów, wulgaryzmów oraz moralizującego tonu zarówno w Cumsteteris…, jak i w Uchwale dworskiej… można uzasadnić w podobny sposób, w jaki kontrast ten w Sejmie piekielnym straszliwym tłumaczy Wojciech Kordyzon. W tego rodzaju utworach satyrycznych, które krytykują dane zachowania „środkiem prowadzącym do osiągnięcia tego celu jest wykorzystanie chwytów znanych z popularnej literatury humorystycznej przełomu XVI i XVII stulecia” (W. Kordyzon, Wstęp, [do: ] I. Sowisralius, Sejm piekielny straszliwy, oprac. W. Kordyzon, Warszawa 2024, s. 35).

16 S. Grzeszczuk, Wstęp, [w: ] Antologia literatury sowizdrzalskiej…, s. CXVII–CXXV.

17 Idem, Błazeńskie zwierciadło: rzecz o humorystyce sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Kraków 1994, s. 276–278.

18 Ibidem, s. 276. Irena Sarnowska-Giefing traktuje Uchwałę dworską… jako przykład literackiej realizacji gatunków oficjalnych (zob. I. Sarnowska-Giefing, Od ononimu do gatunku tekstu, Poznań 2003, s. 144).

19 Interesującym przykładem takich utworów są psalmy umieszczone we Fraszkach nowych sowiźrzałowych, zob. Antologia literatury sowizdrzalskiej, oprac. S. Grzeszczuk, Wrocław 1966, s. 434–436.

20 Dziś znany jedynie z przedruku z końca XVII wieku (zob. K. Badecki, Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku, Lwów 1925, s. 305).

21 Egzemplarz ten do 1904 roku znajdował się w klocku introligatorskim należącym do hrabiego Baworowskiego. Oprawiony był z siedmioma innymi utworami, w tym: Bylicą Świętojańską Kaspra Twardowskiego, anonimowym Sejmem piekielnym oraz Dziełem Boskim Wespazjana Kochowskiego (zob. A. Brückner, Z teki bibliograficznej. VII. Volumina miscellanea, „Pamiętnik Literacki” III (1904), z. 1, s. 79).

22 Jak wynika z katalogów Biblioteki Jagiellońskiej, egzemplarz został zakupiony w 1887 roku za 4 złote od Władysława Bartynowskiego, znanego krakowskiego bibliofila i numizmatyka.

23 Możemy podejrzewać, że opisywany przez Brücknera egzemplarz pochodził z tego samego wydania. Badacz znał na pewno druk z Ossolineum i nie odnotował różnic między nimi (zob. A. Brückner, Studia nad literaturą polską XVII wieku…, s. 87–88).

24 W egzemplarzu z Ossolineum na k. A3v skreślono wyraz „pieczone”, nad którym nadpisano „pieczenie”, co stanowi parę rymową z „korzenie”. Może to być autorska poprawka błędu drukarza, dopisek zecera lub emendacja późniejszego czytelnika.

25 W. Maciejowski, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830 z rękopisów i druków zebrawszy, w obrazie literatury polskiej historycznie skreślonym, t. 3, Warszawa 1852, s. 82.

26 A. Brückner, Studia nad literaturą polską XVII wieku…, s. 87.

27 O historii Biblioteki Załuskich oraz jej zbiorów zob. P. Bańkowski, Biblioteka Publiczna Załuskich i jej twórcy, Warszawa 1959; J. Kozłowski, Szkice o dziejach Biblioteki Załuskich, Wrocław 1986; Straty bibliotek w czasie II wojny światowej w granicach Polski z 1945 roku. Wstępny raport o stanie wiedzy, cz. 1-2, red. B. Bieńkowska, A. Mężyński, Warszawa 1994.

Walentyna Sobol

Warszawa

List Hetmana Filipa Orlika do króla Stanisława Leszczyńskiego w rękopiśmiennym Diariuszu podróżnym z lat 1720-17321

Filip Orlik (1672–1742), hetman kozacki, poeta, publicysta, od roku 1710 przebywający na uchodźctwie, jeden z autorów Konstytucji Benderskiej (1710), w historiografii ukraińskiej uznawanej często za pierwszą konstytucję ukraińską, pozostawił po sobie obszerny, pięciotomowy rękopiśmienny Diariusz podróżny spisywany w latach 1720–1732, a przechowywany we francuskim archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Paryżu. Stanowi on ważne źródło do badań nad europejską historią tego niezwykle burzliwego politycznie okresu dziejów. W roku 2021, w związku ze zbliżającą się 350 rocznicą urodzin i 280 rocznicą śmierci autora, ukazała się edycja części tego cennego zabytku, obejmująca lata 1725–17262.

Dzięki uzyskanemu w 2023 roku grantowi Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki: Diariusz Filipa Orlika (1727–1732) – odczytanie z rękopisu i wydanie (Grant NPRH/DN/SP/0043/2023/12), zespół pod moim kierunkiem kontynuuje prace nad edycją Diariusza. W ramach tych prac publikujemy poniżej po raz pierwszy list Filipa Orlika do króla Stanisława Leszczyńskiego z 26 maja 1728 r., zapisany w tomie trzecim Diariusza na kartach 84v–91v numeracji archiwalnej (s. 154-168 oryginalnej numeracji autora). Pismo to w niektórych fragmentach nawiązuje do przekazanego do druku w pierwszym numerze „Tekstów Drugich” za rok 2025 wcześniejszego listu hetmana do króla, datowanego na 5–25 czerwca 1727, stanowiąc jego ciekawe uzupełnienie. Ponadto, co warto podkreślić, jest on, mimo licznych makaronizmów, napisany pięknym językiem i stylem świadczącym o niezwykle starannym wykształceniu autora.

Zasady wydania

Transkrypcję tekstu opracowano zgodnie z instrukcją zawartą w Zasadach wydawania tekstów staropolskich. Projekt (Wrocław 1955).

Zmodernizowano interpunkcję, pisownię łączną i rozdzielną oraz zapis wielkich liter, pozostawiając je w tradycyjnie podawanej tytulaturze. Zachowano rozdzielną grafię dla czego w znaczeniu „z tego też powodu”. Respektując różnicę znaczeniową zachowano formy w ten czas i wtenczas. Do współczesnej postaci sprowadzono zapis szeregów samogłoskowych ó, o, u, oraz i, j, y. Pozostawiono jasne e w wyrazie któremi. Zgodnie z dzisiejszą normą oddano pisownię wyrazów z samogłoskami nosowymi, np. mąm → mam. Zmodernizowano grafię spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych: akwisgrański → akwizgrański, bydź → być, oraz szeregu n, ń: Jaguzinski → Jaguziński.

W wyrazach i nazwach pochodzenia obcego zakończenia -ia rozszerzono do -ija / -yja (w genetywie -iji / -yi): okazyja, Szwecyja, ekstradycyi; w wyrazach obcych, w uzasadnionych wymową dwuzgłoskową przypadkach -i- występujące po spółgłosce oddano jako -yj-: expediowali → ekspedyjowali, superior → superyjor, a literę x w wyrazach polskich lub spolszczonych jako ks, np. xi[ą]dz → ksi[ą]dz, excerpcie → ekscerpcie, exkludując → ekskludując. Spolszczono zapis wyrazu quadrans → kwadrans. Nie zachowano geminatów w wyrazach pochodzenia obcego: dimissii → dymisyi, graffow → grafów, interess → interes. Wyrazy obce włączone w polski paradygmat odmiany spolszczono, np. condescendencię → kondescendencyję. Zachowano oboczność zapisu w formach: konijenktura, konijunktura, konijonktura.

W nawiasach kwadratowych rozwiązano abrewiacje, np. Jeo → Je[go], Wierneϧ → wierne[mu], Pa → pan[a], oraz zwyczajową tytulaturę, w kątowych umieszczono emendację wydawcy: przyjowszy → przyj<ą>wszy.

Zachowano konsekwentnie używane w zabytku formy czasownika jechać: jachać, pojachać, formy: mensura, najaśniejszy, oczewisty, ogłos i wejzyr, oraz świadczącą o ruskiej wymowie imienia August grafię: Awgust.

[...] do Króla J[ego M[o]ości Stanisława.

P[ost titulum:]

Poważny W[aszej] K[rólewskiej] M[o]ści list w przeszłym roku 19 Novembris3 datowany sat cito, si sat bene4 odebrałem tu dopiero 22 praesentis5, tym laetiori animo6, in maiora zwykły bywać quae sero veniunt gaudia7. Ucieszyłem się oraz8 niewymownie z powziętej wiadomości, że pan generał Stenflicht9, będąc ex parte10 pryncypała swe[go] u W[aszej] K[ólewskiej] M[o]ści, miał honor adorowania Majestatu Je[go] praesentaneo cultu11. Zaprawdę beati oculi, qui viderunt12 W[aszą] K[rólewską] M[o]ść, i jeśliby nie był moim zięciem, zazdrościłbym mu tego szczęścia, na które nic mu nie może być optabilius13. Zdumiewać się zaś muszę, biorąc in gratam considerationem14 tak wielką W[aszej] K[rólewskiej] M[o]ści kondescendencyję15, która W[aszej] K[rólewskiej] Mości nie tylko adimplevit16, ale excessit mensuram17 dobroci swojej, kiedy dla miłości ku wierne[mu] sobie słudze, zapomniawszy nawet powagi i charakteru majestatu swe[go], raczyłeś przyjąć na się szarżę18 przesłania do mnie listu tegoż same[go] p[ana] Stenflichta. A możeż być większy nad ten i oczewistszy dowód łaski W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] prawie19 ekstraordynaryjnej? I któż nie przyzna że W[asza] K[rólewska] Mość tę świętą pio corde20 praktykujesz maksymę: „Charitas omnia suffert”21? Dziękuję tedy pokornie W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] i za tę, i którą mi deklarujesz in successum suffragari22 w podźwignieniu upadłej mojej gravi lapsu23 fortuny bardziej niż ojcowską łaskę.

Dyspozycyje24 W[aszej] K[rólewskiej] M[ości], które capaces25 były postanowienia interesu me[go] na mocnej nodze, lubo26 odmiana konijunktur dekonwertowała27, jednak mam w Bogu nadzieję, że zechce dla wydźwignienia mię z nieszczęśliwej toni insze media28 W[asza] K[rólewska] M[ość] inspirare29, i tak scissas wolności kozackiej componere tabulas30, aby mogła iusta causa, sine sanquine triumphare31.

Wyrozumiałem ex singulis interesu mego capitibus32, które pan Stenflicht przed W[aszą] K[rólewską] M[ością] recensebat33, jakoby Król J[ego]mość Awgust34, sprowadziwszy mię przez ministrów swoich, grafów Fleminga35 i Manteüfela36, do Wieruszowa, dissuasit37 mi przez nich akceptowanie amnestyi cara nieboszczyka38, którą mi offerebat in favorem39 Ks[ią]ż[ę]cia J[ego] M[o]ści holsztyńskiego40, i dał tymże ministrom in mandatis41, aby mię jak najprędzej ekspedyjowali do Porty. Lecz snać42 sinistre43 będąc o tym pan Stenflicht informowany, erravit44 w relacyi swojej. Byłem wprawdzie w Wieruszowie, jadąc incognito do Częstochowy, dla uchylenia się niebezpieczeństwa, które imminebat45 mi w ten czas, kiedy Jaguziński46, ablegat47 cara nieboszczyka, omnem lapidem movebat48 u dworu wiedeńskiego, ad evictionem49 u Cesarza J[ego] M[o]ści50 ekstradycyi mojej, i dowiedziawszy się że Król J[ego] M[ość] Awgust miał wkrótce powracać z Saksoniji do Warszawy traktem wieruszowskim, utrzymałem się w klasztorze oo. paulinów kilka dni, a tymczasem i król pocztą citissimis do Wieruszowa zbiegł passibus51, gdzie więcej nad kwadrans nie zabawiwszy się, in vias suas52 odjachał, miałem przecież tyle czasu oznajmić o sobie sekretnie Je[go] Kr[ólewskiej] M[o]ści przez syna mego53 listem i wyrazić w nim discrimina54 moje, któremi mnie groziły molimina55 Jaguzińskie[go], o czym już był zupełnie informowany, od ministra swego z Wiednia i dał mu był ordynans56, aby iunctim57 z ministrami szwedzkim i angielskim starał się u tamtego dworu vim vi repellere58, i familiji mojej securam w państwie Je[go] Cesarskiej M[o]ści commorationem procurare59, co czynił z tej racyi, że miał mię i interes mój sobie od Króla J[ego] M[o]ści szwedzkiego60 rekomendowany, z którym już był umówił societatem armorum61 przeciwko Moskwie. Nie mogąc zaś dla spieszne[go] swe[go] z Wieruszowa wyjazdu uczynić na list mój repliki, rozkazał synowi memu jachać za sobą na nocleg do J[ego] M[o]ści pana generała Dӧnhoffa62, skąd dał mu in scripto63 ordynans do ministrów swoich grafów Fleminga i Manteüfela, aby przyjachawszy do Wieruszowa, widzieli się ze mną i o interesach moich konferowali64. Miałem tedy z niemi tam sekretną konferencyję65, na której konkludowali, abym czekał in securo loco eventum rerum66, jakie przed się Szwecyja weźmie mensury67, czy-li do kontynuowania wojny, czy-li do pokoju, i co o mnie i o interesach moich zechce senatus consilium w Warszawie constituere68. His peractis69, oni w swoją drogę, a ja do Częstochowy odjachałem, gdzie widząc fluxum i refluxum70 różnych ludzi i obawiając się, abym tam nie mógł innotescere71, przeniosłem się do Krakowa i tam rok prawie cały siedziałem, skąd po zakończonym traktacie między Szwecyją i Moskwą wyjachawszy, przebrałem się72 incognito przez gęste polskie forwachty73 do tureckiej ziemi, monitus74 od dworu szwedzkiego, abym się starał omni meliori modo75 bezpieczeństwu memu providere76, zwłaszcza kiedy ani Szwecyja mogła mi go przez pełnomocnych swoich ministrów traktatem obwarować, ani w Warszawie senatus consilium77 pozwoliło królowi dawać mi protekcyi, nie chcąc w tak delikatnych konijonkturach irytować cara i suggerere78 mu okazyją albo do utrzymania w swojej posesyi79, albo do przywrócenia Szwedom Inflant, których restytucyją płonna im przypochlebiała nadzieja80 narwieńskim uformowana traktatem81.

Co się tknie amnestyi82, a tej ani ministrowie Króla J[ego] M[o]ści Awgusta żadnej mi w Wieruszowie nie czynili wzmianki, ani car nieboszczyk miał w myśli83 dawać mi ją, zwłaszcza wtenczas, kiedy przez ministra swe[go], omni qua poterat arte valere84, o ekstradycyją dworu wiedeńskie[go] starał się, owszem (jako mi o tym, już w Krakowie będącemu, tenże pan Stenflicht z Piterburgu85 oznajmował), ani słuchać chciał interpozycyi86 Ks[ią]ż[ę]cia J[ego] M[o]ści holsztyńskie[go], i właśnie in contemptum87 onej, zawsze in praesentia88 Je[go] Ks[ią]ż[ę]cej Mości u stołu swe[go], minas przeciwko mnie spirabat89, insi zaś tamże inter pocula in me psallebant, qui bibebant vinum90, spodziewając się nieomylnie, że dla mnie nie zechce Cesarz J[ego] M[o]ść przyjaźni carskiej naruszać i łatwo mu wyperswaduje necessitas jej iura gentium dyspensować91. Lecz kiedy Jaguziński infectis rebus92 od dworu wiedeńskiego powrócił, wtenczas dopiero car nieboszczyk sponte sua93 ofiarować mi zdał się in favorem94 Ks[ią]ż[ę]cia J[ego] M[o]ści holsztyńskiego amnestyję, ale ta w samej rzeczy jedyna dla mnie była łapaczka95, specie96 pardonu97 przykryta, którą sam tegoż czasu detexit98, z jednej strony nalegając przez rezydenta swego u dworu wiedeńskiego, aby mię kazano in imperio99 inwestygować100 i jako refragum101 dekretowi cesarskie[mu] wydać, z drugiej zaś ekskludując102 mię z traktatu nystadskie[go]103 i na żadną amnestyją dla mnie i dla wojska nie pozwalając. Jakoż tedy miałem konfidować104 tej umaskowanej amnestyi, która choćby tysiąc raz była poprzysiężona, nigdy bym się nie rezolwował105 na akceptowanie onej, mając przed sobą oczewiste dowody panującej w tamtym monarsze ad vindictam106 pasyi i zguby tak wielu godnych ludzi naszej partyi, którzy podobnymi uwiedzeni amnestyjami marnie poginęli. Po śmierci zaś cara nieboszczyka107 cale nie mogę wiedzieć, jakim sposobem i cuius ope conventum108 było o mnie między cesarzem i królem szwedzkim, że in decursu109 roku 1725 przysłano od dworu wiedeńskiego na ręce pa[na] Dirlinga, rezydenta Je[go] Cesarskiej M[o]ści u Porty Otomańskiej, list imieniem Króla J[ego] M[o]ści szwedzkie[go] od grafa Horna110 do Wejzyra W[ielkiego]111 w interesie moim i dano mu ordynans, aby communicatis consiliis112 z Rumiancowem113 i Nieplujem114, ministrami ruskiemi, omni possibili modo115 starał się u Porty o wydźwignienie mię, powagą pryncypała swe[go], z jej protekcyi, a bardziej ex captivitate Babylonica116. Pisano i do mnie od dworu szwedzkiego i przysłano mi kopiję listu swe[go] do Wejzyra, lecz o tym, dokąd mam z tego kraju wyszedłszy pójść, gdzie i jako resztę życia mego kontynuować, cale zamilczano. Informowałem się przecie od pana Dirlinga, który dla sekretnego tu do mnie tamtej ekspedycyi przesłania zażywszy, w Stambule opera117 jedne[go] przykładnego misjonarza Societatis Jesu, a mego poufanego korespondenta ks[ię]dza Caszoda118, oznajmił mi listem swoim, że ministrowie ruscy consentiunt119, aby za ordynansem Je[go] Cesarskiej M[o]ści amplijował120 swój kredyt u Porty, ad evictionem121 dymisyi122 mojej, pod tą jednak kondycyją123, żebym, seclusis omnibus praetensionibus124, spuścił się125 na łaskę i dyskrecyję126 imperatorowej ich127, i przyj<ą>wszy pardon jachał prosto stąd do ruskich krajów, i tam, a nie gdzie indziej, pod władzą jej zostawał.

Propozycyja ta poalterowała128 mię była srodze, zwłaszcza kiedy mi to praesaga wróżyło mens129, że Menszykow130, który mi był w głowach nieprzyjacielem, będąc wielkim faworytem imperatorowej ruskiej, i sercem jej despotice131 prawie rządząc, mógłby mię łatwo in discrimina rerum132 narazić, chwyciłem się jednak pewnego sposobu, którym wydołałbym przy pomocy boskiej nie tylko interesa moje in viam planiorem133 wykierować, ale i publicae Kościoła powszechne[go] utilitati134 dogodzić, i uczyniwszy tego projekt, którym zelus religionis inspirabat135, którego tu kopiję […] zwierzyłem się136 go sub sigillo confessionis137 w cyfrach138 temuż poczciwe[mu] ks[ię]dzu Caszodu, obligując go, aby komunikował o tym z panem Dirlingiem solus cum solo139, dla doniesienia sub rosa140 Cesarzowi J[ego] M[o]ści. Odpisali do mnie oba, upewniając że Je[go] Cesarska M[o]ść przyjmie ten projekt pro grato et rato141 i zechce go, a oraz i insze moje desideria142, które singillatim143 w liście do tegoż pa[na] Dirlinga wyraziłem, activitate sua imperatoria u dworu ruskie[go] promowować144. Lecz kiedy tymczasem nastąpił w Europie turbidus rerum status145, oznajmił mi pan Dirling, że w takowych konijenkturach nie może już Cesarz J[ego] M[o]ść ani adesse146, ani prodesse147 interesowi memu, chybaby się Szwecyja chciała rezolwować accedere148 do traktatu wiedeńskie[go]149, od jakiej rezolucyi wszystka moja pendet utilitas150 i staranie o niej Je[go] Cesarskiej M[o]ści.

Z tej tedy relacyi wyrozumiałem, że trudno się było czego in rem meam151 spodziewać z strony Cesarza J[ego] M[o]ści, mogłem albowiem nieomylnie konijekturować152, że Szwecyja w takowych cyrkumstancyjach153 zechce szukać swe[go] awantażu154 i nie może go lepiej znaleźć jak przez Ligę Hanowerską. Odebrałem zatym list W[aszej] K[róleskiej] Mości przez pana Tottandrasza155, 19 February156 1726 datowany, a mnie tu 1 Junii157 oddany, którego i inszych contenta158 wznieciły były we mnie nadzieje niepłonne melijoracyi159 interesu mego, ale i te na wstecz poszły160, za nastąpieniem negocjacyi pokoju161, na ogłos którego162 pisałem do pana Dirlinga, nic jeszcze nie wiedząc o śmierci imperatorowej ruskiej163, prosząc go o kategoryczną wiadomość, jeżeli Cesarz J[ego] M[o]ść in publica już Europy tranquilitate164 zechce mieć interes mój curae cordique165, a oraz nadgłosiłem się Stolicy Apostolskiej z należytą subijekcyją166 i obedyjencyją167 synowską, dokąd mi paravit viam168 J[ego]m[o]ść ks[ią]dz Gresset, superyjor tutejszy misyi Soc[ietatis] Jesu, adresowawszy listy moje do Rzymu na ręce J[ego] M[o]ści ks[się]dza de Gallyfet Societatis Jesu, asystenta francuskie[go], któremu dla doniesienia ojcu ś[więtemu]169 posłałem kopiję projektu me[go], jaki przedtym komunikowałem ks[ię]dzu Caszodu, i wyraziłem mu diserte170 dla informacyi processum171 interesu mego, prosząc go, aby mu raczył u dworu tamte[go] suffragio suo172 asystować. Jaki tedy na to uczynił mi respons, ten tu in originali cum adiunctis173 inszych listów i pomienionego projektu copiis, posyłam W[aszej] K[róleskiej] Mości pod inskrypcyją „Soli et Uni”174, z których zechcesz miłościwie, W[asza] K[róleska] Mość, wyrozumieć dokąd vota175 moje tendunt176 i co praetendunt177. Dotrzymania sekretu masz, W[asza] K[rólewska] Mość, regiam innatam prawie sobie qualitatem178, dla czego jestem dobrze wyperswadowany179, że ten tak wielki sekret ex fundo180 heroicznego jego serca nie może in publicum emergere181. Jeżeliby się zaś zdawało W[aszej] K[róleskiej] Mości za rzecz słuszną konfidować182 do wielkiego w Kościele boskim prałat<a> kardynał<a> J[ego] M[o]ści de Fleuri183, niech to będzie paenes arbitrium184 W[aszej] K[róleskiej] Mości. Zda mi się że ten tak wielki primae activitatis185 minister, wspłoniony186, mógłby w interesie moim potrafić tym, którym pollet w całym chrześcijaństwie kredytem187, lapsis dare solatia rebus188. Co się tknie pana Dirlinga, ten za ordynansem dworu swego odpisał mi, że Cesarz J[ego] M[o]ść po śmierci carowej, będąc strictius189 jeszcze niż przedtym z dworem ruskim skoligowany, we wszystkim się do niego raportować, i unum velle, unum nolle190 z nim mieć usiłuje, dla czego zechce się mieszać w interesa tych, którzy są albo byli partyi jemu przeciwnej, a za tym radzi mi, abym się adresował do Szwecyi, która jako mi jest obligowana191, tak może lepiej i fundamentalniej interesowi memu przez ministrów swoich na kongresie akwizgrańskim192 prospicere193, jako wyrozumiesz, W[asza] K[rólewska] M[ość], z kopiji listu tegoż pana Dirlinga inkludowanej194. Pro omni tedy ewentu195, jeżeliby projekt mój sekretny nie mógł mieć pomyślnego ad vota196 sukcesu, idąc za radą pana Dirlinga, piszę do dworu szwedzkie[go] i suplikuję197 pokornie, aby Król J[ego] M[o]ść chciał plenipotencyjaryjuszom198 swoim imponere provincium199 promowowania interesu mego na kongresie soessońskim200, i zalecić gorliwe[mu] ich staraniu moje desideria, które tu w ekscerpcie201 wyrażone zważysz, W[asza] K[rólewska] M[ość], bardziej niż Themidis lance altissimo suo iudicio202, i zechcesz, jeżeli się to zda W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] za rzecz słuszną, activitate sua addere in momenta203. A że we wszystkich sprawach urget praesentia Turni204, tedy życzyłbym sobie jak najprędzej wymknąć się dlatego incognito z tego tu Babilonu, jeżeliby za instancyją205 W[aszej] K[rólewskjej] M[ości] dano tutejsze[mu] konsulowi ordynans, aby mi do tego sekretnie dopomógł tym, jaki<m> już przedtym W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] namieniłem sposobem206.

Pisał do mnie pan Stenflicht mój, że W[asza] K[rólewska] Mość] z wielkiej swej, którą ku mnie masz, dobroci, a z większej jeszcze nad utrapionemi kompasyi207, obiecałeś poważną swoją interpozycyją208 sprawić u najaśniejsze[go] Króla J[ego] M[o]ści francuskie[go] dla najutrapieńszej familiji mojej miłościwy suplement209. Upadam tedy do nóg W[aszej] K[rólewskjej] M[ości] z jak najpokorniejszym za tę niewymowną dobroć podziękowaniem i upewniam, że Bóg przez ręce familiji mojej przyjmie tę Je[go] K[rólewskjej] M[ości] oblacyję210 in odorem suavitatis211, i będzie daleko bardziej acceptabilis212 ta hostia213, niż gdyby ją Je[go] K[rólewska] M[ość] ofiarował mu przez tych, którym sufficit hecatombe214. W rekompensę zaś tantae pietatis215 pobłogosławi wkrótce i nieomylnie regium Je[go] K[rólewskjej] M[ości] thorum216 pożądanym publicis votis217 tronu francuskiego sukcesorem, a W[aszej] K[rólewskiej] M[o]ści wnukiem, in solatium218 tak wielkie[go] żalu, który śmierć Ks[ię]żny Jejm[o]ści Ś.p. rodzicielki W[aszej] K[rólewskiej] M[ości]219 synowskie[mu] Je[go] zadała sercu, a tak uno avulso ramo non deficiet alter220. Nie tylko się obawiam, ale się srodze boję, żebym tą śmiałością, a bardziej temeritate221, którą zabieram do rekomendowania miłościwej W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] łasce tej inkluzyi222, nie mógł delinquere223 przeciwko respektowi majestatu Jego, dlaczego tremula manu224 ważę się ją tu annectere225, nie wątpiąc, że jako zawsze zwykła panująca w ojcowskim sercu W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] charitas226, multitudinem cooperire delictorum227, tak i to moje delictum228 miłościwie cooperiet229. Suplikuję tedy pokornie, abyś W[asza] K[rólewska] M[ość] chciał rozkazać te tu inkludowane listy zalecić ministrom szwedzkie[mu] i holsztyńskie[mu], żeby jak najprędzej chcieli (gdyż res non patitur moram230) do dworów swoich ekspedyjować, wątpić bowiem nie mogę, żeby tamtych dworów ministrowie nie byli u dworu francuskie[go], zwłaszcza teraz podczas kongresu, który się ma zaczynać w Soessonie. Całuję zatym mille basiis231 waleczną W[aszej] K[rólewskiej] M[ości] rękę jako ten, który alius esse non possum232, tylko dozgonnie W[aszej] K[róleskiej] M[ości] etc. etc.

1 Projekt dofinansowany ze środków budżetu Państwa, przyznawanych przez Ministra Nauki w ramach Programu „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”, nr projektu NPRH/DN/SP/0043/2023/12

2 Filip Orlik (1672–1742) i jego „Diariusz”, oprac., odczytanie z rękopisu, wstęp, komentarze W. Sobol, tłum. z języka francuskiego W. Fijałkowska, tłum. z języka łacińskiego W. Tokarski, tłum. wstępu z języka ukraińskiego D. Kajdalov, Warszawa 2021 (wyd. 2, Warszawa 2023).

3 Novembris – listopada.

4 sat cito, si sat bone – dość szybko, jeśli dość dobrze.

5 praesentis – bieżącego (miesiąca).

6 laetiori animo – radośniej.

7 in maiora […] quae sero veniunt gaudia – większe [zwykły bywać] te radości, które przychodzą późno.

8 oraz – jednocześnie, zarazem.

9 pan generał Stenflicht – Jan Stenflicht (1682–1758), generał szwedzki, działacz polityczny, zięć Filipa Orlika (mąż jego córki Anastazji).

10 ex parte – z ramienia, w imieniu.

11 praesentaneo cultu – bezpośrednim hołdem.

12 beati oculi, qui viderunt – błogosławione oczy, które widziały.

13 optabilius – bardziej pożądane.

14 in gratam considerationem – pod wdzięczną rozwagę.

15 kondescendencyję (łac. condescendentia) – tu: łaskawość.

16 adimplevit – spełniła, wypełniła.

17 excessit mensuram – przekroczyła miarę.

18 szarżę (fr. charge) – zobowiązanie.

19 prawie – prawdziwie, rzeczywiście.

20 pio corde – z pobożnym sercem, pobożnie.

21 „Charitas omnia suffert” – „Miłość wszystko znosi” (por. 1 Kor 13, 7).

22 in successum suffragari – dopomóc w osiąganiu celu.

23 gravi lapsu – w wyniku poważnego upadku.

24 Dyspozycyje – rozporządzenia, instrukcje

25 capaces – zdolne.

26 lubo – chociaż, mimo że.

27 dekonwertowała – cofnęła efekt.

28 media – środki.

29 inspirare – inspirować, natchnąć.

30 scissas […] componere tabulas – złączyć połamane tabliczki, tu: przywrócić prawa i swobody kozackie; nawiązanie do antycznej praktyki publikowania określonych rozporządzeń na metalowych lub kamiennych tablicach.

31 iusta causa, sine sanquine triumphare – słuszna sprawa triumfować bez rozlewu krwi.

32 ex singulis interesu mego capitibus – sens: z pojedynczych paragrafów wypowiedzi dotyczącej mojej sprawy.

33 recensebat – przedstawiał, wyliczał.

34 Awgust – August II Mocny (1650–1733), król Polski w latach 1697–1706 i 1709–1733.

35 Fleminga – Jakub Henryk Fleming (1667–1728), minister Augusta II i koniuszy litewski.

36 Manteüfela – właśc. Ernst Christoph baron von Mantruffeld (1676–1749), szambelan Augusta II, minister rządu Saksonii (1717–1730).

37 dissuasit – odradzał.

38 cara nieboszczyka – chodzi o Piotra I Wielkiego (1672–1725), od 1682 r. cara Rosji, od 1721 r. cesarza.

39 offerebat in favorem – oferował jako przysługę.

40 Książęcia Jego Mości holsztyńskiego – Karola Fryderyka (1700–1739), księcia Holsztynu od 1702.

41 in mandatis – w poleceniach.

42 snać – widocznie, jak widać.

43 sinistre – tu: źle, błędnie.

44 erravit – mylił się, pobłądził.

45 imminebat – groziło.

46 Jaguziński – Pavel Ivanovič Jagužinskij (1683–1736), polityk i dyplomata rosyjski.

47 ablegat – wysłannik.

48 omnem lapidem movebat – poruszał każdy kamień.

49 ad evictionem – w celu wyegzekwowania.

50 Cesarza Jego Mości – Karola VI (1685–1740), cesarza Austrii od 1711 r.

51 citissimis […] passibus – dosł. najszybszymi krokami, jak najszybciej.

52 in vias suas – w swoją stronę.

53 przez syna mego – być może Michała Orlika, jako że on jeden towarzyszył ojcu na wygnaniu.

54 discrimina – zagrożenia.

55 molimina – trudności, usiłowania, zabiegi.

56 ordynans – rozkaz, polecenie.

57 iunctim – razem.

58 vim vi repellere – siłą odepchnąć siłę.

59 securam […] commorationem procurare – zapewnić […] bezpieczny pobyt.

60 Króla Jego Mości szwedzkiego – Fryderyka I Heskiego (1676–1751), króla szwedzkiego od 1720 r.

61 societatem armorum – przymierze broni.

62 Jego Mości pana generała Dӧnhoffa – Bogusław Ernest Denhoff (zm. 1734), generał artylerii litewskiej (1710–1725), pułkownik-komendant Regimentu Piechoty królewicza (1717–1734).

63 scripto – na piśmie.

64 konferowali – naradzali się, wspólnie rozmawiali.

65 konferencyję – naradę, wspólną rozmowę.

66 in securo loco eventum rerum – w bezpiecznym miejscu na rozwój wydarzeń.

67 mensury – środki.

68 senatus consilium […] constituere – senat postanowić.

69 His peractis – po wykonaniu tych rzeczy.

70 fluxum i refluxum – przypływ i odpływ.

71 innotescere – być rozpoznanym.

72 przebrałem się – przedarłem się, przedostałem się.

73 forwachty – wysunięte straże.

74 monitus – ostrzeżony.

75 omni meliori modo – w jak najlepszy sposób.

76 bezpieczeństwu memu providere – zatroszczyć się o moje bezpieczeństwo.

77 senatus consilium – decyzja senatu.

78 suggerere – dostarczyć, podsunąć.

79 posesyi – posiadaniu.

80 których restytucyją płonna im przypochlebiała nadzieja – sens: na odzyskanie których mieli płonną nadzieję.

81 narwieńskim […] traktatem – traktat narewski, sojusz zawarty 30 sierpnia 1704 roku pod Narwą pomiędzy królem Augustem II Mocnym i Rzecząpospolitą a carem Piotrem I.

82 Co się tknie amnestyi – jeżeli chodzi o amnestię.

83 miał w myśli – zamierzał, planował.

84 omni qua poterat arte valere – wszelkimi umiejętnościami, jakimi mógł się posłużyć.

85 z Piterburgu – z Sankt Petersburga.

86 interpozycji – wstawiennictwa, interwencji.

87 in contemptum onej – mając ją (interpozycyję) w pogardzie.

88 in praesentia – w obecności.

89 minas… spirabat – sens: rzucał (dosł. dyszał) groźbami.

90 inter pocula in me psallebant qui bibebant vinum – dosł. przy kielichach śpiewali przeciwko mnie ci, którzy pili wino.

91 łatwo mu wyperswaduje necessitas jej iura gentium dyspensować – jej (przyjaźni carskiej) konieczność łatwo przekona go, by nie działał wbrew prawom narodów.

92 infectis rebus – nic nie osiągnąwszy, nie wskórawszy.

93 sponte sua – z własnej woli

94 in favorem – na korzyść.

95 łapaczka – pułapka.

96 specie – pod pozorem.

97 pardonu – przebaczenia.

98 detexit – odkrył.

99 in imperio – w granicach cesarstwa.

100 inwestygować – śledzić.

101 refragum – sprzeciwiającego się.

102 ekskludując – wyłączając.

103 traktatu nystadskiego – traktat pokojowy zawarty 10 września 1721 r. w Nystad (Uusikaupunki, Finlandia) między Szwecją i Rosją.

104 konfidować – zawierzyć, zaufać.

105 się […] rezolwował – zdecydował się.

106 ad vindictam – ku pomście.

107 cara nieboszczyka – chodzi o Piotra I, który zmarł 8 lutego 1725 r.

108 cuius ope conventum było o mnie – czyim staraniem podjęto decyzję w mojej sprawie.

109 in decursu – pod koniec.

110 od grafa Horna – Arvid Horn (1664–1742), hrabia, polityk szwedzki przywódca partii oligarchicznej zwanej partią czapek.

111 Wejzyra Wielkiego – Nevşehirli Damat İbrahim Pasha (1666–1730), wielki wezyr Imperium Osmańskiego w latach 1718–1730.

112 communicatis consiliis – naradziwszy się.

113 z Rumiancowem – Aleksandr Ivanowič Rumiancew (1677–1749), rosyjski feldmarszałek, doradca Piotra I. 

114 Nieplujem – bliżej nieznany oficjel carski.

115 omni possibili modo – wszelkim możliwym sposobem.

116 ex captivitate Babylonica – z niewoli babilońskiej.

117 opera – staraniem.

118 księdza Caszoda – Jacques Cachod (1657–1726), jezuita opiekujący się więźniami w Stambule.

119 consentiunt – godzą się.

120 amplijował – zwiększył.

121 ad evictionem – dla uzyskania.

122 dymisyi – rezygnacji.

123 kondycyją – warunkiem.

124 seclusis omnibus praetensionibus – zrzekłszy się, zrezygnowawszy z wszelkich pretensji.

125 spuścił się – zdał się.

126 dyskrecyję – tu: osąd.

127 imperatorowej ich – mowa o Katarzynie I Aleksiejewnie (1684–1727), właśc. Marcie Helenie Skowrońskiej, drugiej żonie Piotra I, po jego śmierci cesarzowej Rosji (1725–1727).

128 poalterowała – zaniepokoiła, strwożyła.

129 praesaga […] mens – przeczuwający, proroczy umysł.

130 Menszykow – Aleksander Daniłowicz Mienszykow, rosyjski hrabia, książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, feldmarszałek, generalissimus, bliski współpracownik Piotra I, faworyt Katarzyny I.

131 despotice – despotycznie, w sposób absolutny.

132 in discrimina rerum – na niebezpieczeństwa, kłopoty.

133 in viam planiorem – na równiejszą drogę.

134 publicae […] utilitati – powszechnemu pożytkowi.

135 zelus religionis inspirabat – inspirowała, natchnęła religijna gorliwość.

136 zwierzyłem się – powierzyłem.

137 sub sigillo confessionis – pod pieczęcią spowiedzi.

138 w cyfrach – Orlik niektóre swoje listy szyfrował.

139 solus cum solo – sam na sam.

140 sub rosa – w sekrecie.

141 pro grato et rato – jako miły i uzasadniony.

142 desideria – pragnienia.

143 singillatim – szczegółowo.

144 activitate sua imperatoria […] promowować – tu: swoją działalnością wspierać interesy cesarskie.

145 turbidus rerum status – niespokojny stan rzeczy.

146 adesse – tu: udzielać wsparcia.

147 proddesse – sprzyjać, pomagać.

148 accedere – przystąpić.

149 do traktatu wiedeńskiego – porozumienie z 1719 roku między Anglią, Austrią i Saksonią przeciw Rosji, zawierające m.in. gwarancje utrzymania integralności terytorialnej Rzeczypospolitej.

150 pendet utilitas – zależy korzyść.

151 in rem meam – w mojej sprawie.

152 konijekturować – domyślać się, przypuszczać.

153 cyrkumstancyjach – okolicznościach.

154 awantażu (fr. avantage) – korzyści.

155 przez pana Tottandrasza – chodzi zapewne o Totta (lub Totha) Andrása, majora w regimencie kawalerii Miklósa Bercsényi, stronnika Franciszka II Rakoczego; zob. Filip Orlik (1672–1742) i jego „Diariusz”…, Warszawa 2023, s. 111.

156 February – luty.

157 Junij – czerwca.

158 contenta – treści.

159 melijoracyi – poprawy.

160 na wstecz poszły – poszły w przeciwnym kierunku, tu: nie zrealizowały się.

161 pokoju – chodzi o ugodę między Turcją a Rosją.

162 na ogłos którego – na wieść o którym.

163 o śmierci imperatorowej ruskiej – caryca Katarzyna I zmarła 17 maja 1727 r.

164 in publica […] tranquilitate – w powszechnym spokoju.

165 curae cordique – w trosce i w sercu.

166 subijekcyją – uległością, szacunkiem.

167 obedyjencyją – posłuszeństwem.

168 paravit viam – przygotował drogę.

169 ojcu świętemu – ówczesnym papieżem był Benedykt XIII (Pietro Francesco Vincenzo Maria Orsini), który swój pontyfikat sprawował między 1724 a 1730 r.

170 diserte – wyraźnie.

171 processum – postęp, powodzenie.

172 suffragio suo – swoim głosem poparcia.

173 originali cum adiunctis […] copiis – w oryginale wraz z dołączonymi kopiami.

174 „Soli et Uni” – tylko dla jednego jedynego.

175 vota – życzenia

176 tendunt – zdążają

177 praetendunt – mają na celu.

178 regiam innatam […] qualitatem – wrodzoną królewską zdolność.

179 wyperswadowany – przekonany, mający pewność.

180 ex fundo – z głębi.

181 in publicum emergere – sens: być powszechnie ujawnionym, wyjść na światło dzienne.

182 konfidować – zwrócić się poufnie.

183 Jego Mości de Fleuri – Andreé Henri Fleury (1652–1743), francuski kardynał i polityk.

184 paenes arbitrium – decyzja, w gestii.

185 primae activitatis – pierwszej rangi (dosł. najbardziej czynny).

186 wspłoniony – tu: skłoniony, zachęcony.

187 którym pollet […] kredytem – zaufanie, jakim dysponuje.

188 lapsis dare solatia rebus – podźwignąć upadłe interesy, sprawy.

189 strictius – ściślej.

190 unum velle, unum nolle – to samo chcieć, tego samego nie chcieć.

191 mi jest obligowana – jest mi zobowiązana, ma wobec mnie zobowiązania.

192 na kongresie akwizgrańskim – Akwizgran (dzisiaj Aachen, Niemcy) był miejscem zawarcia pokoju między Hiszpanią i Francją w wojnie o Flandrię w roku 1668.

193 prospicere – tu: dopomóc.

194 inkludowanej – dołączonej, załączonej.

195 Pro omni […] ewentu – w każdym przypadku.

196 ad vota – zgodnie z pragnieniami.

197 suplikuję – błagam, proszę.

198 plenipotencyjaryjuszom – przedstawicielom.

199 imponere provincium – wydać polecenie.

200 na kongresie soessońskim – kongres pokojowy zwołany do francuskiego miasta Soissons w 1728 r., mający na celu uspokojenie sytuacji międzynarodowej w Europie; wbrew oczekiwaniom kongres ten nie przyniósł żadnych istotnych rozstrzygnięć.

201 w ekscerpcie – we fragmencie, w wycinku.

202 Themidis lance altissimo suo iudicio – na szali Temidy swoim najwyższym (tj. autorytatywnym) osądem.

203 activitate sua addere in momenta – aby dodać swoją aktywnością wagi sprawie.

204 urget praesentia Turni – zagrzewa obecność Turnusa; por. Eneida 9.73: Tum uero incumbunt, urget praesentia Turni; sens: udział w określonych działaniach osoby cieszącej się powszechnym autorytetem uprawdopodabnia ich skuteczność, tak jak w Wergiliuszowym eposie włączenie się do walki Turnusa skłoniło podległych mu Rutulów do śmielszego ataku na statki trojańskie, ostatecznie zaś do ich spalenia.

205 za instancyją – na wniosek, za staraniem, za pośrednictwem.

206 jaki już przedtym […] namieniłem sposobem – dokładny plan ucieczki podaje Orlik w liście do króla datowanym na 5–25 czerwca 2027 roku, zob.: W. Sobol, Hetman Orlik (1672–1742) i król Leszczyński (1677–1766), „Teksty Drugie” 2025, nr 1, s. 312–329.

207 kompasyi – współczucia.

208 interpozycyją – interwencją.

209 suplement – poparcie.

210 oblacyję – dar, ofiarę.

211 in odorem suavitatis – dosł. na wdzięczną wonność (Ef 5, 2), jako coś miłego, dobrze przyjętego.

212 acceptabilis – do przyjęcia.

213 hostia – ofiara.

214 sufficit hecatombe – wystarcza hekatomba, złożenie wielkiej liczby ofiar.

215 tantae pietatis – takiej pobożności.

216 regium […] thorum – królewskie łoże. Chodzi o wyczekiwanego syna z małżeństwa Marii Leszczyńskiej, córki adresata, z ówczesnym królem Francji, Ludwikiem XV. Do momentu powstania listu na świat przyszły pierwsze trzy córki pary: bliźniaczki Luiza Elżbieta i Henrietta, oraz Maria Luiza, czwarty w kolejności syn, Ludwik Ferdynand, urodził się rok później, 4 września 1729 r., lecz wbrew wyrażonemu tu życzeniu nie doczekał tronu, jako że aż o dziewięć lat przeżył go jego ojciec.

217 publicis votis – życzeniami publicznymi.

218 in solatium – na pocieszenie.

219 śmierć Księżny Jejmości Ś.p. rodzicielki Waszej Królewskiej Mości – pozostająca do ostatnich swoich dni pod opieką syna, Anna z Jabłonowskich Leszczyńska zmarła 29 sierpnia 1727 r.

220 uno avulso ramo non deficiet alter – choćby oderwano jedną gałąź, nie zabraknie innej; por. Eneida 6, 143: Primo avulso non deficit alter.

221 temeritate – zuchwałością.

222 inkluzyi – załączonego dokumentu.

223 delinquere – wykroczyć, przewinić.

224 tremula manu – drżącą ręką.

225 annectere – dołączyć.

226 charitas – miłość, łaskawość.

227 multitudinem cooperire delictorum – ukrywać wiele wykroczeń.

228 delictum – przewinienie.

229 cooperiet – ukryje.

230 res non patilur moram – sprawa nie znosi zwłoki.

231 mille basiis – tysiąckrotnie, tysiącem pocałunków.

232 alius esse non possum – nie mogę być kimś innym.

OMÓWIENIA wystaw

Kamil Frejlich

Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, Polska

e-mail: Kamil.Frejlich@lazienki-krolewskie.pl

ORCID 0000-0001-9142-8886

Piotr Skowroński

Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, Polska

Instytut Historii PAN, Polska

e-mail: Piotr.Skowronski@lazienki-krolewskie.pl

ORCID 0000-0001-8228-2790

Haec domus…,
czyli o Łaźni Lubomirskiego na marginesie wystawy w Łazienkach Królewskich

Haec domus…,

that is about Lubomirski’s Bathhouse on the Margins of the Exhibition in the Royal Łazienki

W dniach 25 kwietnia – 1 września 2024 r. w Muzeum Łazienki Królewskie prezentowana była wystawa czasowa Sztuka dobrego myślenia. Dziedzictwo Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Była to pierwsza w dziejach ekspozycja poświęcona Stanisławowi Herakliuszowi Lubomirskiemu i XVII-wiecznym początkom łazienkowskiego założenia. Pokazaliśmy na niej między innymi obiekty związane z rodziną marszałka wielkiego koronnego, jego działalnością polityczną, literacką i fundatorską. Wchodzące w jej obręb eksponaty sprowadzone zostały zarówno ze zbiorów polskich (muzealnych, bibliotecznych, kościelnych i rodowych), jak i zagranicznych (z Francji, Szwecji, Niemiec, Węgier i Słowacji). W towarzyszącym wystawie katalogu podsumowano ponadto obecny stan badań nad działalnością Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, który do dziś nie doczekał się kompleksowego opracowania biograficznego. Zawarto tam nowe ustalenia badawcze (a niekiedy hipotezy) oparte na przeprowadzonych kwerendach oraz analizie eksponowanych na wystawie zabytków i łazienkowskiej spuścizny architektonicznej1.

W niniejszym tekście chcielibyśmy przedstawić wybrane tezy dotyczące pawilonu kąpielowego i jego twórcy, które podczas prac nad przygotowaniem wystawy postawiliśmy wraz ze współpracującymi z nami badaczami i muzealnikami. Za punkt wyjścia do rozważań nad programem założenia przyjęliśmy łacińską inskrypcję umieszczoną przez Lubomirskiego nad wejściem do Łaźni (przekształconej przez ostatniego króla Polski w Pałac na Wyspie, nad którego drzwiami napis ten widnieje do dziś)2: „HAEC DOMVS / ODIT AMAT FVNDIT COMMENDAT ET OPTAT / TRISTITIAS PACEM BALNEA RVRA PROBOS” („Ten dom nie znosi smutków, kocha pokój, dostarcza kąpieli, zachwala wieś i ma upodobanie w ludziach prawych” – tłum. A. Karpiński)3.

Haec domus… amat… pacem…

W opublikowanych w 1969 r. rozważaniach nad dekoracjami rzeźbiarskimi Łaźni Mariusz Karpowicz wskazał trzy wątki interpretacyjne: oficjalny, hermetyczny i intymny4. Najwięcej uwagi poświęcił ostatniemu z nich, co podkreślił także, przedrukowując siedem lat później swój tekst pod zmienionym tytułem Warszawska świątynia Amora5. W latach następnych interpretację taką rozwinął Adam Karpiński6, a za nimi narracja ta przejęta została przez muzealników i przewodników popularyzujących ustalenia badaczy7.

W katalogu wystawy postanowiliśmy dowartościować jednak to, co Karpowicz nazwał programem oficjalnym i hermetycznym Łaźni. Ten ostatni miał oznaczać, że pawilon był „w rozumieniu Marszałka jego prywatnym Helikonem”8. Oparcie tego wniosku w głównej mierze na przedstawionej przez badacza interpretacji płaskorzeźb Pokoju Kąpielowego i ich inspiracji naświetla jednak problem jedynie częściowo9. Docenienie znaczenia symboliki, bijącej w centrum Łaźni, fontanny Hipokrene możliwe jest przy wyjściu poza interpretację istniejących do dziś reliktów obiektu i sięgnięciu do źródeł ikonograficznych i pisanych.

Dla przywołanego przez nas tematu umiłowania pokoju ważniejszy jest natomiast program określony przez Karpowicza jako oficjalny. Został on zinterpretowany na nowo przez Magdalenę Kingę Górską, która podjęła refleksję dotyczącą elewacji Łaźni i dwóch stojących w jej Przedsionku rzeźb: Marsa odpoczywającego i Polski rozkwitającej. Badaczka w dwóch medalionach znajdujących się nad wejściem do pawilonu Lubomirskiego dostrzegła reprezentację jasno wyrażonego programu politycznego. Znajdujące się na prawo od wejścia zestawienie słońca i harfy miało stanowić pochwałę ustroju mieszanego, w którym władza monarsza funkcjonuje w harmonii z prawami stanu szlacheckiego. Umieszczony zaś na lewo od wejścia kaduceusz, zwieńczony pierwotnie czapką frygijską, unoszący się nad lwem, wychwalał wyższość mądrego oratora nad władzą opartą na sile. Śledząc funkcjonujące w dyskursie szlacheckim inspiracje myślą starożytną, Górska dostrzegła w tej symbolice także postulaty antywojenne i krytykę polityki Jana III względem Imperium Osmańskiego.

Równie pokojowy wydźwięk mają rzeźby z Przedsionka. Badaczka zakwestionowała dawną tezę Karpowicza, uznającą, że rzeźba Polski rozkwitającej była w czasach Lubomirskiego utożsamiana z personifikacją Szczęśliwego wieku, a obecny tytuł otrzymała dopiero w czasach Stanisława Augusta. Tym samym Górska wykazała, że już Lubomirski wiązał rozwój państwa i narodu szlacheckiego (symbolizowanego w tej grupie rzeźbiarskiej przez stojącego u stóp Polonii Orła Białego) z okresem pokoju, wyobrażonego w tym samym pomieszczeniu przez odpoczywającego boga wojny10.

odit… tristitias…

Deklarowana w inskrypcji nienawiść do smutków wpisuje się w idylliczny program ideowy budynku. Kwestia ta okazuje się jednak dużo bardziej skomplikowana, jeśli rozpatrujemy ją w kontekście twórczości literackiej Lubomirskiego, której dużą część, w różnej formie, prezentowaliśmy podczas wystawy.

Marszałek był między innymi komediopisarzem. Rubaszny charakter ma jego Komedyja Lopesa starego ze Spirydonem, której oś fabularna oparta jest na problemie impotencji tytułowego Lopesa, męża młodej Melisy. Z programem Łaźni niewątpliwie współgra pieśń Wdzięczne gaje…, poświęcona pięknu przyrody (gajów, łąk, kwiatów, wód), która przynosi ukojenie i odpoczynek oraz umożliwia ucieczkę od trudów życia11. W twórczości Lubomirskiego znacznie częściej zetknąć się jednak można z utworami o poważnej wymowie. Nawet w komedii Ermida albo królewna pasterska, o której będzie jeszcze mowa, Lubomirski dowodzi, że „każdy stan cierpi mola swego, na świecie cale nie masz nic doskonałego”. Kluczem do szczęścia jest w tym przypadku cieszenie się tym, co się ma12.

W cyklu Adverbia moralia, stanowiącym rozważania o cnotach, a także w swej poezji religijnej, Lubomirski przeciwstawiał umysł marności ciała. Umysł, zawierający w sobie pierwiastek boski, jest wybawieniem od więzienia ciała. W Eklezjastesie, parafrazie biblijnej Księgi Koheleta, nawet mądrość przynosi jednak utrapienia. Przekonanie o ogólnym bezsensie wyraża się m.in. w stwierdzeniu, że szczęśliwszy od żyjącego człowieka jest poroniony płód. I tu, mimo wszystko, znalazł marszałek pole do pozytywnych wniosków, wskazując, że należy kierować się cnotami i żyć radośnie, szczęście bowiem jest darem od Boga13.

Obecne w utworach Lubomirskiego rozterki i sprzeczności tworzą przekaz znacznie bardziej zniuansowany niż program dekoracji pawilonu Łaźni, w którym – zgodnie z brzmieniem inskrypcji – brak treści pesymistycznych. Nie pasowałyby one do koncepcji budynku jako świątyni muz i miejsca ekskluzywnego wypoczynku, co nie znaczy jednak, że nie zaprzątały one uwagi marszałka.

fundit… balnea…

Z pewnością dom ten oferował także możliwość kąpieli. Był zresztą, zdaniem badaczki pawilonów kąpielowych Very Herzog, pierwszym z tego typu obiektów, który – sądząc z liczby zachowanych materiałów ikonograficznych – osiągnął pewien międzynarodowy rozgłos14. Do funkcji tej przeznaczony był zachodni trakt pomieszczeń Łaźni Lubomirskiego (we wschodnim znajdował się apartament mieszkalny).

Pierwsza w Polsce prezentacja materiału ikonograficznego ze zbiorów sztokholmskiego Nationalmuseum, wraz z tłumaczeniem towarzyszących mu napisów przez kuratorkę tamtejszego muzeum – Emilię Ström15, pozwoliła na nowo podjąć temat opisu funkcjonalnego tych pomieszczeń. Kąpieli zażywano w Pokoju Kąpielowym. Znajdujący się w sąsiednim pomieszczeniu piec (czy też kocioł miedziany, jak opisuje legenda umieszczona na szwedzkich rysunkach) służył do podgrzewania wody, która dostarczana była do wanien w Pokoju Kąpielowym, a następnie mogła zostać spuszczona do otaczającego pawilon kanału. Odpływy zaznaczono na rysunkowej inwentaryzacji sporządzonej na polecenie Stanisława Augusta w 1776 r.16 Elementem tej instalacji była zapewne drewniana rura, o wewnętrznej średnicy 43 cm, odnaleziona w 1953 r. podczas prac rekonstrukcyjnych przy pałacu17.

Łazienkowska wystawa dała możliwość wyeksponowania w Pałacu na Wyspie dwóch intrygujących obiektów. Pierwszym jest nieudostępniany dotąd szerokiej publiczności korytarz techniczny łączący Pokój Kąpielowy z orkiestrą Sali Balowej i niereprezentacyjną klatką schodową, powstałą na polecenie Stanisława Augusta. W pomieszczeniu tym zachowała się gipsowa grupa figuralna z czasów Lubomirskiego18. Drugi to zbiór zdestruowanych podczas pożaru w 1944 r. kafli z wystroju dawnej Łaźni, które w 1952 r. znalazły się w rękach prywatnych19 i w 2024 r. wróciły do Muzeum20.

commendat… rura…

Pawilon Łaźni (zwany też przez Lubomirskiego Hipokrene21) miał także afirmować życie sielskie, polegające na ucieczce w świat przyrody i epikurejskim dążeniu do szczęścia. Marszałek pragnął się tam zapewne widzieć jako Apollo odpoczywający nad źródłem Hipokrene, który „nie zawsze słoneczne swe koło, splendorem majestatu ozdobne, chciał mieć na pieczy, czasem też fujary dopadszy, od prostego pasterza nie był różny; nie zawsze go w Olimpie między bogami widziano: czasem i z Muzami w Parnasie u Helikonu w jednych rękach i smyczek bywał, i berło”22.

Trudno jednak uwierzyć marszałkowi wielkiemu, że dążąc do realizacji mitu arkadyjskiego, zrównywał się z prostym pasterzem23. Widać to także w jego twórczości, wszak uciekająca do Arkadii królewna Ermida na własnej skórze przekonuje się, że świat pasterzy również nie jest idealny, a głównym przesłaniem utworu staje się hasło: „Ten szczęśliwy, co się swym stanem kontentuje” (akt III, scena XII, wers 1099)24. Arkadyjskość terenów dawnego zwierzyńca widzimy więc raczej w kategoriach toposu, pozwalającego uargumentować tworzenie stref zapewniających „człowiekowi wielkiemu” przestrzeń do „próżnowania”, miejsca, w którym – zgodnie z inskrypcją umieszczoną w innym ujazdowskim pawilonie, nazwanym przez Lubomirskiego wprost Arkadią – prawa i nakazy zastępują wola i chęć25.

Także wypełniające ujazdowską Łazienkę wątki akwatyczne wiązać można z mitologiczną krainą szczęścia, wszak to z groty arkadyjskiej swój początek brały wszystkie rzeki. Symbolika wody konotowała też przyjemności cielesne, a w przypadku Lubomirskich splatała się także z ich znakiem heraldycznym – Szreniawą (nawiązującym do rzeki o tej samej nazwie)26.

et optat… probos

Ostatnia część inskrypcji znad wejścia do budynku wyrażała zaproszenie dla ludzi prawych. Ten element pozostaje jednak najbardziej zagadkowy, gdyż bywalcy Łaźni pozostawili po sobie mało źródeł pisanych, co uniemożliwia rekonstrukcję życia towarzyskiego w pawilonie kąpielowym (czy nawet szerzej – w Ujazdowie) w czasach marszałka wielkiego.

To właśnie brak źródeł pisanych na ten temat przyczynił się do propozycji Karpowicza, opartej jedynie na analizie niektórych elementów wystroju, aby uznać Łaźnię za świątynię miłości. Badacz pisał: „Amorowy program w Łazience Stanisława Herakliusza staje się zrozumiały, gdy uprzytomnimy sobie datę drugiego małżeństwa Marszałka. W r. 1676 pojął za żonę Elżbietę Denhoffównę słynną z piękności, tak jak pierwsza żona, Zofia Opalińska słynęła z rozumu. Dla Opalińskiej stanęły Puławy, dla Denhoffówny – Łazienki”27. Zagraniczni podróżnicy Jean François Regnard i Giovanni Battista Fagiuoli oglądali wprawdzie Łaźnię, ale ich opisy nie wskazują na to, żeby zostali zaproszeni do skorzystania z jej atrakcji.

Chronologia pobytów Lubomirskiego w Ujazdowie uchwytna jest dzięki prowadzonej przez niego korespondencji i datacji wystawianych przez marszałka dokumentów28, dokładne zbadanie jego kontaktów z innymi osobami, wraz z ich dynamiką, pozostaje wciąż jednak w sferze postulatów badawczych, i to od niemalże trzydziestu lat29. Łazienkowska wystawa bez wątpienia dołożyła kilka elementów do biografii marszałka, a w towarzyszącej jej publikacji na nowo uporządkowano wiedzę na ten temat.

1 Sztuka dobrego myślenia. Dziedzictwo Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Katalog wystawy. Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. 25 kwietnia – 1 września 2024, red. K. Frejlich, P. Skowroński, Warszawa 2024.

2 Lubomirski sparafrazował tu inskrypcję funkcjonującą w różnych wariantach od średniowiecza – zob. M. K. Górska, Fasada południowa Łazienki, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 72 (ibidem: literatura).

3 S.H. Lubomirski, Poezje zebrane, t. 2: Komentarze, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1996, s. 165.

4 M. Karpowicz, Łazienka St. Herakliusza Lubomirskiego. Pierwowzory graficzne dekoracji i próba interpretacji treści, „Biuletyn Historii Sztuki” 31 (1969), nr 4, s. 393–403.

5 Idem, Warszawska świątynia Amora, [w: ] idem, Sekretne treści warszawskich zabytków, Warszawa 1976, s. 30–49.

6 M. in. A. Karpiński, Lubomirski i inni. Okruchy życia literackiego, [w: ] Necessitas et ars. Studia staropolskie dedykowane Profesorowi Januszowi Pelcowi, red. B. Otwinowska, t. 2, Warszawa 1993, s. 147–148; idem, Topografia prywatności „wielkiego człowieka”. O arkadiach S. H. Lubomirskiego, [w: ] Literatura polskiego baroku. W kręgu idei, red. A. Nowicka-Jeżowa, M. Hanusiewicz, A. Karpiński, Lublin 1995, s. 385–388.

7 O relacjach między światem akademickim a muzealniczym pisaliśmy ostatnio także w artykule: K. Frejlich, P. Skowroński, Między historią akademicką a historią publiczną. Jak powstawała wystawa o Stanisławie Herakliuszu Lubomirskim, „Muzealnictwo” 65 (2024), s. 55–70.

8 Cyt. za: P. Skowroński, Ujazdów Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 57.

9 M. Karpowicz, Łazienka St. Herakliusza Lubomirskiego…, s. 397.

10 M. K. Górska, Fasada południowa Łazienki, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 72–76; eadem, Polska rozkwitająca (Polonia reflorescens), [w: ] ibidem, s. 79–82; eadem, Mars odpoczywający (Mars requiescens), [w: ] ibidem, s. 83–85.

11 S. H. Lubomirski, Pieśń (Wdzięczne gaje…), [w: ] idem, Poezje zebrane, t. 1: Teksty, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1995, s. 327–328.

12 A. Kołos, Komedie Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 202–203 (cyt. za: ibidem).

13 E. Lasocińska, „W umyśle królem jesteś”. Stanisław Herakliusz Lubomirski i jego twórczość literacka, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 31–48.

14 V. Herzog, Der fürstliche Badepavillon als zweckmäßige und repräsentative Bauaufgabe im späten 17. und 18. Jahrhundert, Berlin-München 2016, s. 57. Materiały te zostały zestawione w: P. Skowroński, Ikonografia Łaźni, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 101–114.

15 E. Ström, Tłumaczenie napisów z poszytu, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 155.

16 Te, zniszczone w czasie II wojny światowej, rysunki znane są ze szklanych negatywów przechowywanych w zbiorach Instytutu Sztuki PAN. Na potrzeby wystawy wykonane zostały nowe skany, które pozwoliły na ich reprodukcję w katalogu w jakości, w jakiej nie były dotąd wydawane – Sztuka dobrego myślenia…, s. 107–110.

17 J. Dąbrowski, Pałac na Wodzie w Łazienkach, „Ochrona Zabytków” 9 (1956), nr 3, s. 158–176; W. Tatarkiewicz, Łazienki warszawskie, Warszawa 1957, s. 30.

18 P. Skowroński, Korytarz za Pokojem Kąpielowym, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 96–97.

19 J. B. Tereszczenko, Wspomnienia warszawiaka egocentrysty: „JA”, Warszawa 2012, s. 517–518.

20 Depozyt Skarbu Państwa w Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, nr inw. Dep 1165.

21 „Opisanie sytuacyi […] dóbr Jazdowa”, Archiwum ks. Józefa i Marii z Tyszkiewiczów Poniatowskich, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, sygn. 154, s. 4; List Stanisława Herakliusza Lubomirskiego do Józefa Zebrzydowskiego, wyd. M. Kunicki-Goldfinger, „Teksty Drugie” 2003, nr 1, s. 228.

22 S. H. Lubomirski, Rozmowy Artaksesa i Ewandra, wyd. J. Dąbkowska-Kujko, Warszawa 2006, s. 223 (Rozmowa XII: O próżnowaniu albo drobnych zabawach ludzi wielkich).

23 O politycznej interpretacji mitu arkadyjskiego zwięźle: Arkadia, kat. wyst., red. A. Rosales-Rodriguez, A. Ziemba, Warszawa 2023, s. 17.

24 A. Kołos, op. cit., s. 202–203. W ramach programu towarzyszącego wystawie w Teatrze Królewskim w Starej Oranżerii odbyły się 27 sierpnia 2024 r. dwa spektakle Ermidy w wykonaniu zespołu Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie

25 Inskrypcja nad tym pawilonem głosiła: „Niech w Arkadii przystoi wszystko, cokolwiek chęć nakazuje” (tłum. A. Karpiński) – A. Karpiński, Topografia prywatności…, s. 390.

26 Ibidem, s. 387. Zob. także: P. Skowroński, Przedsionek, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 77; idem, Pokój Bachusa, [w: ] ibidem, s. 86. Na temat połączenia motywów akwatycznych z heraldyką Lubomirskich w tekście literackim zob. K. Frejlich, Annulus Polycratis…, [w: ] ibidem, s. 271.

27 M. Karpowicz, Łazienka St. Herakliusza Lubomirskiego…, s. 400.

28 Ich zestawienie w: P. Skowroński, Ujazdów Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, [w: ] Sztuka dobrego myślenia…, s. 54–55.

29 A. Karpiński, Lubomirski i inni…, s. 152.

Agnieszka Żurek

Uniwersytet Wrocławski, Polska

e-mail: agnieszka.zurek@uwr.edu.pl

ORCID: 0000-0003-2280-6665

Więcej niż wstążki.
O wystawie Szaleństwo rokoka!
Fascynacja rokokiem na Śląsku (XVIII-XXI w.)

More than Ribbons. On Exhibition „Rococo Madness! Fascination with Rococo in Silesia (18th–21th c.)”

Zorganizowana z okazji 75-lecia Muzeum Narodowego we Wrocławiu wystawa Szaleństwo rokoka! Fascynacja rokokiem na Śląsku (XVIII-XXI w.) (il. 1) to przedsięwzięcie o ogromnych ambicjach. W przeciwieństwie do innych – niedawnych lub nieco późniejszych – wystaw poświęconych tej epoce (np. Ekspresja. Lwowska rzeźba rokokowa, prezentowana w Zamku Królewskim na Wawelu od marca do października 2023 r., lub Wspaniałość rokoka. Miśnieńskie figurki porcelanowe Joachima Kaendlera, otwarta na Wawelu od maja do września 2024 r.) nie skupiła się bowiem na żadnym konkretnym jej aspekcie: twórcy, obszarze tematycznym czy nawet medium artystycznym. Zamiast tego kuratorzy wystawy postawili sobie za cel ukazać śląskie rokoko w sposób możliwie pełny (nie tylko jako styl w sztuce, ale także prąd myślowy czy wręcz sposób życia), podkreślając też jego nawroty: od okresu Wiosny Ludów aż po czasy współczesne. W tym celu zebrano ponad 500 obiektów pochodzących z blisko 40 lokalizacji, w tym również z kolekcji prywatnych. Dwunastoosobowym zespołem kuratorów kierował pomysłodawca i koordynator wystawy, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu, dr hab. Piotr Oszczanowski. Wystawa prezentowana była w Pawilonie Czterech Kopuł od 14 lipca 2023 r. do 14 stycznia 2024 r.

Il. 1 Plakat wystawy Szaleństwo rokoka! Fascynacja rokokiem na Śląsku (XVIII-XXI w.) zorganizowanej przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Uwagę zwraca bardzo szeroki zakres prezentowanych obiektów: obrazów, grafik, rzeźb, mebli czy tekstyliów, ale również broni, szkła, porcelany, medali czy różnorodnego rzemiosła artystycznego. Szczególnie zadbano o odpowiednią reprezentację tekstyliów – na wystawę sprowadzono około dwudziestu strojów męskich, damskich i dziecięcych, które niegdyś należały do zbiorów Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności we Wrocławiu, a obecnie przechowywane są w Muzeum Narodowym w Warszawie. W większości były to zachowane w świetnym stanie ubiory arystokratów, reprezentujące najwyższy poziom rzemiosła. Znaczna część obrazów została dobrana właśnie z myślą o przedstawionych na nich strojach. Zadbano również o zaprezentowanie wysokiej klasy mebli – sale Pawilonu wypełniło wyposażenie dawnego pałacu królewskiego we Wrocławiu, włącznie ze zwierciadłami i żyrandolem, który z myślą o tej właśnie ekspozycji poddano gruntownej konserwacji. Osobną grupę stanowiły obiekty sakralne pochodzące z szesnastu kościołów Śląska, wśród których wyróżniły się rzeźby ołtarzowe z kościoła w Jemielnicy dłuta Johanna Georga Lehnerta. Zgodnie z hasłem jednego z gniazd tematycznych wystawy, Do tańca i do różańca, organizatorzy starali się pokazać, jak estetyka rokoka ogarniała wszelkie aspekty ludzkiej egzystencji – od narodzin (sukienki chrzcielne), po śmierć (klamry trumienne), od „sacrum” (wizerunki świętych w ekstazie), po „profanum” (scenki pastoralne).

Kuratorzy wystawy nie zdecydowali się ani na układ chronologiczny, ani taki, który odzwierciedlałby rodzaj zaprezentowanych obiektów (z wyjątkiem kolekcji grafik, o czym niżej). Wyraźnie zarysowano część wstępną – prócz umieszczonej jeszcze w korytarzu tablicy, rolę tę pełni instalacja Lichtungen Roberta Sochackiego oraz pierwsza sekcja, Od majestatu do wdzięku, gdzie na przykładzie portretów dwóch pokoleń rodziny Hochbergów ukazano zmianę, nie tylko w modzie, ale też w autoprezentacji arystokratów, która dokonała się w drugiej połowie XVIII w. Poza tym jednak widz może swobodnie błądzić między kilkunastoma działami tematycznymi, takimi jak Monumentalne miniatury, Popo, Pampero i Calmo, czyli dalekie wyprawy śląskich jezuitów czy Dziecięca maskarada, gdzie przedstawiono zwyczaj przebierania dzieci w egzotyczne kostiumy (na marginesie odnotujmy interesujący polski akcent wystawy: jednym ze strojów był zminiaturyzowany szlachecki kontusz). Taka strategia harmonizuje z kategoriami estetycznymi podkreślonymi już na wstępie: „lekkość” i „wdzięk” rokoka znajduje odzwierciedlenie w zamierzonym ruchu zwiedzającego, zachęconego do swobodnego przechadzania się między luźno tylko powiązanymi sekcjami i kontemplacji szczegółu, ponadto duży nacisk położony został na humor i zabawę.

Szczególnie interesująca jest sekcja poświęcona barwie różowej. Zaznaczono w niej, że ubiory w tym kolorze były uważane za eleganckie i odpowiednie dla obu płci, czego dowodzą zaprezentowane stroje: zarówno kobiece (np. suknia ślubna w stylu francuskim z 1748 r. z białym i barwnym haftem), jak i męskie (dwie kamizelki – jedna z bladego jedwabnego rypsu ozdobionego motywami kwiatowymi, druga z ciemnego wiśniowego jedwabiu z floralnymi ornamentami). Fakt, że jedynie dla stroju kobiecego znaleziono bardziej współczesny odpowiednik (szyfonową sukienkę koktajlową z lat 50. XX w.), demonstruje przemianę, jakiej podległo postrzeganie tego konkretnego koloru na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci. W ten sposób twórcy wystawy zdołali dobitnie sformułować tezę o niestabilności modeli płciowych (korespondującą z wyraźnie feministycznym rysem całej narracji) bez potrzeby ubierania jej w słowa, dostarczając przy tym dodatkowych informacji, choćby o technologicznej stronie procesu barwienia tkanin.

Od pozostałych części Szaleństwa rokoka! wyraźnie odcina się kolekcja grafik powstałych w warsztacie Strachowskych, a będących własnością trzech wrocławskich instytucji: Muzeum Narodowego, Biblioteki Uniwersyteckiej i Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Prezentują one przegląd śląskiej sztuki drukarskiej połowy XVIII w. – znajdziemy tu m.in. mapy, widoki miast, druki ulotne, ilustracje książkowe, frontyspisy i ekslibrysy, w tym również pochodzące z książek polskich – jednak zamysł wyodrębnienia ich jako osobnej kolekcji wydaje się nieco kontrowersyjny. Obiekty te bowiem zostały wyeksponowane w sposób bardzo tradycyjny i niemal monotonny, trudno też wskazać ich miejsce w ogólnej narracji wystawy. Przy tym pozostałe grafiki, niepochodzące z warsztatu Strachowskych, na ogół wtopiono w inne gniazda tematyczne.

Wystawa nieprzypadkowo została zaprezentowana w Pawilonie Czterech Kopuł, w którym stała ekspozycja w całości poświęcona jest sztuce współczesnej. Mimo że tylko nieliczne obiekty wystawiane w ramach Szaleństwa rokoka! pochodzą z czasów późniejszych niż trzecia ćwierć XVIII w., ich obecność została szczególnie zaakcentowana przez kuratorów, tak w materiałach promocyjnych, jak i w samym układzie wystawy. Część z nich, zgodnie z deklaracją Iwony Bigos, kierowniczki Pawilonu Czterech Kopuł i jednej z kuratorek ekspozycji, celowo wkomponowano między obiekty starsze, aby zwiedzający mogli sami je odnajdować1. I tak figura z bazyliki w Krzeszowie stała się częścią instalacji wideo, a pochodzące z pierwszej dekady XXI w. porcelanowe figurki grupy AES+F ustawiono na osiemnastowiecznej komodzie. Kluczowe jest tu jednak słowo „pozornie”, bowiem tylko nieliczne współczesne prace stanowią rzeczywiście taką imitację stylu rokoka, która nie podważałaby jego założeń (najbardziej wyrazistym przykładem jest tu neorokokowa kaplica pałacu w Konarach projektu Brunona Tschötschela). Pozostałe bądź przez swoją formę, bądź przekaz ideowy wchodzą w jawną polemikę z poglądami społecznymi i estetyką XVIII w.

I tak będące wizytówką wystawy (umieszczone na licznych materiałach promocyjnych, w tym na plakacie – il. 1) cyfrowe kolaże Volkera Hermesa wykorzystują charakterystyczne ornamenty rokokowych tekstyliów do stworzenia groteskowych masek, przemieniając sportretowanych arystokratów w dziwaczne, niepokojące stwory. Bardzo trafną wydaje się decyzja kuratorów o zestawieniu dwóch prac Hermesa Hidden Anonymous (Silesian I i II) ze stanowiącymi ich bezpośrednią inspirację anonimowymi portretami Diedricha Adolfa i Henrietty von der Recke, co pozwala dostrzec, jak artysta bawi się formą, powtarzając jednak pieczołowicie obecne już na obrazach ornamenty. Ten ironiczny rys wobec estetyki epoki zaznacza się też w doborze obiektów osiemnastowiecznych – nieprzypadkowo w przestrzeni ekspozycji znalazły się m.in. drukowane około 1775 r. w augsburskim warsztacie Johana Willa karykatury ośmieszające francuskie fryzury.

Nie wszystkie współczesne dzieła nawiązują wprost do estetyki rokoka – umieszczone w nowym kontekście mogą nakierować myśl widza podziwiającego osiemnastowieczną sztukę na problemy szczególnie dziś aktualne. Do tego rodzaju eksponatów należą prace o wydźwięku feministycznym, przykładowo: Gorset stojący Marii Pinińskiej-Bereś (1967), w przypadku którego konstrukcja, przypominająca gorset, umieszczona na drewnianym trójnogu, objętym zardzewiałą obręczą czegoś w rodzaju kajdan przypomina o (metaforycznym) uwięzieniu kobiecego ciała, oraz Piersi Aliny Szapocznikow (1966-8), które zestawione z osiemnastowiecznymi portretami zwracają uwagę na wymuszoną przez rokokowe suknie przesadną ekspozycję kobiecych piersi, wraz ze wszystkimi tego społecznymi i kulturowymi implikacjami. Można słusznie spierać się, czy prace te rzeczywiście reprezentują jeden z nawrotów rokokowej estetyki i czy otoczenie, w którym znalazły się na wystawie, nie jest im zasadniczo obce.

Uzupełnieniem zamysłu kompozycyjnego Szaleństwa rokoka! są dwie stworzone specjalnie z myślą o nim instalacje: Lichtungen Roberta Sochackiego i Tylko dla twoich oczu Olafa Brzeskiego. Ich imponujące rozmiary oraz strategiczne umieszczenie na początku i na końcu trasy, jaką przygotowano dla zwiedzających, podkreślają rolę sztuki współczesnej w ekspozycji, tworząc zarazem symboliczną klamrę narracyjną. Jednak podczas gdy Lichtungen, wykorzystując w formie widowiska światło i dźwięk motywy z dawnych obrazów czy rzemiosła artystycznego, wraz z charakterystyczną dla nich paletą kolorów – różów, zieleni i błękitów – przywołuje, w skondensowanej formie, cały wachlarz związanych z rokokiem stereotypów, Tylko dla twoich oczu (monumentalny stóg siana ze źdźbłami niesionymi niewidzialnym wiatrem) jest trudniejszy w ocenie, a jego związek z tematem rokoka bardziej wątpliwy, i to mimo kilku interpretacji zaproponowanych przez samych organizatorów, w tym nader enigmatycznego twierdzenia, że „być może [Tylko dla twoich oczu] zapowiada nadejście kolejnej rewolucji”.

Ambitny zamysł realizatorów wystawy łatwo mógł zagubić się wśród mnogości podejmowanych przez nich tematów, a uwzględnienie obiektów nowszych czy wręcz współczesnych może rodzić zarzut o arbitralności wyboru. Szczęśliwie przestrzeń Śląska okazała się silnym elementem spajającym zróżnicowane chronologicznie i tematycznie obiekty. Dwa cele wystawy, opisane na tablicy umieszczonej przed wejściem na ekspozycję, wydają się spełnione: ukazanie ciągłości myśli i estetyki rokoka, oraz podkreślenie istotnej – nawet jeśli nie centralnej, to na pewno i nie peryferyjnej – pozycji sztuki śląskiej w kulturze europejskiej tego okresu.

Katalog, który ukazał się kilka miesięcy po zamknięciu Szaleństw rokoka!2, przybrał niekonwencjonalną formę – bogatej dokumentacji fotograficznej przestrzeni wystawowych towarzyszy w nim siedemnaście wyraźnie wydzielonych esejów na temat śląskiej sztuki rokoka. Treść większości z nich luźno pokrywa się z jednym lub kilkoma gniazdami tematycznymi ekspozycji. Spośród ilustrujących je zdjęć tylko część przedstawia eksponaty, jakie można było rzeczywiście zobaczyć na wystawie, a dwa eseje (dotyczące rzemiosła artystycznego oraz meblarstwa) zostały w całości zilustrowane archiwalnymi fotografiami obiektów, które nie przetrwały do naszych czasów. Osobny tekst poświęcono kontynuacji rokoka w sztuce współczesnej, co przeczy niejako idei wystawy, gdzie obiekty te zostały wplecione w narrację, ale bardziej odpowiada ściślejszej, bardziej uporządkowanej formie, jaką przybrał katalog. Ponadto publikacja zawiera pełen wykaz obiektów prezentowanych na wystawie oraz zdjęcia z finisażu.

1 Zob. https://www.youtube.com/watch?v=1AY0emWuveQ&t=3s, 4:21-4:3 (ostatni dostęp: 16.04.2024).

2 Szaleństwo rokoka! Fascynacja rokokiem na Śląsku (XVIII-XXI w.): wystawa w Muzeum Sztuki Współczesnej w Pawilonie Czterech Kopuł - Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu, 14 lipca 2023 – 14 stycznia 2024, red. P. Oszczanowski, Wrocław 2024.

OMÓWIENIA I PRZEGLĄDY

Jacek Głażewski

Uniwersytet Warszawski, Polska

e-mail: j.glazewski@uw.edu.pl

ORCID: 0000-0002-7284-4494

Ludowy zwrot czy szlachecki resentyment?1

Turn Towards the People’s History or the Nobility Resentment?

Nie potrafię znaleźć lepszego określenia na zjawisko, które dostrzeże każdy uczestnik życia naukowego w Polsce, obserwując ukazujące się na rynku księgarskim tytuły. To intelektualna epidemia. Od kilku lat rozmaite polskie wydawnictwa, zarówno te o uznanej renomie, jak i te mniej znane lub mniej wiarygodne publikują prace poświęcone jakoby nieopisanym, ukrytym, zepchniętym do zbiorowej podświadomości obszarom rodzimych dziejów. Po dwóch początkowych fazach owego procesu, feministycznym oraz żydowskim, nastał czas tzw. „zwrotu ludowego” – polska humanistyka obsiadła chłopską furmankę i pod sztandarami rewolucyjnej zmiany ruszyła w bój o przywrócenie społecznej sprawiedliwości, szlakiem starym, nieco zapoznanym, ale wciąż dobrze widocznym. Bękarty pańszczyzny, Bez pana i plebana, Niewolnicy modernizacji, Pańszczyzna, Chamstwo, Panów piłą, to tylko kilka przykładów wydawniczego urobku ostatniego okresu2. Wydaje się, że jest to droga prowadząca donikąd, a raczej na bezdroże omiatane chyłkiem przez światła XIX-wiecznych politycznych utopii i pełne metodologicznych płycizn. Zresztą zdecydowana większość z tych książek nosi charakter popularnonaukowy, a zatem wtórny i została skrojona na potrzeby zysku. Okazuje się bowiem, że na problematyce historii ludzkiej biedy można całkiem nieźle zarobić, o czym świadczy publiczny konflikt pomiędzy jedną z autorek a jej macierzystym wydawnictwem3. Byłby to jeden z największych paradoksów owej sytuacji.

Książką założycielską całego nurtu jest praca Adama Leszczyńskiego Ludowa historia Polski, zainspirowana i wzorowana na opublikowanej w 1980 r. monografii Howarda Zinna Ludowa historia Stanów Zjednoczonych4. Kilka lat po wydaniu Ludowej historii Polski jej autor przygotował kolejną pracę, która stanowić może pokłosie wcześniejszej publikacji5.

Ludowa historia Polski to książka osobliwa. Z jednej strony posiada wszelkie elementy studium naukowego: rozległe przypisy, obszerną i czytelnie skonstruowaną bibliografię, indeks osobowy, z drugiej zaś, charakteryzuje ją specyficzna nonszalancja warsztatowa, np. zabrakło tu wstępu, natomiast niezwykle ważny rozdział metodologiczny umieszczono na końcu, w postaci… eseju. Również bezpośrednie – rozsiane tu i ówdzie, choć głównie w rozdziale pierwszym – deklaracje „programowe” Leszczyńskiego pozwalają uznać książkę za efekt swoiście rozumianego sprzeciwu wobec tradycyjnej historiografii, którą autor w innym miejscu określa niezbyt rozumnie jako „patriarchalno-nacjonalistyczną”6. Ów odwrót od naukowej ortodoksji przekłada się także na styl wywodu, nieunikający określeń nacechowanych emocjonalnie, a nawet ideologicznie. Książka posiada zatem wyraźny rys polityczny, antytradycjonalistyczny, nie tylko w warstwie treściowej, ale także dyskursywnej. I jeśliby zgodzić się z Leszczyńskim, że była ona ćwiczeniem czy też próbą7, to jednak nie sposób potraktować jej jako wprawki naukowego debiutanta – to z pewnością praca świadomego i dojrzałego badacza, zarazem historyka i publicysty.

Aby dobrze wyjaśnić poznawczą rezerwę wobec tej propozycji, warto przyjrzeć się metodologicznym podstawom całego wywodu. Jak już wspomniałem, Leszczyński umieścił ich opis na końcu książki, uzasadniając tę decyzję potencjalnym brakiem zainteresowania czytelnika zagadnieniami warsztatowymi8. Argument wydaje się dość ekscentryczny, szczególnie dla tych odbiorców, którzy do literatury historycznej sięgają intencjonalnie, aby zrozumieć złożoność procesów i zjawisk dziejowych. Nie można tego uczynić bez chociażby orientacyjnego rozeznania, w jaki sposób autor korzysta ze źródeł, jak je analizuje czy interpretuje. Tymczasem Leszczyński zakłada, że czytelnik Ludowej historii Polski sięgnie do książki jak do antologii epizodów, scen, sytuacji odnotowanych w tekstach źródłowych, by zracjonalizować polityczne przeświadczenie o nieludzkiej, niewolniczej, barbarzyńskiej istocie (dawnej) Rzeczpospolitej. Cele rozprawy są więc jasne: chodzi tu o zaprezentowanie historii „mechanizmu wyzysku w Polsce”, ciągłości „uzasadnień panowania i niewoli” oraz dziejów „oporu wobec władzy – oporu nie skierowanego przeciwko obcemu etnicznie okupantowi, ale przeciwko społecznemu porządkowi” (s. 14–15). Tak sformułowane zamierzenie uzyskuje w toku wywodu źródłowy kostium, potwierdzający zasadnicze tezy. Stąd też bierze się epizodyczna użyteczność dyskursu. Leszczyński często operuje pojedynczą sceną, wydarzeniem umiejscowionym w dokumentach archiwalnych i na tej podstawie wysuwa wnioski natury ogólnej.

Tak właśnie rozpoczyna się esej o metodzie. Autor przywołuje spisaną w latach 30. XVIII w. suplikę małopolskich chłopów przeciwko administratorowi parafii, zawierającą listę nadużyć duchownego, a skierowaną do właściciela dóbr, księcia Pawła Karola Sanguszki, podówczas marszałka wielkiego litewskiego9. Rejestr przewinień miejscowego księdza był długi i bardzo szczegółowy, przy czym dla autora Ludowej historii Polski stanowił on przede wszystkim ilustrację „opowieści o relacjach władzy oraz podległości – i to nie tylko pomiędzy księdzem a chłopami. To właściciel dóbr jest ostateczną instancją w sprawach trapiących poddanych” (s. 535). Leszczyński pisze więc o społecznej kontroli, przemocy fizycznej, pogardzie. „Zwyczajna historia z przeszłości” (s. 533) służy ustaleniu wzorca normatywnego działania w obrębie ówczesnej hierarchii społecznej. Natomiast całkowitym milczeniem pomija się tu istnienie samego mechanizmu supliki chłopskiej, jej uwarunkowań prawnych, kwestii legislacyjnej skuteczności, rzeczywistych konsekwencji. Tym bardziej, że nie wiadomo jak ostatecznie „(…) potoczyły się losy księdza Marcina i czy sprawie nadano bieg” (s. 535). Innymi słowy, przydatność rękopiśmiennego źródła mierzy się tu skalą dopasowania do wyjściowej tezy, a nie jego zawartością, względnie spektrum pytań, które można i warto byłoby mu zadać.

Na marginesie warto zauważyć, że w swoim eseju o metodzie Leszczyński zastanawia się „jak trzeba napisać” ludową historię Polski… . Kwestia, czy trzeba ją w ogóle pisać, nie staje się przedmiotem refleksji, zgodnie z założeniem, że dotychczasowa historiografia nie spełniła swych zasadniczych powinności w tej mierze. Ta na nowo skonstruowana narracja „(…) musi stawiać interesy i potrzeby ludzi podporządkowanych na pierwszym miejscu i stanowić całkowitą reinterpretację narodowej historii z ich perspektywy” (s. 570), skutkiem czego „państwo jest w optyce tej książki przede wszystkim narzędzi redystrybucji zasobów i narzędziem przemocy” (s. 571). Tutaj wcale nie chodzi o historyczną prawdę o dziejach Rzeczpospolitej, ale o to, by owe dzieje poddać krytyce ideologicznej, która podważy nie tylko stan wiedzy, ale zakwestionuje samo pojęcie prawdy, a więc również możliwości poznawcze. W tym miejscu dotykamy sprawy absolutnie fundamentalnej.

Sądzę, że Adam Leszczyński – również jako socjolog i dziennikarz, autor m. in. książki Skok w nowoczesność10 – musi zdawać sobie sprawę z faktu, że zjawisko „zwrotu ludowego” w polskiej humanistyce ostatnich kilku lat jest po prostu złudzeniem. Jeśliby wskazać tu na jakąś dynamikę przemian, to można byłoby co najwyżej powiedzieć o powrocie, zawróceniu, recydywie. „Zwrot” oznaczałby bowiem zmianę zasadniczego kierunku, względnie zajęcie się problematyką dotychczas nieobecną. Tymczasem tzw. kwestia ludowa jest zagadnieniem bardzo dobrze zakotwiczonym w polskiej literaturze, publicystyce, sztuce, historii. Sprawa ta była z jednej strony przedmiotem poważnej społecznej i politycznej refleksji, co najmniej od czasów pierwszych rozpraw Andrzeja Frycza Modrzewskiego, natomiast z drugiej strony stanowiła już obiekt bardzo intensywnej, realizowanej przemocą, inżynierii ideologicznej. To w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku w Polsce miała miejsce marksistowska „krucjata” wymierzona w naukę uprawianą zgodnie z wzorcem przedwojennym11 – jej kamieniem milowym był resentyment szlachecki oraz przekonanie, że kultura dawnej Rzeczpospolitej uznana za klerykalną, reakcyjną, wsteczną musi zostać zakwestionowana i odrzucona. Z tego powodu w pracach humanistycznych w okresie po zakończeniu II wojny światowej zaobserwować można próby włączenia kultury staropolskiej w zgodny z wytycznymi materializmu dialektycznego bieg dziejów poprzez położenie akcentu na zjawiskach nienormatywnych dla kultury szlacheckiej Polski (np. na literaturze plebejskiej, reformacyjnej publicystyce antykatolickiej i właśnie na sprawie chłopskiej). W duchu diamatu twórczość Klemensa Janickiego, Jana Kochanowskiego, Jędrzeja Gałki, Andrzeja Frycza Modrzewskiego wyznaczała „szlak cennych bojowych tradycji walki” o sprawę świeckiego humanizmu12. Innym zjawiskiem było opatrywanie książek historycznych odpowiednio sprofilowanym wstępem ideologicznym, wyposażonym w cytaty z klasyków marksizmu-leninizmu. Przykładem może być studium Mariana Małowista Papiestwo i cystersi, które rozpoczyna się fragmentem rozprawy Marksa Walki klasowe we Francji 1848-1850, komentującym klęskę „czerwcowego powstania proletariatu Paryża w 1848 roku”13. Podobnym „wyposażeniem” ideologicznym dysponowała debiutancka książka naukowa Janusza Tazbira14.

Nie jest żadną tajemnicą, że poststrukturalna, ponowoczesna czy też dekonstrukcjonistyczna humanistyka zakorzeniona jest głęboko w tzw. hermeneutyce podejrzeń, tu zaś prym wiodą trzej myśliciele, „mistrzowie podejrzeń”: Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud i Karl Marks15. Jeśliby listę inspiracji uzupełnić o dzieła Michela Foucaulta, Haydena White’a i wspomnianego już Howarda Zinna, uzyskamy w miarę pełne zestawienie narzędzi interpretacyjnych, dzięki którym powstała Ludowa historia Polski. Nie ma tu oczywiście miejsca na krytyczne ujęcie w stosunku do wymienionych wyżej wzorców, zresztą każdy badacz ma pełne prawo do indywidualnych inspiracji, trudno jednak nie zauważyć, że istnieje perspektywa, która łączy ze sobą wskazanych twórców. Owym spoiwem jest język, a właściwie specyficzne podejście do języka jako wykładnika społecznej i politycznej mocy. Dysponent języka byłby w takim wypadku depozytariuszem władzy, niezależnie od tego, czy chodziłoby o władzę wyrażonej poprzez język symbolicznej interpretacji snów pacjenta na kozetce, czy też o władzę wyrażonej poprzez język propagandy jedynie słusznej wizji świata. Pomiędzy kozetką a trybuną znalazłoby się również miejsce dla suzerenów historycznych narracji i dziejowych mitów. Czyż więc nie miał racji George Orwell, pisząc, że „język polityki (…) jest obmyślony w taki sposób, aby kłamstwa jawiły się jako prawda, morderstwo jako czyn zasługujący na szacunek, a wiatr zyskał pozór stabilności”16? Kto rządzi językiem, włada nie tylko reprezentacją rzeczywistości, ale nadto nią samą.

W tym kontekście należałoby dostrzec pewne niebezpieczeństwo, które kryje się za Ludową historią Polski. Jeśli bowiem historiografię miałoby się sprowadzić do serii wymiennych narracji, konkurencyjnych opowieści, skonstruowanych dyskursów to dyskusyjna stałaby się sprawa realnej wiedzy o przeszłości. Tak rozumiana historia nie byłaby analizą oraz interpretacją faktów, lecz warunków funkcjonowania dyskursów. Zamiast pytać „jak to było?” lub „jak to mogło być?”, pytalibyśmy „jak to zostało zapamiętane (wypowiedziane, utrwalone)?”. To właśnie całkowita dominacja „parole” nad „langue” uruchamia lawinowe zainteresowanie kulturą pamięci, odrzucenie zbiorowego na rzecz jednostkowego, modelowego na rzecz incydentalnego, systemowego na rzecz epizodycznego. Taki sposób myślenia prowadzi w dodatku do pułapki, w którą pochwyceni zostaną wszyscy ci, którzy łakną mesjańskiej sprawiedliwości dziejowej. Wszak korowód dyskursów przypomina „perpetuum mobile”, nie jest więc pewne, do kogo będzie należało ostatnie słowo i czy w ogóle można sobie takie wyobrazić. Należałoby raczej przygotować się na wieczną przemienność historii ludowej i szlacheckiej, rewolucji i reakcji, zerwania i ciągłości, samotności i wspólnoty, zaangażowania i dystansu.

Nie mam wątpliwości, że Ludowa historia Polski jako pewnego rodzaju ćwiczenie z logiki historycznej – podobne do tego, które proponował Andrzej Leder17 – stwarza warunki do przemyślenia rodzimych dziejów w sposób ożywczy, odświeżający oraz inspirujący. Nie jest to natomiast dzieło przełomowe. Za poważny brak owego projektu należałoby uznać choćby marginalizację kultury umysłowej, z czego zresztą autor zdał sobie sprawę po kilku latach od premiery książki18. Rzecz jest o tyle istotna, że owo pominięcie umniejsza wiarygodność wywodu, jest unikiem, wskutek którego z pola oglądu znika pytanie o trwałe wartości kultury ludowej np. w polskiej tradycji literackiej. Perspektywa kulturowa pozwala dodatkowo naświetlić problematykę polityczną czy społeczną, nie wspominając o tym, że ścisły związek pomiędzy owymi sferami niejednokrotnie uniemożliwia ich rozdzielenie na potrzeby czytelnego wyłożenia materii historycznej. Przy czym – dodajmy – w polskiej tradycji historiograficznej nie brakuje przykładów strategii w pełni udanych, zapewniających odbiorcom wrażenie pełnej panoramy ojczystych dziejów19. Jednak przy wszystkich zastrzeżeniach natury metodologicznej, nawet przy uwzględnieniu czysto ideologicznego obciążenia książki, Ludowa historia Polski pozostawia czytelnikowi pewien margines swobody, skłaniający do dyskusji czy polemiki. Nie brakuje tu umiejętności niuansowania, cieniowania, choć trzeba zarazem powiedzieć, że najlepsze pod tym względem partie pracy dotyczą okresów, w których sam autor czuje się nieskrępowany, a więc z grubsza XIX i XX wieku. W częściach odnoszących się epoki staropolskiej Leszczyński zbyt często posługuje się skrótem, aby odbiorca mógł odnieść wrażenie ciągłości i płynności wywodu.

Wspomnianego wyżej marginesu swobodnej recepcji brakuje natomiast w pracach kontynuatorów Leszczyńskiego. Są one bowiem skalkulowane, jednoznaczne, w pewnym sensie wulgarne w swej radykalności, rysowane grubym, czarno-białym konturem, płytkie. Obawiam się, że to „złe potomstwo” Ludowej historii Polski z czasem wpłynie na odbiór dzieła założycielskiego i odciśnie się negatywnie na jego wymowie, choćby poprzez odrzucenie spowodowane nadmiarem kolejnych, powtarzalnych i przewidywalnych ujęć. Oby rynkowa koniunktura jak najszybciej się odwróciła, zaś zła linia dynastyczna ostatecznie i bezpotomnie wygasła, przywracając polskim dziejom należny im harmonijny oraz zrównoważony wizerunek.

1 A. Leszczyński, Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, Warszawa 2020 (22022), ss. 669, nlb. 3.

2 Zob. M. Rauszer, Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich, Warszawa 2020; D. Zalega, Bez pana i plebana. 111 gawęd z ludowej historii Śląska, Warszawa 2021; M. Narożniak, Niewolnicy modernizacji. Między pańszczyzną a kapitalizmem, Warszawa 2021; K. Janicki, Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Poznań 2021; K. Pobłocki, Chamstwo, Wołowiec 2022; R. Jamka, Panów piłą. Trzy legendy o Jakubie Szeli, Warszawa 2023. W ramy „zwrotu ludowego” wpisać można także publikacje dotyczące historii kobiet, robotników, a nawet szlachty. Por. K. Janicki, Warcholstwo. Prawdziwa historia polskiej szlachty, Warszawa 2023; Ludowa historia kobiet, pod red. P. Wielgosza, Warszawa 2023; J. Urbański, Strajk. Historia buntów pracowniczych, Warszawa 2024.

3 Joanna Kuciel-Frydryszak – autorka Chłopek, książki, której sprzedaż osiągnęła 500 tys. egzemplarzy – zapowiedziała pozew sądowy przeciw własnemu wydawcy. Wydawnictwo Marginesy miało bowiem osiągnąć korzyści nieproporcjonalnie wysokie wobec wynagrodzenia pisarki.

4 Zob. H. Zinn, A People’s History of the United States. 1492-Present, New York 1980. Polski przekład książki zob. idem, Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od roku 1492 do dziś, tłum. A. Wojtasik, wstęp A. Domosławski, Warszawa 2016.

5 Zob. A. Leszczyński, Obrońcy pańszczyzny, Warszawa 2023. W przeciwieństwie do Ludowej historii Polski jest to praca o charakterze ściśle naukowym i już choćby z tego powodu wymagałaby odrębnego omówienia. O różnicach dzielących obie książki, a także o zmiennych kolejach ich recepcji autor opowiedział Andrzejowi Nowakowi. Zob. O buncie, insurekcjach i życiu peryferii. Rozmowa z prof. Adamem Leszczyńskim [w: ] A. Nowak, Kto pisze naszą historię? Rozmowy polskie wiosną XXI wieku, [Kraków] 2024, s. 315–316.

6 Por. ibidem, s. 347.

7 Por. ibidem.

8 A. Leszczyński, Ludowa historia Polski…, s. 16. Wszystkie dalsze odniesienia i cytaty będą przytaczane na podstawie drugiego wydania książki; numery stron – w nawiasie okrągłym, bezpośrednio po cytacie.

9 Skarga, datowana na 22 marca 1737 roku, zachowała się w rękopisie Biblioteki Narodowej (sygn. rkps akc. 1389).

10 Zob. A. Leszczyński, Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych, 1943-1980, wstęp Z. Bauman, Warszawa 2013. Jak się wydaje, tytuł ten nawiązuje do studium Andrzeja Walickiego, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996 (wyd. oryg. 1995).

11 Zagadnienie to zostało najpełniej opisane w zakresie nauk filozoficznych. Zob. R. Kuliniak, M. Pandura, Ł. Ratajczak, Filozofia po ciemnej stronie mocy. Krucjaty marksistów i komunistów polskich przeciwko Lwowskiej Szkole Filozoficznej Kazimierza Twardowskiego, Część pierwsza: lata 1945-1951, Warszawa 2018, Część II: Problem reformy szkolnictwa wyższego w świetle partyjnej ofensywy ideologicznej, Warszawa 2019, Część III: Ostateczne starcie, Warszawa 2021.

12 Sformułowanie takie zostało użyte w anonimowym wstępie do katalogu wystawy Odrodzenie w Polsce, która miała miejsce w Muzeum Narodowym w Warszawie (Warszawa 1953).

13 M. Małowist, Papiestwo i cystersi ze szczególnym uwzględnieniem ich roli w Polsce na przełomie XII i XIII w., Warszawa 1955, s. 5.

14 Por. J. Tazbir, Reformacja a problem chłopski w Polsce XVI wieku. Oddziaływanie walki klasowej na wsi polskiej na kształtowanie się ideologii religijnej szlachty w okresie reformacji, Wrocław 1953.

15 Całościowe ujęcie myśli Nietzschego, Marksa i Freuda jako „mistrzów podejrzeń” zob. P. Ricoeur, O interpretacji. Esej o Freudzie, tłum. M. Falski, Warszawa 2008.

16 G. Orwell, Język angielski a polityka, tłum. R. Sudół, Kraków 2022, s. 29.

17 Zob. A. Leder, Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej, Warszawa 2014.

18 Por. O buncie, insurekcjach i życiu peryferii…, s. 345–348.

19 Niech będzie wolno przywołać tu dwa przykłady, dotyczące historii Rzeczpospolitej w okresie nowożytnym: klasyczny oraz współczesny. Pierwszy z nich to synteza Władysława Konopczyńskiego, Dzieje Polski nowożytnej, wstęp J. Maternicki, oprac. J. Dzięgielewski, t. II, oprac. M. Nagielski, posłowie J. Dzięgielewski, Warszawa 1986. Przykład drugi to studium pióra Urszuli Augustyniak, Historia Polski, 1572-1795, Warszawa 2008.

Barbara Niebelska-Rajca

Uniwersytet Warszawski, Polska

e-mail: niebelska@icloud.com

ORCID 0000-0003-0525-4547

Poza klasycyzmem. Cztery odmiany antyklasycyzmu w ujęciu A Companion to Anticlassicisms in the Cinquecento1

Beyond Classicism. Four Types of Anticlassicism in A Companion to Anticlassicisms in the Cinquecento

Zjawisko antyklasycyzmu we włoskiej literaturze XVI stulecia znane jest nie od dziś. O „negatywnym” komponencie ówczesnej kultury literackiej – opozycji wobec paradygmatu oficjalnego, petrarkowsko-cycerońsko-platońskiego – pisali już historycy literatury u schyłku XIX wieku. De Sanctis wskazywał żywioł komiczno-karnawałowy i upodobanie do obscenów2. Arturo Graf zdiagnozował antypetrarkizm jako reakcję na „chroniczną chorobę literatury włoskiej”, czyli petrarkizm3. W latach 70. ubiegłego wieku literaturę antyklasyczną analizował Nino Borsellino w monografii o antyklasykach – enfants terribles Cinquecenta4. Bohaterowie jego studium: Pietro Aretino, Benvenuto Cellini, Francesco Berni, w towarzystwie innych burzycieli poetyki klasycznej, powracają na kartach A Companion to Anticlasscisms in the Cinquecento (De Gruyter, 2023). Jest to pierwszy tom serii wydawniczej Classicism and Beyond / Il classcismo e oltre, pod redakcją Marca Föckinga, Susanne A. Friede, Floriana Mehltrettera i Angeli Oster.

A Companion to Anticlassicisms ma ambicje poważniejsze niż dotychczasowe, liczne przecież studia nad nieklasycznym obliczem Cinquecenta5. Celem jest tu synteza włoskiego fenomenu antyklasycyzmu, uwzględniająca różnorodność szesnastowiecznych opozycji wobec paradygmatu klasycznego. Syntetyczne ujęcie problemu – ciekawe, choć niepozbawione mankamentów, o czym niżej – byłoby wystarczające, aby pozycję uznać za studium wartościowe. Opracowanie podejmuje ponadto próbę sformułowania swego rodzaju teorii antyklasycyzmu – po raz pierwszy proponuje klasyfikację jego odmian. Jakkolwiek więc ogranicza się do literatury włoskiej, to jednak zawarte w nim porządkujące rozstrzygnięcia mają wymiar szerszy. Są dyskusyjne, więc prowokują do namysłu. Mogą inspirować badania nieklasycznych tendencji w europejskich literaturach XVI stulecia (także w teorii literackiej, retorycznej, estetycznej); mogą być kontekstem dla analiz praktyki literackiej i poetyki baroku. Dla powstania tej ostatniej w wariancie nieklasycznym grunt przygotowały przecież różnorodne kontestacje paradygmatu klasycznego w dobie „jesieni renesansu”6.

Studium otwiera fraza Szekspirowska: „My mistress’ eyes are nothing like the sun”. Sonet 130 przywołany jest na prawach inicjalnego (i reprezentatywnego, choć już siedemnastowiecznego) przykładu sprzeciwu wobec „klasycznej normy” – dystansu do modelu liryki petrarkowskiej jako wzorca kanonicznego. Takie otwarcie monografii zapowiada jedno z jej centralnych zagadnień: problem opozycji wobec klasycznych ideałów imitacyjnych. Od czasu kanonizacji Petrarki przez Pietra Bemba petrarkizm stał się w literaturze włoskiej modelem paradygmatycznym, wyznacznikiem normatywnym i „schematem dyskursywnym”. Stąd antypetrarkizm – „rewers”, karykatura lub parodia klasycznego wzorca – stanowi w opracowaniu jedną z dominujących postaw antyklasycznych, zaś manifestacje sprzeciwu wobec modelu petrarkowskiego zaliczone zostają do wyrazistej (eksplicytnej) odmiany antyklasycyzmu, wyróżniającej się spośród innych opozycji.

Liczba mnoga jest tu istotna, wyeksponowana w tytule, wyjaśniona we wprowadzeniu. „Pluralizm” stanowi „słowo kluczowe” monografii7, która nie po raz pierwszy w historii studiów renesansowych kwestionuje stereotyp o monolityczności odrodzeniowego klasycyzmu, podkreślając „pluralistyczną naturę” ówczesnej kultury literackiej, w której koegzystowały różnorodne, także opozycyjne wobec siebie tendencje. Wyróżnikiem klasycznej orientacji ówczesnej poetyki pozostaje „systemowo afirmatywny” stosunek do antyku jako modelu doskonałego, wymagającego renowacji oraz wynikający z tego imperatyw imitacji wzorców antycznych (imitatio veterum) i dzieł uznanych za kanoniczne. W tej wstępnej definicji brakuje wyodrębnienia klasycznych jakości etycznych i reguł klasycznej poetyki – to prawdopodobnie uznano za nazbyt oczywiste; zresztą pewne podstawowe założenia, tj. nadrzędność doktryny mimetyzmu, zasada adekwatności res-verba, normatywizm genologiczny, są wskazane.

Wprowadzenie eksponuje dialogiczny i dynamiczny charakter renesansowego klasycyzmu. Podkreśla wielość współistniejących, konkurencyjnych modeli imitacyjnych i podstaw normatywnych dla literackiej praktyki, tj. wzorzec horacjański, cyceroński, normatywny potencjał arystotelizmu, który jako obowiązujący paradygmat pojawił się w połowie XVI wieku po odkryciu Poetyki, doktryna bembizmu, implementująca ideał renowacji starożytności na relację między literaturą Cinquecenta i Trecenta (stąd modele imitacyjne w postaci Petrarki i Bocaccia), w końcu – wzorzec biblijny. Z mnogości ideałów wynikają napięcia między koegzystującymi wzorcami: z jednej strony pluralistyczne dążenia do ich eklektycznego zharmonizowania (np. liryka oscylująca między modelem petrarkowskim, wzorcem łacińskiej ody i poetyką psalmów), z drugiej – pierwiastek współzawodnictwa, preferencja dla jednego paradygmatu (np. „ortodoksyjny” cyceronianizm czy petrarkizm).

Te inicjalne uwagi o wielopostaciowości renesansowego klasycyzmu – oczywiste dla badaczy literatury wczesnonowożytnej, lecz niezbędne dla mniej wprawionego czytelnika – uzasadniają podstawowe założenie A Companion to Anticlassicisms: odrzucenie tradycyjnej opozycji klasycyzm-antyklasycyzm jako anachronicznej, nieadekwatnej w odniesieniu do literatury renesansu i zastąpienie jej wersją „spluralizowaną” – renesansowe klasycyzmy versus ówczesne antyklasycyzmy.

Można by się spodziewać, że podstawą klasyfikacji antyklasycyzmów staną się negacje odmian klasycyzmu – arystotelizmu, cyceronianizmu, petrarkizmu etc. Tymczasem autorzy opracowania kryterium rozróżnienia czynią nie kontestowany model, lecz stopień wyrazistości sprzeciwu wobec klasycznego paradygmatu oraz tego sprzeciwu konsekwencje (lub ich brak). Na tej podstawie wyróżniają cztery odmiany opozycji: (1) antyklasycyzm eksplicytny (explicit anti-classicism), będący jawną kontestacją wzorców, lecz nie mający ambicji zaproponowania alternatywy dla modeli odrzucanych i ośmieszanych; (2) antyklasycyzm implicytny (implicit anti-classicism), który nie demonstruje ostentacyjnego sprzeciwu, deklaruje wierność klasycznej dyrektywie imitacji, lecz prowadzi do deformacji poetyki klasycznej poprzez nadmierne „rozciąganie” jej zasad; (3) klasycyzm alternatywny (alternative calssicism), postulujący alternatywę dla wzorca petrarkowskiego w postaci dyrektywy imitatio Dantis, która „destabilizuje model”, oraz (4) paraklasycyzm (paraclassicim) – wariant będący heterogeniczną mieszanką tendencji klasycznych i nieklasycznych.

Literackim manifestacjom każdej z tych odmian antyklasycyzmu poświęcone są kolejno cztery części monografii, opracowane przez czwórkę głównych autorów i współautorów. Ma to swe konsekwencje w postaci niejednorodności, szczególnie widocznej, gdy porównać rozbudowany i w moim odczuciu nadmiernie rozczłonkowany na drobne paragrafy rozdział pierwszy (Explicit Anti-classicism) z pozostałymi trzema, które cechuje większa spoistość i wyrazistsze sproblematyzowanie wywodu.

Część o eksplicytnej odmianie antyklasycyzmu, autorstwa Susanne A. Friede, Ainy Sandrini i Aviego Libermana, jest najobszerniejsza – zajmuje ponad jedną trzecią opracowania. Liczne i różnorodne utwory, zakwalifikowane tutaj do kategorii antyklasycyzmu explicite, we wcześniejszych badaniach (m.in. wspomnianego na początku Borsellina) określane były po prostu mianem literatury antyklasycznej. Szeroki jest tu zakres literackich sprzeciwów wobec poetyki klasycznej – od burleskowych sonetów i capitoli Francesco Berniego oraz jego naśladowców (berneschi), przez poesia fidenziana, renesansowe priapea, twórczość paszkwilową (pasquinata), po dialogi Berniego, Nicolò Franco i Aretina, oraz listy tego ostatniego. Obfitość uwzględnionego materiału w pewnej mierze uzasadnia parcelację tej części monografii na kilkanaście podrozdziałów poświęconych poszczególnym tekstom, a tych z kolei na krótkie paragrafy (według schematu: geneza tekstu, historia edycji, stan badań, analiza, konkluzje). Rozdział stanowi kompendium eksplicytnej odmiany antyklasycyzmu, ma układ podręcznikowo-katalogowy, daleki od syntezy, bliższy natomiast summy – to jego mankament, którego chyba nie tłumaczy nawet specyfika companion.

Antyklasycyzm explicite obejmuje teksty spod szyldu antypetrarkizmu, m.in. „programowe”, ośmieszające naśladowców Petrarki capitolo Cornelia Castaldiego Udite, imitatori del Petrarca, burleskowe sonety i capitoli Berniego, antybembowskie i antypetrarkowskie satyryczne dialogi Aretina i Nicolò Franco (Il Petrarchista). Kontestacje petrarkizmu dominują, lecz uwzględnione są tu także inne opozycje. Sprzeciw wobec fundamentalnej w poetyce klasycznej dyrektywy imitacji może wyrażać się w deprecjacji modelu Petrarkowskiego i petrarkistycznego8, oraz w dewaluacji lub negacji innych wzorców kanonicznych: elegii miłosnej, „retoryki pastoralnej”, cyceronianizmu, wzniosłego stylu epiki czy poezji wysokiej w ogóle.

Postawa antyimitacyjna i antymodelowa manifestuje się w parodii, ironii, polemicznej intertekstualności, w trawestacjach motywów i leksykalnych rejestrów tekstów kanonicznych, inwersjach, które zmierzają najczęściej w kierunku komizmu i obscenów. Dobrym przykładem tych ostatnich są prowokacyjne Sonetti lussuriosi Pietra Aretina (wydane prawdopodobnie między 1524 a 1537 r., z rycinami na podstawie erotycznych rysunków Giulia Romano), traktowane nieraz w kategoriach literatury pornograficznej. Takiej kwalifikacji erotycznego cyklu Aretina unikają autorzy rozdziału, wskazując jedynie wyraźny dystans do tradycji stylizowanej poezji miłosnej – odrzucenie konwencji na rzecz naturalizmu oraz burleskowe przekształcenie idealizującej poetyki petrarkowsko-bembowskiej (s. 68-74). Podobne tendencje zdradzają Priapea (1541) Nicolò Franco, Sei giornate Aretina (u nas znane jako Żywoty kurtyzan) czy Puttana errante (1530) Lorenzo Veniera, parodiujący romanse rycerskie poemat o przygodach „eroica puttana”, wędrującej do Rzymu weneckiej kurtyzanie.

Pierwsza część opracowania stanowi „katalog” gatunków zorientowanych nieklasycznie (burleskowe sonety, pasquinate, utwory zawierające vituperatio ad personam, mieszczące się w dzisiejszym pojęciu inwektywy) oraz form klasycznych, takich jak sonet czy dialog, które pod piórem antyklasyków ulegają nieklasycznym deformacjom. Zastanowienie mogłaby budzić decyzja, by do kategorii tekstów eksplicytnie antyklasycznych zaliczyć renesansową poezję priapiczną, naśladującą wszak model z tradycji antycznej, lecz tutaj autorzy rozdziału mają uzasadnienie. W cyklu Priapea (1541) Niccolò Franca wskazują nie tylko dystans wobec wysokiej poezji epickiej i polemikę z renesansową kulturą dworską, ale i ostrze satyryczne wymierzone w naśladowców i naśladowczynie Petrarki – „ofiarami” stają się m.in. Tullia d’Aragona i Vittoria Colonna (s. 48-49).

Rozdział odtwarza rejestr literackich procedur antyklasycyzmu eksplicytnego na czele z parodią i ostentacyjnymi manipulacjami przedmiotowym, stylistyczno-genologicznym i społeczno-etycznym decorum. Świadome wykroczenia poza kryterium stosowności – zasadę obowiązującą w klasycznej poetyce – stanowią jedną z dystynktywnych cech postawy antyklasycznej; wydaje się, że ta kwestia mogła zostać w rozdziale lepiej wyeksponowana i osobno skomentowana. „Niestosowne” tematyczne preferencje literatury antyklasycznej dobrze widać nie tylko w lubieżnych sonetach Aretina czy w priapeach, ale i w utworach poświęconych chorobie francuskiej, czyli syfilisowi (Capitolo del mal franzese), czy pochwałom zarazy konstruowanym na zasadzie paradoksalnych enkomiów (Francesca Berniego La peste, età dell’oro, La peste, medicina del mondo).

Uwzględnione w tym rozdziale opracowania manifesty antyimitacyjne i głosy antysystemowe w rodzaju antypedantyzmu Aretina, odrzucającego wszelkie wzorce i reguły „ars poetica” na rzecz nieskrępowanej „naturalności”, na zasadzie komponentu negatywnego dobrze dopełniają obraz renesansowych dyskusji o imitacji. Warto przypomnieć, że oscylowały one między postulatem wierności modelowi cycerońskiemu a preferencjami dla eklektyzmu wzorców, indywidualizacji stylu i autorskiej ekspresji9. Problem imitacji modeli kanonicznych w różnych odsłonach powraca zresztą w kolejnych częściach opracowania.

W odróżnieniu od katalogowej, rejestrującej komiczno-parodystyczny wymiar literatury antyklasycznej, części pierwszej rozdział drugi (Implict Anti-Classicism. Imitatating and Exhausting Old and New Classicism in Spiritual Tragedy and Spiritual Petrarchism) dotyczy zjawisk utrzymanych w rejestrze poważnym. Dyskurs obejmuje tu dwa zagadnienia: nieklasyczność gatunku tragedia sacra (rozdz. Marca Föckinga Possibilities and impossibilities of spiritual tragedy) oraz „paradoksalny antyklasycyzm” kontrafaktur Canzoniere Petrarki, polegających na „spirytualizacji” (spritualizzamento) imitowanego modelu (studium Daniela Fliegego Paradoxical anti-classicism: On contrafactures of Petrarch’s „Canzoniere” in the Cinquecento).

Obie formy imitacji wzorców mają aspiracje, by wpisać się w klasyczny kanon. Twórcy tragedia sacra deklarują wierność zasadom Arystotelesowskiej teorii tragedii i dążenie do ożywienia gatunku starożytnego. Poeci dokonujący religijnych przeróbek Canzoniere Petrarki aspirują do „wierności” modelowi petrarkowskiemu. Śladem Girolama Malipiera i jego kolekcji duchowych kontrafaktur (Petrarca spirituale, 1536) wiernie imitują poziom verba, zachowując kształt formalny (strukturę metryczną, układ rytmiczny) tekstów Petrarki, lecz modyfikują poziom res na zasadzie religijnej („oczyszczającej”) korekty treści świeckich. Mimo autorskich intencji tekstowe rezultaty w obu wypadkach – „tragedii świętej” i „uduchowionego” Petrarki – są nieklasyczne. W wyniku procedur renowacyjno-imitacyjnych, podporządkowanych celom literatury religijnej, klasycyzm „stary” (antyczny) i „nowy” (renesansowy petrarkizm) ulegają deformacji. Adaptacja świeckich gatunków do nowego kontekstu skutkuje odkształceniem modeli.

Strategia antyklasycyzmu implicytnego polega na modernizowaniu („rozciąganiu”) reguł poetyki klasycznej w celu usankcjonowania – kanonizacji – literatury religijnej, co ma szczególne znaczenie w dobie reformy trydenckiej. Proces ten ilustruje Marc Föcking, przedstawiając kontrowersję wokół tragedia sacra: gatunku, dla którego wzorcem stał się wydany w 1542 roku Christos paschon (Chrystus cierpiący), przypisywany Grzegorzowi z Nazjanzu. „Tragedia święta” rozwijała się intensywnie od połowy XVI wieku, jej reprezentatywną realizację stanowi np. Giovanniego Domenico di Legi Morte di Christo (1549)10, jednak żywa była również w kolejnym stuleciu (rozdział uwzględnia także teksty siedemnastowieczne). Preferencje dla określania tego rodzaju utworów mianem: tragedia sacra, tragedia spirituale, hiero tragedia (a nawet tragicomedia)11, pojawiły się w połowie XVI wieku w związku z żywą recepcją Poetyki Arystotelesa. Poza nobilitacją nowego podgatunku miały na celu wyraźne odróżnienie świętych tragedii od średniowiecznych sacre reppresentazioni.

Tragedia sacra potrzebowała „uprawomocnienia”, bo wykraczała poza klasyczne zasady teorii tragedii wskazywane przez renesansowych komentatorów Arystotelesowskiej Poetyki – regułę exitus infelix oraz wymóg etycznej mediocritas („inter bonum et malum”) bohatera tragicznego. Dowiedzenie, że „tragedie al modo Christiano” mogą wywoływać przeżycia litości i trwogi (eleos i phobos), prowadząc do katharsis, wymagało reinterpretacji antycznych kategorii. Kwestia zgodności tragedia sacra z normami Arystotelesowskimi żywo zajmowała zarówno jej twórców – stąd apologie chrześcijańskiej odmiany w przedmowach do konkretnych utworów – jak i teoretyków. Swoje zastrzeżenia zgłaszali m.in. Antonio Sebastiano Minturno i Torquato Tasso, uznając chrześcijańskie tematy za nieodpowiednie dla tragedii. Ze sceptykami polemizowali obrońcy prawomocności i „arystotelizmu” gatunku. Angelo Grillo na początku XVII wieku orzekł autorytatywnie, że gdyby Arystoteles tworzył swą teorię w czasach „świętej wiary katolickiej”, z pewnością dopuściłby świętych jako bohaterów tragedii (s. 125). Prezentacja dyskusji wokół tragedia sacra w kontekście szesnastowiecznych interpretacji kategorii Arystotelesowskich oraz w świetle późniejszej krytyki wykluczającej „tragedię chrześcijańską” (Saint-Evremond, F. S. Quadrio, Lessing), jest jedną z ciekawszych partii opracowania.

Ujęcie antyklasycyzmu implicytnego prowokuje jednak zasadne pytanie o zakres tej kategorii. Czy każdą zorientowaną ideologicznie (tzn. w duchu potrydenckim) adaptację gatunku klasycznego – na przykład eposu – do tematyki religijnej należałoby klasyfikować jako przykład odchylenia implicytnie antyklasycznego? Czy wobec tego chrystianizacja epickiej zasady admiratio, jakiej dokonuje Torquato Tasso postulując w epice „cudowność” (meraviglia) chrześcijańską zamiast klasycznej pogańskiej, byłaby świadectwem antyklasycyzmu implicite? Czy zatem uzasadnione będzie odczytywanie literackich realizacji „chrześcijańskiej cudowności” w kategoriach manifestacji antyklasycyzmu? Autorzy rozdziału pomijają zjawisko epiki chrześcijańskiej, choć Föcking zauważa problem poemata sacra wspominając o negatywnej ocenie, jaką Lodovico Castelvetro z pozycji „arystotelizmu” wystawił chrześcijańskim poematom w rodzaju Christias (1535) Marca Girolama Vidy (s. 118).

Wydawałoby się, że pojęcie anty-klasycyzm powinno określać intencjonalny sprzeciw wobec klasycyzmu. Takie intuicyjne (i zdroworozsądkowe) rozumienie potwierdza pierwsza część opracowania, pokazująca przykłady świadomych, wyrazistych opozycji wobec norm i wzorców klasycznych. Ale już określenie mianem antyklasycyzmu (implicytnego) zjawisk, których intencją było przecież wpisanie się w klasyczny paradygmat (jak chcieli twórcy tragedie sacre oraz autorzy religijnych przeróbek Canzoniere), wywołuje u czytelnika konfuzję. Rodzi wątpliwość co do tego, czym ostatecznie ma być literacki anty-klasycyzm, skoro pojęciem objęto również teksty mające wyraźne aspiracje, by podkreślić swą normatywność, przynależność do kanonu, zgodność z klasyczną/antyczną poetyką.

Inną kwestią dyskusyjną, a niedostatecznie moim zdaniem rozwiniętą, jest relacja między antyklasycyzmem i manieryzmem. We wprowadzeniu pojawia się wzmianka o „nadmiernym rozciąganiu” norm poetyki klasycznej jako procedurze wspólnej dla antyklasycyzmu implicytnego i manieryzmu (s. 11), lecz wstępna diagnoza tego pokrewieństwa nie znajduje już kontynuacji w rozdziale poświęconym implicytnej wersji antyklasycyzmu. Pojęcie powraca kilkakrotnie także w ostatniej części A Companion jako termin nieadekwatny w odniesieniu do twórczości Benvenuta Celliniego, tutaj opatrzonej nie etykietą manieryzmu, lecz „paraklasycyzmu”. Zdecydowanie brakuje w wywodzie precyzyjnego określenia związku antyklasycyzm-manieryzm oraz konstruktywnego odniesienia do problematycznej relacji manieryzm-klasycyzm, odmiennie przecież interpretowanej w różnych ujęciach, odczytywanej w kategoriach wyrazistej opozycji lub, przeciwnie, partycypacji manieryzmu w paradygmacie klasycznym. Od opracowania mającego ambicje syntezy szesnastowiecznego antyklasycyzmu można by oczekiwać solidniejszego uporządkowania tych problemów.

Trzeci wariant postawy antyklasycznej, określony mianem „klasycyzmu alternatywnego”, przedstawia rozdział Aletrnative Classicism: Dante as a Counter Model in Italian Renaissance Literature autorstwa Floraina Mehltrettera (i współautorów: Saschy Resch, Giulii Lombardi, Mattea Cazzata). Kategoria ta obejmuje określone tendencje w literaturze, krytyce i teorii literackiej, które łączy wspólny mianownik – preferencja dla modelu imitacyjnego w postaci Dantego jako alternatywy zastępującej petrarkowski mainstream, stąd konkurencyjny postulat: imitatio Dantis, pluralistyczna orientacja poetyki, nowe upodobania stylistyczne i estetyczne. Dyskurs na ten temat otwiera studium Alternative Classic or Outcast? The Theoretical Debate on Dante, syntetyzujące historię dyskusji, począwszy od komentarzy humanistów piętnastowiecznych (Francesca Filelfa, Cristofora Landina, Leonarda Bruniego), przez krytykę Bemba deprecjonującą Dantego jako „nieeleganckiego filozofa”, którego szorstkość (asprezza) odbiega od preferowanych klasycznych suavitas i gravitas, po apologie formułowane w trakcie żywej debaty genologicznej wokół Komedii w drugiej połowie XVI stulecia12.

Konsekwencje imitacji poetyki Dantego obejmują szeroki wachlarz tekstów i tendencji: zastosowania tercyny w poematach religijnych oraz w utworach Machiavellego (Decennali, L’Asino d’oro), intertekstualne odwołania do Dantego w Orlando furioso Ariosta i w epice Tassa, mające proweniencję dantejską upodobanie do eksponowania okrucieństwa (crueltà) w Jerozolimie wyzwolonej, w końcu – docenienie stylistycznej asperitas (asprezza) w praktyce literackiej oraz w poetyce. Teoretycy ujmują asprezza jako odpowiednik „szorstkości” (trachytes) stylu z retoryki Hermogenesa, jakość stanowiącą o wzniosłości (sublimitas) dzieła. Nowe preferencje znajdują wyraz w refleksji estetycznej G. B. Gellego i Vasariego, zestawiających siłę ekspresji Dantego z terribilità Michała Anioła oraz w dysonansowym stylu muzyki – przykładem jest Luca Marenzio i jego chromatyczne madrygały inspirowane literacką asprezza. Część o „klasycyzmie alternatywnym” zamyka zwięzły, ciekawy paragraf autorstwa Floriana Mehltrettera, wybiegający do XVIII stulecia i traktujący o interpretacjach stylu Dantego w kontekście estetyki wzniosłości w pismach Giambattisty Vica i Saveria Bettinellego.

Szczytowym momentem teoretycznej debaty wokół Komedii Dantego były dwie ostatnie dekady XVI wieku. Ukazał się wówczas obszerny traktat teoretyczny Della Difesa della Comedia di Dante (1587) Jacopa Mazzoniego, wprowadzający nowe i dyskusyjne koncepcje: nobilitację fantazji, teorię „imitacji fantastycznej”, podniesienie prestiżu sofistyki i ujęcie poezji jako sztuki sofistycznej, której przedmiotem mogą być fałsz i kłamstwo (z tą kontrowersyjną koncepcją poezji-sofistyki polemizował Tasso, zwolennik „prawdy” w poezji). Jakkolwiek Mehltretter poetykę Mazzoniego potraktował tu w moim przekonaniu nazbyt zdawkowo – traktat jest na gruncie teorii literackiej jednym z wyrazistszych przykładów antyklasycyzmu, a poświęcono mu w opracowaniu zaledwie trzy strony13 – to jednak krótki paragraf From the Phantastic to the Bizarre (Marino, Tesauro) słusznie eksponuje fakt wyprzedzenia przez koncepcje Mazzoniego poetyki barokowej, zwłaszcza założeń konceptyzmu.

W tym miejscu rodzi się wątpliwość co do adekwatności określenia „klasycyzm alternatywny” dla nowatorskich koncepcji sformułowanych w latach 80. XVI wieku przy okazji obrony Dantego. Nazwa dla tej tendencji antyklasycznej broni się wprawdzie w kontekście problematyki rozdziału o alternatywnym modelu imitacyjnym, lecz akurat w tym wypadku określenie to zaciera nieklasyczną orientację teoretycznej refleksji schyłkowego renesansu, którą bez ryzyka przesady można już odczytywać w kategoriach poetyki prebarokowej – raczej po prostu antyklasycznej niż „klasycznej alternatywnie”.

Ostatni spośród czterech antyklasycyzmów – „paraklasycyzm” – reprezentuje w opracowaniu literacka i artystyczna twórczość Benvenuta Celliniego, wymykająca się jednoznacznej kwalifikacji, zorientowana na autokreację i autoreferencyjna, mająca ambicję wpisania się w kanon, a nawet przewyższenia imitowanych przez siebie wzorców (emulatio, superatio), z drugiej zaś strony ostentacyjnie łamiąca klasyczne reguły. (Angela Oster, Benvenuto Cellini as a Paradigm of Para-classicism in the Cinquecento). Paraklasycyzm stanowi dość paradoksalną strategię twórczą, która polega na hybrydycznym łączeniu inspiracji i dążeń klasycznych z gestami sprzeciwu wobec norm – demonstracyjnym naruszaniem decorum, grą ze społecznymi granicami „przyzwoitości”, prowokacjami estetyką brzydoty, upodobaniem do terribilità i przemocy.

Postawę „paraklasyczną” Celliniego Angela Oster śledzi w jego Vita (Benvenuta Celliniego żywot własny), autobiografii będącej „odpowiedzią” artysty na pominięcie go w Żywotach Vasariego, Trattati dell’ oreficeria e della scultura, sprzeciwiających się wykluczeniu złotnictwa spośród arti del disegno, oraz w jego tekstach poetyckich (Rime), podejmujących wątki autobiograficzne i problem paragonu sztuk. Autorka konsekwentnie polemizuje z badaniami zaliczającymi Celliniego do manieryzmu. Podkreśla pragmatyczny i funkcjonalny wymiar jego twórczości literackiej, mającej uprawomocnić pozycję artysty w środowisku i nobilitować jego sztukę. Zaznacza fakt, że Cellini, mimo prowokacyjnych gestów antyklasycznych, „nie może obejść się bez klasycyzmu”, uparcie bowiem odnosi się on do reguły imitatio veterum i klasycznych wzorców, które poddaje „agresywnej emulacji” (s. 277). Paraklasycyzm jest sprzeciwem wobec absolutyzacji klasycyzmu w ogólności (nie jest sprzeciwem wobec konkretnych autorytetów), unika jakiejkolwiek próby sformułowania norm, nawet dla samego siebie (s. 276).

Charakterystyczna dla paraklasycyzmu metoda kontaminacji elementów klasycznych i nieklasycznych została przez Oster szczegółowo opisana i podsumowana w konkluzjach rozdziału. Jednak sam termin „paraklasycyzm”, ze względu na ścisły związek zjawiska ze specyfiką twórczości Celliniego, trudno uznać za pojęcie „ostre” i uniwersalne, które można by wykorzystać do opisu podobnych zjawisk w literaturze wczesnonowożytnej (choć Angela Oster te same tendencje wskazuje jeszcze w anonimowym utworze Cicalamenti del Grappa – „paraklasycznej” i humorystycznej parodii renesansowych komentarzy sonetów Petrarki).

Jeśli spojrzeć na problem opozycji wobec klasycyzmu z perspektywy szerszej, wychodząc poza kontekst włoskiej literatury Cinquecenta, to spośród wyróżnionych w opracowaniu czterech typów antyklasycyzmu najbardziej jednoznaczny i uniwersalny, łatwy do zidentyfikowania, byłby wariant antyklasycyzmu explicite. Pozostałe kategorie mogą wywoływać pewne wątpliwości co do ich możliwego zakresu i znaczenia (jak w wypadku antyklasycyzmu implicytnego), czy operatywności poza specyficznym kontekstem, do którego odnoszą się w opracowaniu (kazus „klasycyzmu alternatywnego” i paraklasycyzmu). Ale właśnie dlatego, że podział włoskich późnorenesansowych antyklasycyzmów prowokuje do pytań o uniwersalność tej kategoryzacji, A Companion to Anticlassicisms in the Cinquecento jest pozycją, którą trudno pozostawić bez komentarza.

1 A Companion to Anticlassicism in the Cinquecento, red. Marc Föcking, Susanne A. Friede, Florian Mehltretter i Angela Oster, De Gruyter 2023, ss. 332.

2 F. De Sanctis, Storia della letteratura italiana, vol. 2, Napoli 1970, s. 5–33.

3 A. Graff, Petrarchismo ed Antipetrarchismo nel Cinquecento, 1886. Cyt. za: M. Föcking et al., Introduction. Four Types of Anti-classicism, [w: ] A Companion…, s. 2.

4 N. Borsellino, Gli anticlasscisti del Cinquecento, Roma-Bari: Editori Laterza, 1973. Omawiane opracowanie nie uwzględnia jednak poetów-makaronistów (poeti maccheronici), zaliczonych przez Borsellino do literatury antyklasycznej. (Decyzja została wyjaśniona w przyp. 44, s. 36).

5 Dobry wgląd w liczbę i różnorodność prac dotyczących nieklasycznych autorów Cinquecenta daje zamieszczona w A Companion bogata bibliografia.

6 Posługuję się tutaj określeniem dla późnego renesansu (tardo Rinascimento) z monografii Carla Ossoli, Autunno del Rinascimento. «Idea del Tempio» dell’arte nell’ultimo Cinquecento, Firenze 2014.

7 A Companion odsyła do badań włoskiego zespołu Cinquecento plurale, rejestrujących niekanoniczny wymiar literatury XVI w.: http://dsu.uniroma3.it/cinquecentoplurale/

8 Gesty sprzeciwu mogą odnosić się wprost do tekstów Petrarki lub ośmieszać styl i poetykę jego naśladowców – petrarkistów.

9 Debata wokół cyceronianizmu została tu tylko skrótowo wspomniana przy okazji komentarza do Udite, imitatori del Petrarca Castaldiego (A Companion…, s. 65–66).

10 Teksty tego typu, zauważa M. Föcking (s. 109–110), nigdy nie zostały zaliczone do „kanonu”, jako „pseudo-tragedie” są zwykle pomijane w opracowaniach i antologiach renesansowej tragedii.

11 Taka nazwę proponował Di Lega dla swego dramatu Morte di Christo ze względu na „felice morte” bohatera i „szczęśliwe zakończenie” – exitus felix. (A Companion…, s. 113).

12 Debata o Komedii Dantego, tu przedstawiona jedynie skrótowo z pominięciem pewnych teoretycznych wątków, które można by zidentyfikować jako nieklasyczne, została dokładnie zrelacjonowana przez: B. Weinberg, A History of Literary Criticism in the Italian Renaissance, vol. II, Chicago 1961, s. 819–876.

13 Pomięto tu również fakt istnienia pierwszej, kompletnej krytycznej edycji wszystkich siedmiu ksiąg Della Difesa della Comedia di Dante, które w latach 2017-2021 ukazały się w sześciu tomach wydanych przez Società di Studi Romagnoli w serii „Saggi e Repertori”.

Marek Prejs

Uniwersytet Warszawski, Polska

e-mail: MarekPrejs@uw.edu.pl

Czy Lwów może być Arkadią?
Uwagi na marginesie książki Ewy Rot-Bugi Lwowska Arkadia. Studia o „Sielankach nowych ruskich” Józefa Bartłomieja Zimorowica1

Can Lviv be Arcadia? Sideline Remarks on Ewa Rot-Buga’ s book Lwowska Arkadia. Studia o „Sielankach nowych ruskich” Józefa Bartłomieja Zimorowica

Lektura najnowszej książki Ewy Rot-Bugi upoważnia nas do udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie postawione w tytule, choć nie da się ukryć, że czynimy to z pewnym zaskoczeniem, a nawet oporem, spowodowanym ciążeniem tradycji. Mit arkadyjski powstał bowiem jako chęć ucieczki od cywilizacji i jej opresyjności, był dążeniem do roztopienia się w swobodnym porządku natury i jako taki pojmowany jest do dzisiaj. Już w najwcześniejszej swojej realizacji, jaką jest opis wyspy nimfy Kalipso w Odysei Homera, widać wyraźnie jego antycywilizacyjny charakter. Kalipso mieszka bowiem nie w budynku, a w pieczarze, na zewnątrz obrośniętej winoroślą, w której gnieżdżą się w pełnej zgodzie z człowiekiem „ptaki szerokoskrzydłe”: sowy, jastrzębie, kormorany. Obok „cztery zdroje biły białą wodę i rozchodziły się w różne strony, a wokół łąki kwitły fiołkami i łonnikiem”2. Ten swobodny porządek natury, którego człowiek nie ma zamiaru zmieniać, a wręcz odwrotnie – próbuje się w nim roztopić – na trwałe stał się wyróżnikiem przestrzeni arkadyjskiej. Natomiast miasto, szczególnie spore jak na warunki siedemnastowieczne, jakim był niewątpliwie Lwów, stanowiło w imaginarium ludzi baroku, w stopniu nie mniejszym niż pałac władcy, przestrzeń opresji cywilizacyjnej, przeciwieństwo Arkadii. Nie dziwi zatem, że życie w takim mieście, a szczególnie charakterystyczny dlań pośpiech, mogło się nawet stać symbolem vanitas, jak ma to miejsce w Emblemie 47 Zbigniewa Morsztyna. Jak to więc się stało, że pod piórem Józefa Bartłomieja Zimorowica miasto przemieniło się w Arkadię?

Ewa Rot-Buga w pierwszym rozdziale swojej książki, zatytułowanym Józef Bartłomiej Zimorowic – poeta miasta, nie pozostawia wątpliwości, że akcja jego sielanek dzieje się rzeczywiście na terenie Lwowa. Kolejno sumiennie identyfikuje występujące w tej poezji miejsca charakterystyczne dla topografii miasta. Jest to między innymi górujący nad miastem Wysoki Zamek czy Pełtew, rzeka przepływająca przez Lwów; są to ulice prowadzące do klasztoru O.O. Bernardynów, jest to Ratusz czy też Kalecza Góra, na której znajdowała się posiadłość samego poety. Niniejsze identyfikujące zestawienie autorka wzbogaca o twierdzenie: „[…] akcja wielu z Zimorowicowych sielanek toczy się jeśli nie w ówczesnym centrum Lwowa, to przynajmniej na jego obrzeżach”3.

Warto jednak w tym momencie zauważyć, że w poezji Józefa Bartłomieja Zimorowica owe identyfikujące znaki topograficznej tożsamości nie tworzą jednego zwartego systemu szachownicy ulic zamkniętej murami miasta, co podkreślałoby opresyjny charakter tego zamknięcia, a jedynie w rozproszeniu zostają jakby nałożone na przestrzeń inną, sztuczną przestrzeń sielanki, jako najbliższego otoczenia locus amoenus. Zupełnie inaczej dzieje się w późniejszym Lwowie utrapionym Jana Tomasza Józefowicza, przypomnianym dzięki edycji dokonanej przez Piotra Borka4. Tutaj nie mamy wątpliwości, że poruszamy się w labiryncie ulic Lwowa, a główna oś ludzkich interakcji przebiega między wspomnianym Wysokim Zamkiem, który jest siedzibą agresora, króla szwedzkiego Karola XII, a Ratuszem, gdzie mieści się dowództwo obrony miasta. Wspomniany diariusz Józefowicza daje obraz Lwowa w pełnym cywilizacyjnym uwikłaniu. Natomiast wizja charakteryzująca poezję Józefa Bartłomieja Zimorowica ową opresyjność całkowicie likwiduje siłą kreacyjności poetyckiej wyobraźni. Podobnie jak dzieje się to w Kanikule Jana Andrzeja Morsztyna, gdzie stepy wschodniej Ukrainy, miejsce pracy komisji mieszanej polsko-moskiewskiej, wytyczającej linię granicy po traktacie polanowskim, zastąpione zostały również przez sztuczną przestrzeń sielanki, jako najbliższego otoczenia locus amoenus.

Wracając do książki Ewy Rot-Bugi, wbrew zasygnalizowanym trudnościom i oporom musimy się zgodzić z jej rozpoznaniem przestrzeni literackiej Sielanek nowych ruskich jako Arkadii właśnie. Tym bardziej, że sama autorka ma bogate doświadczenie w operowaniu tego typu przestrzenią. Przypomnijmy bowiem, że Ewa Rot-Buga jest badaczką literatury staropolskiej, postrzeganą w środowisku naukowym przede wszystkim jako specjalistka od szeroko rozumianej tradycji bukolicznej ujmowanej w kontekście europejskim. Początkowo jej zainteresowania koncentrowały się na twórczości Jana Gawińskiego, czego efektem stała się edycja jego sielanek w prestiżowej serii „Biblioteki Pisarzy Staropolskich” (Warszawa 2007), jak i monografia historycznoliteracka Bukoliczna księga znaczeń. Problemy interpretacji i edycji „Sielanek” Jana Gawińskiego (Warszawa 2009). Od pewnego jednak czasu badaczka wzięła na swój warsztat twórczość Józefa Bartłomieja Zimorowica, czego efektem jest omawiana książka, poprzedzona szeregiem artykułów i rozpraw w czasopismach naukowych i tomach zbiorowych. Warto dodać, że twórczość Józefa Bartłomieja Zimorowica, a w szczególności Sielanki nowe ruskie, są materiałem znacznie trudniejszym do interpretacji ze względu na ich nietypowość, polegającą na częstym przekraczaniu lub łamaniu paradygmatu bukolicznego (na przykład dystopia zamiast Arkadii czy też elementy barokowego turpizmu). Jednakże badaczka udowadnia, że nawet umiejscowienie Arkadii w realiach miejskich Lwowa nie przekreśla tradycji bukolicznych. Jej książka została opatrzona podtytułem Studia o „Sielankach nowych ruskich”…, w rzeczywistości jednak jest monografią ergocentryczną (czego niedościgłym wzorcem nadal pozostaje praca Jana Błońskiego o poezji Mikołaja Sępa Szarzyńskiego5). Wynika to z faktu, że owe studia nie stanowią luźnego, rozproszonego zbioru, ale są próbą rekonstrukcji całości świata wyobrażeniowego Józefa Bartłomieja Zimorowica, w której Lwów stał się centrum jego Arkadii. Za klucz doboru autorka przyjęła ów fragment poprzedzającej cały zbiór sielanek Obmowy, w której mowa jest o „swoich sprawach” poety. I tak książkę rozpoczyna, jak już wspomniano, rozdział Józef Bartłomiej Zimorowic – poeta miasta, w którym, poza identyfikacją topograficzną, to biografia autora tworzy ramy chronologiczne dla poszczególnych sielanek wchodzących w skład zbioru, wykazując jednocześnie głębokie związki tego pisarstwa z metropolią. Studium „Krótka pociecha z kosztownych grobszczynów” – groby w „Sielankach nowych ruskich” Józefa Bartłomieja Zimorowica została poświęcona motywom mortualnym w kontekście tradycji bukolicznej. Groby bliskich (żony, brata, dzieci) są ważnym elementem przestrzeni wykreowanej Arkadii. Przy tym charakterystyczny jest barokowy kontrast pomiędzy turpistycznym opisem rozkładu ciała a florystyczną metaforyką opisu wyglądu zewnętrznego grobowca.„Żeć Marella przypadła okrutnie do smaku” – zagadki pieśni o Marelli to studium interpretacyjne ukazujące sposób, w jaki Zimorowic posługuje się alegorią, i jednocześnie w pełni demonstrujące metodologię przyjętą w całej książce. Otóż autorka proponuje alegoryczne odczytanie poszczególnych sielanek wchodzących w skład zbioru, wskazując jednocześnie na tradycję antyczną takiej interpretacji, ugruntowaną Bukolikami Wergiliusza, jak i wykorzystuje współczesną myśl teoretycznoliteracką w tym względzie, szczególnie zaś kategorię tzw. alegorii „kompozycyjnej” Manlio Simonettiego. Trzeba pochwalić pewną ostrożność interpretacyjną autorki. Nie decyduje się ona bowiem na jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy pod postacią Marelli Zimorowic ukrył swoją trzecią żonę, Rosalię Groswajer, czy też, jak głosi inna przyjęta przez badaczy hipoteza, Jadwigę Łuszkowską, wieloletnią kochankę Władysława IV Wazy. Natomiast w to miejsce odkrywa Ewa Rot-Buga inspirację poematem La Fontaine’a Nikazy, co diametralnie zmienia obraz polskiej recepcji twórczości francuskiego bajkopisarza, przesuwając jej początek głęboko w obszar kultury polskiego baroku. (Do tej pory sądzono, że początki recepcji La Fontaine’a w Polsce wyznaczają dopiero Bajki Krzysztofa Niemirycza, które ze względu na swoje umiejscowienie dokładnie na przełomie XVII i XVIII w. częstokroć traktowane są przez badaczy jako przejaw wczesnego oświecenia). Rozdział „Miłosna chęć” i „miłość Boża” – bohaterowie „Sielanek nowych ruskich” na rozdrożu poświęcony został motywowi podróży rozumianej alegorycznie jako wybór drogi życiowej i, jak można przypuszczać, wiąże się z biografią samego autora. W studium tym autorka poddaje interpretacji emocjonalne napięcie między miłością wolną a małżeńską, co nie pozostaje bez wpływu na kreację Kupidyna w całym zbiorze. „Boskiej dobroci napisy prawdziwe” – alegoryczna pochwała piękna i porządku świata to rozprawa poświęcona problematyce religijnej, a w szczególności zagadnieniu boskiego ładu i harmonii świata, pojawiającego się w sielankach Józefa Bartłomieja Zimorowica, przy czym, jak udowadnia autorka, odwołując się do kontekstu europejskiego, było to jak najbardziej zgodne z tradycją bukoliczną. Również tematyce religijnej, w szczególności zaś kultowi św. Urszuli, poświęcony został rozdział „Witajcie ze mną dziś Oblubienicę” – alegoryczne sensy w sielance „Przenosiny”. Książkę zamyka rozprawa „Szczęśliwe niegdy ruskie […] kraje” – Józefa Bartłomieja Zimorowica wizja Arkadii spopielonej, stanowiąca interpretację motywów arkadyjskich i motywu dystopii w sielankach Zimorowica. Również i tu istotne miejsce zajmuje próba odszyfrowania alegorycznych sensów, jak i echa konkretnych wydarzeń historycznych, związanych ze zniszczeniem Lwowa podczas kolejnych grabieżczych najazdów.

Na koniec parę słów o godnej pozazdroszczenia szacie graficznej tej książki. Szczególnie zwraca uwagę kolorowa wyklejka, będąca reprodukcją panoramy Lwowa z 1616 roku autorstwa Georga Brauna i Fransa Hogenberga. Uroda tej panoramy zawierającej zarówno widok samego miasta, jak i najbliższego jego otoczenia, z jednej strony wzgórz, z drugiej ogrodów i pól, może stanowić także argument na rzecz arkadyjskości tego miejsca.

Książka jest ciekawa, napisana barwnym, żywym językiem, świadczy o erudycji i kompetencjach autorki – jest pełną i nowoczesną monografią Sielanek nowych ruskich, odpowiadającą wymaganiom dzisiejszego czytelnika i w ten sposób zastępującą przestarzałe dziewiętnastowieczne opracowania.

1 E. Rot-Buga, Lwowska Arkadia. Studia o „Sielankach nowych ruskich” Józefa Bartłomieja Zimorowica, Instytut Badań Literackich PAN. Wydawnictwo, Warszawa 2022, ss. 307, nlb.1, il.

2 Tekst według: Homer, Odyseja, przeł. J. Parandowski, Warszawa 1956, s. 91.

3 E. Rot-Buga, op. cit., s. 32.

4 J. T. Józefowicz, Lwów utrapiony in anno 1704, oprac. P. Borek, Kraków 2003.

5 J. Błoński, Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku, Kraków 1967.

Estera Lasocińska

Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Polska

e-mail: estera.lasocinska@ibl.waw.pl

ORCID: 0000-0003-3189-1136

„Wypłyń na głębię”.
Rozważania o polskich kalwariach1

„Launch out into the Deep”. Reflections on Polish Calvaries

Położone zwykle w górzystych terenach, tak liczne w Polsce kalwarie są miejscami kultu, upamiętniającymi historię męki Chrystusa. Pełniąc funkcję przede wszystkim religijną, stanowią również określony tekst kultury odnoszący odbiorcę do źródła: do Jerozolimy, do początków naszej ery, gdy miała miejsce droga krzyżowa Jezusa. Złożona na krzyżu Boska ofiara – jak przyjęto w IV w. na soborze w Nicei – otworzyła ludzkości bramy zbawienia. Z uwagi na swój soteriologiczny charakter Męka Pańska musi być zatem nieustannie przypominana, dzieje się to m.in. w rozważaniach drogi krzyżowej oraz w podobnych do niej kalwaryjskich przedstawieniach. Tą ostatnią kwestią zajął się Marek Prejs w niedawno wydanej książce Kalwarie polskie. Perspektywa komunikacyjna.

Na początku zaznaczmy, że autor w każdym miejscu swojej rozbudowanej refleksji precyzyjnie dookreśla, co chce badać. Od razu, na pierwszej stronie książki umieszcza on definicję zasadniczego dla prezentowanych przez siebie rozważań pojęcia. Mianem „kalwarii” określa on pasyjne przedstawienia realizowane w otwartej przestrzeni i przynajmniej jednym obiektem przekraczające liczbę czternastu stacji drogi krzyżowej (Kalwarie, s. 8)2.

Przypomnijmy, że o kalwariach polskich i europejskich nie raz już pisano, przedstawiając przy tym ich historię, usytuowanie czy funkcję religijną3. Zapytajmy więc, na czym polega specyfika ujęcia przedstawionego w omawianej książce. Marek Prejs, uznając bogactwo i szczegółowość opisów prezentowanych współcześnie przez historyków, historyków sztuki czy teologów, chce przedstawić interesujące go zjawisko z nowego punktu widzenia – aktu komunikacji. Autor podkreśla, że w pracy „chodzi o spojrzenie na kalwarie polskie jako na specyficzny tekst kultury, którego funkcją jest przekazywanie pewnego zespołu informacji” (Kalwarie, s. 8). W jego badaniach ważną rolę odgrywa pamięć, jej to rekwizyty, takie jak przestrzeń, usytuowane w niej budowle i figury, ale i dopełniająca to wszystko wyobraźnia, pozwalają wędrować do miejsca, w którym nastąpił punkt zwrotny w historii zbawienia. Prejs zachęca w swej pracy, by razem z nim przyglądać się kalwaryjskim obiektom i próbować dostrzec, w jaki sposób docierają one do swojego źródła, do miejsca Męki Pańskiej. Jerozolima, doszczętnie niegdyś zniszczona, nie może być odtwarzana według stanu z początków naszej ery. Zatem jej obraz utrwalany w kalwaryjskich przedstawieniach tworzony był za pośrednictwem tzw. „podpór pamięci”4, z których najbardziej znaczący był projekt Adrychomiusza.

Holenderski uczony Christian Kruik van Adrichomius w końcu XVI w. nakreślił mapę drogi krzyżowej Chrystusa, na której w sposób niezwykle dokładny zostały określone „święte miary”, tj. odległości między poszczególnymi stacjami męki Zbawiciela. Według tejże mapy tworzone były pierwsze kalwarie polskie pojawiające się na naszych ziemiach od początku XVII wieku. Prejs podkreśla, że to,

co w nich zwykliśmy określać mianem „Jerozolimy”, jest w istocie efektem zabiegu przekodowania jednego systemu „przestrzennych podpór” pamięci kulturowej w system drugi, co prawda kompatybilny, ale jednak odmienny. (Kalwarie, s. 23)

Projekt Adrychomiusza był zatem transformacją nieistniejącej Jerozolimy I w. n.e. w zupełnie fantastyczną kopię Jerozolimy XVI wieku, taką, jaką on wywnioskował, częściowo z historycznych przekazów, ale też sobie wyobraził (Kalwarie, s. 26). Mimo to jego pomysł był niezwykle ważny, dlatego że pozwalał zrealizować pragnienie stworzenia i posiadania we własnych dobrach „Jeruzalem, jakie było za czasów Chrystusa” (Kalwarie, s. 22).

Porządkując swą książkę według schematu chronologicznego, Marek Prejs pokazuje, w jaki sposób polskie kalwarie od wieku XVII aż po XXI odtwarzały konstrukcję Adrychomiusza, jak ją przekształcały oraz jak i dlaczego się od niej oddalały5. Autor podkreśla, że proces wykraczania poza ramy „świętych miar” zaczął się już na samym początku, czyli w barokowych realizacjach.

Nie będziemy tu omawianej pracy streszczać, nie sposób jednak nie wspomnieć o jej filarach6. Pierwszym z nich jest znana dobrze polskim pątnikom Kalwaria Zebrzydowska z 1602 r. Stanowi ona dobry przykład, jak ambitnym architektonicznym założeniom służyły w siedemnastym wieku rozległe magnackie latyfundia, zapewniające wystarczającą ilość przestrzeni do oddania topografii Ziemi Świętej i umiejscowienia w niej drogi krzyżowej Zbawiciela. W obrębie Kalwarii Zebrzydowskiej znalazły się w sumie 52 stacje, a ostatecznie swym rozmiarem i rozmachem – podkreśla Prejs – projekt ten przekraczał ramy mapy nakreślonej przez uczonego z Kolonii. Dodajmy, że mimo swej okazałości Kalwaria Zebrzydowska nie jest największym z przedstawień Męki Pańskiej w Polsce. Jej ramy znacznie przekracza projekt w Wambierzycach, na który składają się aż 93 obiekty. Wambierzyce są interesujące nie tylko z uwagi na swą rozległość, ale również dlatego że pątnicze drogi rozmieszczone zostały w nich w obrębie zabudowy miejskiej.

Zatrzymując się dłużej przy kwestii Kalwarii Zebrzydowskiej, autor przywołuje poświęcone jej utwory literatury dawnej, m.in. Pamiątkę krwawej ofiary Abrahama Rożniatowskiego czy Na kalwarię Jaśnie Wielmożnego Pana […] Mikołaja Zebrzydowskiego Kaspra Miaskowskiego. Staropolskie teksty oddają proces tworzenia Kalwarii-Matki, ale też upamiętniają wizerunek tego miejsca taki, jaki był na początku jego funkcjonowania. Twórczość literacka potrzebna jest uczonemu, by dowieść, że zanim Kalwaria Zebrzydowska zyskała swoją świetność, opierała się na założeniach „z XV i XVI w., które w literaturze przedmiotu zwykło się […] określać mianem nie kalwarii, ale dróg męki” (Kalwarie, s. 38). Dopiero jej późniejsza rozbudowa odbywała się w oparciu o pracę Adrychomiusza, a osiągnąwszy swój pożądany kształt, zaczęła rywalizować z holenderskim modelem i pełnić rolę kolejnej kulturowej podpory pamięci. Stała się tym samym wzorem m.in. dla kalwarii na Górze św. Anny z początku XVIII w.

Wiek XVIII i XIX to czas oddalania się od systemu Adrychomiusza, „zapominanie” o nim, choć zapominanie, podkreśla Prejs za Paulem Ricoeurem, pojmować należy nie jako odwrotność zapamiętywania, lecz dalszy ciąg pracy pamięci (Kalwarie, s. 13)7. Odchodzenie od mapy Adrychomiusza oznaczało przejście od kopiowania Jerozolimy z czasów Chrystusa do konstruowania miejsc upamiętniających Jego mękę. Zwróćmy uwagę na jedno z ciekawszych przedstawień, którym była nieistniejąca już dziś Kalwaria Ujazdowska, ufundowana w Warszawie przez Augusta II Mocnego. Miała ona charakter spacerowej alei, gdzie w miejsce stacji-kapliczek pojawiły się ławki służące w pierwszej kolejności do wypoczynku i rekreacji, a nie modlitwy pielgrzymów. Kalwaria Ujazdowska staje się w książce Prejsa przykładem projektu, który z niegdyś tak popularnym systemem holenderskiego uczonego nie ma już nic wspólnego.

Zapoczątkowana jeszcze w średniowieczu tradycja tworzenia miejsc pątniczej refleksji trwa do czasów współczesnych. Jednym z ostatnich omówionych w książce projektów jest kalwaria w miejscowości Wiersze (2014), położona w otulinie Puszczy Kampinoskiej. Nie sama kalwaria jest tu najbardziej interesująca, uwagę zwraca szczególnie jej ikonograficzna podstawa, czyli Golgota Jasnogórska8, stanowiąca owoc swoistego dialogu dwóch wybitnych artystów: Jerzego Dudy-Gracza i Ernesta Brylla. Duda-Gracz jest autorem obrazu, Bryll autorem wierszy. Idea ta powstała w wyniku ich wspólnego trudnego doświadczenia, a była nim ciężka choroba kardiologiczna. Zarówno Bryll, jak i Duda-Gracz musieli przejść kilka operacji na otwartym sercu, a w związku z tym stanęli blisko granicy dzielącej życie od śmierci. Z tego osobistego przeżycia rodzi się ich niezwykle poruszające dzieło, uzmysławiające, iż męka Chrystusa jest nie tylko aktem pamięci, ale dzieje się w naszym życiu tu i teraz, tu i teraz możemy również wejść w tajemnicę Zmartwychwstania. Spleciony w Golgocie Jasnogórskiej język obrazu i poezji przypomina – podkreśla autor monografii – siedemnastowieczną poezję wizualną, m.in. emblematyczny zbiór Adverbia moralia, w którym twórcą poezji był Stanisław Herakliusz Lubomirski, autorem zaś obrazu wybitny architekt i rysownik Tylman z Gameren. Jeżeli przypomnimy teraz zasadnicze pytanie z Adverbia moralia: „Quid ergo est HOMO?”9, to jakże blisko będziemy zacytowanej przez Marka Prejsa wypowiedzi Brylla, piszącego, iż relacja z Bogiem „zaczyna się od ciągłego pytania: kto ja jestem?” (Kalwarie, s. 146).

***

Piszącą te słowa zainteresowały nie tylko informacje zawarte w analizowanej pracy. Najbardziej fascynująca okazała się wielowarstwowość Kalwarii, przejawiająca się najwyraźniej w sytuacji nadawczo-odbiorczej publikacji. Narratorem w Kalwariach jest przede wszystkim autor-badacz, który przez wiele lat skrupulatnie zbierał materiał i zaprezentował go w nowy sposób – w perspektywie aktu komunikacji. Porządkuje on pojęcia, obiera metodę i rzetelnie szkicuje obraz uwzględnionych przez siebie zabytków: zadaje pytanie, czym one się od siebie różnią, do jakiego wzorca nawiązują, w jaki sposób na ich kształt wpływa oficjalna nauka Kościoła. Narrator-badacz odnotowuje zatem fakty, argumentuje, przedstawia określone wnioski.

Jednak jest też narrator drugi: podróżnik, turysta, odbywający wędrówkę po urokliwych, zapomnianych, a niekiedy zamkniętych na cztery spusty miejscach. Nie porzuca on rzetelności badacza, oprócz tego jednak zaprasza czytelnika w podróż, którą sam odbył, zwiedzając miejsca upamiętniające cierpienie Jezusa, czyniąc notatki, opisując, fotografując. Dodajmy tutaj, że wszystkie zdjęcia zamieszczone w książce pochodzą od jej autora, podkreślają one wagę osobistego oglądu, namacalnego obcowania z rzeczą, której nie da się poznać wyłącznie z opisu. Narrator-przewodnik zwraca się wprost, w drugiej osobie, do potencjalnego odbiorcy. Spacerując po jednej z pątniczych dróg, zachęca go: „Uczyńmy to razem” (Kalwarie, s. 92). Gotowy wyruszyć z nim w drogę turysta dowie się, jak w polskim pejzażu kopiowano obraz Ziemi Świętej, jak miało to miejsce w Kalwarii Zebrzydowskiej, Pacławskiej, Wambierzyckiej, na Górze św. Anny i wielu innych, nie wymienionych tutaj z nazwy miejscach. Przenoszenie Jerozolimy „do własnego domu” odbywało się z wielkim rozmachem, ale też w dyskretniejszy sposób, np. poprzez przywożenie symbolicznych pamiątek ze Świętego Miasta, były nimi m.in. kamyki pozbierane przez Jana Martena z jerozolimskiej Drogi Krzyżowej i umieszczone przez niego przy poszczególnych stacjach Kalwarii w Głotowie (Kalwarie, s. 94-95). Czytelnik-turysta, studiujący monografię Prejsa, ma ochotę wyruszyć z Kalwariami pod pachą do nieznanych zakątków i przyglądać się razem z autorem urodzie gór, łąk, lasów czy miasteczek oraz rozmieszczonych tam zabytkowych budowli. Autor-podróżnik przedstawia mu ze znawstwem nie tylko określone przestrzenne projekty, ale też wszelkie elementy architektury, malarstwa czy rzeźb, które można odnaleźć w polskich kalwariach.

Trzecia wreszcie opowieść jest wyznaniem pielgrzyma odbywającego swą osobistą podróż. Poznawszy Ziemię Świętą, narrator-pątnik wędruje po naszych kalwariach od stacji do stacji, a czytelnik słyszy jego głos subtelnie mówiący o tęsknocie, a zarazem lęku przed nieznanym obliczem Transcendencji. Dzieje się to zwłaszcza wtedy, gdy oczom odbiorcy ukazuje on umieszczoną w Kalwarii Kodeńskiej rybacką łódkę czekającą cierpliwie – jak sam autor podkreśla – „na powrót Mistrza i Nauczyciela”, opatrzoną znaczącym napisem: „Wypłyń na głębię” (Kalwarie, s. 126).

Zamiast podsumowania zwróćmy na koniec uwagę na klarowność przekazu książki o kalwariach. Język naukowego opisu – przejrzysty i ujmujący prostotą – spójnie łączy się w niej z mową płynącą z osobistego doświadczenia, upodobania czy nawet zachwytu, zachęcającą, by wyruszyć w tę samą drogę, którą przebył niegdyś autor. Warto to uczynić, by zobaczyć, poznać, przeżyć, ale też doznać na łonie natury odpoczynku i prawdziwego głębokiego wytchnienia.

1 Niniejszy tekst jest omówieniem, a zarazem jednym ze sposobów odczytania książki: M. Prejs, Kalwarie polskie. Perspektywa komunikacyjna, Warszawa 2022.

2 W tym miejscu i dalej zamiast pełnego tytułu stosowany będzie skrót Kalwarie podawany wraz z numerami przywoływanych stron.

3 Literaturę przedmiotu Marek Prejs przywołuje szczegółowo w przypisach i bibliografii, nie będziemy jej więc tutaj powtarzać.

4 Autor Kalwarii nawiązuje w tym miejscu do pojęcia stosowanego w książce: J. Assman, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, red. R. Traba, Warszawa 2008.

5 Terminem „kalwarie polskie” autor określa te obiekty, które obecnie znajdują się na terenie naszego kraju.

6 Dokładne streszczenie książki zostało przedstawione w recenzji: P. Plichta, Kalwarie polskie. Perspektywa komunikacyjna, „Turystyka Kulturowa”, nr 131 (2/24), s. 158–162. Tekst dostępny w Internecie: http://dx.doi.org/10.62875/tk.v2il3l.1488.

7 Chodzi tutaj o pracę: P. Ricoeur, Pamięć, historia zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków 2006.

8 Golgota Jasnogórska. Wiersze Ernest Bryll. Obrazy Jerzy Duda-Gracz, Częstochowa 2001.

9 Cyt. za wydaniem: S. H. Lubomirski, Adverbia moralia, [w: ] idem, Poezje zebrane, t. 1, oprac. A. Karpiński, Adverbia moralia w oprac. M. Mejora, Warszawa 1995, s. 143, w. 71.

Recenzje i noty

Recenzja serii wydawniczej prac opublikowanych z Archiwum Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w opracowaniu Macieja Franza1

W Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie (Derżawnym Archiwum Lwiwskoj Obłastii) znajdujemy wiele prac doktorskich, seminaryjnych i innych materiałów naukowych, powstałych w ramach seminariów profesorów Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie 2. Ukazują one dorobek lwowskiej szkoły historycznej w okresie istnienia II Rzeczypospolitej. W wielu wypadkach poruszane w nich tematy, a w szczególności dysertacje doktorskie bronione na tym Uniwersytecie, wnoszą do polskiej historiografii nowe cenne ustalenia. Badania Macieja Franza w wyżej wymienionym archiwum doprowadziły do odnalezienia szeregu prac doktorskich, ale także fragmentów rozmaitych wystąpień naukowych, recenzji czy prezentowanych w trakcie seminariów prac o charakterze przyczynkarskim. Słusznie edytor tych materiałów zauważył, że w dwudziestoleciu międzywojennym rzadko dochodziło do publikacji dysertacji doktorskich, dlatego pozostawały one w rękopisach lub były wydawane jedynie w postaci cząstkowych artykułów.

Od 2015 r. miały miejsce kwerendy archiwalne prowadzone przez prof. Macieja Franza, dzięki którym pozyskano cenne rękopisy stanowiące bądź obronione dysertacje doktorskie, bądź fragmenty doktoratów prezentowanych na seminariach tudzież szereg prac seminaryjnych, które miały w przyszłości być podstawą kolejnych rozpraw. Istotnym jest także to, iż zaprezentowanie szkoły lwowskiej poprzez publikacje bronionych tamże doktoratów w badaniach nad dziejami Kozaczyzny potwierdza, że Uniwersytet Jana Kazimierza był w okresie II Rzeczypospolitej wiodącym ośrodkiem naukowym, jeśli chodzi o badania tak nad rolą Kozaczyzny ukrainnej, jak i kolejnymi powstaniami Kozaków zaporoskich do roku 1648. Szereg prac opublikowanych przez Macieja Franza dotyczy także staropolskiej sztuki wojennej, prezentując dokonania hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego, aż do klęski korsuńskiej, czy relacje hetmana zaporoskiego Piotra Doroszenki z Janem Sobieskim w kontekście wojny polsko-tureckiej w latach 1672-1676. W wielu wypadkach, choć autorzy wskazanych niżej rozpraw korzystali głównie ze źródeł drukowanych i rękopiśmiennych, głównie z Biblioteki Ossolińskich we Lwowie, zachowują one swoją wartość merytoryczną, i to mimo ogromnego postępu w badaniach, odkrycia także nowych zespołów archiwalnych czy innego podejścia do krytyki źródeł z epoki. W większym zakresie autorzy prezentowanych pozycji wykorzystywali kroniki, pamiętniki i edycje źródeł drukowanych czy starodruki (jak choćby Theatrum Europaeum czy Gazette de France).

W 2021 roku, staraniem Wydawnictwa DiG, opublikowano w ramach serii Archiwum Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, ukazującej dorobek historiografii lwowskiej 7 pozycji, w niniejszej recenzji odniosę się do 6 z nich3. W każdym przypadku edytor opracowujący poszczególne rękopisy, poza omówieniem zespołu archiwalnego, w którym się znajdował oryginalny tekst, i przedstawieniem samej pracy doktorskiej zamieszcza zasady edycji oraz zestawia w bibliografii pozycje, które ukazały się w XX i XXI wieku, a dotyczyły prezentowanej przez autora tematyki. Dzięki czemu możemy prześledzić, jak bardzo posunęły się badania nad problematyką omawianą w wyżej wymienionych pracach. Czytelnik znajdzie także informacje, z reguły bardzo skąpe, dotyczące autora rękopisu i stanu zachowania edytowanego tekstu.

Następnie znajdujemy edycję rękopisu z bardzo małą ingerencją edytora. Zdecydowano się bowiem nie dokonywać w tekście żadnych poprawek językowych, a zatem prezentować go w oryginalnym brzmieniu; także nie podjęto prac nad uwspółcześnianiem języka, utrzymując wszelkie zaszłości językowe. Poprawiano jedynie ewidentne błędy ortograficzne, co sygnalizowano w przypisach. Oczywiście bez wszechstronnego opracowania tekstu oraz ukazania historiografii dotyczącej opracowywanych tematów, począwszy od II połowy XX wieku do chwili obecnej, trudno byłoby wydać jedynie oryginalne teksty zachowane w archiwum lwowskim. Tym bardziej, że nierzadko ograniczają się one do kilku czy kilkunastu arkuszy, jak w wypadku studium o hetmanie Mikołaju Potockim autorstwa Franciszka Owadiuka4. Obecnie dysertacje doktorskie przygotowywane są w oparciu o szerokie spektrum źródeł rękopiśmiennych, tak krajowych, jak i zagranicznych, i często przekraczają kilkadziesiąt arkuszy wydawniczych. W tym przypadku chodziło jednak o zaprezentowane nieznanych dotąd polskiej historiografii, zupełnie zapomnianych, tekstów powstałych w trakcie seminariów uznanych profesorów Uniwersytetu Lwowskiego.

Serię prac doktorskich w opracowaniu naukowym Macieja Franza otwiera dysertacja Jana Okołota pt. Rola historyczna Kozactwa dońskiego w walce z Turkami i Tatarami w jego najbardziej bohaterskim okresie (1637-1642)5, który złożył ją na Uniwersytecie Wiedeńskim w 1922 r., a sześć lat później jego doktorat został nostryfikowany na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie. Recenzji tej pracy podjęli się wówczas profesorowie Adam Szelągowski oraz Stanisław Zakrzewski, obie opinie się niestety nie zachowały. Recenzje skłoniły autora do dokonania wielu korekt, w tym w tytule, oraz uwzględnienia wielu nowych źródeł i opracowań. Nie udało się wydawcy ustalić podstawowych danych z życiorysu Jana Okołota; materiały dotyczące jego osoby znajdują się zapewne w archiwum Uniwersytetu Wiedeńskiego, gdzie bronił tej pracy.

Warto zwrócić uwagę, ze tematyka poruszona w jego dysertacji do chwili obecnej nie doczekała się szerszego opracowania tak monograficznego, jak i w postaci artykułów cząstkowych. Zainteresowanie bowiem historyków zajmujących się dziejami Kozaczyzny zaporoskiej ograniczało się do jej części, a więc Kozaków żyjących w granicach I Rzeczypospolitej. Kozakom dońskim poświęcano niewiele uwagi, wskazując jedynie na ich udział w kolejnych powstaniach w I połowie XVII wieku, gdyż przychodzili oni na pomoc swym pobratymcom po polskiej stronie granicy. Praca składa się z edytowanego rękopisu zawierającego bibliografię, charakterystykę źródeł cytowanych w pracy, wstępu, trzech rozdziałów oraz zakończenia. Pierwszy rozdział ukazuje prawno-państwowy stosunek Kozaków dońskich do rządu moskiewskiego w pierwszej połowie XVII wieku; drugi zaznajamia czytelnika z rolą Kozaczyzny dońskiej w zmaganiach z Turkami i Tatarami w tym okresie, a trzeci szerzej prezentuje walki o opanowanie Azowa w latach 1637-1642. Warto zwrócić uwagę, że w odróżnieniu od bronionych współcześnie dysertacji prace doktorskie w wyżej wymienionym okresie miały inną strukturę; zaczynały się od spisu treści, bibliografii z podziałem na źródła i opracowania, podrozdziału analizującego wykorzystane źródła oraz wstępu. Ten ostatni informował zwykle o temacie i ogólnie prezentował cele dysertacji, podczas gdy obecnie zazwyczaj się go rozbudowuje, umieszczając w nim charakterystykę wykorzystanych źródeł oraz stanu badań, który dotyczy omawianej problematyki.

W sumie edytowany przez Okołota rękopis liczy 70 stron, tj. około 40 % zawartości wydanej pozycji. Opracowujący tę edycję nie tylko omówił zespół archiwalny zawierający niniejszą pracę, ale przedstawił dotychczasową polską historiografię dotyczącą Kozaczyzny dońskiej, zwracając uwagę, iż prac poświęconych bezpośrednio Kozakom dońskim nie ma i w opracowaniach jedynie sporadycznie historycy zajmujący się Kozaczyzną zaporoską informują o kontaktach tych pierwszych z Donem. Słusznie po edycji rękopisu edytor zdecydował się podsumować osiągnięcia autora w ukazaniu Kozaczyzny dońskiej w jej szczególnym okresie, gdy w czerwcu 1637 roku zdobyli broniony przez Turków Azow. Stąd ukazanie działań Kozaków dońskich w latach 1637-1642. Warto podkreślić że praca powstała na początku XX wieku, przybliża polskiemu czytelnikowi tą społeczność rycerską sformowaną na wzór Kozaczyzny zaporoskiej. Oczywiście obecna historiografia ukraińska ze zrozumiałych względów poświęca wiele miejsca Kozaczyźnie dońskiej, czego najlepszym przykładem są prace znanego ukraińskiego historyka Viktora Brechunenki6. Na końcu pracy edytor zamieścił bibliografię źródeł oraz prac cytowanych w prezentowanym przezeń wstępie poświęconym Kozaczyźnie dońskiej we współczesnej historiografii po obronie dysertacji przez J. Okołota. Co istotne, zamieszczono indeksy nazwisk i nazw geograficznych występujących w pracy, a także streszczenia dotyczące jej zawartości w języku angielskim i ukraińskim. Praca ta, jako pierwsza w omawianej tu serii wydawniczej, zawiera szczegółowe omówienie koncepcji wydawania tego typu prac, zespołu archiwalnego znajdującego się w Archiwum Państwowym Obwodu Lwowskiego w fondzie 26, oraz prezentuje zasady edycji źródłowej tyczące także kolejnych prac wydawanych w ramach tego przedsięwzięcia7.

Kolejna pozycja z tej serii wydawniczej to praca Teodora Zagalaka przedstawiająca bunt Krzysztofa Kosińskiego8. Jest to dysertacja doktorska przygotowywana w ramach seminarium Stanisława Zakrzewskiego, a powstała w 1926 r., co wynika z zachowanej recenzji Kazimierza Licy, (wobec spowodowanego pandemią ograniczenia kwerend nie dotarł do niej opracowujący tę pozycję). Informacje o samym autorze pracy są skąpe. Wiemy, że urodził się w Samborze, a następnie ze względu na studia przeniósł się do Lwowa9. Edytowana praca zawiera, poza rękopisem Zagalaka dotyczącym pierwszego powstania kozackiego na ziemiach ukrainnych, także drugi rękopis pt. Z historii wojen polsko-kozackich w XVII wieku, odnoszący się do działań wojennych z lat 1648-1651, w tym kampanii beresteckiej. W sposób bardzo skrótowy podaje on główne wydarzenia z wojen polsko-kozackich, począwszy od buntu Bohdana Chmielnickiego w 1648 r. po zdobycie taboru kozackiego przez wojsko koronne w dniu 10 lipca 1651 r. Autor oparł się na źródłach i opracowaniach powstałych w XIX i w początkach XX wieku, takich autorów jak Konstanty Górski, Wiktor Czermak, Edward Kotłubaj, Tadeusz Korzon , Ludwik Kubala czy Franciszek Rawita-Gawroński. Nie wiemy, czy tekst ten jest także autorstwa T. Zagalaka, ale skąpa bibliografia świadczy, że był to wstępny zarys większej całości, który czekał na dalsze opracowanie10. Oba edytowane teksty to około 50% zawartości edytowanej pracy, a część odnosząca się do powstania Kosińskiego stanowi zaledwie 36 % całości opracowania. Autor, zgodnie z wymogami epoki, po przedstawieniu bibliografii, złożonej ze źródeł drukowanych i literatury oraz krótkiej charakterystyki źródeł proweniencji polskiej,przedstawił temat ukazując stosunki na Ukrainie przed wybuchem powstania Kosińskiego, szerzej szkicując jego konflikt z Ostrogskimi, a następnie przechodząc do głównych wydarzeń w 1593 r. Oczywiście praca ta odnosi się do dorobku całej historiografii polskiej ówczesnej epoki; gdyż na temat pierwszych powstań kozackich u schyłku XVI wieku powstało szereg prac tak historyków polskich, jak i ukraińskich. Stąd nieodzownym było ukazanie owego dorobku przez Franza, który zreasumował podstawowe prace, jakie na ten temat ukazały się do roku 1939, ale i po II wojnie światowej, omawiając jednocześnie stan zachowania rękopisu i podstawowe dane dotyczące jego autora. Podobnie jak w przypadku pracy Jana Okołota otrzymujemy na końcu rozprawy jej podsumowanie oraz bibliografię zawierającą spis pozycji cytowanych. Pracę wieńczą indeksy oraz streszczenia w języku angielskim i ukraińskim.

Opracowany temat jest obrazem stanu badań nad powstaniem Kosińskiego z lat 20-tych XX wieku i, jak słusznie podkreśla edytor, nie odzwierciedla wiedzy, którą mamy obecnie na jego temat. Wystarczy bowiem odnieść się do pracy ukazującej pierwsze powstania kozackie w Rzeczpospolitej autorstwa Sergieja Lepiawki, który wykorzystując ustalenia historyków polskich, ukraińskich i rosyjskich, szczegółowo nakreślił dzieje powstań Kosińskiego, Matwieja Sawuły, Semena Nalewajki czy Hrehorego Łobody11. Mimo że badania nad pierwszymi powstaniami kozackimi ukazały ich złożone przyczyny i wniosły wiele faktów nieznanych autorom prezentowanych rękopisów, to ich prace należą do zapomnianych dziś pozycji polskiej historiografii przedwojennej, poświęcone dziejom Ukrainy, w szczególności zaś Kozaczyzny zaporoskiej.

Kolejną pracą z serii Maciej Franza jest opracowanie Antoniego Łukaszewskiego, poświęcone powstaniu kozackiemu z 1638 r.12. Praca ta powstała w ramach przygotowania dysertacji doktorskich na seminarium S. Zakrzewskiego na Uniwersytecie Lwowskim, a jej rękopis został złożony w 1924 r. na Wydziale Filozoficzno-Historycznym tej uczelni. W tym przypadku udało się uzyskać więcej informacji o jej autorze. Antoni Stanisław Łukaszewski, urodzony 14 sierpnia 1899 r. w Rudzie Kotłowskiej koło Złoczowa, wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. Po wojnie podjął studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, a swą pracę magisterską przygotował pod kierunkiem prof. S. Zakrzewskiego. Od 1926 r. pracował jako nauczyciel szkół średnich najpierw w Zdołbunowie na Wołyniu, a następnie w Równem, Włodzimierzu Wołyńskim i Kowlu, gdzie otrzymał stanowisko dyrektora prywatnego Gimnazjum Osadników Wojennych13. Po krótkim epizodzie pracy w Tyszowcach i Wąbrzeźnie w 1950 r. został aresztowany (zapewne za udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r.) i skazany na 10 lat więzienia; od 1955 r. związany z Olsztynem, gdzie w 1963 r. objął funkcję dyrektora Biblioteki Warmii i Mazur, a dwa lata później Muzeum w Lidzbarku Warmińskim. Zmarł w 1976 r. w Olsztynie, nie wracając już do tematyki swej pracy doktorskiej, to jest badań nad Kozaczyzną zaporoską.

W wydawanej pracy, poza rękopisem jej autora, znajdujemy odnalezioną przez Macieja Franza recenzję studium o powstaniu 1638 r. autorstwa E. Pankasiewicza. Ten krytycznie ocenił rozprawę, wskazując na wiele jej mankamentów oraz stwierdzając, że pewną wartość przedstawia jedynie rozdział drugi, a sama dysertacja nie jest skończona (Łukaszewski nie omówił mianowicie realizacji postanowień spod Starca, gdzie doszło do kapitulacji Kozaków)14. Recenzent krytykuje autora, iż nie uznał „za stosowne zaznajomić się z topografią miejsc, które były terenem akcji, kampanii z 1638”15. Spośród późniejszych podejmujących ten sam temat rozpraw szerzej wydawca omówił pracę Alberta Borowiaka, który zagadnienie to ujął w postaci oddzielnej monografii16.

Słusznie edytor dysertacji Łukaszewskiego zwraca uwagę, że jest to praca najistotniejsza w ówczesnym okresie, jeśli idzie o przedstawienie genezy i przebiegu powstania kozackiego z 1638 r. Zwraca on także uwagę, że autor rękopisu, nie mając możliwości korzystania z wielu archiwów i bibliotek krajowych, nie mówiąc już o tych zagranicznych, przeprowadził kwerendę w Bibliotece Ossolińskich. I choć to monografia Borowiaka stanowi ostatnie słowo w ukazaniu tego powstania, nie oznacza to, iż wydawana praca Łukaszewskiego nie ma wartości; tym bardziej że jej autor miał dostęp do wielu rękopisów zniszczonych w wyniku działań II wojny światowej, do których nie mamy możliwości dotarcia. Tak jak w poprzednich pracach znajdujemy podsumowania autorstwa Macieja Franza oraz bibliografię źródeł i prac, które odnoszą się do powstania 1638 r. i powstałych od połowy XX w. do czasów nam współczesnych. Warto także zwrócić uwagę, że dziełko Łukaszewskiego, prezentowane na stronach 50-87, nie wliczając recenzji tej pracy, stanowi zaledwie około 30 % całości publikacji, a wynika to z faktu że prezentowana praca stanowi pierwszą wersję rozprawy doktorskiej zapewne różniącą się od przedstawionej do obrony.

Problematyka kozacka dominowała na seminariach doktorskich na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Potwierdzają to kolejne trzy prace wydane w ramach omawianej serii wydawniczej. Pierwsza, autorstwa Franciszka Owadiuka, dotyczy działalności hetmana Mikołaja Potockiego do klęski pod Korsuniem w maju 1648 r.17. Tym razem dzięki odnalezieniu kilku teczek odnoszących się tak do autora, jak i innych jego prac udało się bardziej zgłębić sylwetkę tego historyka. Po ukończeniu gimnazjum w Stryju rozpoczął on edukację na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie związał się z seminarium prof. Zakrzewskiego, promotora jego pracy magisterskiej18. Opublikowany przez Franza rękopis, dotyczący działalności polityczno-wojskowej Potockiego, stanowił zapewne przygotowywaną przez niego dysertację doktorską, której jednak nie zdołał obronić przed 1939 r. Warto zwrócić uwagę, że profesorami z którymi miał kontakt w trakcie studiów, byli m. in. Adam Szelągowski i Olgierd Górka.19 Tym razem mamy do czynienia z pracą, która powstała w wyniku kwerendy nie tylko źródeł drukowanych, ale i rękopiśmiennych, znajdujących się w Bibliotece Czartoryskich oraz Bibliotece Ossolineum we Lwowie. Poza samym konspektem doktoratu zatytułowanym O polskim hetmanie XVII wieku Mikołaju Potockim (s. 135–151) publikacji doczekał się również jego właściwy rękopis, ukazujący działalność hetmana począwszy od 1637 r., gdy otrzymał on od hetmana Stanisława Koniecpolskiego zadanie zdławienia kolejnego powstania kozackiego aż po nieudaną kampanię przeciwko Chmielnickiemu, zakończoną klęską pod Korsuniem (26 V 1648 r.). Praca ta, co wynika z przedstawionego konspektu, jest niedokończona, gdyż jej autor chciał ukazać rolę hetmana także w jego ostatniej wyprawie z 1651 r. aż do zawarcia traktatu białocerkiewskiego we wrześniu 1651 r. W wydanym rękopisie, złożonym z bibliografii, wstępu oraz trzech rozdziałów, autor przedstawił działalność Potockiego w latach 1637-1640; następnie do sejmu 25 X 1646 r., który zablokował plany tureckie Władysława IV, oraz do batalii korsuńskiej, gdzie obaj hetmani dostali się do niewoli. Do tekstu dołączono aneksy, tj. fragmenty tyczące się powstań z lat 1637-1638 , Pawła Pawluka, Dymitra Huni i Jakuba (Jacka) Ostrzanina.

Tym razem mamy do czynienia z rękopisem stanowiącym 50% tekstu edytowanej pracy. Edytor, podobnie jak we wcześniejszych opracowaniach, przedstawił zasady edycji źródłowej, stan zachowanego rękopisu oraz podstawowe dane dotyczące jego autora. Najwięcej miejsca poświęcił osobie samego hetmana Potockiego, który doczekał się wielu rozbieżnych ocen ze względu na klęskę dowodzonych przez niego wojsk koronnych w kampanii wiosennej 1648 r. Stąd tak szerokie ukazanie samej postaci hetmana i jego ocen w polskiej historiografii, a nie tylko w źródłach pamiętnikarskich, ale począwszy od połowy XIX wieku do czasów nam współczesnych. Sam wydawca pracy, zaliczający się do obrońców hetmana, oskarżanego o pijaństwo i kunktatorstwo, opublikował szereg prac dotyczących jego osoby, w tym edycję listów Potockiego z lat 1637-165120. Zamieszczone w bibliografii znajdziemy prace tak odsądzające hetmana od czci i wiary21, jak zagorzale go broniące22. Czytelnik, dzięki tak szerokiemu przedstawieniu istniejącego stanu badań, głównie historyków polskich, może zająć własne stanowisko w kwestii odpowiedzialności za tragiczną kampanię 1648 r. obu hetmanów: Mikołaja Potockiego i Marcina Kalinowskiego.

Wzorem wcześniejszych edycji z tej serii na końcu omawianej pracy zamieszczono krótkie podsumowanie dotyczące wartości edytowanej pozycji na tle funkcjonującej obecnie literatury, jak również indeksy: geograficzny i osobowy, oraz streszczenia w języku angielskim i ukraińskim. Ze względu na wykorzystane źródła (rękopiśmienne i drukowane) oraz literaturę przedmiotu praca Franciszka Owadiuka wpisuje się w trwającą do chwili obecnej dyskusję na temat zdolności dowódczych hetmana Mikołaja Potockiego i jego odpowiedzialności za klęskę korsuńską. Tym bardziej, że autor skupił się na jego działalności polityczno-wojskowej, nie wchodząc w kwestie odnoszące się do negatywnych ocen formułowanych przez znanych pamiętnikarzy epoki na czele z Bogusławem Kazimierzem Maskiewiczem czy Joachimem Jerliczem. Można zgodzić się z edytorem, że praca ta ukazuje stan badań z lat dwudziestych XX wieku i jest „dla dziejów Rzeczypospolitej Obojga Narodów cennym zabytkiem polskiej historiografii”23.

Kolejną pracą, która powstała w środowisku lwowskich historyków, jest dysertacja doktorska, dotąd także nie wydana drukiem, pióra Marii Dobrowolskiej24. Napisana w ramach seminarium prof. S. Zakrzewskiego w 1932 r. i w tymże roku została obroniona. Niestety nie zachowały się jej recenzje, nie odnaleziono także teczki personalnej jej autorki, stąd pozostaje ona dla nas osobą bliżej nieznaną. Jak pisze edytor tej pozycji, „rozprawa doktorska Marii Dobrowolskiej może być szansą na wyrwanie jej z cienia zapomnienia. Może się okazać impulsem do kolejnych badań, w ich rezultacie odnalezieniu informacji o autorce, a może z czasem stworzenia jej pełnego biogramu”25. Zachowany rękopis zaczyna się dopiero od karty dwunastej; na wcześniejszych znajdowała się zapewne pełna dokumentacja przewodu doktorskiego. Zawiera on szerokie wprowadzenie do wykorzystanej w rozprawie literatury, bibliografię z podziałem na źródła dokumentowe historiograficzne, opracowania oraz właściwą pracę. Warto podkreślić, że autorka korzystała z rękopisów znajdujących się jedynie w Bibliotece Ossolińskich we Lwowie. Praca składa się ze wstępu i trzech rozdziałów, omawiających przyczyny udziału szlachty w powstaniu Chmielnickiego, ogólny przebieg powstania aż do śmierci jego przywódcy (s. 133–142) oraz spis nazwisk szlachty, która po woli i niewoli przyłączyła się do jego oddziałów. Ta część dysertacji jest mym zdaniem najcenniejsza, gdyż wymienia kilkadziesiąt rodzin szlacheckich, które znalazły się w szeregach powstańczych lub współpracowały z Kozakami, grabiąc majątki okolicznej szlachty. Czy chodziło jednak o aktywne uczestnictwo w działaniach wojennych po stronie Chmielnickiego, czy wyłącznie o wykorzystanie sytuacji do powiększenia własnego majątku, nie wiemy26.

Do edycji dołączono recenzję autorstwa Marii Gruszkiewiczówny, krytyczną względem struktury pracy, z postulatem, aby przy spisie szlachty biorącej udział w powstaniu dokonać podziału na dyplomatów, wojskowych czy dowódców oddziałów chłopskich. Niezrozumiałym jest dołączenie do rozprawy Dobrowolskiej odnalezionego tekstu z lat 1923-1939, a odnoszącego się do bitwy piławieckiej 1648 r.27. Była to zapewne jedna z wielu prac seminaryjnych powstałych we Lwowie, gdyż dołączono do niej bibliografię, złożoną ze źródeł drukowanych i literatury, oraz skrótowo przedstawiono w niej wydarzenia od klęsk sił koronnych u Żółtych Wód i pod Korsuniem po ucieczkę wojsk polskich spod Piławiec we wrześniu 1648 r.

W opracowaniu tej pozycji nie zabrakło ze strony edytora omówienia zasad wydania, historiografii dotyczącej kampanii wiosennej 1648 r. oraz, umieszczonych na końcu pracy, bibliografii, posłowia, indeksów oraz streszczeń. Dysertacja Marii Dobrowolskiej, prezentowana na stronach 78–194, wraz z jej recenzją (s. 195–201), stanowi 40 % całości edytowanego tekstu. Można zgodzić się z autorem opracowania tej pozycji, iż doktorat Dobrowolskiej był jedną z pierwszych prób syntetycznego ukazania powstania Bohdana Chmielnickiego ze szczególnym uwzględnieniem przyczyn przyłączania się do niego szlachty, co wykazała autorka w zamieszczonym spisie. Zalicza do nich, obok trudnego położenia ekonomicznego ubogich mas szlacheckich, sprawy osobiste (czego najlepszym przykładem jest sam przywódca powstania), banicje, przymus ze strony oddziałów kozackich oraz chęć rabunku (wzbogacenia się na sąsiadach). Pomija ona jednak inne, nie mniej istotne motywacje, jak choćby te religijne (wiele rodów szlacheckich wyznawało prawosławie podobnie jak Kozacy) czy kulturowe28.

Ostatnią z omawianych rozpraw, wydanych w serii Franza, jest praca seminaryjna Franciszka Wiśmierskiego, poświęcona relacjom hetmana zaporoskiego Piotra Doroszenki z Janem Sobieskim w latach 1665-167629. Podobnie jak w przypadku pozostałych dysertacji niewiele materiałów udało się zebrać na temat samej osoby autora, który po zrobieniu magisterium na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie został nauczycielem geografii i historii. Nieco więcej wiemy o jego losach powojennych, gdyż mieszkał w Nowym Sączu, będąc nauczycielem tamtejszego II Liceum Ogólnokształcącego oraz aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego. Zmarł w 1970 r. Jego późniejsze publikacje, choćby te drukowane w Przeglądzie Historyczno-Oświatowym, poświęcone były tajnemu nauczaniu w powiecie czortkowskim w dobie okupacji30. Wydany w omawianej serii tekst jest zapewne jedyną pracą naukową z okresu przedwojennego, ukazującą jego związki z lwowską szkołą historyczną. Inne, wyszłe spod jego pióra, dotyczą tajnego nauczania oraz geografii31.

Interesująca nas praca powstała w 1925 r., o czym świadczą recenzje studentów, zamieszczone po edycji rękopisu, autorstwa Mikołaja Andrusiaka32 oraz Grzegorza Hreczucha. W obu znajdujemy krytyczne uwagi dotyczące m.in. słabego wykorzystania Akt Jugo Zapadnoj Rosji, a w szczególności tomu XII33, oraz braku przedstawienia relacji Piotra Doroszenki z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem oraz z Mołdawią34. Obaj studenci zgodnie podkreślili dobre ukazanie stosunków polsko-kozackich w tej epoce, włączając w to dyplomatyczne relacje między Kozaczyzną a Chanatem Krymskim i Turcją. Może dziwić, że w materiałach lwowskich znajdujemy szereg recenzji napisanych przez studentów, ale taka była praktyka na wielu seminariach, w tym także u prof. Zakrzewskiego.

Sama omawiana tu praca miała w zamyśle Wiśmierskiego stanowić podstawę przyszłego doktoratu. Autor w trzech głównych rozdziałach przedstawił działalność polityczno-wojskową hetmana Doroszenki i jego relacje z państwami ościennymi. W rozdziale I ukazano jego postać od momentu objęcia przez niego hetmanatu prawobrzeżnej Ukrainy aż do batalii podhajeckiej i podziału kraju zgodnie z traktatem andruszowskim z 31 I 1667 r. W rozdziale II autor skupił się na działaniach Doroszenki zmierzających do objęcia władzy po obu stronach Dniepru aż do wojny Turcji z Rzeczpospolitą i upadku Kamieńca Podolskiego. Kolejny przedstawia wydarzenia związane z walkami o opanowanie Ukrainy między Moskwą, Rzeczpospolitą i Turcją aż do pokoju żórawińskiego 1676 r,. wskutek którego doszło do poddania się hetmana Moskwie. Ciekawe, że w odróżnieniu od innych prac tego typu autor we wstępie omawia cytowane przez siebie źródła oraz literaturę, które posłużyły mu przedstawić działalność Piotra Doroszenki, podczas gdy właściwą bibliografię znajdujemy po zakończeniu. Tak jak w przypadku innych prac, poza wyszczególnieniem zasad edycji, opracowujący tę pozycję przedstawił stan badań nad Kozaczyzną doby hetmana Doroszenki w polskiej historiografii, szczegółowo omawiając te z rozpraw, które ukazały się do czasów nam współczesnych. A dorobek ten jest imponujący, biorąc pod uwagę studia m.in. Zbigniewa Hunderta, Piotra Krolla, Jana Perdenii, Jarosława Stolickiego, Marka Wagnera czy Zbigniewa Wójcika. Zdaniem edytora wartość prezentowanej pracy jest niepodważalna, gdyż autor „przedstawił postać hetmana, który na trwale wpisał się w dzieje ziem ukrainnych, a jednocześnie to właśnie u jego boku wzrastał do swej przyszłej roli Iwan Mazepa”35. Biorąc pod uwagę prace, które ukazały się od połowy XX wieku, uwzględniające wyniki kwerend nie tylko w archiwach krajowych, ale zagranicznych, edytowana praca po niemal 100 latach od jej powstania jest w pewnych aspektach nadal aktualna, ukazuje bowiem, jaki był dorobek polskiej historiografii dotyczącej badań nad Kozaczyzną doby panowania Jana III w latach 20-tych XX wieku. Nie ulega jednak wątpliwości, że nie przedstawia ona interesującej nas tematyki tak szeroko i szczegółowo, jak to czynią prace, które ukazały się w ostatnich latach. Podobnie jak w innych pracach po podsumowaniu edytora i zamieszczeniu bibliografii prac wydanych już po ukazaniu się niniejszej rozprawy mamy indeksy osobowy i nazw geograficznych oraz streszczenia. Także biorąc pod uwagę strukturę edytowanego rękopisu praca F. Wiśmierskiego wraz z recenzjami zajmuje 60% objętości wydawanej pozycji, co stawia ją wysoko na tle wcześniej prezentowanych prac tej serii wydawniczej.

Podsumowując edycję serii wydawniczej w opracowaniu Macieja Franza należy podkreślić, iż edycje dotyczą tematów nowożytnych głównie odnoszących się do badań nad Kozaczyzną ukrainną36. Miały one na celu zapoznanie czytelnika z przedwojennym dorobkiem lwowskiej szkoły historycznej oraz zapomnianymi autorami tych prac, pozostających przez niemal 100 ostatnich lat wyłącznie w wersji rękopiśmiennej. Stanowią one cenne uzupełnienia rozpraw, które ukazały się w czasach nam bliższych. Jednocześnie czytelnik może przekonać się jak wyglądał warsztat młodych badaczy z lat 20-tych XX wieku, jak podchodzili oni do wykorzystania źródeł archiwalnych i drukowanych, jak przedstawiała się struktura tych prac, jaki był poziom dysertacji naukowych w omawianym okresie oraz jak prezentowały się recenzje tego typu studiów często w wykonaniu młodych badaczy, a nawet studentów III i IV roku Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie.

Nie ulega wątpliwości, że Maciej Franz wydobył z zapomnienia szereg ciekawych rękopisów, które zostały udostępnione szerszemu gronu odbiorców, nie tylko zawodowym historykom. Wypada także podkreślić, że nadal trwają prace nad odnalezieniem pozostałych dysertacji w wyżej wymienionym Archiwum, czego przykładem są edycje kolejnych tesktów, tym razem z lat 2022-2024. Warto spośród nich wymienić następujące pozycje:

• Bohdana Murija Rola Jana Wyhowskiego wojewody kijowskiego od utraty hetmaństwa do śmierci w latach 1659-1664 (Warszawa 2023);

• Fanii Besenówny Księżna Franciszka Urszula z Wisniowieckich Radziwiłłowa (Warszawa 2023);

• Włodzimierza Szymona Czerewki Wojna Chmielnickiego z Rzecząpospolitą w latach 1654-1655 (Warszawa 2024);

• Marii Mazurkiewicz Stosunki Polski z Francją za czasów panowania Ludwiki Marii Gonzagi od roku 1646 do 1659 (Warszawa 2024);

• Felicji Weisenfreünd Królowa Maria Kazimiera Sobieska ze szczególnym uwzględnieniem stosunków polsko-francuskich w latach 1674-1696 (Warszawa 2024);

• Marii Gruszkiewicz Rola Jana Andrzeja Morsztyna w polityce francuskiej króla Jana III w latach 1674-1683 (Warszawa 2024).

Prezentowane pozycje potwierdzają znaczenie szkoły lwowskiej w badaniach nad epoką nowożytną, co potwierdzał w swoich pracach m.in. Stefan Ciara37. Wyżej wymienione prace zapewne już wkrótce doczekają się także krytycznej oceny recenzentów.

Mirosław Nagielski
Warszawa

1 Wielce pozytywnie ocenił te prace R. Michliński w recenzji zamieszczonej w Przeglądzie Historyczno-Wojskowym; zob. idem, Refleksje wokół serii Archiwum Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie pod redakcją Macieja Franza, „Przegląd historyczno-Wojskowy”, R. XXIV, nr 1 (283), Warszawa 2023, s. 236–242.

2 Uzupełniają te materiały akta odnalezione w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym we Lwowie oraz, w mniejszym stopniu, akta znajdujące się w AGAD w Warszawie czy Archiwum Akt Nowych.

3 Siódmą, nieuwzględnioną tu, pozycję stanowi praca Eustachego Jurkowa pt. Paweł Tetera, hetman Ukrainy prawobrzeżnej w latach 1662-1665 (Rola polityczna), oprac. M. Franz, Warszawa 2021, ss. 308.

4 F. Owadiuk, O polskim hetmanie XVII wieku Mikołaju Potockim, Warszawa 2021.

5 Wydana w opracowaniu M. Franza wraz ze wstępem naukowym (Warszawa 2021).

6 W. Brechunenko, Stosunki ukraińskogo kozactwa z Donom u XVI – seredini XVII st., Kiiv 1988.

7 J. Okołot, Rola historyczna Kozactwa dońskiego…, s. 31–55.

8 T. Zagalak, Bunt Krzysztofa Kosińskiego 1591-1593, oprac. M. Franz, Warszawa 2021, s. 167.

9 Ze spuścizny po T. Zagalaku zachowała się jego recenzja o pracy Stefana Wałyckiego pt. Stefan Batory i stosunki Litwy z Koroną w okresie jego królowania znajdująca się w Archiwum Państwowym Obwodu Lwowskiego (cyt. DALO) , fond 26, opis 11, nr 2095.

10 T. Zagalak, Bunt Krzysztofa Kosińskiego…, s. 103–135. Do tego tekstu dołączono mapę przedstawiającą pole bitwy pod Beresteczkiem wykonaną przez płk. K. Górskiego z 1887 r.

11 Zob. S. Lepiawko, Kozacki vijni kinca XVI st. w Ukraini, Czernihiw 1996.

12 A. Łukaszewski, Rok 1638 w dziejach stosunków polsko-kozackich (Bunty Ostrzanina, Skidana i Huni), oprac. M. Franz, Warszawa 2021, s. 122.

13 Ibidem, s. 38-39.

14 Zob. Recenzja E. Pankasiewicza (?) pracy Pana Antoniego Łukaszewskiego, [w: ] ibidem, s. 100.

15 Ibidem, s. 99.

16 A. Borowiak, Powstanie kozackie 1638, Zabrze 2010.

17 F. Owadiuk, op. cit., s. 349.

18 Ibidem, s.122–123. Tytuł tej pracy: Hetman Mikołaj Potocki a Kozaczyzna w latach 1637-1648, nie jest tożsamy z zamieszczonymi w wydawanej pracy dwoma rękopisami tego autora.

19 Ibidem, s. 123.

20 Zob. Listy hetmańskie rodu Potockich, t. I: Korespondencja Mikołaja Potockiego. Hetman polny koronny 1637-1646. Hetman wielki koronny 1646-1651, oprac. M. Franz, Warszawa- Bellerive sur Allier 2018, ss. 435.

21 M. Nagielski, Kampania korsuńska 1648 r. hetmana w. kor. Mikołaja Potockiego, [w: ] „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Zeszyty Historyczne”, t. XVI (2017), s. 37–56; zob. M. Franz, Mit pijanego wodza w polskiej historiografii wojskowej na przykładzie hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego; [w: ] Mity i legendy w polskiej historiografii wojskowej, red. W.Caban, J. Smoliński, t. 1. Kielce 2014, s. 104–110.

22 D. Wasilewski, Hetman wielki koronny Mikołaj Potocki – hetman zhańbiony?, Warszawa 2016.

23 F. Owadiuk, op. cit., s. 305.

24 M. Dobrowolska, Udział szlachty w powstaniu Bohdana Chmielnickiego (1648-1676), oprac. M. Franz, Warszawa 2021, s. 300.

25 Ibidem, s. 72.

26 Przykładowo: „Chodakowscy Michał i Mikołaj byli oskarżani przez szlachtę Domaszewskich o to, że w czasie wojen kozackich zniszczyli im i zabrali majątek, robiąc to w porozumieniu z Kozakami. Pochodzą oni ze szlachty owruckiej”; ibidem, s. 191–192.

27 Zob. dodatek II. Bitwa piławiecka; ibidem, s. 203–257.

28 Ibidem, s. 115.

29 F. Wiśmierski, Doroszenko za Sobieskiego w latach 1665- 1676, oprac. M. Franz, Warszawa 2021, s. 292.

30 Ibidem, s. 75–77.

31 Zob. podrozdział pracy : „Rękopis i jego autor”, [w: ] F. Wiśmierski, Doroszenko za Sobieskiego..., s. 74–79.

32 M. Andrusiak, Recenzja pracy Pana Wismierskiego Franciszka pt: „Doroszenko za Sobieskiego w latach 1665-1676”, [w: ] ibidem, s. 229–238.

33 Recenzja pracy Pana Wiśmierskiego Franciszka M. Andrusiaka, [w: ] F. Wiśmierski, Doroszenko za Sobieskiego…, s. 238.

34 G. Hreczuch, Recenzja pracy Pana Wiśmierskiego Franciszka, [w: ] ibidem, s. 237–238.

35 F. Wiśmierski, Doroszenko za Sobieskiego…, s. 255.

36 Dotyczy to także pracy nie omawianej przeze mnie, autorstwa E. Jurkowa, Paweł Tetera, hetman Ukrainy prawobrzeżnej w ll. 1662-1665 (Rola polityczna).

37 S. Ciara, Uniwersytet Lwowski – kresowa uczelnia w kresowym mieście, „Prace Filologiczne. Seria Literaturoznawcza”, t. LV (2008), s. 172.

„By język ukraiński brzmiał w Warszawie silnym głosem”. Historia Błękitnego Okrętu widziana oczami jego twórców i działaczy

Kiedy w 2023 roku ukazała się książka pt. Słowo w duszy, dusza w słowie: historia Błękitnego Okrętu autorstwa Walentyny Sobol, Dawida Bzorka i Kamili Brodowskiej, z pewnością uruchomiła wspomnienia niejednego rocznika absolwentów warszawskiej ukrainistyki i jej wykładowców. Ta niewielka, bo licząca 112 stron publikacja adresowana jest do szerokiej publiczności byłych, aktualnych i przyszłych studentów ukrainistyki, a także wszystkich pasjonatów kultury i języka ukraińskiego w Polsce.

Publikacja ma charakter w dwójnasób jubileuszowy – powstała z okazji ponad dwudziestolecia działalności koła naukowego Błękitny Okręt i jednocześnie zadedykowana została siedemdziesięcioleciu Katedry Ukrainistyki Uniwersytetu Warszawskiego. W pewnym sensie należy zatem do gatunku literatury wspomnieniowej, w której ważną rolę odgrywają osobiste przeżycia i doświadczenia jej Autorów. Bo cała trójka: Walentyna Sobol, Dawid Bzorek i Kamila Brodowska, to nie tylko twórcy ocenianej publikacji, ale również mentorzy, prezesi, działacze Błękitnego Okrętu, dogłębnie znający jego sukcesy i wyzwania.

Tchnący tajemnicą tytuł książki i jej intrygujący podtytuł nawiązują do historii literacko-teatralnego koła naukowego warszawskiej ukrainistyki, co zaznaczyli sami autorzy publikacji. Profesorka Walentyna Sobol już we wstępie podkreśliła świadomy wybór tytułu książki, kładąc nacisk na emocjonalną spuściznę działalności koła, jej zdaniem, „zajmującego się nie tylko tym, co napisane, ale i również tym niedostrzegalnym na pierwszy rzut oka, ukrytym między wierszami”1. Co ciekawe, lektura książki pozwala odkryć głębszy sens zawartego w podtytule nazewnictwa morskiego. Chodzi również o „błękitny profil budynku-okrętu”2 – „nieurodziwego, pełnego przeciągów, kurzu, kipiącego nadziejami, związanego z marzeniami, łączącego ludzi szczególnych” – budynku, niczym okrętu na redzie”3 przy ulicy Szturmowej 4, a więc przy ówczesnym adresie Wydziału Lingwistyki Stosowanej i Katedry Ukrainistyki. Emocjonalny ładunek zawarty w tytule raz po raz wybrzmiewa w całej publikacji, a czytelnik współtowarzyszy autorom tej sentymentalnej podróży w przeszłość, a po trosze i w teraźniejszość koła naukowego oraz całej warszawskiej ukrainistyki, miejsca „o fantastycznej, ciepłej atmosferze zarówno ze strony studentów, jak i wykładowców”, gdzie wszyscy „się znali i w większości lubili”, a „szacunek do drugiego człowieka, nawet studenta odgrywał niebagatelną rolę”3.

Koncepcja książki jest dobrze przemyślana. Jej struktura zawiera wszystkie wymagane od publikacji naukowej komponenty, a więc słowo wstępne, poprzedzone Słowem od Ambasady Ukrainy w Kijowie, sześć rozdziałów, z czego ostatni stanowi swoiste podsumowanie treści zawartych w książce, streszczenie w języku ukraińskim i angielskim, bibliografię, filmografię oraz noty o autorach. Publikacja obfituje w fotografie dokumentujące działalność koła. Oryginalne i, dodajmy, nieco zaskakujące jest opatrzenie słowa wstępnego oraz kolejnych rozdziałów tytułami z zakresu terminologii morskiej, niekiedy zaczerpniętymi także z morskiej frazeologii: „Niech płynie dalej Błękitny Okręt”, „Pomyślne wiatry”, „Powrót na pokład”, „Kroniki portowe”, „Załogi Błękitnego Okrętu”, „Kotwica w górę”, „Oda do Błękitnego Okrętu”.

Zamieszczone tuż po spisie treści Słowo od Ambasady Ukrainy w Polsce Radcy Ambasady Witalija Biłego to nie tylko standardowe życzenia „zdrowia, pomyślności, niekończącej się kreatywności i optymizmu” przesłane „wszystkim byłym, obecnym i przyszłym pokoleniom”4 Błękitnego Okrętu, ale także dowód zainteresowania i wsparcia ze strony ukraińskich dyplomatów w Polsce.

W Słowie wstępnym profesorka Walentyna Sobol – założycielka i niestrudzona opiekunka Błękitnego Okrętu, jak również współautorka publikacji – wprowadza czytelników w tematykę książki, zwięźle przedstawia historię koła, jej inicjatorów, twórców, działaczy, a także jego założenia i podjęte w jego ramach przedsięwzięcia. Wstęp wieńczą słowa głębokiej wiary prof. Sobol, iż iskra rozpalona dzięki działalności Błękitnego Okrętu „nigdy nie zgaśnie”5.

Krótki rozdział Pomyślne wiatry to swoiste zaproszenie do lektury książki nie tylko byłych studentów i wszystkich tych, którzy w różnym stopniu uczestniczyli w życiu warszawskiego koła naukowego; to do nich adresowane jest pytanie: „Pamiętacie tę tremę, gdy stawało się przed publicznością? Próby? Uczenie się tekstów?”6, z nadzieją na „uruchomienie wyobraźni” i odświeżenie pamięci tych niezwykłych studenckich chwil, podczas których ożywialiśmy ukraińskie słowo”7. Autorzy „zapraszają na pokład”, a więc żywią nadzieję, iż książka zaciekawi również tych czytelników, „dla których Błękitny Okręt jest nowością”8. Ten krótki rozdział pozwala również czytelnikowi zrozumieć fenomen nieustającej działalności koła naukowego ukrainistów i niegasnącego zainteresowania nim wśród studiującej młodzieży, co Autorzy tłumaczą zaczerpniętą z powieści Szczepana Twardocha Drach (2014) frazą „W tym samym czasie, tylko (…) wcześniej”9. Charakterystyczny dla wielopoziomowej narracji opowieści Twardocha o dziejach kilku śląskich rodzin, w której nieregularny rytm fabuły skacze od roku 1905 do 2014, od 1921 do 1991, przypomina, według Katarzyny Czeczot, „efekt wielokrotnej ekspozycji w kinie. Jakby wszystko rozgrywało się naraz, w jednej przestrzeni”10. O takim samym efekcie pisali autorzy książki Słowo w duszy, dusza w słowie, podkreślając, iż „lata mijają nieubłaganie, ale Błękitny Okręt nieustannie tworzą dwudziestolatkowie”11.

Kolejny rozdział, Powrót na pokład, to swego rodzaju wywiad, w którym twórcy książki, a jednocześnie prezesi Błękitnego Okrętu, Kamila Brodowska i Dawid Bzorek, występują na przemian w roli pytającego i respondenta, rozmawiając o powstaniu, roli i zasługach warszawskiego koła naukowego. Zgodnie żywią nadzieję na pomyślne kontynuowanie jego działalności.

Następne dwie części książki mają charakter sprawozdawczy, wnoszą nowe cenne informacje na temat działalności Błękitnego Okrętu. Oba rozdziały są rezultatem rzetelnej pracy archiwistycznej. Zdaniem autorów trud poszukiwania w żadnym przypadku nie okazał się żmudny, a wręcz przeciwnie – „zatarte wspomnienia nagle ożywały, otwierając kolejne klapki w niedoskonałej pamięci”12. Rozdział Kroniki portowe, liczący ponad pięćdziesiąt stron, jest najobszerniejszą częścią książki, zawiera dość skrupulatne, choć zwięzłe, dane o przedsięwzięciach podejmowanych w kolejnych latach funkcjonowania koła, począwszy od jego powstania, 1 października odległego 2000 roku, aż po rok 2023. Ta swoista kronika funkcjonowania Błękitnego Okrętu opatrzona została unikatowymi, najczęściej kolorowymi, fotografiami z prób i występów silnie zaangażowanych i rozemocjonowanych studentów, jak również zdjęciami certyfikatów, dyplomów czy upominków dla gości, dokumentujących wydarzenia związane z działalnością koła. Uwadze dociekliwego czytelnika nie umknie wielość i różnorodność projektów zrealizowanych w ciągu przeszło dwóch dekad istnienia koła, takich jak inscenizacja dramatu Marka Kropywnyckiego Daj sercu wolę, zawiedzie w niewolę (1873), poetycko-muzyczny spektakl Poezja ukraińskiego modernizmu / Złote Słowo, seminarium Barok ukraiński – H. Skoworoda – twórca bajek, traktatów filozoficznych czy współorganizacja Międzynarodowej Konferencji Naukowej Filozofia życia i przetrwania w ego-dokumentach pisarzy, malarzy, filmowców ukraińskich (od Orlika do współczesnych).

Sprawozdawczy charakter ma również, znacznie krótszy od poprzedniego, rozdział Załogi Błękitnego Okrętu, w którym dzięki dokumentacji uczelnianej organizacji studenckiej odtworzono skład osobowy (prezesów i członków) Błękitnego Okrętu na przestrzeni ponad dwudziestu lat. Tu również zamieszczony został krótki podrozdział Spotkania koła Błękitny Okręt z pisarzami, do którego dołączono fotodokumentację z pamiętnych wizyt ukraińskich literatów, w tym Iwana Dracza, Anatolija Kryma, Jurija Rybczyńskiego, Wołodymyra Jaworiwskiego, Ostapa Łapskiego, Dmytra Pawłyczki, Jurija Andruchowycza, Ołeksandra Irwancia, Stepana Puszyka, Marii Matios, jak również literaturoznawcy Jarosława Poliszczuka. Trzeba przyznać, iż lista jest długa i imponująca, jednoznacznie wskazująca na żywe zainteresowanie kołem ze strony rozmaitych osobistości kultury ukraińskiej.

Następny rozdział, Kotwica w górę, dokumentuje odnalezione w archiwum koła wspomnienia byłych studentów. Wypowiedziane przez młodych ludzi słowa przepełnia wdzięczność, a nawet radość wynikająca z możliwości obcowania z kulturą ukraińską w Błękitnym Okręcie, co przełożyło się na budowanie lepszej przyszłości. Warto zacytować wypowiedź Pawła Chełmińskiego należącego do koła w 2005 roku: „Teatr to zwierciadło życia. Jak powiedział Szekspir, nasze życie jest jednym wielkim teatrem. Kiedy gramy, możemy lepiej zrozumieć świat i nas samych”13.

Wymiar szczególny zyskuje ostatni rozdział książki Oda do Błękitnego Okrętu. To pewne podsumowanie działalności Błękitnego Okrętu, zaś wspomniana w tytule oda odnosi się nie tyle do samego koła naukowego, co raczej do działającej w murach „błękitnego budynku-okrętu” warszawskiej ukrainistyki, kształcącej co raz to nowe kadry polskich ukrainistów. Ten wyjątkowy rozdział wieńczą dwie fotografie. Na pierwszej z nich widnieje profesorka Walentyna Sobol, opiekunka koła, z pierwszą prezeską Kamilą Brodowską oraz studentami I roku, potencjalnymi członkami Błękitnego Okrętu, na drugiej zaś znaleźli się autorzy książki. Pod zdjęciami umieszczona została krótka deklaracja poparcia dla walczącej Ukrainy.

Streszczenia w języku ukraińskim i angielskim krótko referują cel, zawartość i idee przyświecające publikacji książki. Bibliografia zawiera pozycje w języku polskim oraz ukraińskim. W filmografii znalazły się informacje dotyczące filmu, jaki na temat koła stworzył Dawid Kowalczyk. Na ostatnich zaś kartach publikacji podano zwięzłe dane o autorach.

***

Spoglądając na książkę, wprawny odbiorca bez większego problemu powiąże design okładki z tematyką i koncepcją wydania. Na błękitnym tle, nawiązującym do jednej z dwóch podstawowych barw ukraińskiej flagi narodowej, wyeksponowano zdjęcie studentek w ukraińskich strojach ludowych. Jedna z nich pozuje w czapce kapitańskiej, druga trzyma w ręku figurkę statku – czytelne atrybuty Błękitnego Okrętu.

To, co w publikacji przykuwa uwagę, to przywołanie w niej wielu rozmaitych nazwisk. Pojawiają się w niej na przykład interesujące odwołania do autorytetów kultury polskiej, ukraińskiej oraz powszechnej, między innymi wspomnianego wyżej Szczepana Twardocha i jego powieści Drach (2014), Dmytra Tuptały, teologa, dramaturga, poety, hagiografa ukraińskiego baroku, twórcy Żywotów Świętych (1689-1705), Mychajła Strelbyckiego – współczesnego poety ukraińskiego, krytyka i literaturoznawcy, czy Richarda Baumana, wybitnego folklorysty i kulturologa, autora pracy Sztuka słowa jako performance15. Ponadto, jako epigraf do rozdziału Pomyślne wiatry, zacytowany został fragment znanej piosenki Konwalie, bzy, albo pet, do której słowa napisał Jan Nowicki. Rozdział Oda do Błękitnego Okrętu poprzedza tytułowa oda, której zagadkowy autor – Napoleon Szelma – z woli twórców książki miał już podczas występu kabaretu w Katedrze Filologii Ukraińskiej w dniu 11 grudnia 2003 roku pozostać „dobrym duchem nieznanym z twarzy i nazwiska, który pojawia się to tu, to tam, żartobliwie konstatując absurdy uczelnianej rzeczywistości”14.

Wreszcie obecne są w książce fundamentalne dla założeń i celów koła Błękitny Okręt idee humanistyki artystycznej, zaprezentowane w znanym studium wybitnego polskiego literaturoznawcy Ryszarda Nycza: Nowa humanistyka w Polsce: kilka bardzo subiektywnych obserwacji, koniektur, refutacji (2017)15. Ma rację profesorka Walentyna Sobol, twierdząc, iż Błękitny Okręt to coś więcej niż tylko literacko-teatralne koło naukowe, bowiem „od samego początku do dziś uprawia, jeśli można tak powiedzieć, humanistykę artystyczną”16. Wtórują jej w tym zresztą pozostali autorzy. We wspomnianym już wywiadzie-dialogu Kamili Brodowskiej i Dawida Bzorka rozmówcy podkreślają znaczenie Błękitnego Okrętu. Podczas gdy Kamila Brodowska wskazuje na ogromny wpływ studiów ukrainistycznych i stypendium w Ukrainie na rozwój koła, Dawid Bzorek potwierdza wszechstronne zasługi Błękitnego Okrętu. Zdaniem prezesa, z jednej strony koło „ewaluowało z popularno-naukowego w naukowe i nabrało poważnego charakteru”17, z drugiej zaś jego działalność to „nie tylko literackie spektakle, ale obcowanie z żywym ukraińskim słowem, w podejściu praktycznym, naukowym, analitycznym”18. Wydaje się, iż to ostatnie, przeniesione notabene do tytułu niniejszego artykułu, jest największym osiągnięciem Błękitnego Okrętu. Gwoli wyjaśnienia – tego samego zdania są również inni bohaterowie książki, w tym cytowana we wstępie była studentka ukrainistyki Marta Sułkowska, obecnie właścicielka firmy Salus Public Relations; mówi ona: „życie pokazało, że miłość do słowa potrafi przyjąć różne oblicza, a studenckie doświadczenia naukowo-kulturalne procentują po wielokroć. (…) miłość do Ukrainy, jej Ludzi i jej Języka pozostała na zawsze”19.

Omawiana książka to prawdziwe kompendium wiedzy o długoletniej działalności koła studenckiego, ale w pewnym stopniu także o kadrze akademickiej, studentach warszawskiej ukrainistyki, spotkaniach z osobistościami ze świata kultury i dyplomacji, a pośrednio o nastrojach panujących wśród społeczności uniwersyteckiej na przestrzeni ponad dwudziestu lat. Na kolejnych kartach książki przewijają się liczne nazwiska ówczesnych i aktualnych postaci życia akademickiego, kulturalnego i dyplomatycznego, między innymi Ambasadorów Ukrainy w Polsce Dmytra Pawłyczki, Ołeksandra Mocyka, Markijana Malskiego, Andrija Deszczycy, Radcy Ambasady Ukrainy w RP Witalija Biłego, rektorów i rektorek Uniwersytetu Warszawskiego – prof. dr hab. Piotra Węgleńskiego i prof. dr hab. Katarzyny Chałasińskiej-Macukow, kierowników i kierowniczek Katedry Ukrainistyki – profesora Stefana Kozaka, dr hab. Bazylego Nazaruka, profesorki Ireny Mytnik, doktorki Katarzyny Jakubowskiej-Krawczyk, znanego reżysera teatralnego, autora spektaklu Bolero Grzegorza Reszki, wykładowców i wykładowczyń: dra Rostysława Kramara, dr Jewhenii Kononenko, literaturoznawczyni Ludmyły Tarnaszyńskiej, tłumaczki dr Anny Korzeniowskiej-Bihun, ukraińskich i polskich pisarzy: Oksany Zabużko, Andrzeja Stasiuka, Aleksandry Ziółkowskiej-Boehm jak również twórców wymienionych wcześniej, przy omawianiu rozdziału Załogi Błękitnego Okrętu.

Z sentymentem wspominam pojawiające się w publikacji znane mi postaci kadry akademickiej, w tym dra hab. Bazylego Nazaruka, dr Grażyny Pazdro, mgr Elżbiety Wasiak, kolegi ze studiów – dra Oresta Śpiwaka, czy niezapomnianej pracownicy sekretariatu Katedry pani Marylki Cichockiej. Co istotne, autorzy umiejętnie odzwierciedlili autentyczną więź studenckich działaczy koła z kadrą kierowniczą i wykładowcami, przypominając, na przykład, fakt wręczenia nagrody specjalnej – statuetki i Honorowego Tytułu „Admirała Błękitnego Okrętu” – ówczesnemu kierownikowi Katedry, profesorowi Stefanowi Kozakowi, czy otrzymania przez wszystkich wykładowców upominków nawiązujących wyglądem do błękitnego budynku-okrętu20.

Wartość omawianej tu publikacji bierze się przede wszystkim (choć nie tylko) z sentymentalnej podróży jej autorów w przeszłość tego udanego przedsięwzięcia naukowo-artystycznego, jakim przez lata pozostaje Błękitny Okręt, co podkreślili oni w emocjonalnych słowach na kartach książki:

Trudno nazwać trafnie to uczucie, które nam towarzyszyło. Ulotne rozedrganie, radość, refleksja, gdy nagle, z pozoru bezdusznym, protokole sprawozdania rocznego koła pojawiało się jakieś nazwisko. (…) Jakże zaskakujące mogą być ścieżki ludzi wie tylko perspektywa czasu, którą zaczęliśmy obracać w palcach, by ułożyć w całość tę opowieść, utkaną z wycinków ludzkich losów21.

Książka ta jest bowiem także deklaracją niezłomnego zamierzenia jej autorów, by swoją pracę na niwie popularyzacji żywego ukraińskiego słowa w Polsce kontynuować bez względu na wszystko, zwłaszcza w obliczu pełnoskalowej wojny Rosji przeciw Ukrainie:

[…] gdzieś w zakamarkach duszy wciąż słyszymy pełen woli walki i przetrwania głos. Głos krzyczącej z frontu Ukrainy. Ten głos zwiększony echem stuleci walki o swoją wolność i godność. Kłaniamy mu się nisko, wdzięczni życiu, że tworząc Błękitny Okręt, mogliśmy dołożyć maleńką cegiełkę, by język ukraiński brzmiał w Warszawie silnym głosem22.

I jeszcze tytułem zakończenia – jako absolwentka warszawskiej ukrainistyki z łatwością dałam się ponieść emocjom towarzyszącym autorom książki, mimo że moje studenckie czasy nie zbiegły się z latami funkcjonowania Błękitnego Okrętu. Wystarczy jednak spojrzeć nań oczyma autorów nie tylko jako na koło naukowe o ogromnym dorobku, ale również szerzej – jako na wspólną spuściznę warszawskich ukrainistów, starających się, słowami profesorki Walentyny Sobol, „by język ukraiński brzmiał w Warszawie silnym głosem”23, aby zrozumieć wymowę publikacji, jej istotę i ważkość. Pamiętając o przesłaniu książki, które skądinąd przyświecało również mnie jako studentce warszawskiej ukrainistyki, życzę Autorom, Czytelnikom, i przede wszystkim Błękitnemu Okrętowi, jako orędownikowi kultury ukraińskiej w Polsce, wyłącznie pomyślnych wiatrów!

Anna Horniatko-Szumiłowicz

Poznań

1 K. Brodowska, D. Bzorek, W. Sobol, Słowo w duszy, dusza w słowie: historia Błękitnego Okrętu, red. nauk. W. Sobol, Warszawa 2023, s. 10.

2 Ibidem, s. 100.

3 Ibidem, s. 34.

4 Ibidem, s. 7.

5 Ibidem, s. 15.

6 Ibidem.

7 Ibidem.

8 Ibidem.

9 S. Twardoch, Drach, Kraków 2014, s. 175.

10 K. Czeczot, Śląsk, smok, polska bajka, „Dwutygodnik.com”, styczeń https://www.dwutygodnik.com/artykul/5653-slaski-smok-polska-bajka.html, (dostęp: 02.04.2024).

11 K. Brodowska, D. Bzorek, W. Sobol, Słowo w duszy…, s. 95.

12 Ibidem, s. 18.

13 Ibidem, s. 97.

14 R. Bauman, Sztuka słowa jako performance, przeł. G. Godlewski, [w: ] Literatura ustna, wybór tekstów, wstęp, kalendarium, bibliografia P. Czapliński, Gdańsk 2010, s. 100.

15 R. Nycz, Nowa humanistyka w Polsce: kilka bardzo subiektywnych obserwacji, koniektur, refutacji, „Teksty Drugie” 2017, nr 1, s. 18–40.

16 K. Brodowska, D. Bzorek, W. Sobol, Słowo w duszy…, s. 13.

17 Ibidem, s. 26.

18 Ibidem, s. 25.

19 Ibidem, s. 15.

20 Zob. ibidem, s. 35.

21 Ibidem, s. 18.

22 Ibidem, s. 103.

23 Ibidem.

KRONIKA

NABOROWSKI. POETA – TŁUMACZ – EPISTOLOGRAF – UCZESTNIK WIELKIEJ HISTORII, Konferencja naukowa, Warszawa, 23 listopada 2023 r.

Daniel Naborowski (1573-1640) to jeden z najbardziej interesujących twórców polskiego baroku. W związku z 450. rocznicą urodzin poety w dn. 23.11.2023 r. w Instytucie Badań Literackich PAN w Warszawie odbyła się konferencja naukowa: „Naborowski. Poeta – tłumacz – epistolograf – uczestnik wielkiej historii” zorganizowana przez Zespół Europeistyki Literackiej Instytutu Badań Literackich PAN i Instytut Filozofii i Socjologii PAN. Tytuł konferencji w pełni odzwierciedlał wiele aspektów działalności Daniela Naborowskiego, który nie tylko parał się twórczością literacką, lecz także prowadził intensywną działalność polityczną. Konferencja miała wymiar interdyscyplinarny, wzięli w niej udział literaturoznawcy, historycy i historycy sztuki. W sesji pierwszej przedstawiono referaty podejmujące wątki interpretacyjne, sesja druga była poświęcona odkryciom biograficznym i historycznym związanym z postacią Daniela Naborowskiego.

Otwierający konferencję referat Krzysztofa Mrowcewicza (IBL PAN, Warszawa) Naborowski – warsztatowo, ale bona fide był poświęcony analizie warstwy wersyfikacyjnej i stylistycznej twórczości poety. Badacz skupił się na wierszach, których autorstwo nie jest raczej kwestionowane. Wersyfikacja Naborowskiego, zdaniem Mrowcewicza, mieści się w zasadzie w modelu poezji czarnoleskiej. W twórczości poetyckiej Naborowskiego dominuje trzynastozgłoskowiec rymowany parzyście, rymy są zaś w przeważającej mierze gramatyczne. Nie inaczej jest z figurami stylistycznymi / retorycznymi. Naborowski operuje alfabetem renesansowego klasycyzmu, tylko nieznacznie go modyfikując. Elementem wyróżniającym jest niewątpliwie warstwa foniczna wierszy Naborowskiego. Mrowcewicz podjął próbę klasyfikacji różnych figur dźwiękowych, których obecność, a raczej nadobecność zdaje się wyróżniać tę poezję. Na podstawie przeprowadzonych analiz Krzysztof Mrowcewicz stawia pod znakiem zapytania autorstwo przekładów z Petrarki i Du Bartasa, przypisywane tradycyjnie Naborowskiemu.

Referat Magdaleny Kingi Górskiej (IBL PAN, Warszawa), Impresa Daniela Naborowskiego – kontekst teoretyczny, był poświęcony statusowi teoretycznemu wiersza Impreza: Calando, poggiando, to na dół, to do góry, poddanego analizie pod kątem źródeł impresy i emblematu, które mogły być znane Naborowskiemu. Uwzględniono m.in. twórczość autorów kalwińskich (T. de Bèze, A. La Faye, J. J. Boissard, G. de Montenay), kręgu niemieckojęzycznego (M. Holtzwart, D. Cramer, N. Reusner, J. Sambucus, N. Taurellus) i padewskiego (G. Belloni, G. B. Arigoni), oraz kontekst posługiwania się impresą w Rzeczypospolitej. Z analizy źródeł wynika, że wyobrażenie Naborowskiego o emblema było przypuszczalnie bliższe tradycji epigramatu aniżeli schematowi emblema triplex, podnoszonemu w opracowaniach. Uznano, że analizowany wiersz mieści się w tradycji gatunku impresa (w konsekwencji: dotyczy nieokreślonej, ale konkretnej osoby). Jako hipotetyczne źródło motta badaczka wskazała komentarz do Canzoniere Petrarki. Spolszczone określenie gatunkowe „impreza” oraz pseudo-przekład włoskiego motta w formule tytułowej (źródło: Wirydarz poetycki J. T. Trembeckiego) uznała za wtórne, proponując posługiwanie się w roli tytułu mottem „Calando, poggiando”. 

W referacie: W bedłkę obrócony. Kilka uwag o utworze „Dafnis świętojański z roku 1611” Ewa Rot-Buga (IBL PAN, Warszawa) przedstawiła interpretację wiersza, uwzględniając tradycję czarnoleską, alegoryczną i mykologiczną. Ta ostatnia, jak dotąd nierozpoznana i nieopracowana, stanowi kluczowy kontekst dla utworu, bowiem wiersz kończy zaskakująca przemiana bohatera w bedłkę (grzyba). Nie znajduje ona prostego uzasadnienia w tradycji owidiańskiej, choć, oczywiście, sam motyw metamorfozy jest jednym z najistotniejszych motywów bukolicznych. Filologiczna lektura wiersza Naborowskiego zmusza do poszukania odpowiedzi na pytania: Czym była – w czasach autora – bedłka? Co wiedziano o grzybach i jaki był ich status? W jakiego typu tekstach podejmowano wątki mykologiczne? Dlaczego bohater zostaje przemieniony w bedłkę, czyli grzyba? Czy jest to wiersz panegiryczny poświęcony Januszowi Radziwiłłowi? W źródłach z czasów Naborwskiego można znaleźć przekonania o nieokreśloności gatunkowej grzybów i afrodyzyjnych właściwościach bedłki, co pozwala postawić hipotezę, iż metamorfoza skrywa kontekst erotyczny. Przemiana Amintasa w bedłkę sprawia, że niechciany i bierny mężczyzna uzyskuje męską seksualność i zdolność płodzenia. Istniejąc pod postacią grzyba (który był zresztą symbolem męskiej witalności), będzie „podniecał ogień nieczysty” lub „pobudzał do sprawy małżeńskiej” za każdym razem, gdy jakiś mężczyzna sięgnie po bedłkę jako środek wspomagający popęd seksualny. W świetle tej interpretacji wiersza Dafnis świętojański z roku 1611 nie możemy go nadal uważać za przejaskrawiony wiersz pochwalny, lecz raczej za tekst żartobliwy, będący przykładem sprawnej i świadomej dyskusji z konwencją bukoliczną oraz panegiryczną. Należy dodać, że w warstwie stylistycznej wiersz znacząco różni się od panegiryków uczonych autorstwa Daniela Naborowskiego, odznaczających się bogactwem wyszukanych figur retorycznych i maestrią brzmień.

W referacie „Krótkość żywota” u Daniela Naborowskiego i Francisco de Quevedo Jadwiga Clea Moreno-Szypowska (Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa) dokonała porównawczego zestawienia utworów. Zarówno bowiem Daniel Naborowski, jeden z czołowych przedstawicieli polskiej liryki barokowej, i Francisco de Quevedo, najważniejszy wraz z Luisem de Góngora reprezentant hiszpańskiej poezji XVII, napisali utwory, który zatytułowali Krótkość żywota (w wersji kastylijskiej: A la brevedad de la vida). Zestawienie tych dwóch wierszy pokazuje, że pewne egzystencjalne lęki i wyobrażenia były wspólne obu poetom tworzącym w tym samym czasie, choć raczej nie inspirowali się oni wzajemnie. Świadomość umykającego czasu przyczyniła się do tego, że w podobny sposób opisali lęk przed śmiercią. Zarówno Naborowski, jak i Quevedo pochodzą z kultur należących do cywilizacji opartej na spuściźnie judeochrześcijańskiej, co pozwala powiązać ich twórczość z Księgą Kohetela i motywem vanitas. Marność zmusza do filozoficznej refleksji nad przemijalnością ludzkiego żywota, a porównanie polskiego poety z hiszpańskim utwierdza w przekonaniu, że zarówno XVII-wieczna Rzeczpospolita szlachecka, jak i Hiszpania Filipa III i Filipa IV były współtworzyły kulturę Zachodu, która troskę o sprawy metafizyczne rozpatrywała i wyrażała w podobny sposób. Należy zauważyć, że będąca dzieckiem epoki poezja Naborowskiego i Quevedo przemawia do nas do dziś, o czym świadczy chociażby fakt, iż polski poeta barokowy stał się wzorem dla dwudziestowiecznego poety polskiego J. M. Rymkiewicza, a hiszpański – dla Argentyńczyka J. L. Borgesa.

W referacie „Poetyckie geometrie” Daniela Naborowskiego Faustyna Białous, doktorantka ze Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Warszawskiego, przedstawiła propozycję interpretacyjną wybranych wierszy, uwzględniającą figurę koła.

W referacie My, błędni rycerze – korespondencja z Thomasem Murrayem Alicja Bielak (IFIS PAN) omówiła najważniejsze ustalenia dotyczące odkrycia nieznanych listów (związanych głównie z kancelarią Radziwiłłów) oraz utworów Daniela Naborowskiego. Jednym z nieznanych dotąd korespondentów poety był Thomas Murray (1564-1623), tutor (1606) i później sekretarz (1617–1621) księcia Yorku i Walii Karola Stuarta, przyszłego króla Anglii i Szkocji. Poza tym, iż prowadził działalność dyplomatyczną i edukacyjną, Murray, podobnie jak Naborowski, był świetnie wykształconym humanistą, który realizował się również jako poeta. Wśród siedmiu tomów korespondencji Murraya (przechowywanych obecnie w Lambeth Palace Library w Londynie), dotyczących przede wszystkim wojny trzydziestoletniej oraz edukacji i finansów księcia Karola, badaczka odnalazła jeden list podpisany przez Daniela Naborowskiego (nie w imieniu patrona, lecz własnym), pisany ze Słucka 2 maja 1617 roku. W liście tym zwraca szczególną uwagę niepozbawiony ironii fragment dotyczący hrabiego Michała Adolfa von Althan (1574–1636), wiernego sługi Rudolfa II, który bawił jakiś czas na dworze w Warszawie. Naborowski dworuje w liście z orderu utworzonego przez Althana Towarzystwa Żołnierki Chrześcijańskiej („Militia Christiana”) i proponuje utworzenie nowego rodzaju orderu „dla nas, innych błędnych rycerzy”. Fragment ten jest szczególnie interesujący także dlatego, że stanowi prawdopodobnie pierwsze nawiązanie do Don Kichota Miguela Cervantesa w piśmiennictwie polskim (Naborowski cytuje go w przekładzie francuskim: „pour nous, autres | chevalirs errans”). Dodatkowo w ramach ironicznego persyflażu poeta stworzył własny, wyimaginowany order zmyślonego towarzystwa Błędnych Rycerzy, składający się z dwóch emblematów o mottach zaczerpniętych z Wergiliuszowej Eneidy. Poza analizą historyczno-literacką, list stanowi asumpt do dalszego badania kontaktów angielsko-polskich inicjowanych przez krąg Radziwiłłowski. Pomijając sprawy natury organizacyjno-pragmatycznej, nawet wśród dyplomatycznych pism wybrzmiewa dowcip i pisarski kunszt poety.

W referacie Daniel Naborowski – obserwator i uczestnik życia społecznego Jan Błoński (European University Institute) poruszył problem korespondencji Daniela Naborowskiego jako świadectwa językowego wyczucia poety, literackiej biegłości i umiejętności obserwacji. W świetle nowoodkrytej korespondencji jej autor jawi się jako bystry obserwator sceny politycznej oraz życia naukowego i społecznego ówczesnej Europy. Analiza strony technicznej korespondencji (adresatów, dat i miejsc nadania) pozwala umieścić Naborowskiego w nowożytnej Rzeczpospolitej Uczonych i odtworzyć siatkę jego kontaktów, zainteresowań i horyzontów intelektualnych. Pozwala też na poznanie itinerarium poety – miejsc docelowych, czasu oraz warunków podróży i pobytów, środkach transportu i przeszkód losowych. Jako sekretarz i marszałek Radziwiłłów, Naborowski często otrzymywał zadania administracyjno-logistyczne, które wiązały się z wyjazdami. Naborowski został m.in. oddelegowany do uregulowania spraw majątkowych związanych ze sprzedażą państwa Lichtenberg należącego do Elżbiety Zofii Hohenzollern, wdowy po księciu Januszu. Listy wymieniane z mocodawcami oraz pisane w ich imieniu dają wgląd w organizację radziwiłłowskich dóbr oraz mechanizmy magnackiego patronatu i zależności klientalnych. Poeta relacjonował księciu Januszowi, a następnie księciu Krzysztofowi doniosłe wydarzenia, np. zdobycie Moskwy, kanibalizm załogi polskiej na Kremlu czy poszczególne etapy wojny trzydziestoletniej. Naborowski odnotowywał też lokalną codzienność, wspominając np. o nieznośnych tragarzach śpiewających całą noc pod jego oknami nieprzyzwoite piosenki czy niepokornych chłopach, którzy zajęli część majątku poety i ogłosili utworzenie tam królewszczyzny. Analiza korespondencji uwydatnia też jej braki i luki faktograficzne. Naborowski pisze w listach o pewnych sprawach, odwołując się do ustaleń ustnych z księciem Radziwiłłem, które – pozbawione kontekstu – pozostają niejasne dla niewtajemniczonych odbiorców; w listach pojawiają się też fragmenty szyfrowane. Część korespondencji została celowo zniszczona przez Naborowskiego (o to samo prosi też w jednym z listów księcia). W dalszych badaniach konieczne będzie więc uzupełnienie analizy korespondencji o materiał z innych źródeł.

Zarówno badania Alicji Bielak, jak i Jana Błońskiego, których częściowe wyniki zostały zrekapitulowane w referatach, stanowią część projektu NPRH (0252/NPRH9/H11/88/2021) Poeta, medyk, dyplomata na dworze Radziwiłłów. Edycja krytyczna korespondencji. Daniela Naborowskiego, którym kieruje Bielak.

Konferencja „Naborowski. Poeta – tłumacz – epistolograf – uczestnik wielkiej historii” ukazała, że wciąż pozostaje wiele do odkrycia, zarówno jeśli chodzi o warsztat poetycki, jak i biografię Daniela Naborowskiego. W referatach ukazano najnowsze, nierzadko zaskakujące i przełomowe odkrycia związane z Naborowskim, potwierdzające, że był on wybitnym poetą i sprawnym dyplomatą. Badania będą kontynuowane i z całą pewnością przyniosą jeszcze wiele interesujących ustaleń. Konferencja stała się też okazją do zaprezentowania powieści epistolarnej Burza i zwierciadło Krzysztofa Mrowcewicza, której bohaterem jest Daniel Naborowski, jak również tomiku poetyckiego Metafizyki Mrowcewicza, w którym część wierszy nawiązuje do poezji Naborowskiego. Okazało się zatem, iż życie i twórczość barokowego poety stanowi nie tylko obszar intensywnego zainteresowania naukowców, lecz także stanowi niewyczerpalne źródło inspiracji dla współczesnych literatów i czytelników.

Ewa Rot-Buga

GOŚCINNOŚĆ W LITERATURZE – GOŚCINNOŚĆ LITERATURY, Konferencja naukowa z serii „Kolokwia staropolskie”, Kazimierz nad Wisłą, 3–5 czerwca 2024 r.

W dniach 3–5 czerwca 2024 r. w Domu Pracy Twórczej KUL w Kazimierzu nad Wisłą odbyła się już dwudziesta ogólnopolska konferencja naukowa z cyklu „Kolokwia staropolskie”, zorganizowana przez Pracownię Literatury Renesansu i Baroku Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk oraz Katedrę Historii Literatury Staropolskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II1. Było to zarazem pierwsze po długiej przerwie spowodowanej pandemią spotkanie środowiska naukowego związanego z literaturą staropolską. Temat przewodni tegorocznych obrad brzmiał: Gościnność w literaturze – gościnność literatury, a zgromadzeni z różnych ośrodków naukowych badacze i badaczki przez trzy dni rozważali dotyczące tego zagadnienia kwestie, opierając się na tekstach z epok dawnych.

Obrady otworzyła Mirosława Hanusiewicz-Lavallee, kierownik Katedry Historii Literatury Staropolskiej KUL. W pierwszej sesji – prowadzonej przez Barbarę Milewską-Waźbińską (UW) – wygłoszono cztery referaty. Jako pierwsza głos zabrała Joanna Partyka (IBL PAN). W swoim wystąpieniu, zatytułowanym Między Wschodem i Zachodem: gościnność kultury staropolskiej, uczona przedstawiła stan badań nad widocznymi w Rzeczypospolitej wpływami obcych kultur: z jednej strony nad przejawiającą się w imporcie tkanin, dywanów czy broni fascynacją Sarmatów Persją i krajami Bliskiego Wschodu, z drugiej zaś – popularnością barokowego malarstwa Hiszpanii i Niderlandów. Kolejny referat – Antropologia gościnności wobec gościny staropolskiej – wygłoszony przez Dariusza Śnieżkę (USz) dotyczył praktyk performatywnych towarzyszących aktom gościnności. Prelegent przedstawił całe pole napięć towarzyszących temu zjawisku: od szczerej hojności po wystudiowaną etykietę gospodarza i gości. Następnie zgromadzeni mieli szansę wysłuchać wystąpienia Moniki Szczot (UAM) pt. Między imitacją a emulacją. Antyczny sympozjon w literaturze staropolskiej – próba opisania zjawiska kulturowego na wybranych przekładach literackich. Badaczka szczegółowo przedstawiła genezę gatunku literackiego, jakim jest sympozjon, a następnie wskazała jego najistotniejsze cechy oraz opisała przemiany, które zaszły w nim od antyku do nowożytności. Sesję zamknął referat Sarmacka gościnność w krzywym zwierciadle oświeceniowej komedii Ewy Szczepan (USz). Referentka, sięgając m.in. po komedie Franciszka Zabłockiego i Franciszka Bohomolca, omówiła najczęściej wyśmiewane przez ludzi oświecenia przywary związane z sarmacką gościnnością: zaściankowość szlachty, awanturniczość oraz skłonność do nadużywania alkoholu.

Drugiej sesji przewodniczył Dariusz Śnieżko, a pierwszy składający się na nią referat wygłosiła Maria Barłowska (UŚ). W wystąpieniu zatytułowanym Oratorskie powitanie i pożegnanie Władysława IV w Wilnie omówiła ona retoryczne aspekty mów pochwalnych Mikołaja Sapiehy. Następnie głos zabrała Grażyna Urban-Godziek (UJ). Jej wypowiedź Salutacje poranne i wieczorne Hieronima Morsztyna i Adama Mickiewicza wobec europejskiej tradycji aubadowej dotyczyła typów pieśni wykonywanych przez kochanków o różnych porach dniach. Uczona wskazała na zakorzenienie w tej tradycji m.in. Adama Mickiewicza, co widoczne jest zwłaszcza w jego Sonetach odeskich. Z kolei Mariola Jarczykowa (UŚ) w referacie pt. Zagraniczna gościnność Radziwiłłów w świetle instrukcji rodzicielskich i korespondencji z XVII wieku przedstawiła m.in. zwyczaje dotyczące podejmowania przez młodych Radziwiłłów, w czasie ich podróży zagranicznych, uznanych uczonych. Na obowiązki związane z rolą gospodarza zwróciła również uwagę Iwona Maciejewska (UWM w Olsztynie) w wystąpieniu pt. Gość w dom. Bóg w dom? – o proszonych i nieproszonych gościach w świetle listów członków rodziny wojewody pomorskiego Piotra Jana Czapskiego. W dyskusji zamykającej tę część obrad zwrócono uwagę na braki w badaniach nad Sonetami odeskimi Mickiewicza, a Mirosława Hanusiewicz-Lavallee wskazała „zagoszczenie się” tradycji neokatullańskiej w poezji przełomu XVII i XVIII w. jako materiał do dalszych literaturoznawczych rozpoznań.

Popołudniową sesję pierwszego dnia obrad moderował Jacek Sokolski (UWr). Na początek zgromadzeni wysłuchali Aleksandry Jakóbczyk-Goli (Muzeum Historii Polski). W referacie pt. Zaproszenie do ogrodu. Gościnność jako jeden z elementów staropolskiej teorii sztuki ogrodów uczona omówiła nie tylko kulturowe znaczenie spotkań w ogrodach, ale i wskazała związki między zasadami projektowania przestrzeni ogrodowej a konwencjami podejmowania gości. Z kolei Estera Lasocińska (IBL PAN) w referacie „Bośmy goście przed tobą i przechodniowie, jako wszyscy ojcowie naszy”. Gość i gościnność w poezji Stanisława Herakliusza Lubomirskiego zaprezentowała różne sposoby rozumienia gościnności w utworach autora Tobiasza wyzwolonego. Następnie wystąpił Marek Prejs (UW) z tematem Metafory jedzenia w poezji staropolskiej. Od tradycji agapy ku „komicznej” wizji świata. Przedstawił on przemiany kontekstów kulturowych i pole skojarzeń związane z metaforyką jedzenia w poezji staropolskiej. Sesję zwieńczył referat „Kuropatwy w moim czując domu, nie żałuje kapłonów i kur leda komu...”. O ptakach i innych zwierzakach „goszczących” na pańskich stołach Krystyny Krawiec-Złotkowskiej (UP w Słupsku), która szczegółowo zaprezentowała menu i specyfikę ucztowania Sarmatów.

Ostatnią część pierwszego dnia konferencji poprowadziła Alina Nowicka-Jeżowa (UW). Jako pierwsza zabrała głos Anna Nowicka-Struska (UMCS). W wystąpieniu Gościnność książki rękopiśmiennej. Literacko-obrazowe eksperymenty polskich karmelitanek bosych na przykładzie nowo odnalezionego rękopisu krakowskiego przedstawiła niedawno odkryty zbiór 49 rozmyślań karmelitańskich, ściśle związany z tradycją Pia desideria Hermana Hugona i obrazami Hieronima Wierixa. Kolejny referat pt. Gościnność przekładu. Casus dialogu „O stałości” Lipsjusza/Piotrowicza wygłosiła Justyna Dąbkowska-Kujko (KUL). Uczona omówiła w nim strategie translatorskie zastosowane przez polskiego tłumacza dzieła Justusa Lipsjusza, a także trudności związane z przełożeniem fragmentów, wymagających określonej wiedzy specjalistycznej. Ostatnia tego dnia wystąpiła Jadwiga Clea Moreno-Szypowska (IBL PAN), która analizując Zwodziciela z Sewilli i kamiennego gościa – hiszpański dramat z okresu Złotego Wieku, zastosowała koncepcję „gościnności” Jacques’a Derridy.

Drugi dzień obrad rozpoczął cykl referatów poświęcony różnym aspektom gościnności w utworach Jana Kochanowskiego. Poprowadziła go Mariola Jarczykowa. W referacie Jan Kochanowski i jego goście Jacek Sokolski przedstawił czarnoleskiego poetę jako gospodarza, który podejmował u siebie wielu innych literatów, a także wskazał echa tych spotkań na kartach jego dzieł. Z kolei Wojciech Ryczek (UJ) w wystąpieniu Alegoria świata-gospody u Jana Kochanowskiego skupił się na analizie jednej z istotniejszych metafor, organizujących poetycką wyobraźnię Mistrza z Czarnolasu. W trakcie sesji nie zabrakło też nawiązań do Fraszek i Foriceniów. Dotyczące gościnności wątki z obu tych zbiorów, w referacie Gościnność w „Foriceniach” i „Fraszkach” Jana Kochanowskiego. Kilka refleksji, zaprezentowała Maria Chantry (UWr). Jako ostatnia w tej części sympozjum głos zabrała Marta M. Kacprzak (BUW). Jej referat: Recepcja – kreacja – popularyzacja. Mit staropolskiej gościnności w XIX wieku: przypadek „Jana Kochanowskiego w Czarnolesie” Klementyny z Tańskich Hoffmanowej dotyczył wpływu prac Łukasza Gołębiowskiego na powieść tej zapomnianej dziś autorki.

Następnej sesji przewodniczyła Joanna Krauze-Karpińska (IBL PAN). Elwira Buszewicz (UJ) kontynuowała tematykę związaną z twórczością Jana Kochanowskiego, omawiając w referacie pt. Przestrzenie gościnności w „Dryas zamechskiej” i „Panie zamechskim” zarówno okoliczności powstania obu tych utworów, jak i ich polityczną wymowę. Następnie zgromadzeni wysłuchali wystąpienia Agnieszki Dziuby (KUL) Gościnność Jagiellonów w świetle „De Sigismundi regis temporibus liber” Decjusza. W swoim referacie przybliżyła ona postać Ludwika Decjusza, który znakomicie odnalazł się w rzeczywistości szesnastowiecznego Krakowa. Wspierając Jagiellonów zarówno finansami, jak i polityczną radą, zasłużył sobie na wdzięczność monarchy, a dzięki rozsądnym inwestycjom zostawił po sobie architektoniczne pomniki kultury. Następnie głos zabrała Barbara Milewska-Waźbińska (Gościnny dom Radziejowskich. Kilka uwag do łacińskich tekstów upamiętniających wizyty władców w podwarszawskiej rezydencji), która poddała analizie inskrypcje w willi w Radziejowicach. Referat zadedykowała ona zmarłej w 2008 r. Ewie Jolancie Głębickiej, która jako pierwsza zainteresowała się tym tematem. Sesję zamknął Michał Czerenkiewicz (UJ) wystąpieniem pt. Stół i dom w „Analecta mensae reginalis” Ambrożego Nieszporkowica. Referent wykazał w nim, że rzeczowniki „mensa” oraz „domus” w wydanym w 1681 r. utworze konotują przede wszystkim odpowiednio: ikonę jasnogórską oraz miejsce jej kultu.

Pierwszą z popołudniowych sesji kierowała Elwira Buszewicz. Najpierw referat pt. Okazanie gościnności i oczekiwania wobec gości w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” wygłosiła Anna Kochan (UWr). Uczona zwróciła uwagę m.in. na bogatą symbolikę daru, jakim był kołacz – rodzaj pieczywa o charakterze obrzędowym, mającym oddalać np. złe uroki. Kolejne wystąpienia – Goście w barokowych kazaniach o godach królewskich Jerzego Kroczaka (UWr), Wokół figury gościa w staropolskim dyskursie religijnym (na przykładzie kazań Antoniego Węgrzynowicza) Magdaleny Kuran (UŁ) oraz Gość z nieba, czyli o tym, jak Archanioł Gabriel zachowywał się u Maryi. Analiza wybranych XVII- i XVIII-wiecznych tekstów przedstawiających zwiastowanie Dariusza Dybka (UWr) – podejmowały szeroko pojmowaną tematykę gościnności obecną w prozie kaznodziejskiej. Mowy kościelne, chociażby autorstwa Pawła Kaczyńskiego, wspomnianego przez Dariusza Dybka, nie tylko skupiały się na religijnym wymiarze treści biblijnych, ale stanowiły również pretekst do podejmowania tematu swoistego savoire-vivre’u dla odwiedzających i przyjmujących gości.

Ostatni cykl referatów tego dnia poprowadziła Agnieszka Dziuba. Pierwszy z nich pt. „Jako gość godny wielkiego uszanowania, niewymowną ucztą ze wszytkim dworem jest przyjęty – goście, gościnność i gościniec” w „Kronice Sarmacyjej europskiej” Aleksandra Gwagnina wygłosił Michał Kuran (UŁ). W dalszej kolejności głos zabrał Dariusz Chemperek (UMCS). W wystąpieniu Kobiety w Babinie badacz najpierw zaprezentował sylwetki nielicznych kobiet należących do Rzeczypospolitej Babińskiej, a następnie opisał szereg zwyczajów, w których nie musiały bądź nie mogły brać one udziału, np. wznoszenie toastów czy rozmowy o kwestiach erotycznych. Beata Gaj (UKSW) na materiale reprezentującym wczesnonowożytną literaturę nowołacińską przedstawiła z kolei ambiwalentny stosunek Ślązaków do obcych (Hospes an hostis. Gość czy wróg? Nowołaciński Śląsk o przybyszach). Obrady tego dnia zwieńczył referat Marzeny Walińskiej (UŚ) pt. Figura gościa we fraszkach Wacława Potockiego. Uczona zwróciła uwagę na niejednoznaczne stanowisko Potockiego zarówno do przyjmowania gości, jak i do składania wizyt. Końcowa dyskusja dotyczyła milczącej obecności kobiet w przestrzeni publicznej i braku źródeł, które mogłyby ich aktywność udokumentować.

Trzeci, a zarazem ostatni dzień konferencji rozpoczął się od wystąpienia pt. „Dla gości złamać post kiedy się godzi” – gościnność w „Żywotach świętych” Piotra Skargi” Magdaleny Komorowskiej (UJ), która zwróciła uwagę na szanse i możliwości, jakie w poszukiwaniu interesujących kontekstów stwarza edycja cyfrowa pism jezuickiego kaznodzieja. Dzięki indeksowi możliwe jest chociażby odszukanie wszystkich fragmentów Żywotów świętych związanych z określoną tematyką, np. gościnnością. Z przeprowadzonej przez badaczkę analizy wynika, że gość u Skargi to najczęściej pielgrzym, przechodzień, ktoś będący zaprzeczeniem figury biesiadnika. Następnie zgromadzeni zapoznali się z referatem Anny Kapuścińskiej-Jawary (USz) Hospitalitatis domus jako projekt duchowy. Refleksy późnego humanizmu potrydenckiego w „Patrocinale Silesiae et Poloniae” Martina Floriana Rimplera. Jako trzeci w sesji moderowanej przez Marię Barłowską zabrał głos Grzegorz Trościński (URz), który przedstawił wspomnienia sąsiedzkich biesiad opisanych przez autora Psalmodii polskiej (referat Poetyckie okruchy z gościnnego stołu na kartach „Niepróżnującego próżnowania” Wespazjana Kochowskiego).

Kolejnej sesji przewodził Dariusz Chemperek. Jej tematyka oscylowała wokół przykładów różnego rodzaju „niegościnności” w literaturze i kulturze wieków dawnych. I tak Magdalena Ryszka-Kurczab (UKEN w Krakowie) w referacie Gościnność wobec religijnych oponentów na przykładzie publicznych dysput wyznaniowych w Koronie i Litwie (XVI i XVII wieku) opisała przebieg polemik religijnych organizowanych przez jezuitów. Z przeprowadzonej przez uczoną analizy wynika, że celem dysput było potwierdzenie doktryny katolickiej, a ich organizatorzy wykorzystywali wszelkie okoliczności towarzyszące na swoją korzyść. Nierzadko też tego typu wydarzenia przekształcały się w wymierzone w antagonistów zamieszki. Z kolei wystąpienie Haec monstra in visceribus nostris alimus. Modele niegościnności w staropolskiej literaturze antyjezuickiej Michała E. Nowakowskiego (KUL) dotyczyło wizerunku jezuitów jako „nieproszonych gości” m.in. w pismach Andrzeja Wolana. Prelegent podzielił się także swoimi hipotezami dotyczącymi atrybucji i okoliczności powstania dzieła Equitis Poloni in Iesuitas actio prima. Następnie głos zabrała Krystyna Wierzbicka-Trwoga (UW). W wypowiedzi Fortunat jako gość i gospodarz badaczka starała się odszyfrować tożsamość głównego bohatera szesnastowiecznego romansu na podstawie jego zwyczajów związanych z gościnnością.

Ostatnią sesję poprowadziła Justyna Dąbkowska-Kujko. Jako pierwsza zaprezentowała swój referat pt. O gościnności epigramatycznej. Kilka słów o obecności innych gatunków i form literackich w staropolskim fraszkopisarstwie Magdalena Piskała (IBL PAN). Na przykładzie kalendarzy Stanisława Jana Niewieskiego uczona wykazała obecność w jego fraszkach takich gatunków, jak paremia, adagium czy przysłowie. Następnie zgromadzeni wysłuchali Joanny Krauze-Karpińskiej (Limitowana gościnność „Wirydarza” Jakuba Teodora Trembeckiego), która przedstawiła zarówno twórców „goszczących” na kartach rękopiśmiennego zbioru Trembeckiego, jak i z niego „wyproszonych”, to jest tych, których utwory zostały wymazane. Agnieszka Czechowicz (KUL) w referacie „Boga utraktować”. Gościnność serdeczna w „Nowym niebie duchownym” omówiła przejawy gościnności pochodzącej od Boga i będącej oznaką Jego troski. Obrady zamknął referat Macieja Pieczyńskiego (IBL PAN) „Igrzyska, tany, trąby w przemiany, tłum gości wszędzie...”. Staropolska gościnność i jej meandry widziane oczami Karola Mikołaja Juniewicza.

Trzy dni obrad podsumowała Mirosława Hanusiewicz-Lavallee. W słowie końcowym zwróciła uwagę na szeroki zakres tematyczny wystąpień konferencyjnych: prelegenci poświęcili uwagę nie tylko kwestiom retorycznym i genologicznym w tekstach na temat gościnności, ale i antropologicznym aspektom tego zjawiska, dotyczącym m.in. norm i praktyk biesiadnych. Istotną obserwację uczonej stanowiło też to, że dwoma najczęściej przywoływanymi przez zgromadzonych badaczy konotacjami związanymi ze słowem „gość” były „przybysz” i „wróg”.

Ilona Kalamon

POLSKA – UKRAINA – RZECZPOSPOLITA. STAN BADAŃ – NOWE WYZWANIA I PERSPEKTYWY. Polsko-ukraińska konferencja naukowa, Płońsk, 16-17 listopada 2024 r.

W dniach 16-17 listopada, dzięki inicjatywie i uprzejmości Burmistrza Płońska, pana Andrzeja Pietrasika, odbyła się polsko-ukraińska konferencja poświęcona naszym wspólnym dziejom w Pierwszej Rzeczypospolitej. Andrzej Pietrasik od dawna wspiera wszelkie działania mające na celu budowanie więzi między miastami w imię wzajemnego porozumienia i pokoju w Europie i świecie. W pierwszych tygodniach po inwazji Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 roku miasto Płońsk przyjęło ośmiuset uchodźców udzielając im pomocy humanitarnej. Działalność organizacyjna Ratusza, dzięki wsparciu wolontariuszy ze stowarzyszenia „Idziemy na spacer”, była imponująca. W efekcie wiele z przygotowanych dla uchodźców miejsc noclegowych w hotelach Płońska pozostało wolnych. Wszyscy potrzebujący wówczas pomocy zostali zaproszeni przez gościnnych mieszkańców miasta do ich domów.

Burmistrz Pietrasik zorganizował także między innymi cykl wykładów popularnonaukowych poświęconych wspólnej dawnej historii Polski i Ukrainy z udziałem polskich historyków. Miasto Płońsk od 1998 roku jest członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Miast Orędowników Pokoju (International Association of Peace Messengers Cities – IPMC). Na ostatnim posiedzeniu tego Stowarzyszenia, które odbyło się w miejscowości Slovenij Gradec w dniach 23-26 października 2024 roku, ustalono iż Miasto Płońsk obejmuje prezydencję do 2025 roku.

Oto fragment przemówienia Burmistrza Płońska na posiedzeniu IMPC:

To właśnie na naszych barkach, jako miast orędowników pokoju, spoczywa ciężar kultywowania ideałów kultury pokoju. Zostaliśmy moralnie zobowiązani do walki z przejawami wszelkiej nietolerancji, jak np. ksenofobia czy rasizm, nie tylko na tle narodowościowym, ale również i etnicznym. [...] Historia pokazała, że to właśnie z radykalizmu rodzi się ekstremizm, Rosną wzajemne animozje chociażby pomiędzy rdzennymi mieszkańcami danego kraju a imigrantami. Niechęć ta jest bardzo często podsycana przez rządzących, przymykających oko na przejawy rasizmu, antysemityzmu czy ksenofobii. Nie możemy pozwolić, żeby to właśnie ci przywódcy kreowali przyszłość naszych państw, a tym samym świata. Wierzę głęboko, że ludzkość jest w stanie przeciwstawić się takiemu obrotowi spraw, gdzie siła jest ważniejsza od empatii”2.

Na początku uroczystości, które odbywały się w Miejskim Centrum Kultury w Płońsku, odegrano hymny Ukrainy i Polski. Obrady konferencyjne poprzedzone zostały uroczystym podpisaniem umowy partnerskiej Płońska z Berdyczowem oraz wręczeniem „Medalu Godfryda Ossowskiego” Dyrektor Departamentu Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Informacji Ukrainy – Natalii Wojceszczuk. Wyróżniono również honorowych gości z Ukrainy: Oleksandra Popowa, Pierwszego Sekretarza Ambasady Ukrainy w Polsce, konsulów Konsulatu Generalnego Ukrainy w Lublinie, Andrija Zahorskiego i Vasyla Yordana, oraz pułkownika Valeriya Padytela, bohatera obrony Mariupola i zakładów Azowstal. Gości sala powitała entuzjastycznie, zaś pana pułkownika z nie ukrywanym wzruszeniem.

Po zakończeniu tych uroczystości rozpoczęła się konferencja naukowa z udziałem naszych koleżanek i kolegów z Ukrainy. Jako pierwsza zabrała głos Natalia Starczenko (Narodowa Akademii Nauk Ukrainy – NAN), znana szerszemu gronu czytelników w Polsce, nie tylko zawodowym historykom, dzięki dwóm książkom, które ukazały się po polsku: Honor, krew i retoryka. Konflikt w środowisku szlacheckim Wolynia. Druga polowa XVI – początek XVII wieku. (Kijów 2014) oraz Ukraińskie światy Rzeczypospolitej (Kraków 2024). Obie te pozycje są niezwykle ciekawe, ponieważ ukazują nowe spojrzenie w historiografii ukraińskiej na rolę i znaczenie szlachty ruskich województw. Jak podkreśla profesor Natalia Starczenko, w dawniejszej historiografii szlachta była antybohaterem ukraińskiej historii. Wyzbyto się w ten sposób spadku po dawnej Rzeczypospolitej, która tym samym stała się wyłącznie polska. Ukraińcy zaś uznali się za naród, który został „uwolniony” spod ucisku polskiego, dzięki Kozakom. W referacie zatytułowanym Ruś – Ukraina i jej mieszkańcy w Rzeczypospolitej terytorium i tożsamość (1569-1648) omówiła badaczka rolę i znaczenie szlachty ruskiej po zawarciu unii lubelskiej i kształtowanie jej świadomości uczestnictwa w życiu politycznym Rzeczypospolitej do momentu wybuchu powstania Chmielnickiego.

Drugim prelegentem był profesor Wiktor Horobec (NAN). Przedstawił on referat, w tytule którego zawarł zapytanie – Dlaczego Rzeczpospolita i Kozacy jeszcze się nie pogodzili? Tendencje i perspektywy wspólnego dyskursu historiograficznego o stosunkach polsko-ukraińskich epoki wczesnonowożytnej. Historyk ten stwierdził, iż z jednej strony w historiografii podnosi się znaczenie Kozaczyzny, dzięki której powstało państwo kozackie, co zaowocowało wykreowaniem w XIX wieku swego swoistego mitu o „złotej dobie” Ukrainy. Z drugiej zaś strony w historiografii polskiej okres powstania Chmielnickiego uważany jest za jedną z przyczyn upadku znaczenia Rzeczypospolitej w XVII stuleciu. „Kozacka rewolucja”, takie bowiem określenie funkcjonuje w historiografii ukraińskiej, przyczyniła się do aktywności sąsiadów Rzeczypospolitej a przede wszystkim Rosji. Autor referatu przypomniał oceny Kozaczyzny w pracach Mykoly Markewycza (1804-1860) czy Mychajły Hruszewskiego (1866-1934). Podkreślił, iż w latach niepodległości Ukrainy powstały prace historyków obalające wiele mitów, stereotypów oraz ideologicznych wpływów. Podobnie autor widzi zmiany w spojrzeniu i ocenie wielu zjawisk w polskiej historiografii. Możliwa zatem jest dyskusja nad zagadnieniami związanymi z rolą i znaczeniem Kozaczyzny we wspólnej historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Jako następny referat zatytułowany Współpraca wojskowa Rzeczypospolitej z Kozaczyzną zaporoską w I połowie XVII wieku zaprezentował profesor Mirosław Nagielski (UW). Udział Kozaków Zaporoskich w obronie granic ziem polsko-litewskich widoczny jest już w połowie XVI wieku, a więc od powołania pierwszego rejestru za Zygmunta Augusta, a następnie Stefana Batorego. Rzeczpospolita próbowała wykorzystać Kozaków do obrony granicy południowowschodnich przed najazdami ord Tatarów krymskich i budziackich. Oddziały kozackie stanowiły wsparcie dla nielicznych chorągwi wojska kwarcianego, stąd brały one udział w kampaniach mołdawskich hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego, szczególnie odznaczając się w bitwie pod Bukowem (20 X 1600 r.). Siły kozackie brały udział w działaniach wojennych na trzech teatrach operacyjnych Rzeczypospolitej: przeciwko Szwecji, Moskwie i Turcji. Odznaczyły się m.in. w kampanii inflanckiej Jana Zamoyskiego w latach 1601-1602, uczestnicząc w oblężeniach Wolmaru, Fellina oraz Białego Kamienia. Uczestniczyły także w walkach z Moskwą w dobie dymitriad, szturmując mury Moskwy w trakcie kampanii królewicza Władysława w 1618 r. Nie zabrakło armii kozackiej w okopach chocimskich w 1620 r., gdzie pod wodzą Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego odpierali szturmy Turków Osmana II. Wzięli także udział w kampanii smoleńskiej Władysława IV i wnieśli swój wkład w pokonanie armii moskiewskiej Szeina w lutym 1634 r. Na uwagę zasługują ponadto ich działania, wraz z siłami kwarcianymi, podczas odpierania stałych najazdów Tatarów krymskich na południowowschodnie rubieże Rzeczypospolitej. Znaczący był ich udział m.in. w zwycięskiej kampanii przeciwko Tatarom hetmana Stanisława Koniecpolskiego pod Ochmatowem w styczniu 1644 r. Kozaczyzna była zatem obecna w wysiłku militarnym Rzeczypospolitej w I połowie XVII wieku, wzmacniając siły wojsk koronnych i broniąc skutecznie granic polsko-litewskiego państwa.

Profesor Olga Kovalevska (NAN) w referacie: Iwan Wyhowski problem autentycznej ikonografii i konstrukcja współczesnego obrazu artystycznego, mówiła o poważnym problemie braku autentycznych portretów rodziny Wyhowskich. Poddała analizie przyczyny tego stanu rzeczy oraz zaprezentowała istniejące portrety Heleny i Iwana Wyhowskich, powstałe w wiekach XVIII i XIX. Zapoznała uczestników konferencji z wynikami naukowo-artystycznej konstrukcji wizerunku hetmana Iwana Wyhowskiego, tworzonego na podstawie źródeł pisemnych, ikonograficznych i rzeczowych, w ramach współpracy historyków, rekonstruktorów ubiorów historycznych i artystów. Po raz pierwszy został zaprezentowany nowoczesny portret Iwana Wyhowskiego (2024) autorstwa ukraińskiej artystki Natalii Pawlusenko. Profesor Kovalevska udowadniała, że autentyczny portret Iwana Wyhowskiego za jego życia najprawdopodobniej nie powstał. Najwcześniejszy zaś jego wizerunek znalazł się w tekście Kroniki Samijła Wieliczki i powstał prawdopodobnie pod koniec XVII lub na początku XVIII wieku. Portret ten pozostał jedynym źródłem ikonograficznym wykorzystywanym przez artystów wieków XIX i XX. Autentyczne opisy wyglądu Iwana Wyhowskiego, które odnajdujemy w źródłach, nie są wystarczające, aby w pełni odtworzyć jego wygląd. Nie odnaleziono również żadnego portretu Oleny Wyhowskiej ani żadnego opisu jej wyglądu. Pomimo tych problemów istnieją perspektywy stworzenia wyimaginowanego wizerunku hetmanowej na podstawie jej obrazu literackiego, stworzonego przez ukraińskiego pisarza Iwana Nieczuja-Lewyckiego. Zdaniem Olgi Kovalevskiej portret Iwana Wyhowskiego stworzony przez Natalię Pawlusenko powinien być rekomendowany jako najlepszy nowoczesny wizerunek ukraińskiego hetmana.

Kolejnym mówcą był profesor Wiktor Brekhunenko (NAN) z referatem zatytułowanym Korona i problem granic województwa kijowskiego i wołyńskiego z Litwą w trakcie zawierania unii lubelskiej. Sejm lubelski z 1569 roku, który zaowocował pojawieniem się na mapie Europy Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zmienił zasadniczo granice inkorporowanych do Korony województw kijowskiego i wołyńskiego. Toczące się wówczas obrady ujawniły wyobrażenia ruskiej szlachty, jako elity społecznej, o przestrzeni Rusi oraz jej podziale na tereny rdzennie ukraińskie i białoruskie. Decyzje podjęte w Lublinie miały duży wpływ na przyszłą konfigurację granicy Ukrainy na jej północy i północnym zachodzie. Chociaż król i koroniarze skłaniali się ku zaakceptowaniu terytorialnych roszczeń ruskiej szlachty, nie udało jej się w końcu przyłączyć do Wołynia dawnych ziemi wołyńskich, a także zapobiec odcięciu powiatu mozyrskiego od województwa kijowskiego. Zdaniem profesora Brekhunenki kwestia ta do dziś ma wpływ na wiele spraw, w tym na przebieg obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej.

Profesor Tadeusz Srogosz (Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie) nie mógł przybyć na konferencję, przysłał natomiast swój referat, odczytany przez prof. Mariusza R. Drozdowskiego (Uniwersytet w Białymstoku). Tytuł referatu był następujący: Różne wizje ruchów hajdamackich i koliszczyzny. Czy jest szansa na wspólny program badawczy? Od początku lat 90. XX w., kiedy powstały warunki do polsko-ukraińskiego dialogu historycznego, opublikowano w Polsce i Ukrainie wiele prac na temat stosunków między oboma narodami. Odbyło się wiele konferencji i spotkań poświęconych tej problematyce. W sumie w latach 1996-2008 przeprowadzono 13 seminariów, którym towarzyszyły liczne zawirowania, łącznie z twierdzeniem, że podejmowanie drażliwych tematów nie służy rozwijaniu partnerskich kontaktów między obu państwami. Pojawiły się nawet głosy, że w najbliższym czasie nie ma szans na zakończenie istniejących kontrowersji. W środowisku historycznym utarło się również przekonanie, że spory dotyczą tylko historii najnowszej, zwłaszcza zbrodni wołyńskiej, tymczasem niewolne są od nich także badania nad dziejami Pierwszej Rzeczypospolitej. Koliszczyzna szczególnie utrwaliła się w kulturze ukraińskiej, a to głównie dzięki twórczości Tarasa Szewczenki. Historycy ukraińscy podobnie opisywali wydarzenia dotyczące ruchów hajdamackich i koliszczyzny. Historycy polscy z kolei wskazywali na rabunkowy charakter ruchów hajdamackich, rozmiary rzezi humańskiej, ale też na społeczne, religijne i etniczne podłoże koliszczyzny. Problemy ruchów hajdamackich i koliszczyzny nie są jeszcze całkowicie zbadane. Jednak najwięcej rozbieżności i związanych z tym emocji wywołują kwestie terminologiczne. Na stosunki polsko-ukraińskie oddziaływały czynniki społeczne, narodowe, wyznaniowe, międzynarodowe. O tych czynnikach pisali historycy, reprezentując jednak polską lub ukraińską optykę. Profesor Srogosz zaproponował powstanie wspólnego polsko-ukraińskiego programu badawczego dotyczącego hajdamaków i koliszczyzny. Chodziłoby o to, aby dyskurs na temat stosunków polsko-ukraińskich w różnych epokach sprowadzić do zbliżonego do normalnego.

Kolejne wystąpienie doktor Hanny Węgrzynek, związanej z Muzeum Getta Warszawskiego, zatytułowane zostało: Żydzi na ziemiach ukrainnych w okresie wczesnonowożytnym. Zagadnienia poruszane i pomijane w badaniach historycznych. Autorka skupiła się na kilku wątkach dominujących w badaniach nad dziejami Żydów na ziemiach ukrainnych w epoce wczesnonowożytnej. Do najczęściej poruszanych należy kwestia roli Żydów jako dzierżawców majątków i poborców podatkowych, chociaż tylko nieliczni pełnili te funkcje. Wysoka pozycja niektórych z nich miała tłumaczyć narastające antagonizmy, czego wyrazem były ataki na społeczności żydowskie w trakcie wystąpień kozackich i hajdamackich. Wydarzenia te znalazły odzwierciedlenie w piśmiennictwie hebrajskim, zawierającym opisy przerażających okrucieństw. Przekazy te, przejęte przez historiografię w XIX wieku, ukształtowały na wiele dziesięcioleci obraz stosunków chrześcijańsko-żydowskich na ziemiach ukrainnych. Dopiero w ostatnim okresie XVII- i XVIII-wieczne relacje zaczęto wnikliwie weryfikować. Zwrócono również uwagę na wpływ miejscowej kultury na obyczajowość żydowską, na przykład muzykę chasydzką.

Doktor Piotr Kroll (UW) w wystąpieniu pod tytułem, także ze znakiem pytającym: Czy ugoda perejasławska z 1654 roku była błędem (perspektywa kozacka)?, zgłosił postulat podjęcia nowych badań nad ugodą perejasławsko-moskiewską z 1654 roku. Przyglądając się bowiem temu układowi z perspektywy kozackiej, można zauważyć pewne elementy, które wyraźnie wskazują na strategiczny ruch przywódcy państwa kozackiego, bynajmniej nie będący poddaniem się władzy cara jako zwierzchnika kozackiej państwowości. Warto zwrócić uwagę m.in. na takie elementy, jak brak ze strony kozackiej (do Perejasławia) sprecyzowania warunków tego porozumienia, zachowanie w tajemnicy szczegółów tzw. „marcowych statii”, czyli właściwego układu, brak w korespondencji kozackiej (od 1648 roku) wyraźnego wskazania na fakt poddania się władzy carskiej oraz to, że wszystkie informacje o wydarzeniach perejasławskich oraz treść układu pochodzą z Moskwy, która przy tłumaczeniu dokumentów czy sporządzaniu nowych stosowała typową dla siebie terminologię, ignorując tym samym kozacką koncepcję ugody. Wydaje się, że zawarty w trudnej sytuacji geopolitycznej układ miał na celu pokonanie Rzeczpospolitej, narzucenie jej korzystanego dla Kozaków porozumienia, a potem uregulowanie stosunków z państwem moskiewskim na warunkach, które gwarantowałyby niezależny byt państwu kozackiemu. Warto przyjrzeć się szczegółom politycznych działań Chmielnickiego, tak przed zawarciem ugody, jak i po niej, odrzucając moskiewskie wersje kozackich dokumentów lub odczytując je na nowo. Należy spojrzeć jeszcze raz na porozumienie kozacko-moskiewskie, tym razem z perspektywy Czehrynia i Bohdana Chmielnickiego.

Profesor Walentyna Sobol (UW) w swym wystąpieniu Filip Orlik i jego „Diariusz” przypomniała postać tego następcy Mazepy z czasów, gdy przebywał on na emigracji w Salonikach. Powstał tam jego nie do przecenienia Diariusz lat 1720-1732, którego oryginał znajduje się w Archiwum Dyplomatycznym Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji w Paryżu. Profesor Sobol opublikowała w 2021 roku cześć Diariusza z lat 1725-1726, wraz z obszernymi komentarzami i aparatem edytorskim. A obecnie wraz z zespołem pracuje nad edycją obejmującą pozostałe lata.

Magister Dawid Bzorek zaprezentował jedenaście tomów Roczników „Studia Polsko – Ukraińskie”, które są interesującym forum dyskusyjnym historyków literatury, historyków, historyków sztuki, filologów, filozofów…, nie tylko z Polski i Ukrainy. Ich redaktorem naczelnym jest od początku profesor Sobol a w skład Rady Naukowej wchodzą przedstawiciele wielu uniwersytetów i akademii z Europy, Kanady i USA. Językami tego naukowego periodyku są polski, ukraiński i angielski. Pierwszy numer ukazał się w roku 2014 w związku z dwóchsetną rocznicą urodzin Tarasa Szewczenki. W kolejnych numerach znajdujemy wiele ciekawych artykułów, omówień, recenzji, prezentacji wybitnych postaci z kręgów naukowych i literackich.

Wystąpienie profesora Macieja Franza (UAM w Poznaniu) stanowiło postulat dalszych spotkań konferencyjnych, w związku z podjętym przez niego zagadnieniem, jakim jest potrzeba wspólnych badań relacji polsko-ukraińskich na terenie Małopolski (Galicji) Wschodniej w czasach II Rzeczypospolitej.

W drugim, ostatnim dniu konferencji w Płońsku Pan Doktor Kazimierz Pacuski zaprezentował swoją książkę Płońsk i region płoński w średniowieczu. Ta interesująca pozycja, owoc wieloletnich badań jej autora, spotkała się z żywym zainteresowaniem nie tylko uczestników konferencji, ale także uczniów i nauczycieli. Dodać należy, iż od strony edytorskiej pozycja ta wygląda imponująco. W dalszej części konferencji profesor Heotrhij Hrynyk omówił ideę Stypendium Iwana Wyhowskiego, jego historię i rolę, jaką pełni obecnie i pełnić będzie ono w przyszłości. Sam skorzystawszy przed laty ze stypendium Nagrody im. Iwana Wyhowskiego, postawił sobie za cel uhonorowanie zasług obywateli Ukrainy dla rozwoju nauki, kultury i życia publicznego w Ukrainie i całej Europie. Najlepsze tradycje dawnej Rzeczypospolitej, przyczyniające się do jak najlepszych relacji między Ukrainą a Polską i Europą – to wartości najbliższe idei Nagrody im. Wyhowskiego.

Na zakończenie Profesor Teresa Chynczewska-Hennel (obecnie współpracująca z UW) przypomniała sylwetki dwóch wybitnych polskich naukowców, których twórczość wiązała się z problematyką omawianą podczas konferencji. Zasługi zarówno Władysława Tomkiewicza (1899-1982), jak i jego ucznia, profesora Zbigniewa Wójcika (1922-2014), bo o nich tu mowa, są do dziś cenione. Wystarczy wspomnieć tak ważne dla kolejnych pokoleń uczniów prof. Tomkiewicza pozycje jak: Ograniczenie swobód kozackich w roku 1638, Powstanie kozackie w roku 1630, Kozaczyzna ukrainna, z prac zaś prof. Zbigniewa Wójcika: Dzikie Pola w ogniu, Traktat andruszowski 1667 roku i jego geneza, Wojny kozackie w dawnej Polsce.

Podsumowania konferencji, po wielu dyskusjach w pierwszym i drugim dniu jej trwania, dokonali profesorowie Mariusz Drozdowski oraz Viktro Horobec, którzy wyrazili przekonanie, iż tego rodzaju spotkania mają swoją ogromną wartość naukową, ale te w obliczu agresji rosyjskiej na niepodległą Ukrainę nabierają jeszcze wyjątkowo głębokiego znaczenia. Należy mieć nadzieję, iż referaty w postaci artykułów, również kolegów, którzy nie mogli z przyczyn od nich niezależnych uczestniczyć w konferencji, profesorów Łesia Dovha i Henryka Litwina, ujrzą światło dzienne w postaci materiałów pokonferencyjnych.

Teresa Chynczewska-Hennel

1 Konferencja została dofinansowana ze środków budżetu państwa przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu „Doskonała nauka II” (KONF/SP/0169/2023/01).

2 Tekst wystąpienia Burmistrza Miasta Płońska, Andrzeja Pietrasika, przekazany został uczestnikom Polsko-Ukraińskiej Konferencji.

Kronika Uniwersytetu Warszawskiego

Z życia Uniwersytetu Warszawskiego (styczeń 2022 – grudzień 2023)

19 maja 2022 r. otwarto drugą część budynku Wydziału Lingwistyki Stosowanej i Neofilologii przy Dobrej 55 (róg Browarnej i Lipowej). To jedna z największych i najkosztowniejszych inwestycji ostatnich lat na UW. W gmachu o łącznej powierzchni 28,7 tys. m2 znalazły się sale zajęciowe, pomieszczenia naukowo-badawcze, przestrzeń wypoczynkowa oraz multimedialna aula na 150 osób. Autorem zrealizowanego projektu jest pracownia architektoniczna Kuryłowicz & Associates, a wykonawcą firma Hochtief S.A.

29 czerwca 2022 r., decyzją Rektora Alojzego Nowaka, powołany został do istnienia Wydział Medyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Choć tradycja nauczania medycyny sięga samych początków stołecznej Alma Mater (utworzenie w 1809 r. warszawskiej Szkoły Lekarskiej), przez ponad siedemdziesiąt ostatnich lat, a dokładniej od 1950 roku, UW nie prowadziło własnego kierunku lekarskiego. Stało się tak mocą decyzji ówczesnej Rady Ministrów o trwałym wyłączeniu ze struktur uczelni istniejącego dotąd Wydziału Lekarskiego i Farmaceutycznego, które dały następnie początek Warszawskiemu Uniwersytetowi Medycznemu. Celem nowego Wydziału jest kształcenie, przy uwzględnieniu postępu technologicznego oraz najnowszych metod nauczania, przyszłej kadry placówek służby zdrowia, która wyposażona byłaby tak w wiedzę praktyczną na najwyższym poziomie, jak i konieczne umiejętności interpersonalne. Jego siedzibą będzie początkowo budynek Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych przy ul. Żwirki i Wigury 101, ale docelowo intencją władz Wydziału jest stworzenie dla niego całkowicie odrębnego zaplecza infrastrukturalnego.

13 maja 2023 r. w Liverpoolu odbył się finał 67. Konkursu Piosenki Eurowizji. Reprezentująca nasz kraj Blanka Stajkow, w poprzedzającej jej występ „pocztówce”, wcieliła się w rolę DJ-ki na wewnętrznym dziedzińcu Wydziału Fizyki UW przy ul. Pasteura. Ten krótki filmik stał się okazją do pochwalenia się architektoniczną perełką o charakterystycznej biało-pomarańczową elewacji, jaką jest nowa siedziba Wydziału, przed wielomilionową telewizyjną publicznością z całego świata.

22 maja 2023 r., w obecności władz UW, licznie zgromadzonej społeczności akademickiej oraz ambasadora Izraela Jakowa Liwnego, odsłonięto tablicę upamiętniającą ofiary getta ławkowego. Na fali antysemnckich nastrojów w drugiej połowie lat 30-tych XX wieku wprowadzono zarządzenie dotyczące zajmowania przez słuchaczy pochodzenia żydowskiego jedynie nieparzystych rzędów sal wykładowych, co nierzadko spotykało się z czynnym oporem z ich strony. Tamte wstydliwe wydarzenia, jak zgodnie podkreślano w trakcie okolicznościowych przemówień, muszą być przestrogą na przyszłość, by jeszcze intensywniej działać na rzecz otwartego na różnorodność społeczeństwa.

7 lipca 2023 r. odbyła się, przygotowana przez działającą na warszawskiej anglistyce grupę teatralną The Cheerful Hamlets, premiera spektaklu muzycznego Gatsby. The Musical. Libretto sztuki, oparte na słynnej powieści Scotta F. Fitzgeralda, opracowali Jay Al-Naddaf, Sara Górna, Zuza Przyborek i Helena Żegnałek. Grupa działa od 1997 roku i ma na swoim koncie takie teatralne klasyki, jak czy Wiele hałasu o nic, Stalowe magnolie oraz Pułapka na myszy. Gatsby. The Musical to pierwszy musical w ich repertuarze.

11 lipca 2023 r., po uzyskaniu pozytywnej opinii Ministra Zdrowia oraz Polskiej Komisji Akredytacyjnej, Minister Edukacji i Nauki wyraził zgodę na otwarcie na Uniwersytecie Warszawskim kierunku lekarskiego. W efekcie tej decyzji 1 października, pierwszy raz po ponad siedemdziesięciu latach przerwy, naukę na naszej uczelni rozpoczęli przyszli lekarze i lekarki. Wsparcia dydaktyczno-badawczego nowemu kierunkowi, na mocy zawartego porozumienia, udzieli Warszawski Szpital Południowy.

21 listopada 2023 r. nasz uniwersytet odwiedził, przebywający w Polsce, prezydent Finlandii Sauli Niinistö, który wygłosił przy tej okazji wykład dotyczący polityki globalnej oraz relacji między Wschodem i Zachodem, w tym kwestii bezpieczeństwa w kontekście zbrojnej napaści Rosji na Ukrainę. Przyjmując swego gościa Rektor Nowak zwrócił uwagę na liczne kontakty naukowe UW z fińskimi uczelniami, jak również na łączącą oba nasze narody historię.

16 grudnia 2023 r. w Pałacu Tyszkiewiczów-Potockich odbył się, zorganizowany przez Centrum Badań nad Kulturą Warszawy, polsko-ukraiński koncert kolęd, którego specjalnym gościem była gwiazda estrady Irena Santor. Artystce towarzyszyli na scenie Czesław Majewski (fortepian), Monika Wasowska (flet), Agnieszka Kowaluk (flet i śpiew), Artur Andrus, Grzegorz Wasowski oraz członkowie Chóru Akademickiego UW. Spotkanie ma być pierwszym z wielu, zaplanowanych na cały 2024 rok, wydarzeń, w trakcie których progi UW gościć będą różnych, związanych ze stolicą, twórców.

                                                                  Na podstawie materiałów Biura Prasowego UW

                                                                  opracował Radosław Rusnak

Noty o Autorach

Olena Bai, doktor, Wołyński Uniwersytet Narodowy

Teresa Chynczewska-Hennel, profesor doktor habilitowana, emerytowana pracownica Wydziału Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu w Białymstoku

Dariusz Dybek, doktor habilitowany, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego

Barbara Dzierżanowska, doktor, Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Krzysztof Fordoński, doktor habilitowany, prof. ucz., Instytut Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej Uniwersytetu Warszawskiego

Kamil Frejlich, Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie

Ivan Gavryliuk, doktorant, Uniwersytet Warszawski

Jacek Głażewski, doktor habilitowany, Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Mirosław Grzegórzek, doktor

Anna Horniatko-Szumiłowicz, doktor habilitowana, prof. ucz., Zakład Ukrainistyki Uniwersytetu Adama Mickiewicza

Iwona Kalamon, doktorantka, Katedra Historii Literatury Staropolskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Piotr Kroll, doktor, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

Estera Lasocińska, doktor habilitowana, prof. ucz., Instytut Badań Literackich PAN

Mirosław Nagielski, profesor doktor habilitowany, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

Barbara Niebelska-Rajca, doktor habilitowana, Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Norbert Pilarz, doktorant, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego

Marek Prejs, profesor doktor habilitowany, emerytowany pracownik Instytutu Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Rostysław Radyszewski, profesor doktor habilitowany, emerytowany pracownik Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki

Ewa Rot-Buga, doktor habilitowana, prof. ucz., Instytut Badań Literackich PAN

Radosław Rusnak, doktor habilitowany, Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Piotr Skowroński, Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie

Walentyna Sobol, profesor doktor habilitowana, Katedra Ukrainistyki Uniwersytetu Warszawskiego

Tomasz Ślęczka, doktor, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego

Agnieszka Żurek, doktorantka, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego

W poprzednim numerze naszego pisma nie podaliśmy informacji, że autorem wykorzystanej w nim fotografii prof. Pauliny Buchwald-Pelcowej jest p. Janusz Smulski, za co serdecznie przepraszamy.

„BAROK. HISTORIA – LITERATURA - SZTUKA”

Wytyczne dla autorów

I. Zasady ogólne:

1. Aby artykuł mógł zostać przyjęty do druku, musi:

– być wynikiem samodzielnych niepublikowanych wcześniej badań;

– spełniać kryteria formalne i uwzględniać wskazówki redakcyjne

– uzyskać dwie pozytywne recenzje zewnętrzne (w formule double-blind review).

2. Redakcja przyjmuje teksty w wersji elektronicznej w następujących formatach: doc, docx (font: Times New Roman 12, interlinia 1,5)

3. Teksty rozpraw nie powinny przekraczać 50 tys. znaków ze spacjami i przypisami, a teksty recenzji – 18 tys. znaków ze spacjami i przypisami. Redakcja zastrzega sobie możliwość skracania tekstów.

4. Teksty do korekty autorskiej otrzymuje się w pliku PDF. Przekroczenie terminu nadesłania korekty autorskiej oznacza opublikowanie artykułu zgodnie z wysłaną podstawą PDF.

II. Struktura tekstu:

1. Imię i nazwisko autora;

2. Afiliacja (instytucja lub – w przypadku badaczy niezależnych – miejscowość);

3. Nr ORCiD;

4. Tytuł artykułu;

5. Abstrakt w j. polskim lub angielskim (1000-1800 znaków ze spacjami);

6. Słowa kluczowe w j. polskim lub angielskim;

7. Treść artykułu;

8. Krótka nota o autorze w j. polskim (100-200 znaków: stopień lub tytuł naukowy, podstawowe miejsce pracy, ewentualnie zainteresowania badawcze autora).

III. Cytaty:

1. Cytaty do 3 wersów powinny być zamieszczone tekście, w cudzysłowach;

2. Cytaty powyżej 3 wersów powinny być ujęte blokowo, bez kursywy, mniejszą czcionką, (Times New Roman 10);

3. W wypadku słowiańskich alfabetów cyrylickich cytaty i opisy bibliograficzne podajemy w alfabecie oryginalnym;

4. Opuszczenia w cytowanym tekście sygnalizujemy wielokropkiem w nawiasach kwadratowych: [...].

5. Cytaty modernizujemy zgodnie z odpowiednią instrukcją wydawniczą.

IV. Pisownia imion, nazwisk i innych wyrażeń określających osoby:

1. Stosujemy oryginalną pisownię imion i nazwisk obcych lub pisownię przyjętą obecnie w polskiej tradycji naukowej, np. Johann Theodor de Bry, Krzysztof Kolumb;

2. Imiona osób po raz pierwszy wzmiankowanych powinny być przytoczone w pełnym brzmieniu;

3. Osoby wymieniane w recenzjach występują bez stopni oraz tytułów naukowych i zawodo wych;

4. Słowo ,,Autor” piszemy wielką literą, o ile odnosi się do autora recenzowanej pracy;

V. Przypisy:

1. Należy stosować przypisy dolne, numerowane cyframi arabskimi. W przypadku zbiegnięcia się w tekście odsyłacza do przypisu z przecinkiem, średnikiem lub kropką kończącą zdanie odsyłacz umieszczamy przed tymi znakami (z wyjątkiem skrótów, np.: w. lub r.);

2. W przypisach stosujemy skróty łacińskie pisane kursywą: ibidem, idem, eadem, iidem, eaedem, op. cit.

3. Opis bibliograficzny od poprzedzającego go cytatu bądź wywodu oddzielamy średnikiem.

4. Miejsce wydania podaje się w języku oryginału. W przypadku występowania wielu miejsc wydania należy podać tylko pierwsze z dopiskiem ,,et al.”.

5. Zapis bibliograficzny publikacji książkowych: inicjał imienia i nazwisko autora, Tytuł, miejsce i rok wydania, s.; np.: J.A. Chrościcki, Na polach elekcyjnych wokół Warszawy, Warszawa 2015, s. 49.

6. Zapis artykułu w pracy zbiorowej: inicjał imienia i nazwisko autora, Tytuł, w: Tytuł pracy zbiorowej, red. inicjał imienia i nazwisko redaktora, ewentualnie tom (cyframi arabskimi), miejsce i rok wydania, s.; np.: M. Chachaj, Podróże edukacyjne młodzieży z Prus Królewskich do Bolonii, Sieny i Perugii w XVI i XVII wieku, w: Prusy Książęce i Prusy Królewskie w XVI-XVIII wieku, red. J. Wijaczka, Kielce 1997, s. 195–210.

7. Zapis artykułu w czasopiśmie: inicjał imienia i nazwisko autora, Tytuł, ,,Tytuł Czasopisma” tom (ew. rocznik) cyframi arabskimi, rok wydania w nawiasie, numer lub zeszyt cyframi arabskimi, s., np.: D. Żołądź-Strzelczyk, Podróże edukacyjne w staropolskiej myśli pedagogicznej, ,,Chowanna” 41 (1998), nr 2, s. 33.

8. Stosujemy określenia skrótowe w języku publikacji: red., wyd., oprac., przeł. – dla książek wydanych w języku polskim, i analogicznie: ed., vol., Hrsg., Bearb., Bd. etc.

VI. Bibliografia:

1. Do artykułu należy dołączyć osobną bibliografię załącznikową (zgodną z systemem stosowanym w przypisach).

2. Bibliografię należy podzielić na: „źródła rękopiśmienne”, „źródła drukowane”, „opracowania”, ewentualnie „strony internetowe”.

3. W bibliografii powinny być uwzględnione jedynie pozycje przywoływane w przypisach.

VII. Ilustracje

1. Dobrej jakości fotografie należy przesłać jako odrębne pliki (prosimy nie wklejać ich w tekst zasadniczy).

2. W tekście trzeba zaznaczyć przybliżoną lokalizację ilustracji.

3. Podpisy do ilustracji powinny mieć syntetyczną formę, zawierając w miarę możliwości dane o autorze, tytule, dacie, miejscu przechowywania, ew. o autorze fotografii reprodukcji. Np.: – J.F. Knöbel, Projekt bramy pałacu w Warszawie, ok. 1750, Sächsische Hauptstaatsarchiv Dresden, fot. domena publiczna;

– Katedra w Poznaniu – fasada, fot. J. Wisłocki, 2014.

4. Autorzy ponoszą pełną odpowiedzialność za uzyskanie praw autorskich do publikowanych ilustracji.