PRZEGLĄD HISTORYCZNY

Pismo Towarzystwa Miłośników Historii w Warszawie Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego i Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego

RADA REDAKCYJNA

Robert Gawkowski (prezes Towarzystwa Miłośników Historii), Łukasz Niesiołowski-Spanò (dziekan Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego), Anna Adamska (Utrecht), Andrzej Chwalba (Kraków), Rūta Čapaitė (Wilno), Rastislav Kožiak (Bańska Bystrzyca), Claudia Kraft (Wiedeń), Przemysław Matusik (Poznań), Vitaliy Mykhaylovskiy (Kijów), Alvydas Nikžentaitis (Wilno), Joachim von Puttkamer (Jena)

REDAKCJA

Konrad Bobiatyński, Cezary Jasiński, Andrzej Karpiński, Aleksandra Kuligowska  –  zastępca redaktora naczelnego, Izabela Mrzygłód – sekretarz redakcji, Maciej Mycielski – redaktor naczelny, Piotr Okniński, Marcin Pauk, Piotr Ugniewski, Katarzyna Wagner, Marcin Zaremba

WSPÓŁPRACA

Maciej Ogiński

ADRES REDAKCJI

Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego, 00-927 Warszawa, ul Krakowskie Przedmieście 26/28

e-mail: przegladhistoryczny@uw.edu.pl; www.przegladhistoryczny.uw.edu.pl/

ILUSTRACJA NA OKŁADCE

Muzy, Maurice Denis ROBERT / Alamy Stock Vector

REDAKTOR PROWADZĄCY

Dorota Dziedzic

REDAKTOR (język polski)

Ewa Bazyl

REDAKTOR (język angielski)

Grażyna Waluga

ISSN 0033-2186

e-ISSN 3071-9569

© Copyright by Authors 2025

Publication under the Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY) license

(full text available at: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury oraz ze środków Towarzystwa Miłośników Historii i Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego

WYDAWCA

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

02-678 Warszawa, ul. Smyczkowa 5/7

wuw@uw.edu.pl

Dział Handlowy: tel. +48 22 553 13 33

e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl

Księgarnia internetowa: www.wuw.pl

Skład, łamanie i wersja elektroniczna

Dariusz Górski

TREŚĆ ZESZYTU

Słowo od redakcji – Kobiety i historia inności (Izabela Mrzygłód)

ROZPRAWY

ALEKSANDER WOLICKI – Świadectwa epigraficzne a badanie historii kobiet w starożytnej Grecji

PAWEŁ JANISZEWSKI – Afinia Gemina Baebiana, the Wife of Emperor Trebonianus Gallus, and the Great Ludovisi Battle Sarcophagus Commissioned for Her

BOŻENA POPIOŁEK, URSZULA KICIŃSKA, ANNA PENKAŁA-JASTRZĘBSKA – Kobiecy dwór magnacki w Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Ludzie, struktura, podstawy finansowe

BERNADETTA MANYŚ – „I Cannot Write Often Due to a Contant Headache and Rhinitis”. Health and Illness Presented in Womens’s Correspondence in the House of Radziwiłł. Research Introduction

TOMASZ OPALIŃSKI – Pozycja społeczna i prawna kobiety w dobie Księstwa Warszawskiego w świetle procesów sądowych (na przykładzie powiatu śremskiego)

ALICJA URBANIK-KOPEĆ – Oddolna rewolucja a profesjonalizacja. Formalne warunki zdobywania zawodu nauczycielki domowej w kontekście przemian społeczno-kulturowych w Królestwie Polskim 1864–1904

BŁAŻEJ BRZOSTEK – Kłopoty z historią kobiet. Uwagi o badaniach dziejów najnowszych

DYSKUSJE

Dziwna historia. Polska mediewistyka o historii kobiet: deficyty nie tylko źródłowe (Aneta Pieniądz, Małgorzata Kołacz-Chmiel, Grzegorz Pac; prowadzenie: Marcin R. Pauk, Marcin Zaremba)

TABLE OF CONTENTS

From The Editors – Women and the History of Otherness (Izabela Mrzygłód)

STUDIES

ALEKSANDER WOLICKI – Epigraphic Evidence and the Study of Women’s History in Ancient Greece

PAWEŁ JANISZEWSKI – Afinia Gemina Baebiana, the Wife of Emperor Trebonianus Gallus, and the Great Ludovisi Battle Sarcophagus Commissioned for Her

BOŻENA POPIOŁEK, URSZULA KICIŃSKA, ANNA PENKAŁA-JASTRZĘBSKA – The Women’s Magnate Court in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the Eighteenth Century. People, Structure, and Financial Basis

BERNADETTA MANYŚ – „I Cannot Write Often Due to a Constant Headache and Rhinitis”. Health and Illness Presented in Women’s Correspondence in the House of Radziwiłł. Research Introduction

TOMASZ OPALIŃSKI – Social and Legal Position of Women in the Duchy of Warsaw Era in the Light of Court Proceedings (on the Example of Śrem Poviat)

ALICJA URBANIK-KOPEĆ – Bottom-Up Revolution versus Professionalization. Formal Conditions for Acquiring the Profession of Home Teacher in the Context of Socio-Cultural Changes in the Kingdom of Poland, 1864–1904

BŁAŻEJ BRZOSTEK – The Trouble with Women’s History. Notes on the Study of the Recent Past

DEBATES

A Strange History. Polish Medieval Studies on Women’s History: Deficits Not Only in Sources (Aneta Pieniądz, Małgorzata Kołacz-Chmiel, Grzegorz Pac; moderators: Marcin R. Pauk, Marcin Zaremba)

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Izabela Mrzygłód, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.1

Kobiety i historia inności

Historia kobiet, historia gender, herstoria – badania nad kobietami w przeszłości różne noszą imiona i różne cele sobie stawiają. O ile ta pierwsza kompensuje braki wiedzy historycznej o kobietach, ta druga koncentruje się na tym, jak w przeszłości konstruowano męskość i kobiecość, kształtowano porządek płci, a tym samym relacje władzy, o tyle trzecia ma charakter tożsamościowy – są to często projekty aktywistek, akcentujące rolę kobiet w dziejach ludzkości i interweniujące w pamięć zbiorową. Podejścia te sporo dzieli, a jednocześnie wiele sobie zawdzięczają i często się przenikają. Z pewnością wspólne im są rewizja historii zorientowanej na wielkie wydarzenia, losy państwa i narodu oraz walka z dyskryminacyjnymi praktykami władzy-wiedzy. Również władzy-wiedzy tradycyjnej historiografii, która jako jedna z najstarszych dziedzin humanistyki tworzona była przez wieki dla mężczyzn i opowiadała o mężczyznach. Historia kobiet sprzeciwia się ich dominacji zarówno w myśleniu o przeszłości, jak i w polu naukowym, uwrażliwiając na głosy do tej pory zagłuszane czy niesłyszane. Badania nad kobietami w przeszłości siłą rzeczy dążą bowiem do przywrócenia historii grup wykluczonych i marginalizowanych, zwracają uwagę na to, co odmienne i nieprzystające do zastanej wiedzy historycznej. Trawestując tytuł klasycznej pracy Marii Janion, można by je umieścić pod szyldem „Kobiety i historia inności”.

Mnogość terminów wskazuje też na bogactwo badań nad tematyką kobiecą, ich rozbudowaną problematykę i długą już tradycję, która w Polsce sięga międzywojnia i prekursorskich studiów lwowskiej historyczki Łucji Charewiczowej. Prezentowany zeszyt jest rodzajem nasłuchu na to, co w historii kobiet gra, szumi i zgrzyta. Trzydzieści pięć lat po wydaniu przez Annę Żarnowską pierwszego z serii klasycznych już tomów „Kobieta i…” pytamy o to, co przyniósł przez ostatnie dekady zwrot ku tematyce kobiecej w polskiej historiografii, jakie pytania stawia sobie obecnie historia kobiet i jakie problemy ją trawią. Interesują nas zarówno nowe interpretacje i obszary badań, do których utorowała drogę historia kobiet, wyzwania źródłowe, jak i kłopoty, braki i zniekształcenia, na które jest podatna.

Osobny zeszyt poświęcony kobietom w historii traktujemy jako wyraz szczególnego zainteresowania tą tematyką i przyznania jej ważności, a nie kolejny objaw „gettoizacji” tej problematyki. Jednocześnie pytanie o sposób pisania o kobietach w przeszłości: prowadzenia badań w ramach studiów epokowych czy w poprzek nich pozostaje w mocy. Zgromadzone teksty pokazują również, jak trudno wynikom badań z tego nurtu przełamać nieufność środowiska historycznego do studiów postrzeganych przez kategorie ideologiczne oraz przebić się przez impas głównych paradygmatów pisania historii.

Poniekąd zebrane materiały dowodzą też tych problemów. Czytając ten zeszyt, warto zadać sobie pytania: czego w nim brakuje? Dlaczego kategoria płci kulturowej prawie wcale się w nim nie pojawia? Gdzie tworzone są bariery płci w historiografii? I jakich tematów historycznych nie łączymy z badaniami nad historią kobiet? Z tymi otwartymi pytaniami zapraszam do lektury, niech prowokują kolejne.

Izabela Mrzygłód

ROZPRAWY

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Aleksander Wolicki, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.8

Aleksander Wolicki

Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii

ORCID 0000-0003-2433-733X

Świadectwa epigraficzne a badanie historii kobiet w starożytnej Grecji

Epigraphic Evidence and the Study of Women’s History in Ancient Greece

Abstract

A brief overview of the history of research on women in ancient Greece is followed by some considerations concerning the still insufficient use of inscriptions in this field. Two case studies confront the male-dominated public discourse, fragments of which have been preserved in literary texts, with the social reality reflected in epigraphic material. The first case shows that publicly postulated anonymity of “decent” women (especially those of citizen status) was not respected in some categories of more private inscriptions (mortgage stones, dedications, gravestones, etc.). The second case study confronts philosophical and medical ideas on infertility (Aristotle, Corpus Hippocraticum) with inquiries about childlessness preserved in the corpus of oracular lead tablets from the sanctuary of Zeus in Dodona. While in the ideologically conditioned philosophical and medical literature, it is always the woman who is held responsible for the lack of offspring, the oracular tablets offer a much more complicated picture, with both men and women considering that, in a given situation, infertility could be a male problem.

Słowa kluczowe: starożytna Grecja, kobiety, inskrypcje, anonimowość, bezpłodność

Keywords: ancient Greece, women, inscriptions, anonymity, infertility

Wprowadzenie

Niniejszy artykuł ma przede wszystkim charakter źródłoznawczy1. Jego głównym celem jest pokazanie na przykładzie dwóch case studies, jakie niewyeksploatowane dotąd możliwości daje w badaniach historii kobiet materiał epigraficzny. Żeby zobaczyć, na czym novum wykorzystania inskrypcji w tym obszarze może polegać, nie od rzeczy będzie rzucić na początek okiem na historię studiów nad kobietami w starożytności.

Studia nad historią kobiet w starożytności greckiej mają długą historię. Nie może być inaczej, skoro chodzi o historię połowy ludności starożytnego świata. Dziewiętnastowieczna Altertumswissenschaft ze swoją tendencją do encyklopedycznej totalności zbierała i segregowała materiały dotyczące rozmaitych aspektów życia kobiet w starożytnej Grecji i Rzymie2. Wypracowała też pewne pytania badawcze i wyobrażenia o kobiecie starożytnej na bazie ówczesnych refleksji filozoficznych i historiozoficznych. Z pozytywizmu badania starożytnicze wyniosły uprawianie historii kobiet na dwa sposoby. Po pierwsze, liczne publikacje opisywały rolę i pozycję kobiety w społeczeństwie, oferując przegląd informacji o kobiecych zajęciach, obowiązkach i prawach (w tej właśnie kolejności). Równocześnie, mając świadomość, że absolutna większość źródeł do poznania historii kobiet w starożytności została wyprodukowana przez mężczyzn, pozytywistyczna historiografia wydała z siebie wiele studiów poświęconych obrazowi kobiety w świecie starożytnym. Idealizm z kolei dostarczył idei „kobiecości” i wyobrażeń o historycznych przemianach roli kobiety w starożytności, w tym tak fantazyjnych, jak teoria matriarchatu Bachofena3. Jak wszystkie badania humanistyczne, studia nad kobietami w starożytności od początku miały też swój aspekt prezentystyczny. Odbijały się w nich przemiany w pozycji kobiety współczesnej, takie jak ruchy sufrażystowskie czy dopuszczenie kobiet do edukacji oraz świata akademii4.

O ile badania starożytnicze, w których uwzględniano kobiety obok mężczyzn, mają długą historię, za właściwy początek starożytniczych women’s studies, rozumianych jako stawiający kobietę w centrum zainteresowania autonomiczny obszar badania historycznego, który skupia samoświadomych swojej odrębności badaczy i jest z czasem wyposażony we własne instytucje, oprzyrządowanie (czasopisma, konferencje, bazy danych) oraz miejsce w dydaktyce akademickiej, badacze zwykli przyjmować dopiero publikację głośnej książki Sarah Pomeroy, pt. Goddesses, Whores, Wives and Slaves. Women in Classical Antiquity5. Dzieło to, wyrosłe na fali amerykańskiej rewolucji feministycznej lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, wpisało się równocześnie w wychodzącą poza feminizm tendencję do przesunięcia punktu ciężkości badań historycznych z historii polityczno-militarnej w kierunku historii społecznej, życia codziennego i mentalności zbiorowej6. Książka Pomeroy jest wszechstronnym studium zarówno życia kobiet, jak i ich obrazu na przestrzeni kilkunastu wieków dziejów antycznych. Pomimo lawinowego przyrostu publikacji na temat historii kobiet w ostatnim półwieczu pozostaje wartościową lekturą, nawet jeżeli pewne interpretacje historyczne autorki grzeszą z punktu widzenia współczesnych badań anachronicznością7. Znaczenie książki Pomeroy, zwłaszcza w świecie anglosaskim, trudno przecenić ze względu na oddźwięk, jaki znalazła. Przyczyniła się ona wydatnie do wywołania lawiny studiów poświęconych pozycji kobiety w starożytności greckiej i rzymskiej, od komentowanych wyborów źródeł, poprzez monografie poszczególnych aspektów kobiecej rzeczywistości (kobieta a ekonomia, pozycja prawna kobiety, życie seksualne itd.), na kolejnych syntezach kończąc8. Niekoniecznie zgodnie z intencją Pomeroy punktem wspólnym większości tych publikacji pozostawało patrzenie na historię kobiet w starożytności jako historię tak czy inaczej rozumianej „opresji”, często odnoszonej do świata współczesnego, jak choćby wtedy, gdy pozycja kobiety greckiej była ilustrowana paralelami z pozycją kobiety we współczesnych państwach islamskich.

Kiedy w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. w Stanach Zjednoczonych dokonywała się rewolucja feministyczna, we Francji rozkwitała szkoła antropologiczna zapoczątkowana studiami Louisa Gerneta, a kontynuowana przez paryskich strukturalistów z Jean-Pierre’em Vernantem i Pierre’em Vidal-Naquetem na czele. Jej wkład w historię kobiet w starożytności też jest nie do przecenienia. Gernet, badając grecki dionizyzm, wskazał na szczególną rolę kobiet w tym kulcie i postawił tezę, że asocjacja ta wynika z faktu, iż dla Greków (czytaj: greckich mężczyzn) religia dionizyjska i kobiety, każde na swój sposób, uosabiały naturę, czyli wszystko to, co przeciwne kulturze i cywilizacji. Szkoła strukturalistyczna pociągnęła dalej tę konstatację, wpisując opozycję męskie – żeńskie do katalogu opozycji binarnych, na których miała być ufundowana cywilizacja grecka: gotowane – surowe, Grecy – barbarzyńcy, wolni – niewolni, itd. Zwieńczeniem tej wizji miejsca kobiety w greckiej mentalności kolektywnej stała się seria studiów Nicole Loraux, w których wychodząc od ateńskich mów pogrzebowych, badaczka starała się pokazać, że w ideologii Aten klasycznych kobieta została wyrzucona poza nawias społeczności obywatelskiej na wszystkich możliwych poziomach, począwszy od fundacyjnego mitu pochodzenia ateńskiej wspólnoty. Kobieta stała się jedną z figur Obcego9. Tak zatem jak inspirowany marksizmem i antropologią społeczną feminizm koncentrował się na upośledzeniu greckiej kobiety na poziomie prawnym, społecznym i ekonomicznym, tak szkoła paryska mapowała upośledzenie greckiej kobiety na poziomie panującej, stworzonej przez mężczyzn i męskocentrycznej, ideologii.

*

We wstępie do swojej książki Pomeroy wskazała na dwa fundamentalne problemy z historią kobiet. Pierwszy miał leżeć po stronie badaczy zainteresowanych głównie historią polityczną, militarną i intelektualną, czyli obszarami życia społecznego, z których, zdaniem samej Pomeroy, kobiety w starożytności były wyłączone (s. IX). Drugi miał być problemem źródłowym: twórcami źródeł do historii kobiet byli w przeważającej mierze mężczyźni (s. X).

Pierwszy problem rozwiązała sama Pomeroy, definiując swoje pole badawcze. Z drugim na swój sposób poradził sobie radykalnie strukturalizm, który zamiast badać historię kobiet w świecie, w którym niemal wyłącznie mężczyźni stanowili grupę „źródłotwórczą”, skoncentrował się na badaniu kulturowych wyobrażeń o kobiecie (féminité), a nie przykrytej nimi praktyki społecznej.

Równocześnie jednak z rozkwitem strukturalistycznych studiów nad kobietami, wśród tych badaczek i badaczy, którzy chcieli odtwarzać „świat kobiet”, a nie tylko jego odbicie w męskich oczach, pojawiły się inne próby rozwiązania problemu źródłowego. Postulowana jeszcze przez Wilamowitza interdyscyplinarność skłoniła historyków do szerszego korzystania z tego, czego na przestrzeni XX w. dostarczyła archeologia, a co następnie w rozmaitego typu publikacjach było puszczane w obieg naukowy przez różnych specjalistów od nauk pomocniczych historii starożytnej: źródeł ikonograficznych (zwłaszcza przedstawień wazowych10) oraz dwóch kategorii źródeł pisanych: papirusów i inskrypcji. Tym samym badacze dostali do ręki więcej narzędzi pozwalających orzekać o kobietach. Ikonografia, papirusy i inskrypcje często dotykają takich obszarów życia starożytnych, których nie dotykają teksty literackie, a są to obszary, w których kobiety zajmowały więcej miejsca11. Teksty nieliterackie pozwalają nam też korygować wiedzę wyniesioną z tekstów literackich: tam gdzie mowa o kobietach, teksty literackie przedstawiają zwykle rzeczywistość normatywną i postulowaną, tymczasem inskrypcje i papirusy w znacznie większej mierze odsyłają nas do praktyk społecznych i konkretnych zdarzeń. Wreszcie, co najistotniejsze, pośród inskrypcji i papirusów są i takie teksty, które stanowią autentyczny female voice niemal nieobecny w tekstach literackich przekazanych drogą tradycji rękopiśmiennej12.

Z punktu widzenia historii kobiet materiał epigraficzny okazuje się najważniejszy. Materiał papirologiczny, pomimo swojej obfitości i częstotliwości pojawiania się w nim kobiet, ma tę wadę, że dotyczy, chronologicznie i terytorialnie, tylko wyrywka świata greckiego. Na dodatek jego reprezentatywność dla szerszych zjawisk jest wątpliwa, bowiem tak się złożyło, że ten kawałek greckiego świata, który ze względu na swój klimat przechował dla nas źródła papirusowe, był równocześnie tym kawałkiem świata greckiego, w którym Grecy bytowali w dużej mierze w innych formach organizacji życia politycznego, społecznego i po części kulturalnego, niż w całej jego reszcie: bez rozwiniętej instytucji polis, wystawieni na ciągłą interakcję z innymi kulturami. Dyskusja na temat tego, na ile różne zjawiska obserwowalne w życiu Greków egipskich okresu ptolemejskiego i wczesnorzymskiego są reprezentatywne dla całego świata greckiego, jest długa i niekonkluzywna13.

Źródła archeologiczne, z ikonograficznymi na czele (wazy attyckie zajmują tu place d’honneur), wnoszą coraz więcej do historii kobiet, jednakże ze względu na swój „niemy” charakter są znacznie trudniejsze do jednoznacznej interpretacji, a co za tym idzie, znacznie bardziej podatne na manipulacje, w których wnioski wyprzedzają analizę źródła. Wspomniane wazy attyckie stanowią dobry przykład, w jak różny sposób można interpretować te same przedstawienia zależnie od tego, co się chce z nich wyczytać.

Źródła epigraficzne są z wielu względów najbardziej obiecujące, począwszy od swojej liczby i chronologiczno-geograficznej dystrybucji, poprzez różnorodność autorstwa i zawartość informacyjną, a na charakterze implikowanego odbiorcy tych informacji kończąc.

*

Rozpoznany problem z naszymi źródłami do historii kobiet polega na tym, że są one w absolutnej większości stworzone przez mężczyzn. Jednakże, co często umyka, na to nakłada się kolejny problem: są to z reguły źródła stworzone przez mężczyzn w kontekście publicznym. Tymczasem rodzi się pytanie, jak mają się publicznie prezentowane wizje kobiet i kobiecości do tego, jak wyglądały relacje płci w nieoświetlonej źródłowo sferze prywatnej, czyli tam, gdzie większość tych interakcji zachodziła.

Chociaż niektóre kategorie inskrypcji należą do uniwersum publicznych męskich wypowiedzi, inne pozwalają nam wkroczyć w obszar greckiej prywatności. Szczególnie cenną kategorią inskrypcji są te, które dostarczają nam female voice, a wśród nich takie, które mają swoje odpowiedniki tworzone przez mężczyzn, dzięki czemu możemy porównać sposób myślenia, kompetencje i aktywność obydwu płci w tych samych kontekstach.

Źródła literackie pozwalają nam zatem obejrzeć męskie wyobrażenie o kobietach i system normatywny im narzucony. Na dwóch przykładach spróbuję pokazać, w jaki sposób inskrypcje umożliwiają nam zajrzenie poza dominującą ideologię. W pierwszym wypadku, jak zobaczymy, inskrypcje korygują obraz kobiety ateńskiej jako istoty z gruntu anonimowej, w drugim ukazują konflikt między filozoficzno-medycznymi wyobrażeniami o przyczynach bezpłodności a potocznym myśleniem na ten temat. Obydwa przykłady łączy ze sobą to, że wraz z nimi wchodzimy w obszar dyskursu niepublicznego, a równocześnie mamy możliwość obejrzenia, jak w przestrzeni niepublicznej o kobietach i ich sprawach mówią z jednej strony mężczyźni, a z drugiej same kobiety, co otwiera inną perspektywę studiowania historii kobiet i relacji między płciami w starożytnej Grecji.

Femina abscondita i inskrypcje ateńskie

Najsłynniejszą w dziejach pochwałę demokracji, mowę pogrzebową ku czci Ateńczyków poległych w pierwszym roku wojny peloponeskiej, Tukidydesowy Perykles kończy brutalnie dla nas brzmiącą, zwłaszcza w tym kontekście, zachętą dla ateńskich kobiet, które właśnie straciły swoich mężów:

Jeśli zaś mam także powiedzieć coś o cnocie kobiet, które żyć teraz będą w stanie wdowieństwa, to w krótkiej zachęcie zawrę całość: wielką dla was będzie chwałą, jeżeli nie okażecie się gorsze od swojej natury, i takie będziecie wieść życie, żeby o was mężczyźni jak najmniej mówili, czy to chwaląc, czy to ganiąc [przeł. Kazimierz Kumaniecki, lekko zmienione]14.

W tle tej przemowy kryją się dwa postulaty wobec kobiet, które zresztą idą w parze: sekluzja i anonimowość. Jeżeli kobieta nie pokazuje się publicznie, to nie może być obmawiana, bo pozostaje nieznana. Staje się femina abscondita, kobietą ukrytą.

Przemowa Tukidydesowego Peryklesa15 to oczywiście tekst ideologiczny, a nie opis rzeczywistości. W kontekście pogrzebu wojskowego wyobrażenia o miejscu kobiety w społeczeństwie są siłą rzeczy tylko pobieżnie zarysowane, ale że nie jest to idiosynkrazja historyka czy polityka, upewniają nas inne ateńskie teksty z epoki, w których odnajdujemy te same motywy, co w mowie Peryklesa. Co więcej, odnajdujemy w nich także inne wyobrażenia, które się z tymi motywami dopełniają, tworząc całą siatkę idei i obrazów, jak choćby wyprodukowane przez grecki strukturalizm avant la lettre ateńskie wyobrażenie kobiety spartańskiej jako „anty-Atenki”: samodzielnej, „wyzwolonej” i wystawiającej się na widok publiczny16.

Ideał kobiety ateńskiej zawarty w Mowie pogrzebowej był znacznie trwalszy niż czasy świetności Peryklesowych Aten: ujawnia się on z całą mocą w ateńskiej retoryce IV w. p.n.e. Sekluzja kobiety-obywatelki stanowi jeden ze stałych motywów mów sądowych. Swoje ukoronowanie znajduje w mowie Lizjasza Przeciw Simonowi (III), gdzie mówca poprzez obraz sekluzji kobiet i jej naruszenia kontrastuje swoją (przyzwoitą) rodzinę i swojego (nieprzyzwoitego) oponenta sądowego:

[…] przybył w nocy do mojego domu pijany i, wyłamawszy drzwi, wtargnął do pomieszczenia przeznaczonego dla kobiet. Znajdowała się tam moja siostra wraz z moimi siostrzenicami, które żyły w sposób tak obyczajny, że wstydziły się pokazać na oczy nawet swym krewnym [§ 6; przeł. Romuald Turasiewicz]17.

Retoryce sądowej sekunduje komedia. Menander, najwybitniejszy przedstawiciel komedii nowoattyckiej, u schyłku IV w. p.n.e. pisał:

Przekraczasz granice tego, co mężatce się godzi,

Swoim gadulstwem, kobieto. Granicą bowiem

Ustanowione drzwi domu dla wolnej kobiety.

Ścigać zaś kogoś, i biegać za nim po drodze

Drąc się wniebogłosy, psia to robota, Rhode.

                                        (fr. 546Kock = fr. 592Koerte)

Sekluzja ateńskich kobiet była elementem wyobrażeń, postulatów czy też, jeżeli ktoś woli, tego, co Pierre Bourdieu określał mianem la représentation officielle de la réalité. Tymczasem wielu autorów wykazało, że rzeczywistość ateńska zapewne znacznie odbiegała od tego obrazu: kobiety ateńskie, z różnych grup społecznych i z różnych powodów, spędzały poza domem więcej czasu, niż można by się spodziewać na podstawie tego, co przedstawiają źródła literackie, czy to w formie postulatów, czy narracji o ateńskiej rzeczywistości18. Podobnie rzecz się ma z ateńskim wyobrażeniem o kobietach spartańskich. W ostatnich latach pojawiło się wiele studiów sugerujących, że w obecnym w attyckiej literaturze i ikonografii obrazie „wyzwolonych” kobiet spartańskich więcej jest fantazji Ateńczyków tworzących antytezę ideału kobiety ateńskiej niż realiów spartańskiego życia19.

Anonimowość jest odpowiednikiem sekluzji w sferze języka. I rzeczywiście, o kobietach z rodzin obywatelskich w retoryce attyckiej mówi się opisowo per „żona/córka Xińskiego” bez wskazania jej imienia20. Dość powiedzieć, że w korpusie przeszło 30 mów przypisywanych Lizjaszowi nie pojawia się ani jedno imię kobiety-obywatelki, choć w kilku sprawach sądowych odgrywają one kluczową rolę21. Imię kobiety-obywatelki występuje w retoryce sądowej jedynie wtedy, gdy status tej kobiety jest przez mówcę podważany22. Jak zwięźle podsumowuje David Schaps: „women whose names could be mentioned freely: disreputable women, opposing women, and dead”23. Wyjątek od tej zasady stanowiły wyłącznie sytuacje, gdy podanie imienia kobiety-obywatelki było niezbędne z punktu widzenia narracji24.

Anonimizacji kobiet nie da się wytłumaczyć gatunkiem literackim czy kontekstem wykonawczym, bo też nie ogranicza się ona do retoryki sądowej. Widzimy ją np. w komedii25, a z dzieł Plutarcha z Cheronei (I/II w. n.e.) możemy wnosić, że tak samo działo się z (w większości niezachowanymi) dziełami historiograficznymi, z których korzystał, pisząc o rzeczywistości ateńskiej V i IV w. p.n.e.26

To, że ateńskie teksty literackie z V i IV w. p.n.e. są w kwestii kobiecej zideologizowane, nie dziwi, bowiem miały one za implikowanego odbiorcę ateńskiego mężczyznę-obywatela, a za kontekst komunikacyjny – sferę publiczną i/lub polityczną: sąd, zgromadzenie ludowe, teatr czy sympozjon. Nawet zatem tam, gdzie teksty mówią o sprawach prywatnych, nie są to wypowiedzi prywatne, ale dyskurs publiczny o tym, co prywatne.

Inskrypcje nie były „immunizowane” przeciw ideologii. W uchwale ateńskiego demu (gminy) Axione z 320/319 r. p.n.e., honorującej personel religijny, czytamy m.in.: „[…] i niech zostaną pochwaleni również: Kallias, kapłan Heraklidów, kapłanka Hebe i Alkmeny, oraz archont Kallisthenes syn Nausona”27.

Imię kapłanki w przeciwieństwie do imion męskich pominięto. Jak widać, zasada anonimowości kobiet pozostaje tu w mocy. Odnajdujemy ją w innych oficjalnych dokumentach państwowych wystawianych na widok publiczny w formie inskrypcji, takich jak sprawozdania finansowe poletów, corocznie obieranych dziesięciu urzędników odpowiedzialnych za zamówienia publiczne, dzierżawienie majątku państwowego i sprzedaż mienia skonfiskowanego wyrokami sądowymi28.

Ateńskie dokumenty państwowe projektowały anonimizację także na godne szacunku nie-Atenki okazjonalnie wzmiankowane w ateńskich inskrypcjach publicznych. Wedle prawdopodobnej rekonstrukcji i interpretacji uchwały ateńskiego Zgromadzenia Ludowego z okresu wojny peloponeskiej, honorującej niejakiego Dorkisa, ewidentnie ateńskiego stronnika z jednego z miast Związku Morskiego, przyznane mu przywileje zostały rozciągnięte na jego żonę określoną jako „żona Dorkisa”29. Podobnie nieco późniejszy dekret ateński ku czci Pythodorosa Delijczyka (?) wyłącznie określeniem pokrewieństwa z Pythodorosem zbywał jego siostrę30.

Równocześnie jednak znajdujemy takie inskrypcje, w których kobiety ateńskie z rodzin obywatelskich są jak najbardziej wzmiankowane z imienia. W tym celu wystarczy przejść od tekstów publicznych w rozumieniu „wydane przez instytucje publiczne” do „tekstów publicznych” w rozumieniu „wystawiane na widok publiczny przez osoby prywatne”.

Po pierwsze, mamy epitafia, w których zmarłe kobiety są regularnie wspominane z imienia. Tę kategorię inskrypcji zostawiam jednak na boku, bowiem zmarli mieli inny status niż żywi i zasady płci nie stosowały się do nich w ten sam sposób, co do żywych. Inaczej mówiąc: kategoryzacja wedle opozycji „żywy” – „umarły” dominuje nad kategoryzacją według opozycji „mężczyzna” – „kobieta”.

Kobiet żyjących dotyczy natomiast seria kamieni (horos; lm. horoi), którymi oznaczano ziemię i/lub posadowione na niej nieruchomości będące zabezpieczeniem posagu. Imiona kobiet były na nich regularnie wzmiankowane31. Przykładowy tekst głosi: „Horos gospodarstwa będącego zabezpieczeniem posagu Kleitarete, córki Skythosa Phrearryjczyka. (Wartość) 1500 drachm”32.

Niekiedy brak nawet w tych inskrypcjach odniesienia do mężczyzny, czy to ojca, czy to brata, sprawującego pieczę nad daną kobietą (kyrios): „Za archontatu Kairimosa. Horos gospodarstwa, będącego zabezpieczeniem posagu Simalis”33.

Jeżeli rację ma Edward Harris, podawanie imion kobiet na horoi nie ograniczało się do kamieni znaczących grunty i nieruchomości będące zabezpieczeniem posagu czy kamieni oznaczających działkę grobową34. W jego przekonującej rekonstrukcji i interpretacji pewnej uszkodzonej inskrypcji na kamieniu oznaczającym nieruchomość będącą zabezpieczeniem pożyczki zebranej przez grono osób prywatnych dla przyjaciela w potrzebie (tzw. eranos) było napisane: „Horos domu zastawionego [dosłownie: sprzedanego – A.W.] Diotimosowi z Melite w związku z zabezpieczeniem, które dał Dion za eranos w wysokości 500 drachm. Demo (?) była osobą, która zbierała eranos”35.

Horoi i inne kategorie prywatnych inskrypcji wystawianych na widok publiczny pokazują zatem, że tabu dotyczące nazywania „przyzwoitych” kobiet po imieniu było ograniczone do niektórych publicznych (szczególnie ustnych?) form komunikacji. W życiu prywatnym sami mężczyźni nie stosowali się do tych reguł.

A jak się w tych zasadach odnajdywały same kobiety? Otóż dziesiątki inskrypcji na wotach z Akropolu ukazują nam kobiety ateńskie przedstawiające się z imienia w sposób swobodny36: „Meleso poświęciła jako dziesięcinę Atenie”37; „Lysilla (poświęciła) jako pierwociny Atenie”38; „Archemos Chiota wykonał. Iphidike poświęciła mnie Atenie Poliuchos”39.

Co istotne, męscy krewni najwyraźniej tę autoprezentację kobiet, które znajdowały się pod ich władzą (kyrieia), akceptowali: wszak bez ich formalnego przynajmniej przyzwolenia kosztowne wota będące nośnikami tych inskrypcji nie mogłyby być wystawione40.

Najbardziej widowiskowym przykładem autoprezentacji ateńskiej kobiety-obywatelki jest bez wątpienia częściowo metryczna inskrypcja z około 400 r. p.n.e., wyryta na marmurowym „reliefie Ksenokratei” znalezionym nad attycką rzeką Kephisos, który przedstawia najprawdopodobniej Ksenokrateię z synem składających hołd bogu rzeki:

Ksenokrateia wybudowała Kephisosowi ten przybytek i poświęciła

Bogom dzielącym z nim ołtarz jako dar za nauki,

Córka i matka Kseniadesa z (demu) Cholleidai.

Niechaj składa ofiary ten, kto chce,

Dla wypełnienia się tego, co dobre41.

O ile w przypadku wyżej omawianych dedykacji implikowany czytelnik inskrypcji jest niedookreślony, w tym wypadku, przez zwrot „niechaj składa ofiary [na tym ołtarzu – A.W.] ten, kto chce”, Kleokrateia ustanawiała komunikację z ateńską wspólnotą, stając się interlokutorką Atenek i Ateńczyków.

Ksenokrateia, zapewne córka jedynaczka (epikleros42), a równocześnie „wdowa wojenna”43, wręcz idealnie spełniałaby kryteria adresatki mowy pogrzebowej Peryklesa. Tymczasem wystawiona przez nią inskrypcja, w której przedstawia się publicznie i formułuje zasady religijnych zachowań w języku nawiązującym do języka publicznych dokumentów ateńskich, pokazuje, jak daleka była od przychylenia się do postulatu kobiecej anonimowości zawartego w Peryklesowej przemowie. Dyskurs ideologiczny zderza się tutaj z realiami ludzkich zachowań.

Bezpłodność, female voice i tabliczki orakularne z Dodony

W opowieści Herodota o dwóch spartańskich rodzinach królewskich pojawia się wątek problemów z dzietnością. O przypadku w rodzie Agiadów historyk pisze tak:

Anaksandridas, który był ożeniony z córką swej siostry i bardzo ją miłował, nie miał z nią dzieci. Wobec tego zawezwali go eforowie i tak mu rzekli: – Jeżeli ty sam o siebie nie dbasz, to my nie możemy się zgodzić, żeby wymarł ród Eurystenesa. Rozwiedź się zatem z obecną swą żoną, ponieważ nie rodzi ci dzieci, i ożeń się z inną [przeł. Seweryn Hammer]44.

Anaksandridas nie zgodził się wprawdzie na to, ale ostatecznie kompromisowo wziął sobie równolegle drugą małżonkę i prowadził dwa domy „nie według zwyczaju spartańskiego”45.

W passusie tym zwraca uwagę fakt, że historyk nie widzi potrzeby wyjaśnienia swojemu czytelnikowi, na jakiej podstawie bezdzietność została zidentyfikowana jako problem żony króla, a nie jego samego. Historyk najwyraźniej uznaje, że jego czytelnik takowego wyjaśnienia nie potrzebuje. Podejście Herodota staje się zrozumiałe w szerszym kontekście greckich wyobrażeń o płodności.

Bezdzietność obciąża jedną ze stron związku bądź obie. Dzisiejsza wiedza medyczna pozwala w większości przypadków orzec, które z partnerów jest bezpłodne, w wyjątkowych sytuacjach, że „wina” leży po obydwu stronach lub też że para nie może mieć dzieci ze sobą, ale każde z osobna może doczekać się potomstwa z innym partnerem. Dla starożytnych Greków, z wyjątkiem sytuacji jawnej bezpłodności mężczyzny (brak erekcji, ejakulacja wsteczna), jedyną, choć dalece niedoskonałą, metodą stwierdzenia, które z partnerów ponosiło „winę” za brak potomstwa, było empiryczne przekonanie się o tym poprzez zmianę (czasem więcej niż jednokrotną, zob. historia Aristona niżej) partnerów seksualnych46. Bez takowej orzekanie o przyczynach bezdzietności mogło być oparte tylko na przesądach i/lub ideologii.

Grecka literatura medyczna i filozoficzno-biologiczna wskazuje, że (bez)płodność była apriorycznie asocjowana niemal wyłącznie z kobietą47. Nie jest to zresztą grecka specyfika, ale raczej charakterystyka wszystkich cywilizacji przednaukowych. Takie łatwe do zaobserwowania fakty, jak lokalizacja zapłodnienia w ciele kobiety, kobiecy cykl menstruacyjny i związany z wiekiem kres możliwości rozrodczych kobiet, prowadziły do zogniskowania problemu bezpłodności na kobiecie. Przy braku widocznych objawów impotencji u mężczyzny to kobietę zwykle obarczano „winą” za brak potomstwa. Ulubiona metafora prokreacji, w której mężczyzna był siewcą, a kobieta ziemią orną, odzwierciedlała to przeświadczenie: rolą siewcy było dostarczenie ziarna, skoro to uczynił, reszta zależała od żyzności gleby48.

Do takiego postrzegania kłopotów z dzietnością dokładały się w świecie greckim względy pozabiologiczne: życie kobiety było zogniskowane na funkcji reprodukcyjnej, zatem jej bezpłodność musiała zostać zdefiniowana jako stan patologiczny i tym samym podlegać próbom zmiany. W przypadku mężczyzny, gdzie ojcostwo stanowiło zagadnienie prawne (istniała wszak adopcja), bezpłodność była zjawiskiem drugoplanowym z punktu widzenia społecznego i medycznego49. W konsekwencji traktaty medyczne i formuły magiczne zawierające recepty na płodność koncentrują się na kobiecej macicy, ignorując zupełnie ciało męskie50.

Nie znaczy to wcale, że Grecy nie mieli świadomości, iż bezpłodność mogła dotykać mężczyzn. W paralelnej do opowieści o Anaksandridasie z rodu Agiadów historii Aristona z rodu Eurypontydów Herodot pisze, że „Ariston, król Sparty, choć dwa razy był żonaty, nie miał dzieci. Ponieważ przypuszczał, że sam nie ponosi tu winy, poślubił trzecią niewiastę” [przeł. S. Hammer]51. Jednakże w dalszej części opowieści historyka Demaratos, syn króla, w rozmowie z matką wspomina, że w Sparcie opowiada się o jego ojcu, iż nie miał wartościowego nasienia (Hdt. VI 68, 3: σπέρμα παιδοποιόν, dosłownie: „nasienia robiącego dzieci”).

Poświęconą problemom niepłodności dziesiątą księgę Arystotelesowej Zoologii otwiera generalizujące stwierdzenie: „A jeśli w miarę upływu wieku rozrodczego mężczyzna i kobieta nie są w stanie spłodzić potomstwa, przyczyna może leżeć albo po obydwu stronach, albo tylko po jednej z nich”52.

W Korpusie Hippokratejskim pojedyncze wzmianki sugerują świadomość męskiej bezpłodności, chociaż medyczne traktowanie bezpłodności jest w nim ograniczone wyłącznie do kobiet53. W retoryce ateńskiej możemy znaleźć supozycje, że mężczyzna był bezpłodny ze względu na podeszły wiek54.

*

Do niedawna najważniejszy materiał pozwalający zestawić opinie wyrażane w tekstach kultury wysokiej z potocznym wyobrażeniem o bezpłodności stanowiły wota z sanktuariów bóstw-uzdrowicieli. Jeżeliby brać za wskazówkę prostą proporcję wyobrażeń organów rozrodczych kobiecych i męskich znajdowanych w sanktuariach, należałoby uznać, że w potocznym rozumieniu bezpłodność dotyczyła obydwu płci, choć kobiet znacznie częściej niż mężczyzn. Problem w tym, że nie jest jasne, czy wyobrażenie męskich genitaliów na wotach odsyła nas rzeczywiście do problemów z prokreacją, czy nie do dolegliwości związanych z układem moczowym, prostatą czy chorobami wenerycznymi55.

W 2013 r. światło dzienne ujrzało dwutomowe wydanie z komentarzem 4216 inskrypcji na ołowianych tabliczkach z wyroczni Zeusa w epirockiej Dodonie, najważniejszego po Delfach greckiego sanktuarium orakularnego. Inskrypcje te, w większości wcześniej niepublikowane, znajdowano na przestrzeni kilku dziesięcioleci prac wykopaliskowych prowadzonych przez greckich archeologów na terenie sanktuarium56. Ta wyczekiwana przez 35 lat publikacja, która już w momencie wydania przeżyła trzech swoich autorów, zwiększyła liczbę dostępnych badaczom tabliczek orakularnych z Dodony ponad dwudziestokrotnie57.

Inskrypcje na tabliczkach z Dodony (niekiedy wykorzystywanych ponownie, i to więcej niż jeden raz) ze względu na treść można podzielić na trzy rodzaje. Absolutną większość stanowią pochodzące głównie od ludzi mieszkających względnie blisko sanktuarium58 zapytania kierowane, explicite lub implicite, pod adresem Zeusa Naiosa, często występującego w parze z Dione, okazjonalnie z jeszcze innymi bóstwami. Do tego dochodzą znacznie mniej liczne odpowiedzi wyroczni oraz krótkie, wyraźnie tylko „sygnalne” formuły, które badacze interpretują jako rodzaj „tytułów” mających wskazać zainteresowanym, czego dotyczy zapytanie umieszczone na odwrotnej stronie tabliczki.

Publikacji tego zespołu tekstów nie sposób przecenić, nawet jeśli spośród przeszło 4 tys. niełatwych do odczytania napisów niewiele ponad 20% przedstawia sobą coś więcej niż trudno czytelne pojedyncze litery czy fragmenty słów, a i pośród pozostałych połowa jest tak uszkodzona, że epigraficy albo rezygnują z pełnej ich rekonstrukcji, albo też puszczają wodze fantazji, uciekając się do arbitralnych koniektur i uzupełnień59. Zachowane w stanie (względnie) kompletnym i odczytane w całości inskrypcje stanowią i tak duży zespół tekstów, który daje nam wgląd w cały szereg obszarów życia starożytnych Greków, do których trudno znaleźć dojście poprzez inne źródła pisane. Pod względem różnorodności, intymności i ładunku emocjonalnego tabliczki orakularne z Dodony są porównywalne wyłącznie z (rozproszonymi) inskrypcjami magicznymi i listami prywatnymi60.

Wedle wyliczeń przeszło 100 zapytań na tabliczkach orakularnych z Dodony pochodzi od kobiet, w dalszych dziesięciu przypadkach mamy do czynienia z zapytaniami od par męsko-żeńskich61. Należy podejrzewać, że wśród inskrypcji, których autorów nie da się zidentyfikować, znajduje się jeszcze więcej zapytań do wyroczni składanych przez kobiety62.

Nie każdy przypadek konsultacji wyroczni przez kobietę jest wolny od podejrzeń, że w tle może się kryć instygator mężczyzna. Jednakże akurat pytania dotyczące braku potomstwa z samej swojej natury należą do tych, w których trzeba się spodziewać, że jednostka działała samodzielnie, by nie powiedzieć – samotnie.

Tabliczki orakularne dotyczące braku potomstwa pozwalają nam zobaczyć nie tylko to, jak teorie filozoficzno-medyczne bezpłodności miały się do popularnych wyobrażeń społecznych, ale też jakie były ewentualne podobieństwa i różnice w sposobach myślenia kobiet i mężczyzn o tej samej kwestii.

Posiadanie potomstwa (zwłaszcza płci męskiej) stanowiło istotę trwałego związku mężczyzny z kobietą, a prawowitego potomstwa – istotę małżeństwa jako jego zalegalizowanej formy63. Mężczyźni pytali zatem o potomstwo przed zdecydowaniem się na ożenek64, w momencie podejmowania decyzji o poślubieniu danej dziewczyny65, pytanie takie mógł też zadać ojciec wydawanej za mąż córki66. Być może pytały u progu małżeństwa o perspektywę potomstwa okazjonalnie także kobiety (podobnie jak później o poród67), choć zważywszy na fakt, że w momencie pierwszego zamążpójścia miały status młodych dziewcząt (parthenoi), co raczej nie pozwalało im na samodzielną konsultację wyroczni, w pojedynczych inskrypcjach, które być może takie pytania zawierają, chodzi zapewne o kobiety wychodzące za mąż po raz wtóry68. Mamy wreszcie pytania zadawane przez pary męsko-damskie, najpewniej małżonków wkrótce po ślubie, przykładowo: „Bóg. Dobry los. Bukolosowi i Polymnaste (sc. powiedz Zeusie) co mają robić, żeby mieć zdrowie, potomstwo spłodzone przez ojca, syna, który zostanie z nimi69, przyrost majątku i korzyść z przychodów”70.

Ten typ pytań nie sugeruje oczywiście problemu z płodnością: są to raczej „pytania prospektywne” mające utwierdzić pytającego/pytających w podjętych decyzjach życiowych i stanowić rodzaj dobrego omen na przyszłość71. Od tych ogólnych pytań o potomstwo różnią się pytania zadawane już po upływie pewnego czasu, kiedy oczekiwani potomkowie się nie pojawiali72. Większość tych zapytań pochodzi od najwyraźniej zaniepokojonych czy rozczarowanych mężczyzn73: „Herakleidas prosi Zeusa i Dione. Na dobry los, zapytuje boga w sprawie potomstwa: czy będzie je miał z Aigale, żoną, którą ma teraz?”74; „Kallikrates zapytuje boga, czy będzie miał potomstwo z Nike, żony, którą ma, współżyjąc z nią75, i do którego z bogów ma się modlić?”76; „Kleanorowi (odpowiedź?) w sprawie potomka-dziedzica z obecnej żony”77.

Dalekosiężny cel pytania o potomstwo „z żoną, którą się (teraz) ma” znajdujemy sformułowany w enigmatycznym pytaniu, które staje się jasne poprzez zestawienie z wyżej cytowanymi: „Z tą żoną, którą teraz mam, czy z inną?”78. Za tym skrótowym pytaniem, gdzie przysłówek „teraz” brzmi złowieszczo, należy się domyślać: „(Doczekam potomstwa współżyjąc) z tą żoną, którą mam teraz, czy (doczekam się potomstwa) z inną?”. Decyzja zatem, której należałoby oczekiwać po ewentualnej negatywnej odpowiedzi wyroczni, dotyczyłaby zmiany partnerki, czyli rozwodu79.

Ten sposób zadawania pytania wydaje się zgodny z dominującą ideologią czyniącą kobiety odpowiedzialnymi za brak potomstwa: lekarstwo na brak potomka, jakie widzi mężczyzna, to zmiana partnerki seksualnej (w domyśle: na taką, która mu to potomstwo da)80. Konstrukcja pytań jest przy tym znacząca: bóstwo ma wyłącznie odpowiedzieć na pytanie, czy mężczyzna będzie miał potomstwo z aktualną żoną. Zgadza się to ze wzorcem znanym nam z innych autentycznych zapytań z Dodony, Delf i innych sanktuariów, w którym pytający regularnie zakreślali bogom pole odpowiedzi w taki sposób, żeby otrzymać odpowiedź satysfakcjonującą81.

Jednakże obok zapytań przez mężczyzn, konstruowanych według powyższego wzorca, odnajdujemy i takie, które zdają się przeczyć ideologii kobiecej odpowiedzialności za brak potomstwa. Dość nietypowa dla korpusu konsultacja brzmi następująco: „Deinokles Apolloniata zapytuje się Zeusa i Dione w sprawie potomstwa: które z bóstw zjednując sobie modlitwami i ofiarami spłodziłby potomka i ten by mu się zrodził?”82.

Brak wzmianki o konkretnej małżonce oraz dziwna formuła rozdzielająca płodzenie dziecka od urodzenia się dziecka może sugerować, że w tym wypadku mamy do czynienia z mężczyzną, który zmagał się z jawnymi kłopotami z prokreacją (płodzenie = erekcja/ejakulacja), wykluczającymi komfort obarczenia aktualnej partnerki (i ewentualnych innych potencjalnych partnerek) odpowiedzialnością za brak potomstwa. Można jednak tekst interpretować i tak, że rozdzielenie płodzenia potomka i rodzenia się potomka jest tylko często spotykaną w tekstach orakularnych i magicznych „naddokładnością”83. Wówczas trzeba uznać, że Deinokles miał obawy co do swoich możliwości prokreacyjnych nawet bez jakichś widomych defektów erekcji/ejakulacji. Tak czy inaczej Deinokles wydaje się skoncentrowany na swoim problemie z płodnością, a nie na ewentualnej bezpłodności nieobecnej w zapytaniu partnerki.

Podobną postawę psychologiczną prezentuje być może autor poniższego, bardzo zwięzłego, zapytania: „Czy powiedzie mi się, jeżeli poślubię inną?”84. Jeżeli słusznie pod stwierdzeniem „powiedzie mi się” (τύχοιμι) rozumiemy: „spłodzę/posiądę potomstwo”, w tym pytaniu anonimowy konsultant zakładał niepowodzenie w pozyskaniu potomstwa „także w przypadku zmiany żony”, co sugerowałoby poczucie, że problemem mogła być płodność jego samego, a nie seksualnej partnerki.

Jednoznacznie zdaje się wyglądać sprawa w kolejnym pytaniu anonimowego mężczyzny: „Czy będzie miała dzieci współżyjąc ze mną?”85. W pytaniu autor koncentruje się wyraźnie na sobie jako ewentualnym źródle problemu, nie na swojej partnerce.

Wreszcie, pośród znalezionych inskrypcji orakularnych z Dodony jest jedno interesujące pytanie o ojcostwo: „Zapytuje Lysanias Zeusa i Dione: czy nie jest jego dziecko, które nosi Anylla?”86.

Zapytania są zawsze tylko jednym ogniwem dłuższej historii, której reszta znajduje się poza tekstem i której możemy się tylko domyślać. Przyjmując, że chodzi o męża i żonę, nie wiemy, skąd się brały podejrzenia Lysaniasa. Mógł on przebywać długo poza domem i nie zgadzał mu się moment zajścia żony w ciążę (choć to mógłby raczej stwierdzić dopiero po narodzinach dziecka, licząc miesiące wstecz). Inną ewentualnością mogła być jednak niewiara we własne możliwości prokreacyjne.

Podsumowując, choć zatem budowane wedle standardowego formularza pytania zadawane przez mężczyzn mogą się zgadzać z medyczno-filozoficznym wyobrażeniem o kobiecej odpowiedzialności za brak potomstwa w wypadku skonsumowanego związku, to równocześnie przynajmniej w pojedynczych nieformularnych przypadkach wydaje się przebijać męski niepokój o własną płodność.

Przejdźmy do inskrypcji sporządzonych (lub zleconych) przez kobiety. Wraz z publikacją DVC zyskaliśmy równocześnie kilka pewnych i kilka prawdopodobnych paralelnych konsultacji kobiecych w sprawie potomstwa, co pozwala nam po raz pierwszy usłyszeć niezapośredniczony przez nikogo female voice w sprawie bezpłodności87. To daje nam także możliwość zestawienia zapytań przedstawicieli obydwu płci.

Kilka kobiecych zapytań zdaje się wpisywać w ideologię kobiecej „odpowiedzialności” za bezpłodność: „Bóg. Czy będę miała potomstwo, złożywszy ofiarę innemu bóstwu?”88; „Nikareta. Czy urodzę dziecko?”89; „Selenis zapytuje […] czy urodzę dziecko?”90.

Te zapytania wydają się sugerować, że ich autorki traktują problem bezpłodności jako wyłącznie swój91. Równocześnie jednak odnajdujemy takie inskrypcje, w których kobiety formułują swoje zapytania wedle tego samego formularza, wedle którego były sporządzane w większości zapytania mężczyzn: „Czy tak jak teraz żyjąc z małżonkiem (będę miała dziecko?)?”92; „W sprawie potomstwa (dla) Phidus z [imię męskie. Do którego] z bogów się modląc czy składając mu ofiary zyskałaby potomstwo?”93; „[Bóg. Zapyt]uje Limnaia czy [będzie potomst]wo z męża?”94; „Czy współżyjąc95 z Asandrosem doczekam się (potomstwa)?”96; „Dobry los. Zapytuje Plaurata Zeusa i Dione: czy jeśli będę współżyła z Platonem, synem Karpona, stanie się dla mnie z pomocą bogów opiekunów płodzenia potomstwa to, co dobre i korzystne?”97.

W powyższych przykładach kobiety tak samo jak mężczyźni specyfikują partnera seksualnego, z którym liczą na uzyskanie potomstwa („czy doczekam potomstwa z tym a tym?”). W przypadku Limnai jest to sformułowane wręcz w sposób dosadny. Jedyna różnica między pytaniami mężczyzn i kobiet polega na tym, że w wypadku kobiet nie ma tak wyraźnych sugestii, iż w razie negatywnej odpowiedzi wyroczni zamierzają zmienić partnera. To być może trzeba położyć na karb społecznego przyzwolenia dla rozwodu inicjowanego przez mężczyznę przy równoczesnym braku oczywistej akceptacji dla rozwodów inicjowanych przez kobietę (co nie znaczy, że nie mogły go inicjować czy to same, czy to poprzez swoich krewnych98). Skądinąd dysponujemy jednym przypadkiem konsultacji, która wygląda na w pełni symetryczną do męskich konsultacji wyroczni: „Bóg. Kleunika pyta Zeusa Naiosa i Dione, czy zrodzą jej się dzieci z innego męża, i któremu z bogów służąc doczeka się dzieci?”99.

Wedle jednej możliwej interpretacji Kleunike była wdową i zastanawiała się nad powtórnym zamążpójściem. Osobiście skłaniałbym się jednak ku interpretacji, że Kleunike, rozczarowana brakiem potomstwa ze swoim dotychczasowym małżonkiem, zdecydowała się (decyduje się?) na rozwód i konsultuje wyrocznię w tej sprawie. Jeżeli tę interpretację przyjąć, trzeba założyć, że Kleunike obarczała swojego byłego męża odpowiedzialnością za brak potomstwa. To co w wyżej przywołanych inskrypcjach było tylko domyślne, tu zostałoby wyartykułowane wprost.

Na koniec zatrzymajmy się chwilę nad pewnym krótkim i tajemniczym zapytaniem. Tłumacząc dosłownie, brzmiałoby ono: „Czy przekroczył on (już) hebe?”100. Grecka hebe to określenie męskiej dojrzałości, czyli wieku między młodością a starością (efeb to ten, który „dochodzi do hebe”). Ponieważ pytanie wyroczni o czyjś wiek nie miałoby sensu, Éric Lhôte101 zasugerował sensownie, że chodzi tu nie tyle o wiek absolutny, ale wiek subiektywny: stan posiadania siły męskiej, czyli potencji. Pytanie mogło być zadane przez kobietę pragnącą się dowiedzieć, czy jej (starzejący się) partner nadal posiada w sobie zdolność prokreacyjną. Gdyby ta pomysłowa interpretacja enigmatycznego pytania była słuszna102, mielibyśmy jeszcze jeden dowód na rozbieżność między wszechobecnymi w źródłach literackich filozoficzno-medycznymi teoriami o wyłącznej kobiecej „odpowiedzialności” za bezpotomność związku a potocznymi opiniami o bezpłodności w konkretnych przypadkach, które determinowały konkretne ludzkie reakcje na problem bezdzietności, w tym określone działania na polu religijnym.

Podsumowując, zapytania ani mężczyzn, ani kobiet nie układają się we wzorzec w prosty sposób zgodny z teoretycznymi i zideologizowanymi poglądami na problem bezpłodności przekazanymi przez tradycję literacką. Ważniejszą rolę w formułowaniu zapytań do wyroczni odgrywały indywidualne lęki i oczekiwania, czasem idące w poprzek tego, czego spodziewalibyśmy się po przedstawicielach danej płci.

Konkluzja

Chociaż badacze rozpoznają rozróżnienie między sferą publiczną (demosia) a prywatną (idia) jako fundamentalną dla świata starożytnych Greków, równocześnie jednak, patrząc na małe społeczności greckich poleis i przykładając do nich miarę face-to-face societies, często marginalizują konsekwencje tego rozróżnienia. Tymczasem to, co mężczyźni artykułują w rzeczywistości publicznej, może się rożnić od tego, co artykułują w przestrzeni prywatnej. Tym bardziej to, co myślą kobiety, uwiązane w przestrzeni prywatnej, może iść w poprzek publicznie głoszonej ideologii. Inskrypcje są jedną z dróg, które pozwalają nam zdać sobie sprawę z tego faktu.

Przykłady widocznej poprzez inskrypcje rozbieżności między ideologicznymi konstruktami dotyczącymi kobiet i ich miejsca w społeczeństwie a realiami życia społecznego można by mnożyć. Inskrypcje magiczne pokazują różnice między kulturowymi wyobrażeniami emocji mężczyzn i kobiet a rzeczywistością relacji męsko-damskich, listy prywatne każą zweryfikować wyobrażenie o braku zaangażowania kobiet w życie ekonomiczne, a wota wystawiane przez kobiety rodzą pytanie o praktyczne działanie prawnych ograniczeń w dysponowaniu przez nie środkami finansowymi. Studiowanie inskrypcji pod tym kątem ma przed sobą dużą i miejmy nadzieję nieodległą przyszłość.

Bibliografia

Źródła

Ath.Ag.XIX = The Athenian Agora, t. 19: Inscriptions, Gerald V. Lalonde, Horoi, Merle K. Langdon, Poletai Records, Michael B. Walbank, Leases of Public Lands, Princeton 1991.

CIOD = Choix d’inscriptions oraculaires de Dodone, projekt pod kierunkiem Érica Lhôte’a, https://dodonaonline.com/ciod/, część DOL = Dodona Online projekt pod kierunkiem P. Bonnechere, https://dodonaonline.com/lamellae/.

DVC = Τα χρηστήρια ελάσματα της Δωδώνης των Ἀνασκαφών Δ. Ευαγγελίδη (The Archaeological Society at Athens Library 285 & 286), wyd. Sotirios Dakaris, Ioulia Vokotopoulou, Anastasios-Foivos Christidis, Sotirios Tselikas, t. 1–2, Athens 2013.

ID = Inscriptions de Délos, wyd. Felix Durrbach et al., Paris 1926–1950.

IG = Inscriptiones Graecae, Berlin 1873–.

LOD = Lhôte Éric, Les lamelles oraculaires de Dodone, Genève 2006 („École pratique des Hautes Études. Sciences historiques et philologiques III. Hautes Études du monde gréco-romain”, t. 36).

WP = Siekierka Przemysław, Stebnicka Krystyna, Wolicki Aleksander, Women and the Polis. Public Honorific Inscriptions for Women in the Greek Cities from the Late Classical to the Roman Period, Berlin–New York 2021.

Opracowania

Bagnall Roger, A Century of Women’s History from the Papyri, w: New Directions in the Study of Women in the Greco-Roman World, red. Ronnie Ancona, Georgia Tsouvala, Oxford 2021, s. 95–122.

Blok Josine, An Athenian Woman’s Competence: the Case of Xenokrateia, „Eugesta”, 8, 2018, s. 1–48.

Blok Josine, Sexual Asymmetry. A Historiographical Essay, w: Sexual Asymmetry. Studies in Ancient Society, red. Josine Blok, Peter Mason, Amsterdam 1987, s. 1–57.

Blok Josine, Virtual Voices: Towards a Choreography of Women’s Speech in Classical Athens, w: Making Silence Speak Women’s Voices in Greek Literature and Society, red. André Lardinois, Laura McClure, Princeton 2001, s. 95–116.

Bremmer Jan, Plutarch and the naming of Greek women, „American Journal of Philology”, 102, 1981, s. 425–426.

Brock Roger, The Labour of Women in Classical Athens, „Classical Quarterly”, 44, 1994, 2, s. 336–346.

Bruns Ivo, Frauenemanzipation in Athen. Ein Beitrag zur attischen Kulturgeschichte des fünften und vierten Jahrhunderts, Kiel 1900.

Cabanes Pierre, La place de la femme dans l’Épire antique, „Iliria”, 13, 1983, 2, s. 193–209.

Cartledge Paul, Spartan Wives: Liberation or Licence?, „Classical Quarterly”, 31, 1981, 1, s. 84–105 [= Cartledge Paul, Spartan Reflections, Berkeley 2001, s. 106–126].

Ceccarelli Paola, Ancient Greek Letter Writing. A Cultural History (600 BC–150 BC), Oxford 2013.

Chaniotis Angelos, Mit den Göttern reden. Die Orakel-Täfelchen von Dodona, w: Heidelberger Akademie der Wissenschaften Jahrbuch 2017, Heidelberg 2018, s. 23–34.

Chaniotis Angelos, Moving Stones. The Study of Emotions in Greek Inscriptions, w: Unveiling Emotions. Sources and Methods for the Study of Emotions in the Greek World, red. Angelos Chaniotis, Stuttgart 2012, s. 91–129.

Chaniotis Angelos, The Historical Significance of the Dodona Tablets, w: Dodona. The Omen’s Questions. New Approaches in the Oracular Tablets, red. Konstantinos Soueref, Ioannina 2017, s. 51–65.

Cohen David, Law, Sexuality, and Society. The Enforcement of Morals in Classical Athens, Cambridge 1991.

Cole Susan G., Landscapes, Gender, and Ritual Space. The Ancient Greek Experience, Berkeley 2004.

Connelly Joan Breton, Portrait of a Priestess. Women and Ritual in Ancient Greece, Princeton 2007.

Dana Madalina, La correspondance grecque privée sur plomb et sur tesson. Corpus épigraphique et commentaire historique, Munich 2021.

Dillon Matthew, Girls and Women in Classical Greek Religion, London 2001.

Eidinow Esther, Oracles, Curses, and Risk among the Ancient Greeks, Oxford 2007.

Flemming Rebecca, The Invention of Infertility in the Classical Greek World, „Bulletin of the History of Medicine”, 87, 2013, 4, s. 565–590.

Frank Karolina, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?” Women’s Enquiries at the Oracle of Dodona in the Classical and Hellenistic Periods, w: Female Agency in the Ancient Mediterranean World, red. Greg Gilles i in., Liverpool 2024, s. 83–112.

Harris Edward M., Women and Lending in Athenian Society; a Horos Re-examined, „Phoenix”, 46, 1992, s. 309–321 [= Harris Edward M., Democracy and the Rule of Law in Classical Athens, Cambridge 2006, s. 333–346].

Herfst Pieter, Le travail de la femme dans la Grèce ancienne, Utrecht 1922.

Jacqmin Claire, Des voix de femmes dans la cité grecque archaïque: le cas des dédicaces athéniennes, „Pallas”, 99, 2015, s. 31–45.

Kapparis Konstantinos A., Athenian Law and Society, London–New York 2019.

Katsadima Ioulia, Women’s Inquiries on the Oracular Tablets of Dodona, w: Dodona. The Omen’s Questions. New Approaches in the Oracular Tablets, red. Konstantinos Soueref, Ioannina 2017, s. 131–140.

Kron Uta, Priesthoods, Dedications and Euergetism: What Part Did Religion Play in the Political and Social Status of Greek Women?, w: Religion and Power in the Ancient Greek World. Proceedings of the Uppsala Symposium 1993, red. Pontus Hellstrom, Brita Alroth, Uppsala 1996 („Boreas”, t. 24), s. 139–182.

Laes Christian, Children, Life Course and Families on the Lead Tablets of Dodona, „Les Études Classiques”, 88, 2020, s. 1–19.

Lamont Jessica L., In Blood and Ashes. Curse Tablets and Binding Spells in Ancient Greece, Oxford 2023.

Lindsay Hugh, Adoption and Heirship in Greece and Rome, w: A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds, red. Beryl Rawson, Malden–Oxford 2011, s. 346–360.

Lissarrague François, Femmes au figuré, w: Histoire des femmes en Occident, t. 1: L’Antiquité, red. Pauline Schmitt Pantel, Paris 1991, s. 159–251.

Lissarrague François, Images du gynécée, w: Les Mystères du gynécée, red. Paul Veyne, François Lissarrague, Françoise Frontisi-Ducroux, Paris 1998, s. 155–198.

Loraux Nicole, Les enfants d’Athéna. Idées athéniennes sur la citoyenneté et la division des sexes, Paris 1981.

Millender Ellen, Athenian Ideology and the Empowered Spartan Woman, w: Sparta. New Perspectives, red. Stephen Hodkinson, Anton Powell, Swansea 1999, s. 355–391.

Neils Jenifer, Spartan Girls and the Athenian Gaze, w: A Companion to Women in the Ancient World, red. Sharon L. James, Sheila Dillon, Malden–Oxford 2012, s. 153–166.

Parker Robert, Seeking Advice from Zeus at Dodona, „Greece & Rome”, seria 2, 63, 2016, 1, s. 69–90.

Piccinini Jessica, Longing for Children in Dodona. Considerations of the Epigraphic Evidence, „Parola del Passato”, 70, 2015, s. 139–151.

Plant Ian Michael, Women Writers of Ancient Greece and Rome. An Anthology, Norman 2004.

Pomeroy Sarah B., Goddesses, Whores, Wives and Slaves. Women in Classical Antiquity, New York 1975.

Pomeroy Sarah B., Spartan Women, Oxford 2002.

Rusten Jeffrey S., Thucydides. The Peloponnesian War Book II, Cambridge 1989.

Schaps David, The Woman Least Mentioned: Etiquette and Women’s Names, „Classical Quarterly”, 27, 1977, 2, s. 323–330.

Sebillotte Cuchet Violaine, Touchée par le féminisme. L’Antiquité avec les sciences humaines, w: Anthropologie de l’Antiquité. Anciens objets, nouvelles approches, red. Pascal Payen, Évelyne Scheid-Tissinier, Turnhout 2012, s. 143–172.

Senkova Michaela, Male Infertility in Classical Greece: Some Observations, „Graeco-Latina Brunensia”, 20, 2015, 1, s. 121–131.

Sommerstein Alan H., The Naming of Women in Greek and Roman Comedy, „Quaderni di Storia”, 11, 1980, s. 393–409.

Wolicki Aleksander, Cudzołóstwo i retoryka. Uwagi o „Obronie w sprawie zabójstwa Eratosthenesa” Lizjasza, w: TIMAI. Studia poświęcone profesorowi Włodzimierzowi Lengauerowi przez uczniów i młodszych kolegów z okazji Jego 60. urodzin, red. Aleksander Wolicki, Warszawa 2009, s. 186–231.

Wolicki Aleksander, The Education of Women in Ancient Greece, w: A Companion to Ancient Education, red. W. Martin Bloomer, Malden–Oxford 2015, s. 305–320.

Wolicki Aleksander, Women and Sport in Classical Sparta – Myth and Reality, w: Studies on Ancient Sparta, red. Ryszard Kulesza, Nicholas Sekunda, Gdańsk 2020, s. 29–56.

1 Teksty antyczne cytowane są w przekładzie autora artykułu, chyba że zaznaczono inaczej.

2 Wystarczy przejrzeć hasła w Dictionnaire des Antiquités Charles’a Daremberga i Edmonda Saglio oraz Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft Augusta Pauly’ego i Georga Wissowy, dwóch pomników dziewiętnastowiecznego pozytywizmu naukowego.

3 O pozytywistycznym i idealistycznym paradygmacie zob. J. Blok, Sexual Asymmetry. A Historiographical Essay, w: Sexual Asymmetry. Studies in Ancient Society, red. J. Blok, P. Mason, Amsterdam 1987, s. 1–57.

4 Karykaturalny wręcz przykład prezentyzmu stanowi I. Bruns, Frauenemanzipation in Athen. Ein Beitrag zur attischen Kulturgeschichte des fünften und vierten Jahrhunderts, Kiel 1900, który w Atenach okresu wojny peloponeskiej doszukał się ruchu emancypacyjnego, kierowanego nota bene przez wykształcone hetery (czytaj: kobiety wyzwolone).

5 S.B. Pomeroy, Goddesses, Whores, Wives and Slaves. Women in Classical Antiquity, New York 1975.

6 Wprawdzie już w XIX w. obecny był w historiografii starożytnej nurt Griechische Privataltertümer, ale dopiero wraz z Robertem Flacelière’em pojawiła się moda na prace z zakresu la vie quotidienne, gdzie siłą rzeczy miejsce kobiety było znacznie bardziej wyeksponowane.

7 Szczególnie naiwne wydają się z dzisiejszego punktu widzenia próby odczytywania przez Pomeroy historycznej rzeczywistości z poematów homerowych.

8 K.A. Kapparis, Athenian Law and Society, London–New York 2019, s. 12–13.

9 Zob. zwłaszcza: N. Loraux, Les enfants d’Athéna. Idées athéniennes sur la citoyenneté et la division des sexes, Paris, 1981. Por. V. Sebillotte Cuchet, Touchée par le féminisme. L’Antiquité avec les sciences humaines, w: Anthropologie de l’Antiquité. Anciens objets, nouvelles approches, red. P. Payen, É. Scheid-Tissinier, Turnhout 2012, s. 155–159.

10 Te dla badania świata męskich wyobrażeń o kobietach wykorzystywali już z powodzeniem strukturaliści francuscy, zob. np.: F. Lissarrague, Femmes au figuré, w: Histoire des femmes en Occident, t. 1: L’Antiquité, red. P. Schmitt Pantel, Paris 1991, s. 159–251; F. Lissarrague, Images du gynécée, w: Les Mystères du gynécée, red. P. Veyne, F. Lissarrague, F. Frontisi-Ducroux, Paris 1998, s. 155–198.

11 Odnotujmy, że wspomniany Flacelière, pionier studiów nad życiem codziennym w starożytnej Grecji, był początkowo współwydawcą z Louisem Robertem Bulletin Épigraphique, najważniejszej bibliografii nowych publikacji epigraficznych, a sama Pomeroy jest z formacji papirolożką.

12 O (skąpej) literaturze tworzonej przez kobiety i przekazanej przez tradycję rękopiśmienną zob. I.M. Plant, Women Writers of Ancient Greece and Rome. An Anthology, Norman 2004. O pewnych utworach, których autorstwo fikcyjnie przypisano kobietom oraz o fikcyjnych autorkach, zob. A. Wolicki, The Education of Women in Ancient Greece, w: A Companion to Ancient Education, red. W.M. Bloomer, Malden–Oxford 2015, s. 311–313.

13 O historii badań nad kobietami w papirusach zob. R. Bagnall, A Century of Women’s History from the Papyri, w: New Directions in the Study of Women in the Greco-Roman World, red. R. Ancona, G. Tsouvala, Oxford 2021, s. 95–122. Brakuje analogicznej refleksji nad historią badań nad kobietami w epigrafice, zapewne dlatego, że inskrypcje nie stanowią tak homogenicznej czasoprzestrzennie i kulturowo grupy tekstów.

14 Należy czytać ten urywek razem z jego interpretacją w: J.S. Rusten, Thucydides. The Peloponnesian War Book II, Cambridge 1989, s. 175–178. Jeffrey S. Rusten przekonująco krytykuje próby odczytania Peryklesowego apelu do kobiet jako mniej mizoginicznego niż na taki wygląda.

15 Nie ma dla mojego wywodu znaczenia, na ile to, co mówi Perykles, jest jego realną wypowiedzią, a na ile kreacją Tukidydesa.

16 O obrazie kobiety spartańskiej ogólnie zob. P. Cartledge, Spartan Wives: Liberation or Licence?, „Classical Quarterly”, 31, 1981, 1, s. 84–105 [= tenże, Spartan Reflections, Berkeley 2001]; S.B. Pomeroy, Spartan Women, Oxford 2002.

17 Por. Ps.Dem. 47.34–38 i 52–61, gdzie narrator, jego dobry sąsiad Hagnophilos i jego przeciwnik Theophemos są charakteryzowani poprzez poszanowanie (lub jego brak) prywatnej przestrzeni cudzych domów i znajdujących się wewnątrz kobiet. Więcej o tym zob. A. Wolicki, Cudzołóstwo i retoryka. Uwagi o „Obronie w sprawie zabójstwa Eratosthenesa” Lizjasza, w: TIMAI. Studia poświęcone profesorowi Włodzimierzowi Lengauerowi przez uczniów i młodszych kolegów z okazji Jego 60. urodzin, red. A. Wolicki, Warszawa 2009, s. 205–206.

18 D. Cohen, Law, Sexuality, and Society. The Enforcement of Morals in Classical Athens, Cambridge 1991, s. 133–170; J. Blok, Virtual Voices: Towards a Choreography of Women’s Speech in Classical Athens, w: Making Silence Speak Women’s Voices in Greek Literature and Society, red. A. Lardinois, L. McClure, Princeton 2001, s. 95–116. O pracy kobiet ateńskich z uboższych rodzin, która wykluczała ich zamknięcie w domach, zob. P. Herfst, Le travail de la femme dans la Grèce ancienne, Utrecht 1922; R. Brock, The Labour of Women in Classical Athens, „Classical Quarterly”, 44, 1994, 2, s. 336–346. Jednocześnie trudno pogodzić postulat sekluzji z działalnością kapłanek, o których zob. M. Dillon, Girls and Women in Classical Greek Religion, London 2001, zwł. s. 73–106; J.B. Connelly, Portrait of a Priestess. Women and Ritual in Ancient Greece, Princeton 2007.

19 E. Millender, Athenian Ideology and the Empowered Spartan Woman, w: Sparta. New Perspectives, red. S. Hodkinson, A. Powell, Swansea 1999, s. 355–391; J. Neils, Spartan Girls and the Athenian Gaze, w: A Companion to Women in the Ancient World, red. Sh.L. James, Sh. Dillon, Malden–Oxford 2012, s. 153–166; por. A. Wolicki, Women and Sport in Classical Sparta – Myth and Reality, w: Studies on Ancient Sparta, red. R. Kulesza, N. Sekunda, Gdańsk 2020, s. 29–56 (Na s. 54 błędnie przyjąłem, że napis na wazie attyckiej znalezionej w południowej Italii, zapewne w Tarencie, został wykonany w miejscu produkcji, czyli w Atenach. Ponieważ jednak napis sporządzono techniką graffiti i w alfabecie zachodnim, został on zapewne wykonany dopiero w miejscu znalezienia artefaktu. Co za tym idzie, moc traci argument zbudowany na atrybucji tego napisu).

20 D. Schaps, The Woman Least Mentioned: Etiquette and Women’s Names, „Classical Quarterly”, 27, 1977, 2, s. 323–330.

21 Zob. zwł. Lys.1.

22 Ps.Dem.59 o Neairze. Dalsze przykłady w: D. Schaps, The Woman Least Mentioned, s. 327. W tych wypadkach imię nie tylko się pojawia, ale jest z naciskiem przez mówcę powtarzane.

23 D. Schaps, The Woman Least Mentioned, s. 329.

24 Zob. zwł. Ps.Dem.43, gdzie ważnym aspektem sprawy majątkowej była homonimiczność dwóch kobiet.

25 A.H. Sommerstein, The Naming of Women in Greek and Roman Comedy, „Quaderni di Storia”, 11, 1980, s. 393–409.

26 J. Bremmer, Plutarch and the naming of Greek women, „American Journal of Philology”, 102, 1981, s. 425–426.

27 IG II2 1199 = WP, nr 3, ll. 26–28.

28 Zob. np.: Ath.Ag.XIX P5, ll. 68–69 (żona X); P7, l. 13 i P24, l. 49 (córka Y). Ateńskich dokumentów publicznych wzmiankujących kobiety w jakiejkolwiek formie jest skądinąd niewiele, bowiem niewiele zdarzało się ku temu okazji.

29 IG I3 178 = WP, nr 1, ll. 5–6.

30 ID 88 = WP, nr 2, l. 31.

31 Ath.Ag.XIX H78–83; 120; por. też: 71.

32 Ath.Ag.XIX H81.

33 Ath.Ag.XIX H78, por. 120. Być może brak tego odniesienia wynika z faktu, że wszyscy wiedzieli, o jaką kobietę chodzi, bo zdawali sobie sprawę z tego, do kogo dane pole należało.

34 Zob. Ath.Ag.XIX H71.

35 Ath.Ag.XIX H124 wraz z: E.M. Harris, Women and Lending in Athenian Society; a Horos Re -examined, „Phoenix”, 46, 1992, s. 309–321 [= tenże, Democracy and the Rule of Law in Classical Athens, Cambridge 2006, s. 333–346]. Por. J. Blok, An Athenian Woman’s Competence: the Case of Xenokrateia, „Eugesta”, 8, 2018, s. 26, przyp. 99.

36 „Dziesięcina (dekate)”, dalej następuje imię kobiety w dopełniaczu: IG I3 536; 548bis; 567; 574; 767; 794; 800. „Pierwociny (aparche)”, dalej następuje imię kobiety w dopełniaczu: IG I3 547; 615; 921; 934. Samo imię kobiety: IG I3 537; 538; 546; 555; 572; 700; 857; 858; 953 (= WP, s. 34, przyp. 86); 985; 1029 (?); 1030bis. Por. też imiona kobiece w inwentarzach wotów, np. IG I3 341; 342. O tych inskrypcjach więcej zob. C. Jacqmin, Des voix de femmes dans la cité grecque archaïque: le cas des dédicaces athéniennes, „Pallas”, 99, 2015, s. 31–45. Dla IV w. p.n.e. materiał został zebrany w: U. Kron, Priesthoods, Dedications and Euergetism: What Part Did Religion Play in the Political and Social Status of Greek Women?, w: Religion and Power in the Ancient Greek World. Proceedings of the Uppsala Symposium 1993, red. P. Hellstrom, B. Alroth, Uppsala 1996 („Boreas”, t. 24), s. 139–182.

37 IG I3 540.

38 IG I3 547.

39 IG I3 683.

40 Chociaż J. Blok, An Athenian Woman’s Competence, s. 24–34, słusznie wskazuje na finansową niezależność przynajmniej niektórych obywatelek, trudno uwierzyć, żeby kobiety używały dedykacji wbrew woli swoich męskich opiekunów prawnych (kyrioi).

41 IG I3 987, por. też: IG II2 4547, powiązaną przez część badaczy z reliefem listę bóstw na bloku wapiennym znalezionym nieopodal. Wyczerpujące studium zabytków i towarzyszących im inskrypcji stanowi J. Blok, An Athenian Woman’s Competence.

42 Epikleroi (dosł. „przy majątku”) traktowano jako surogat męskiego potomka. Miały one niejako zapośredniczyć między swoim zmarłym bez męskiego potomka ojcem a jego męskim wnukiem, którego miały urodzić, najlepiej w związku z najbliższym męskim krewnym. W ten sposób fikcyjnie podtrzymywano męską linię rodziny (oikos), a równocześnie zabezpieczano byt kobiet, które nie miały naturalnych opiekunów prawnych (ojciec lub brat). O skomplikowanym statusie epikleros zob. K.A. Kapparis, Athenian Law and Society, s. 169–171.

43 Zob. J. Blok, An Athenian Woman’s Competence, s. 16–20.

44 Hdt. V 39.

45 Hdt. V 40, 2.

46 Abstrahuję od sytuacji, gdy w danej parze jedno z partnerów miało już dziecko/dzieci z wcześniejszego związku, czyli przeszło już „test płodności”.

47 S.G. Cole, Landscapes, Gender, and Ritual Space. The Ancient Greek Experience, Berkeley 2004, s. 168–171; R. Flemming, The Invention of Infertility in the Classical Greek World, „Bulletin of the History of Medicine”, 87, 2013, 4, s. 565–590.

48 Według zgrabnej formuły S.G. Cole, Landscapes, Gender, and Ritual Space, s. 174: „males sexual performance was equivalent to fertility”. Zauważmy na marginesie, że metafora siewcy pasuje lepiej do Arystotelesowej koncepcji jednego (męskiego) nasienia niż do hippokratejskiej teorii łączenia się nasienia męskiego z nasieniem żeńskim.

49 Por. M. Senkova, Male Infertility in Classical Greece: Some Observations, „Graeco-Latina Brunensia”, 20, 2015, 1, s. 124–125. O adopcji w świecie klasycznym ogólnie zob. H. Lindsay, Adoption and Heirship in Greece and Rome, w: A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds, red. B. Rawson, Malden–Oxford 2011, s. 346–360.

50 R. Flemming, The Invention of Infertility.

51 Hdt. VI 61, 1.

52 X 633b.13–14.

53 Hipp. Aer. 21; Aph. 5.63. Por. R. Flemming, The Invention of Infertility, s. 571; M. Senkova, Male Infertility in Classical Greece, s. 123–124. W przeciwieństwie do passusu z Historia Animalium wzmianki z Korpusu Hippokratejskiego nie mówią jednak wprost o męskiej bezpłodności, a jedynie o obniżonej potencji/płodności. Zwłaszcza w pierwszej z nich, w której rozważana jest ogólnie płodność Scytów „jako grupy etnicznej”, nie chodzi o pełną męską bezpłodność, a o niską płodność.

54 Is. 2, 7–11; 6, 22–23 wraz z: M. Senkova, Male Infertility in Classical Greece, s. 127–128.

55 M. Senkova, Male Infertility in Classical Greece, s. 126.

56 Zob. DVC. O historii znalezisk epigraficznych w Dodonie zob. LOD, s. 1–8.

57 Tom do druku podał Sotirios Tselikas. Wcześniej znane tabliczki w liczbie 167 opublikowane zostały w LOD, do czego doliczyć należy 24 tabliczki opublikowane w: E. Eidinow, Oracles, Curses, and Risk among the Ancient Greeks, Oxford 2007, udostępnione autorce przez Anastasiosa-Foivosa Christidisa pracującego podówczas nad DVC. Skądinąd wraz z ukazaniem się DVC dalece nie wszystkie tabliczki zostały opublikowane. Nie wiadomo dokładnie, ile znajduje się jeszcze w magazynach muzeum w Ioanninie, wedle niektórych szacunków nawet drugie tyle, ile liczy DVC. Zob. R. Parker, Seeking Advice from Zeus at Dodona, „Greece & Rome”, seria 2, 63, 2016, 1, s. 72, przyp. 12; Ch. Laes, Children, Life Course and Families on the Lead Tablets of Dodona, „Les Études Classiques”, 88, 2020, s. 2, przyp. 4. Poza tym zespół 96 tabliczek z około 140 inskrypcjami (i to zapewne nieźle zachowanymi) znajduje się w Berlinie, gdzie był opracowywany przez Katharinę Knäpper w ramach grantu kierowanego przez Petera Funkego. Wciąż jednak brak finalnej publikacji, zob. dane o projekcie na stronie internetowej Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG). Informacje o niepublikowanych inskrypcjach zawdzięczam w dużej mierze mgr. Bartoszowi Smogurowi.

58 Sądząc na podstawie pisma, dialektów, etnikonów i onomastyki, nie brakuje jednak wśród pytających i pewnej liczby przybyszów z odleglejszych obszarów.

59 Dobre omówienie historycznego znaczenia zespołu inskrypcji dodonajskich daje A. Chaniotis, The Historical Significance of the Dodona Tablets, w: Dodona. The Omen’s Questions. New Approaches in the Oracular Tablets, red. K. Soueref, Ioannina 2017, s. 51–65; A. Chaniotis, Mit den Göttern reden. Die Orakel-Täfelchen von Dodona, w: Heidelberger Akademie der Wissenschaften Jahrbuch 2017, Heidelberg 2018, s. 23–34.

60 O inskrypcjach magicznych zob. J.L. Lamont, In Blood and Ashes. Curse Tablets and Binding Spells in Ancient Greece, Oxford 2023. O listach zob. P. Ceccarelli, Ancient Greek Letter Writing. A Cultural History (600 BC–150 BC), Oxford 2013; M. Dana, La correspondance grecque privée sur plomb et sur tesson. Corpus épigraphique et commentaire historique, Munich 2021. O inskrypcjach jako źródle do badania emocji zob. A. Chaniotis, Moving Stones. The Study of Emotions in Greek Inscriptions, w: Unveiling Emotions. Sources and Methods for the Study of Emotions in the Greek World, red. A. Chaniotis, Stuttgart 2012, s. 91–129.

61 I. Katsadima, Women’s Inquiries on the Oracular Tablets of Dodona, w: Dodona, s. 132; K. Frank, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?” Women’s Enquiries at the Oracle of Dodona in the Classical and Hellenistic Periods, w: Female Agency in the Ancient Mediterranean World, red. G. Gilles i in., Liverpool 2024, s. 108–109. Por. DVC, komentarz do nr 4.

62 I. Katsadima, Women’s Inquiries, s. 140, podaje, że zapytania kobiet stanowią 2,33% ogółu zapytań. Nie wiem, jak w tej statystyce potraktowano zapytania wspólne. Zauważmy na marginesie, że dominacja mężczyzn w greckich inskrypcjach rodzi tendencję, żeby w napisach, w których brak wskazania płci osoby będącej bohaterem tekstu (grecki czasownik nie rozróżnia form męskich i żeńskich poza imiesłowami), automatycznie przyjmować, że mamy do czynienia z mężczyzną i zgodnie z tym uzupełniać także luki męskimi formami. To jeszcze wzmacnia dominację męską w statystykach. Należy o tym szczególnie pamiętać podczas analizy zbiorów, w których tak dużo jest inskrypcji zdawkowych i/lub niekompletnych, jak właśnie korpus tabliczek orakularnych z Dodony.

63 O odzwierciedleniu ścisłych związków prokreacji z małżeństwem w samej formule ślubnej zob. S.G. Cole, Landscapes, Gender, and Ritual Space, s. 153–154.

64 LOD 52.

65 DVC 2387B; 4161B.

66 DVC 2508A.

67 DVC 585A.

68 DVC 2764B z interpretacją w: K. Frank, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?”, s. 87–89. Należy jednak wziąć pod uwagę propozycję lektury tej inskrypcji przez Érica Lhôte’a i Jana-Mathieu Carbona w: CIOD (dostęp: 17 XI 2024), wedle której Eudicha w tym momencie zapytywała o ewentualne męskie potomstwo z drugim mężem oraz małżeńskie perspektywy swoich dzieci z poprzedniego związku: córki Kleumeny i syna Kleopatrosa.

69 Albo: „pozostanie przy życiu”.

70 DVC 313A. Różne odczytania tego tekstu zob. przekład i komentarz Lhôte’a w: CIOD (dostęp: 16 XI 2024) wraz z: E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 92, nr 13. Por. też: R. Parker, Seeking Advice from Zeus at Dodona, s. 77. J. Piccinini, Longing for Children in Dodona. Considerations of the Epigraphic Evidence, „Parola del Passato”, 70, 2015, s. 145–146, z pewnością błędnie widzi tu zapytanie dwóch sióstr. Inne zapytania przez pary zob. DVC 282B; 417A; 2590A. Sądząc z tonu, DVC 282B, może być zapytaniem pary, która już dłuższy czas starała się o dziecko. W DVC 59B mamy pytanie zadane przez samego męża zapewne wkrótce po ślubie, jeżeli rekonstrukcja w CIOD jest poprawna.

71 Najlepszy przykład takiego generalnego pytania pary małżeńskiej o ogólny dobrobyt domu zob. LOD 8A.

72 R. Flemming, The Invention of Infertility, s. 582, uważa, że podobnie jak dedykacje dla Artemis w Brauron, zapytania o potomstwo w Dodonie miały generalnie charakter rutynowych pytań utwierdzających osoby pytające, że przyszłość będzie pomyślna pod względem płodności dla danej pary, a nie konsultacji związanych z rozpoznanym poprzez długotrwałe niepowodzenie problemem z uzyskaniem potomstwa. Flemming pisała jednak artykuł przed publikacją DVC (i bez znajomości LOD), w oparciu o wyrywkowe dane zawarte w: E. Eidinow, Oracles, Curses. Nie znała zatem kilku inskrypcji, które jednoznacznie wskazują na świadomość istnienia problemu z płodnością jako źródło konsultacji wyroczni.

73 Poza przykładami cytowanymi w tekście głównym zob. LOD 41; 47; DVC 2050A; 2493A; 3034B; 3554B; por. LOD 43; 50Aa; DVC 124A; 221B; 387B; 1036A; 2140B; 3055A; 3481; 3602A. Dalsze nieoczywiste przykłady por. J. Piccinini, Longing for Children in Dodona, s. 142; DVC 387B, gdzie mąż zdaje się pytać „za żonę” czy „dla żony”.

74 LOD 46A = E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 90, nr 5. Por. LOD 140.

75 Albo: „pozostając z nią”. Participium συμμένοντι jest niejednoznaczne.

76 LOD 48A = E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 91, nr 6.

77 DVC 5A. Nieco inne odczytanie tej inskrypcji w LOD 45 i CIOD; por. też: E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 89, nr 2.

78 DVC 314A. Por. LOD 30; 33a; 34.

79 Por. R. Parker, Seeking Advice from Zeus at Dodona, s. 79. Przyjmuję, że tam, gdzie w tabliczkach dodonejskich pojawia się aner/gyne, słowa te używane są w znaczeniu mąż/żona, a nie mężczyzna/kobieta. Dowodzenie, dlaczego tak uważam, to materiał na osobny artykuł.

80 M. Senkova, Male Infertility in Classical Greece, s. 126–127, uważa, że struktura pytania „czy będę mieć dzieci z tą żoną, czy mam wziąć inną?” odsyła do symetrystycznej teorii niedopasowania partnerów (czyli „wina” za bezpłodność leży po obydwu stronach związku). Wydaje mi się to wątpliwe, zważywszy na fakt, że ta teoria pojawia się wyłącznie we wstępie do Arystotelesowej Zoologii (zob. wyżej, s. 13) jako czysto teoretyczny konstrukt mający wyczerpać wszystkie możliwe konfiguracje odpowiedzialności za bezpłodność.

81 Locus classicus to opowieść historyka Ksenofonta o jego konsultacji w Delfach przed podjęciem się służby najemniczej w armii Cyrusa Młodszego, pretendenta do perskiego tronu, zob. Anab. III 1, 4–8. Za poradą Sokratesa Ksenofont zapytał wyroczni o wyprawę, ale zamiast spytać, czy ma na nią wyruszyć (takie pytanie było intencją Sokratesa wysyłającego Ksenofonta do Delf), zadał tylko pytanie, komu spośród bogów ma składać ofiary i do którego boga modlić się, żeby wyprawa wypadła dlań pomyślnie. Ksenofont, co sam z rozbrajającą szczerością przyznaje ustami Sokratesa, nie dał bogu szansy na odwiedzenie go od samego pomysłu wyprawy.

82 LOD 50Aa = E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 93, nr 16. φυ{Η}τέβοι καὶ γένοιτό κ’άρα γ[ενεά]. W niezręcznym tłumaczeniu starałem się oddać w miarę wiernie niejasność tekstu greckiego. Lhôte tłumaczy bardziej ad sensum, zmieniając strukturę gramatyczną: „pour pouvoir procréer et avoir en consequence une descendance”. O tej inskrypcji por. też: K. Frank, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?”, s. 90.

83 Bóstwo powinno dostać pytanie sformułowane tak precyzyjnie, jak się da, żeby swoją odpowiedzią nie zwieść pytającego: o tym poucza wiele historii o wyroczniach opowiedzianych u Herodota, zob. chociażby: Hdt. I 53 i 91.

84 DVC 1406A.

85 LOD 44 = E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 91, nr 9.

86 LOD 49 = E. Eidinow, Oracles, Curses, s. 120. Por. LOD 51: „W sprawie ciężarnej żony”. Może chodzić o podobny przypadek.

87 Poza inskrypcjami cytowanymi w tekście głównym por. też: DVC 257A; 342B; 347A; 353B; 541B; 3289A (?).

88 DVC 4115A.

89 DVC 4163A–4164B. Napis (recto i verso tej samej tabliczki) należy czytać wraz z komentarzem w CIOD (dostęp: 17 XI 2024).

90 DVC 885A.

91 Poza inskrypcjami przywołanymi powyżej w tekście głównym por. DVC 1909B.

92 DVC 325A.

93 DVC 1268A.

94 DVC 1318A.

95 Dwuznaczne συνναιούσαι: „pozostając w związku z” albo „współżyjąc z”.

96 DVC 2410A.

97 DVC 2609A. Tekst tłumaczony z uwzględnieniem koniektur i interpretacji poczynionych w: CIOD (dostęp: 15 XI 2024), zwłaszcza uzupełnienia odczytania σὺν π]α̣ιδαγ̣όν{ν}οισι θ̣ε̣οῖς, „z pomocą bogów opiekunów płodzenia potomstwa” w sekwencji liter pozostawionych bez interpretacji przez wydawców DVC. Por. też: Ch. Laes, Children, Life Course and Families, s. 6, przyp. 20; K. Frank, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?”, s. 89.

98 O kobiecej inicjatywie rozwodowej w Atenach klasycznych zob. K.A. Kapparis, Athenian Law and Society, s. 186–187. W Epirze, gdzie kobiety miały z pewnością większe prawa (zob. P. Cabanes, La place de la femme dans l’Épire antique, „Iliria”, 13, 1983, 2, s. 193–209), takowej inicjatywy tym bardziej można się spodziewać.

99 DVC 2552A. O tej inskrypcji i o cytowanej wyżej DVC 2609A obszernie zob. K. Frank, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?”, s. 88–92. Zapewne DVC 2555B stanowi enigmatyczną odpowiedź wyroczni na zapytanie Kleunike.

100 DVC 3982B.

101 CIOD (dostęp: 15 XI 2024). Por. K. Frank, „Oh Zeus Naios and Diona, will I succeed?”, s. 90–91.

102 Wspiera ją też DVC 251A: „Czy przybędzie mi dziecko na koniec (= przed końcem) hebe?”.

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Paweł Janiszewski, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.4

Paweł Janiszewski

University of Warsaw, Faculty of History

ORCID 0000-0002-3984-8688

Afinia Gemina Baebiana, the Wife of Emperor Trebonianus Gallus, and the Great Ludovisi Battle Sarcophagus Commissioned for Her1

Abstract

The article presents the hypothesis that the so-called Great Ludovisi Battle Sarcophagus was crafted between 251 and 253 for Afinia Gemina Baebiana, the deceased wife of the reigning emperor during those years, Trebonianus Gallus. The lid of the sarcophagus, presently located in Mainz, portrays Afinia Gemina Baebiana on the right side, and on the left side, Trebonianus Gallus seated on a tribunal, receiving barbarian captives; possibly standing before the tribunal is their young son, Volusian. On the frontal panel of the sarcophagus, housed in the Palazzo Altemps in Rome, Volusian is depicted charging on horseback during a victorious encounter with eastern and western adversaries of the empire.

Słowa kluczowe: tzw. Wielki Sarkofag Ludovisi, cesarz Trebonian Gallus, Woluzjan, Wibia Afinia Bebiana

Keywords: Great Ludovisi Battle Sarcophagus, Emperor Trebonianus Gallus, Volusian, Afinia Gemina Baebiana

Thesis and Methodology

Dispensing with unnecessary introductions, following the example of Xenophon (Anab. 1.1) and in defiance of the ridicule by Lucian (Hist. Conscr. 23), I shall begin promptly with the thesis of this article. I will argue that the individual for whom the renowned Great Ludovisi battle sarcophagus was crafted was Afinia Gemina Baebiana, the wife of Trebonianus Gallus (251–253). This splendid exemplar of Roman funerary art emerged during the reign of Trebonianus Gallus, albeit his spouse likely passed away somewhat earlier. On the lid of the sarcophagus, currently housed in Mainz, Afinia Gemina Baebiana is depicted on the right side, while on the left side, Trebonianus Gallus is seated on a tribunal, possibly with their young son Volusian (251–253) representing his father in the reception of barbarian captives. On the frontal panel of the sarcophagus chest, presently kept in Palazzo Altemps in Rome. Volusian is depicted charging on horseback during a victorious engagement against the typical eastern and western adversaries of the empire (Fig. 1)2.

Stylistically, where a general consensus prevails3, the Ludovisi sarcophagus is dated to a relatively broad period between 230 and 2704. In earlier studies, based on stylistic evidence, its creation was situated around 2605. In more recent research, there is a preference for placing the origin of the sarcophagus around 251, although, significantly, this is not solely supported by stylistic considerations but rather by a hypothesis linking the artifact to the deceased Hostilian at that time (see further discussion). Therefore, stylistic analysis does not firmly and indisputably place the sarcophagus within a specific timeframe6. When regarding stylistic evidence, it is also necessary to consider the individual aesthetic preferences of the commissioner of the sarcophagus and/or its designer and/or its craftsman. Additionally, there has always been, and continues to be, both avant-garde art ahead of its time and conservative trends contesting any innovation. Furthermore, whether around 251 or around 260, we are dealing with a timeframe of approximately ten years, so arguing over precise dating solely based on imprecise stylistic evidence seems rather futile.

Fig. 1. The Ludovisi Sarcophagus along with its reconstructed lid

Another preliminary note regarding technique, as it may serve as a premise for dating, is the meticulous finishing of the interior of the sarcophagus, which argues against attributing its production too close to the end of the third century. Throughout the second and third centuries, one can observe a gradual deterioration in the craftsmanship of sarcophagus interiors (evidenced by increasingly irregular chisel marks)7. Therefore, it is more appropriate to place the creation of the Ludovisi sarcophagus earlier rather than later, although this is, of course, a somewhat imprecise determination. Therefore, the style and craftsmanship do not necessarily dictate dating the artifact of interest to the 260s of the third century, the period known as the ‘Gallienic Renaissance’.

I have adopted a fresh methodology in this article, shifting the research perspective by temporarily setting aside stylistic considerations. Let us return to the source – that is, asking the elementary question of what the scenes from the entire sarcophagus (both the chest and the lid) depict and which historical figures and events these scenes correspond to. To explore this pursuit, I follow a rigorous examination of Roman iconographic patterns applied to other well-known events from the third century. Only after this review should we return to stylistic issues. Facts, which are not subject to debate, cannot be bent to fit inherently imprecise stylistic impressions.

Two more important preliminary remarks, the first concerning the identification of figures solely based on unsigned portraits (excluding coins bearing names). None of the sculptures, whether marble or bronze, purporting to depict any of the rulers or members of their family mentioned in this article from the mid-third century, are signed with an ancient name. Although in modern and recent studies, we can read assertions that they represent, for example, Trebonianus Gallus (as in the purported bronze statue from The Metropolitan Museum of Art in New York). A cursory glance at several marble busts allegedly portraying, for instance, Volusian8, is sufficient to establish beyond doubt that they clearly do not depict the same individual (see illustrations below). It is also essential to remember that these surviving ancient sculptures were found with some damage, often restored and supplemented in modern times.

Secondly, the identification of the figures on the Ludovisi sarcophagus requires further investigation. Four questions arise: (a) Who was interred in the sarcophagus? (b) Who is depicted on the frontal panel of the sarcophagus chest? (c) Who is seated on a tribunal on the left side of the relief on the lid? (d) Who is the woman depicted on the right side of the lid? However, in previous studies, the number of potential individuals associated with the sarcophagus was often reduced to three or even two. That is to say: a = b. The individual interred in the sarcophagus and depicted on its front would be one and the same person – this is the most commonly accepted concept; a = b = c. The individual interred in the sarcophagus, seated on the tribunal, depicted on the front, is one and the same individual. However, there is also a possibility, which I believe requires further investigation, that none of the three male figures mentioned above should be identified with each other (i.e., a ≠ b ≠ c). Could the sarcophagus have been made for the woman depicted on the lid? (d) Also, it is worth taking a closer look at the young man in military attire standing in front of the tribunal, a figure hitherto overlooked in studies.

Unfortunately, there is variability in the organization and completeness of the exposition9, hence researchers often limit themselves to proposing the identification of the figure of the charging young commander on the frontal panel of the sarcophagus (b), without addressing whom they believe was interred within it (a) and whom they depict on the lid seated on the tribunal (c). Additionally, it is assumed, more or less explicitly, that the charging young commander on the battlefield (b) must have been interred in the sarcophagus, because his image on the main panel of the sarcophagus chest is the most prominently displayed. In my opinion, this is an erroneous assumption, as his image on the main panel of the sarcophagus chest is the most prominently displayed10.

Thus far, it has been suggested that the Ludovisi sarcophagus was made for the figure charging on horseback depicted in the frontal relief11, speculated to be, for example (listed chronologically12): Septimius Severus (d. 211), Alexander Severus (d. 235), Timesitheus (d. 243), Herennius (d. 251)13, Hostilian (d. 251)14, Volusian (d. 253)15, Gallienus (d. 268), Claudius II (d. 270), or an anonymous figure (i.e., an unspecified commander16). Each of these proposals has its weaknesses, as pointed out by various scholars.

Instead of dedicating dozens of pages to presenting the basis of the above identifications and the arguments of their critics17, I have deliberately chosen a method limited to providing three difficult-to-dispute facts that can be established by examining the artifact. It will then become apparent that its iconography best fits – or indeed exclusively fits (sic!) – Afinia Gemina Baebiana, the ephemeral wife of the short -reigning emperor, Trebonianus Gallus, and that the sarcophagus was made for her. I will therefore focus on the three main figures depicted on this fascinating example of Roman funerary art, starting with the arrangement of their relationships: wife – husband – son.

The Wife

We evidently have a sarcophagus depicting a woman. Her portrait, shown to the waist, is set against a backdrop of a curtain (parapetasma) held up by two female figures. The deceased is dressed in a tunic with a cloak draped over it (palla), and she holds a rolled scroll of papyrus in her hands, symbolizing the conclusion of life (Fig. 2)18.

The most significant aspect is the highly characteristic positioning of the portrait of this woman on the lid of the sarcophagus – to the right of the centrally placed, but now lost, funerary inscription (I will return to its absence later), originally engraved on a tabula ansata (Fig. 3)19.

Fig. 2. The portrait of a woman from the lid of the Ludovisi Sarcophagus

Fig. 3. The reconstructed lid of the Ludovisi Sarcophagus

Similarly, on the lids of other sarcophagi, images of the deceased are placed in the same position, enlarged and iconographically distinguished, such as being placed in a medallion or against a drapery backdrop. An example of this is the sarcophagus dated to around 190–210, found in Ostia and currently housed in the Metropolitan Museum of Art in New York (inv. 47.100.4a,b)20, depicting Selene descending from the heavens to the sleeping Endymion; on its lid, to the right of the inscription preserved this time, the deceased Arria is depicted (Fig. 4)21.

Fig. 4. The Sarcophagus of Arria from the Metropolitan Museum of Art in New York

Another example may be the sarcophagus dated to around 240 from the Louvre (inv. Ma 1346), depicting Dionysus and Ariadne on its lid, to the right of the lost inscription. The deceased is depicted against a drapery backdrop, with her face left unfinished.

Yet another example may be the sarcophagus originating from Rome, now housed in the Carlsberg Glyptotek Museum in Copenhagen (inv. 2468), dated to around 290–300, in which Aurelia Kyrilla, also known as Hyperechis, was laid to rest – she also was depicted on the lid, to the right side of the dedicatory inscription, against a backdrop held by a putto. It is worth noting that in the same position on the lids, there were also depictions of deceased men, as evidenced, for example, by the Christian sarcophagus of Marcus Claudianus from the fourth century, currently in the Museo Nazionale Romano alle Palazzo Massimo in Rome (inv. 455).

Fact no. 1: It is evident, undisputed, and worth reiterating that the Ludovisi sarcophagus was made for a woman22, whose sculpted bust was engraved on the lid, currently located in Mainz.

The woman intended to be interred in the Ludovisi sarcophagus is depicted as a mature individual, estimated to be approximately 30 to 40 years of age23. There is also consensus among scholars that she wears a hairstyle typical of the Severan period (193–235)24, modeled after the coiffure worn by Julia Domna25 and later by her relatives: Maesa, Soemias, and Mamaea26. This poses a certain difficulty, as I have already mentioned that the decoration of the entire sarcophagus is characteristic of a slightly later period. Some scholars27, therefore, argue that this woman died much earlier and is the long -deceased mother (or some older relative) of the young commander depicted on the frontal panel of the sarcophagus. However, this raises the question of why, long after the death of this woman, her likeness was placed on the coffin of the aforementioned commander and in a location on the lid reserved for the depiction of the deceased.

Other researchers downplay the outdated hairstyle, perceiving the woman as young and considering her to be the wife of the young commander, but ignoring facts is not an appropriate research approach28. However, as we will soon discover, if we accept that the sarcophagus was made for Afinia Gemina Baebiana, the issue of her unfashionable hairstyle can be explained. Similarly, such attribution of the artifact will help understand why the sarcophagus, in which the woman was laid to rest, features ‘masculine’ scenes of a military nature.

The Husband

On the lid of the sarcophagus, to the left of the missing dedicatory inscription, a scene is depicted, with the deceased woman gazing upon it. Here we see a man seated on a sella curulis (or, according to some, a sella castrensis29) placed on a high tribunal. He may, although this is not certain, be wearing the imperial paludamentum upon his shoulders. Surrounding him are lictors with fasces and several soldiers holding the legionary eagle, a standard (vexillum), and a shield30. Below the tribunal, barbarians are delivering their children as hostages to a young man with a light beard, dressed in military attire and a cloak, with a sword at his side; he gazes upon the man seated on the tribunal. The question arises: what role does the man seated on the tribunal fulfill? In my opinion, he is the emperor. However, there is a certain ‘but’...

In 1935, Rodenwaldt analyzed the type of ‘Feldherrnsarkophage’ (generals’ sarcophagi) from the Antonine period31. He believed that their archetype was the sarcophagus from the Palazzo Ducale in Mantua, dating to approximately 165–170, on whose chest three scenes from the life of the deceased commander are depicted, moving from right to left: marriage, offerings, the commander standing on a tribunal and receiving conquered barbarians along with their women and children (Fig. 5)32.

Fig. 5. The sarcophagus of a commander from the Palazzo Ducale in Mantua

Rodenwaldt argued that this is an illustration of the four cardinal virtues of a member of the senatorial elite (although there are only three scenes depicted!): virtus, clementia, pietas, concordia. Muth, perhaps correctly, interpreted this as rather symbolic representations of three spheres of life of a member of the senatorial class: family, religion, and state service33. Thus, scenes of commanders receiving captives are attested on this and other sarcophagi from the second century, depicting individuals standing or sitting on tribunals who are not emperors. However, it is worth emphasizing that Muth acknowledges that in the same manner, emperors were also depicted in the first and second centuries (to which I will return shortly)34. Comparing the ‘Feldherrnsarkophage’ with the Ludovisi sarcophagus, we see that only one scene out of the three carved on the latter is similar. Moreover, it is placed in a completely different context than on the sarcophagi of commanders from the second century (although Rodenwaldt and Muth do not refer to the Ludovisi sarcophagus).

The so-called ‘Feldherrnsarkophage’ from the second century AD were crafted for the resting places of commanders from the senatorial class, while in the Ludovisi sarcophagus, a woman somehow associated with the figures of both men on the tribunal and on the battlefield is interred. The latter, namely the young leader (perhaps in a disheveled imperial paludamentum), charges triumphantly among the topical depicted ‘Persians’ and ‘Germans’ (to which we will return), signifying the most formidable adversaries of the empire. Since the placement of an ordinary senatorial governor or legion commander in this role seems impossible (especially in the mid -third century), only the emperor or/and the emperor’s son may serve as their vanquisher. Thus, the figure depicted on the tribunal must be the emperor. Consequently, the Ludovisi sarcophagus is not strictly one of the ‘Feldherrnsarkophage’, but rather so to the extent that the emperor is also a ‘Feldherr’.

In my opinion, therefore, the emperor is seated on the tribunal in such an exposed, ‘imperial’ posture that a mere legionary commander or provincial governor would not be depicted35, especially in a scene of receiving hostages from defeated barbarians with whom some agreement has been made. Furthermore, there are several depictions of emperors portrayed in an identical manner. This is indeed evident, for example, in the representations of Augustus, on a silver skyphos from Boscoreale (Pompeii); Trajan, on a relief from his Roman column (scene 75); Marcus Aurelius, on a relief later adapted and placed on the Arch of Constantine; Maximianus and Constantius I, on a lead medallion from Lyon, inscribed SAECVLI FELICITAS (currently housed in the Cabinet des Médailles, Bibliothèque Nationale de France, Paris). Examples of such depictions abound.

Now, the key issue. Observing the lid of the sarcophagus (currently housed in the Römisch-Germanisches Zentralmuseum in Mainz), we notice that the ruler on the tribunal has a youthful face, similar to the face of the equally young commander charging into the enemy crowd on the main panel of the sarcophagus. However, the portrait of the emperor on the tribunal is entirely (sic!) reconstructed and evidently crafted to make the figure on the lid resemble the character depicted on the sarcophagus chest. In 1916, a relief purchased from the Viennese art market by Carl von Opel was gifted to the museum in Mainz. An article by Sitte was published on 30 September 1916, in the Mainzer Zeitschrift36. This article includes an illustration showing that even then, among other aspects, the left edge of the relief no longer existed. For instance, the figure seated on the tribunal had no face (Fig. 6)37.

Fig. 6. The lid of the Ludovisi sarcophagus in 1916

The same damages are confirmed by photographs taken in 1938 (Fig. 7)38.

Fig. 7. The damaged scene on the left side of the lid of the Ludovisi sarcophagus in 1938

In 1945, as a result of Allied bombings on Mainz, the covering of the sarcophagus was shattered into approximately 1200 blackened fragments of marble debris. It was reconstructed through considerable effort between 1974 and 1977, with the addition of a completely new left edge, along with the face of the figure seated on the tribune.

The basis of such reconstruction relied on two drawings from 1702 and 187539. The first of these was included in Bernard de Montfaucon’s Diarium Italicum, an account of his journey to Italy between 1698 and 170140. While visiting Villa Ludovisi, the traveler observed and described a relief located above its gate41. According to Montfaucon, the relief depicts Emperor Marcus Aurelius seated on a tribunal, receiving his two adolescent sons, namely Commodus and Annius Verus (they are depicted standing below the tribunal); to the right of this scene, Empress Faustina was portrayed. It was purportedly a part of the ‘sepulchral urn’ (urnae sepulchralis) of Faustina herself or her son, Annius Verus42. These suggestions were accompanied by a drawing illustrating the described relief (Fig. 8)43.

Fig. 8. The Drawing from Montfaucon’s book of 1702

Montfaucon revisited this relief in the fifth volume of L’antiquité expliquée et représentée en figures, published in 171944. The same drawing and identifications of the figures were found here as proposed in Diarium Italicum. However, this time the author made a reservation, stating that he was not entirely certain of his conclusions because the relief was positioned too high above the entrance gate, thus preventing him from closely examining it45 (bear in mind that the entire drawing by Montfaucon is evidently erroneous in several places).

Montfaucon was unaware that the relief was a cover of a sarcophagus situated in the gardens of Villa Ludovisi at the time46. More significantly, the presumption made by this author that Emperor Marcus Aurelius was seated on the tribune led to the depiction of features typical of this particular emperor in the 1702 drawing; these include curly hair and a curly beard characteristic of a ‘philosopher’. It should be noted immediately that the identifications of the figures proposed by Montfaucon are entirely erroneous, but – in my opinion – he rightly believed that the relief depicted the emperor on a military tribunal and possibly his deceased spouse.

The second source contributing to the reconstruction of the sarcophagus cover during the years 1974–1977 is a drawing by Ernst Eichler from 1875. The depiction is of a man who certainly does not resemble a youth47, sporting medium-length hair and a beard devoid of the characteristic curls found in Montfaucon’s drawing (Fig. 9a–b)48.

Fig. 9a–b. The Drawing by Ernst Eichler from 1875 (complete – on the left; fragment – on the right)

In 1880, Theodor Schreiber published a catalog of the artifacts gathered at Villa Ludovisi. In the basement storage area, he discovered a relief from the cover of our sarcophagus (inv. 338 [58]), which had already been removed from above the gate; this must have occurred prior to 1840, as the cover was already in storage by then49. However, Schreiber was unaware that it was the cover of a sarcophagus, which was still located in the gardens at that time; it was only in 1890 that this sarcophagus was moved inside the villa. Schreiber described the relief as “Vorderseite eines Sarkophages. Vita militaris und weibliches Porträt”. Importantly, regarding the appearance of the man on the tribunal, Schreiber50 noted that he was “still a young man” (“noch jugendlichen Mannes”); the use of ‘still’ suggests some hesitation and an assessment that he is not simply a ‘young man’. In reality, a glance at Eichler’s drawing is sufficient to recognize that we have a portrait of a middle-aged man, albeit one who still appears fairly youthful.

Therefore, in reconstructing the shattered cover in 1974–1977, the ruler seated on the tribunal was significantly rejuvenated, likening him to a youth from the main battle scene on the sarcophagus box. It was known by then that the relief from Mainz adorned the sarcophagus cover at Palazzo Altemps in Rome. It was thus assumed that a charging youth from the battle scene of this sarcophagus should be the same person as the man seating on the tribunal51.

Fact no. 2: Barbarian hostages are thus depicted as being held by the middle-aged emperor seated on the tribunal, the husband of the Ludovisi woman interred within the sarcophagus, who gazes from the opposite side of the cover; their shared son presumably stands below the tribunal and fights below on the field of glory.

The Son

Staying momentarily with the scene depicted on the lid: below the tribunal stands a young man with light facial hair, attired in military garb, wearing a cloak and displaying a sword at his side. This individual is receiving hostages and presenting them to the ruler seated on the tribunal (see the illustration provided above on p. 47). It is likely that he is the son and co-ruler of the emperor52. In any case, he bears a striking resemblance in facial features and attire, resembling the charging youth depicted on the main panel of the sarcophagus. Although he lacks the X mark on his forehead, his image may simply be too small to discern such a minute detail (Fig. 10a–b)53.

Fig. 10a–b. The Young Commander from the front panel of the Ludovisi Sarcophagus (on the left) and from the lid of the same sarcophagus (on the right)

Meanwhile, the scene depicted on the front of the sarcophagus chest portrays a young commander charging amidst a dense crowd of Roman soldiers engaged in combat with adversaries (Fig. 11).

Fig 11. The Battle Scene from the front panel of the Ludovisi Sarcophagus (photo by JG)

Of significance, this youth has a short, newly emerging mustache just under the nose, along with a somewhat longer beard. Adorning his forehead is the symbol X, associated by Helga von Heintze with Mithraism54, though Faust contends that it may be a scar or some “individual feature”55. Similar figures56, with identical markings on their foreheads, are depicted by two marble busts, one housed in the Capitoline Museum and the other in the Glyptothek in Munich57 (Fig. 12a–c).

Fig. 12a. The bust from the Great Ludovisi sarcophagus (photo by JG)

Fig. 12b. The bust from the Capitoline Museums (photo as above)

Fig. 12c. The bust from Munich (photo CC BY-SA 3.0 license, M. Cyron)

The young Roman commander in question is clearly engaged, significantly, with two types of adversaries58. Positioned on the left side (as well as on the left flank of the sarcophagus chest) are the conventionally attired, armed, and depicted eastern foes of the empire, the topical ‘Persians’. Conversely, on the right side of the charging leader (and on the right flank of the sarcophagus chest), we encounter the conventionally depicted western barbarians, identified as the topical ‘Germans’ (Fig. 13a–b).

Furthermore, the youth, who serves as the central figure of the entire scene, adorns the imperial paludamentum. He is mounted on a horse atop a lion skin, and is equipped with a sword with a hilt shaped like the head of the same animal. These are all the attributes of an emperor, not merely those of a common commander.

Fig. 13a. The defeated ‘Persian’ (photo by JG)

Fig. 13b. The defeated ‘Germans’ (photo by JG)

Fact no. 3: It is therefore indisputable that the front panel of the sarcophagus chest depicts a young emperor as the conqueror of enemies of the empire from both the East and the West. Since he is depicted on the sarcophagus of a woman identifying herself as the wife of the emperor seated on the tribunal, the young commander must be their common son. It is also possible that he has been depicted on the lid of the sarcophagus, below the tribunal where his father sits, sporting the same short beard and attire as the charging commander in the main scene on the sarcophagus chest.

The conclusions drawn from the above analysis

Schematic: (a) The deceased resting in a sarcophagus; (b) her husband, i.e., the still -living emperor engaging in diplomacy with barbarians; (c) their brave and victorious son, excluding all, except one (Volusian) of the previously considered figures, as connected to the Ludovisi sarcophagus. In the case of Septimius Severus, Alexander Severus, and Claudius II, it is so obvious that it is not even worth considering them. As for Timesitheus, he cannot be the emperor on the tribune, nor was he a young warrior from the front line. Herennius and/or Hostilian, firstly, present the issue that there were two of them, further compounded by the presence of their father, Decius, as a third figure. However, we only have space for two male figures (seated on the tribune, charging into battle), thus necessitating an explanation for whom and why space is lacking. In other words, why does the feminine sarcophagus of Herennia Etruscilla59 (as for Decii, she is the only candidate) either omit her husband (yielding Herennius and Hostilian – one on the tribune, the other in battle), or one of her sons (resulting in Decius on the tribune and one of the sons – the question being which one – on the battlefield).

Secondly, and this constitutes a pivotal argument60, the depictions of Herennius61 and Hostilian62 on coins lack the beard characteristic of the youthful charging commander on the front panel of the sarcophagus chest. This precludes their identification with the depicted individual. Thirdly, there is another, even more compelling argument against associating the sarcophagus with the Decian family. During Decius’ reign (249–251), it is difficult to find grounds for depicting a scene with hostages63 and one of his sons as conquerors, simultaneously, of topical ‘Persians’ and ‘Germans’. Furthermore, following the defeat and death of the emperor at Abrittus, it is difficult to characterize Decius as having established a favorable arrangement with the barbarians in relation to Rome. Therefore, Volusian remains, although the Ludovisi sarcophagus could not have been intended for him64, otherwise his bust, rather than the bust of a mature woman, would have been depicted on the lid near the dedicatory inscription.

For the sake of clarity, it must be noted that concerning the three figures depicted on the Ludovisi sarcophagus, only those rulers from the years 235–284 who formed ephemeral familial ‘dynasties’ could potentially be considered, namely:

(a) Philip the Arab, his son Philip the Younger (however, he is too young to be the charging commander on the front panel of the sarcophagus), his wife Otacilia Severa;

(b) The three sons of Gallienus: Valerian II (d. 257/8), Saloninus (d. 260), Marinianus65 (d. 268), and their mother Empress Salonina, who was either killed shortly after her husband’s assassination, or survived him for a slightly longer period (see Zonar. XII 25 [601]). However, none of these individuals fit the arrangement of figures on the sarcophagus (it should be: deceased mother, living husband, one son old enough to fight)66;

(c) Carus (282–283) and his wife (name unknown), Carinus, Numerian – these are two sons, not one son, and moreover, this seems to be too late a period, considering that the style of the sarcophagus is typical of the period between 230 and 270.

It is worth noting that a single glance at the images of Otacilia Severa, Herennia Etruscilla, and Salonina depicted on their coins is sufficient to ascertain that none of them resembles the deceased portrayed on the lid of the Ludovisi sarcophagus, primarily due to differing hairstyles.

Therefore, we have the following schema: the deceased wife of the emperor (for whom sarcophagus was made) – the emperor engaging in diplomacy with barbarians – their son, the conqueror of contemporary enemies from the east and west. Conclusion: only the deceased Afinia Gemina Baebiana fits this schema, which encompasses Trebonianus Gallus engaging with the barbarians and the youthful victor Volusian. Unfortunately, no image of Afinia Gemina Baebiana has survived on coins to compare with the woman on the Ludovisi sarcophagus, so numismatics neither supports nor excludes this identification.

Afinia Gemina Baebiana

Afinia Gemina Baebiana67 passed away before the proclamation of Trebonianus Gallus, which took place in May or June of the year 25168, as we do not possess any coins or inscriptions from the time of her husband’s reign. However, this is, of course, a classic argumentum ex silentio. Nevertheless, during Trebonianus Gallus’s reign, the title of Augusta was still held by Herennia Etruscilla69, the widow of Decius and the mother of Hostilian, his short-lived co-ruler. Such a situation prompted various scholars to engage in diverse speculations. Alföldi wrote thus: “Only Etruscilla was forced into retirement, but the wife of the new emperor, Afinia Gemina Baebiana, did not become Augusta, so as not to encroach on her prerogative”70. Furthermore, referring to the coin emissions of Trebonianus Gallus with the inscription IVNO MARTIALIS71, Alföldi also suggested: “The type of Iuno Martialis may refer to the wife of Gallus; this new goddess may be the deification of the mater castrorum”. Huttner also argued that due to the high status of Herennia Etruscilla, Trebonianus Gallus might not have presented his wife in official settings72. Johne73, on the other hand, believed that either Trebonianus Gallus’s wife had died, or the emperor had divorced her before the year 251. However, all of this unnecessarily complicates matters. Furthermore, Afinia Gemina Baebiana does not even appear in inscriptions dedicated to domus diviana (e.g., CIL XIV 42 = ILS 526), and this would be a strange omission if the woman who was the wife and mother of emperors were still alive. As for Iuno Martialis, she frequently appears on coins of other rulers, including the predecessors of Trebonianus Gallus, namely Decius and his sons74. We find that there is no connection between the goddess and the wife in the case of both of these rulers. It seems, therefore, that the simplest solution is to accept that Afinia Gemina Baebiana had indeed passed away by the year 251.

Afinia Gemina Baebiana appears only in one inscription from Perusia (CIL XI 1927 = ILS 52775), which was written when she was still the wife of the senator Vibius [Trebonianus] Gallus. Additionally, another inscription from Alba Fucens, a town located within the territory of the Marsi people (AE 1952, 19; AE 1962, 3076; CIL IX 791977), possibly commemorates their daughter78, Vibia Galla79. However, it is uncertain whether this woman was indeed the daughter of the emperor. On the other hand, an idea that is emerging in philosophical studies80 is that Afinia Gemina Baebiana can be identified with Gemina, the mother of another Gemina, both of whom Porphyry mentions (Vita Plotini 9.181) as admirers of Plotina (the philosopher even resided in the household of Gemina Maior). The assumption is based solely on the coincidence of the name. More precisely, the coincidence with 1/3 of the name of Trebonianus Gallus’s wife, although the element ‘Gemina’ is the least characteristic and useful for any identifications (it does not derive from the nomen gentile – there is a gens Geminia, but no gens Gemina).

The key issue concerns the age of Afinia Gemina Baebiana at the time of her death and the question of how long before the year 251 this death occurred. Her son and co-ruler of Trebonianus Gallus between 251 and 253, first with the title of Caesar and later also as Augustus, namely Volusian, must have been an adult, albeit a very young man, at that time, thus he was born around 23082. Trebonianus Gallus himself was born around 20683. Therefore, Afinia Gemina Baebiana should have been born around 210 and died – let’s say – slightly before the year 251, reaching her forties; thus, her age fits perfectly with the woman depicted on the lid of the sarcophagus.

There is another aspect related to the appearance of the woman on the lid of the Ludovisi sarcophagus that would align with Afinia Gemina Baebiana; she has a rather outdated hairstyle, typical of the Severan period (193–235)84. However, the youth and the time of Afinia Gemina Baebiana’s marriage (born around 210) coincided with the reign of Alexander Severus (222–235), when influence was exerted by Julia Maesa and Julia Mamaea. This could explain why the somewhat old-fashioned wife of Trebonianus Gallus, who may have died by the end of the 40s, was depicted with a hairstyle characteristic of the Severan era.

In my opinion, it is possible to identify the family from which the prospective empress originated. The nomen Afinius is not overly represented in extant sources. When searching among the senatorial elite of the first to third centuries, the same three individuals are included in RE85 and PIR² (with no one in PLRE I86): the first of them (cos. 62 L. Afinius Gallus) is too distant in time to be reliably linked to Afinia Gemina Baebiana, although such attempts have been made87; the second is the clarissima femina Afinia Calliste, to whom I will return shortly; and the third is indeed the wife of Trebonianus Gallus. It is appropriate to add to this the son of the latter, Emperor Volusian, whose full name (Caius Vibius Afinius Gallus Veldumnianus Volusianus) also contained the nomen of his mother.

The name Afinius Cornelianus appears on a coin originating from Philadelphia in Asia Minor, published in 199888. He may have served as the proconsul of Asia during the reign of Antoninus Pius (138–161), although this remains uncertain. Therefore, we do not know of any member of the senatorial class whose daughter could have been Afinia Gemina Baebiana89, born around 210. Perhaps this woman was an example of social advancement. Epigraphic evidence seems to confirm this.

Only through inscriptions do we know the gens Afinia from Beneventum90. It is noteworthy to immediately observe the popularity of the praenomen Numerius within this lineage, which will constitute its distinct characteristic. The family is attested to as early as the late Republic, in the first century BC (Merola p. 83 = AE 2013, 330 = AB p. 1691), during which Numerius Afinius Flaccus, son of Numerius and grandson of Lucius, was engaged in some form of foundational activity. Later, from approximately the mid-second to the mid-third century92, inscriptions emerge documenting Afinii who belonged to the ordo decurionum of Beneventum. During this period, some members of this family bear cognomina (Hierax, Calliste, Acte, Hedone), indicating modest, perhaps even freed (and presumably Greek) origins. It is possible, therefore, that the republican lineage became extinct and was replaced by a family of their own freedmen?

Thus, an inscription dated to the years 131–230 (CIL IX 163893) commemorates the tomb of Numerius Afinius Hierax, a decurion of Beneventum who died at the age of 19, erected by his parents, Numerius Afinius Apulus and Afinia Acte. However, of greater significance is another inscription from Beneventum (CIL IX 1567)94, dated somewhat imprecisely to the century, which was erected by Numerius Afinius Fortunatus for his daughter Afinia Calliste, designated as clarissima femina. Clearly, through marriage, this woman entered the senatorial class, meaning she married a senator, although her father was not yet a vir clarissimus95. Aside from our Afinia Gemina Baebiana, she is the only female member of the Afinii with attested senatorial status. It would be desirable for Afinia Calliste to be some relative of Afinia Gemina Baebiana, but this cannot be proven in any way.

From Beneventum itself, there is another inscription, only partially preserved and undated (EE-08-01, 00096; EDCS-ID: EDCS-3420016396), belonging to someone named Numerius Afinius Saturninus. Additionally, not far from Beneventum, in Saepinum, an inscription from the first century BC was found (CIL IX 06627 = Altilia p. 19497), commemorating the tomb of Afinia Faustilla, erected by her parents, Afinius Faustus and Afinia Hedone. Two inscriptions, one from Saepinum, other from its vicinity attest to the existence of Caius Afinius Cordus, who was a magistrate and patron of the same city (Not. scav. 1926, p. 24698; AE 1927, 119; AE 2014, 394); both inscriptions were funded by his father and namesake. Moreover, along the road between Beneventum and Saepinum, in the present-day locality of Macchia di Circello, a bronze plaque was discovered (CIL IX 1455) containing an edict of Emperor Trajan from the year 101, establishing a maintenance fund. Among the wealthy proprietors mentioned therein is Afinius Cogitatus, whose estate in Beneventum was estimated at 60.000 sesterces.

It is evident that in Beneventum and its vicinity, there lived and flourished a wealthy family of the Afinii, one of whose members, Afinia Calliste, (it is difficult to date precisely), between the mid-second and mid-third centuries, married a Roman senator. However, why should these Afinii99 be linked to Afinia Gemina Baebiana? This is clearly indicated by the last component of her name, as it bears a direct and exclusive (sic!) association with the Afinii of Beneventum and its environs.

In 180 BC, victorious Romans deported 40 thousand defeated Ligurians (along with women and children) to Samnium (Liv. 40.37–38), and a year later, another seven thousand Ligurians were resettled to the same region (Liv. 40.41). As a result of this activity, two new districts (pagi) were established in central Italy: Ligures Baebiani and Ligures Corneliani. These names derive from the names of the consuls of 181 BC who supervised the deportations. These consuls were Marcus Baebius Tamphilus and Publius Cornelius Cethegus. While the location of Ligures Corneliani is not entirely certain100, Ligures Baebiani are situated approximately 25 kilometers north of Beneventum101, in the vicinity of the present-day locality of Macchia di Circello. It is here that the aforementioned Tabula Ligurum Baebianorum from the time of Trajan was discovered, featuring the presence of Afinius Cogitatus.

The conclusion is therefore quite apparent: Afinia Gemina Baebiana, born around 210 and deceased shortly before 251, the wife of a senator and future Emperor Trebonianus Gallus, and the mother of Volusian, born around 230, must have originated from the gens Afinia, that is, from the family of decurions of Beneventum, who held estates in the vicinity of that city. The component Baebiana in her tripartite name refers to the Ligures Baebiani. What does this signify? That we have a sort of signum or origo – a manifestation of belonging (real or imagined) to the lineage of descendants of the relocated Ligurians. Such speculation may be made. However, one thing seems certain: other than through association with the Afinii of Beneventum and Ligures Baebiani, it is difficult to explain the unique combination of two out of three elements in the name of this woman.

Trebonianus Gallus

This is not an article about Trebonianus Gallus. I am only interested in facts related to him that may confirm that the Ludovisi sarcophagus was created during his reign, for the recently deceased wife of this emperor. Therefore, let us start with the observation that the depictions of Trebonianus Gallus found on his coins do not preclude (this is a cautious stance) his identification with the ruler seated on the tribunal, as depicted on the lid of the sarcophagus, similar to how we can ‘reconstruct’ his appearance based on the drawings by Montfaucon and Eichler. Indeed, as we recall, in 1880, Theodor Schreiber described the man on the tribunal as “still a young man”102, which only implies that he was not advanced in age. It is noteworthy that the coins of Trebonianus Gallus portray a man who still looks relatively youthful, although in 253, he was 47 years old103. These coins also depict him with hair that is not very long, with a short or medium-length beard, which corresponds to the figure on the sarcophagus lid (Fig. 14a–b, see OCRE).

Fig. 14a. RIC IV Trebonianus Gallus 1

Fig. 14b. RIC IV Trebonianus Gallus 16

At this juncture, it is crucial to recall, as previously mentioned, that sculptures purportedly depicting Trebonianus Gallus (including the renowned bronze statue from The Metropolitan Museum of Art in New York104) bear no explicit inscriptions identifying him by name. All attributions are hypothetical and rely on the subjective assessment of various scholars that the sculpted figure bears a ‘resemblance’ to Trebonianus Gallus as depicted on his coins. Nevertheless, it may be worth noting, albeit with considerable caution regarding this endeavor, that contemporary artistic reconstructions of the emperor’s face (see for example https://voshart.com/ROMAN-EMPEROR-PROJECT), based on these attributed ancient representations, do not preclude identification with the figure on the tribunal from the Ludovisi sarcophagus lid, as depicted in Eichler’s drawing.

The key role in my identification of Trebonianus Gallus with the figure on the tribune is played by something else. It is true that this emperor is criticized and depicted as a traitor in some sources, who led to the defeat and death of Decius105. Nevertheless, Trebonianus Gallus, in the perspective of ancient writers, is praised for two things: the peace treaty concluded with the barbarians106 and his magnificent conduct during the plague, when he ensured the removal of corpses from the city of Rome107. Furthermore, Jordanes, drawing from the currently lost account of Dexippus (see Jord. Get. 113), writes very favorably about the ruler and his son, as reigning during a time of complete peace108.

Supra dicti vero Gallus et Volusianus imperatores, quamvis vix biennio in imperio perseverantes ab hac luce migrarunt, tamen ipsud biennium, quod affuerunt, ubique pacati, ubique regnaverunt gratiosi, praeter quod unum eorum fortunae reputatum est, id est generalis morbus, sed hoc ab imperitis et calumniatoribus, qui vitam solent aliorum dente maledico lacerare. hi ergo mox imperio adepti sunt, foedus cum gente pepigerunt Gothorum.

(The above-mentioned emperors Gallus and Volusianus, although they remained only two years in powers before leaving this light, yet during these two years in which they held office, they reigned everywhere in peace and everywhere gracefully, except for one thing that can be held to account against their good fortune, namely the widespread disease, but this is only brought up by the unqualified and the slanderous, who are accustomed to attack other people’s lives out of envy. Soon after they acquired the empire, they concluded a treaty with the Gothic people109).

In a tradition dating back to the roots of the third century (= Dexippus), we have a solidified tradition favorable to Rome regarding the foedus concluded by Trebonianus Gallus with the Goths110. Moreover, we know that often accompanying such or similar arrangements was the obligation to provide Rome with hostages. Moreover, on the lid of the sarcophagus, we see the emperor depicted taking barbarian children as hostages111; furthermore, right below the tabula ansata, there is a scene portraying barbarians mourning beneath a tropaion (Fig. 15)112.

Fig. 15. The Barbarians mourning beneath a tropaion

On the sarcophagus, we have an image of victory and a treaty enforced upon the enemy. This aligns well with the propagandistic portrayal of Trebonianus Gallus as the leader who ended the war with the Goths by reaching a treaty with them. It is of no consequence that the glory from such a peace treaty was dubious: the deaths of Decius and Herennius, the humiliating tribute, and the consent to the barbarians taking captives from Philippopolis113. In official propaganda, Trebonianus Gallus was depicted as the victor who compelled the barbarians into agreements. Such a construct is also attested to by numismatics. Its message generally fits the triumphalistic spirit of the iconography of the Ludovisi sarcophagus.

The coins of Trebonianus Gallus, both those minted in his sole name and those minted jointly with Volusian114, most frequently reference content with a long-standing and rather conventional tradition: (Adventus [Rome115, Antioch116], Aequitas117, Aeternitas118, Annona119, Concordia120, Felicitas121, Libertas122/Liberalitas123, Moneta124, Pax125, Pietas126, Providentia127, Pudicitia128, Roma Aeterna129, Salus130, Securitas131, Ubertas132/Uberitas133, Victoria134, Virtus135). On the coins of these rulers, several deities also appear, whose epithets are a typical, primarily militaristic manifestation (Iuno Martialis136, Iovis Stator137, Mars Propugnator138, Mars Pacifer139, Apollo Salutaris140). It may be worth noting only the numerical predominance of emissions featuring Iuno Martialis; and Apollo Salutaris, could be related to the plague that occurred during Trebonianus Gallus’s reign. However, little of this is gleaned for the study of the Ludovisi sarcophagus. Perhaps more significant is that the numismatics of the emperor exude boundless optimism141, despite the bleak and disaster-laden times. Thus, on the coins of Trebonianus Gallus, Rome is still depicted as eternal142, already heralding the forthcoming celebration of the emperor’s decade-long rule (VOTIS DECENNALIBUS)143, even proclaiming the dawn of a New Age (SAECVLVM NOVVM)144. All of this aligns with the triumphalistic iconography of our sarcophagus and contradicts the thesis that in times of calamity, one cannot convey a positive message. This is precisely how propaganda operates.

The coins of Trebonianus Gallus also reveal something else, to which I will return in connection with Volusian: the emperor evidently prepares for expeditions to the east against the Persians, as the mint in Antioch heralds his Adventus145 and already foretells the victory of the ruler146. In addition, coins bearing the same inscription are found for Decius147 and his sons, minted in Antioch, although none of them ever set eyes on the city as emperor (perhaps there were such plans?)148. Whereas the fact that Trebonianus Gallus did indeed intend to set out to the east is attested to, amongst others, by Zosimus (1.28.3).

Considering the coins of Trebonianus Gallus lack grandiose, elaborate scenes149 that could be directly compared with the iconography of the Ludovisi sarcophagus (e.g., the ruler on the tribune receiving hostages), two emissions are particularly intriguing. The first is the asses struck in Rome (RIC IV 128), featuring on the obverse, faces of the father and son turned towards each other and the inscription CONCORDIA AVGVSTORVM. The reverse depicts Trebonianus Gallus and Volusian riding horses, preceded by Victoria and a soldier with a shield. In the background, another soldier and two spears, a vexillum, and a standard are visible (Fig. 16, see OCRE)150.

Fig. 16. RIC IV Trebonianus Gallus 128

The second similar emission151 only features the bust of Trebonianus Gallus on the obverse, accompanied by the inscription: IMP CAE C VIB TREB GALLVS AVG. The reverse, adorned with the inscription PONTIF MAX TR P II COS II S C, displays the image of the emperor and his son in quadriga, crowned by Victoria positioned between them. On either side stand two soldiers, one presumably holding a palm, and the other a shield. Both of the aforementioned emissions thus attest to the existence of elaborate propaganda scenes in which the father and son are depicted among soldiers, in a militaristic and triumphalistic setting, akin to that seen on the Ludovisi sarcophagus. However, this is not unique; such portrayals of emperors, in general, were customary.

Volusian

Let us begin with the fact that shortly after the discovery of the Ludovisi sarcophagus in 1621, in the early 1630s, Cassiano del Pozzo152 identified the charging young commander specifically as Volusian. Similarly, in the popular guide of its time by Helbig in 1891153, it is stated that the head of the man on the sarcophagus resembles (sic!)154 portraits of this emperor (although the author incorrectly stated that Volusian died in 254); such identification also appeared in the English version of this guide from 1896155. It appears that the earliest researchers were correct.

The most significant aspect is that the depiction of Volusian on the coin aligns well with the figure on the relief panel of the sarcophagus. Numismatics illustrates the evolution of the emperor’s appearance with his age156: initially, he is portrayed as very young and completely beardless (RIC IV Volusian 206b); then, that he has only a sparse growth of facial hair around the sides of the face and under the nose – the beard is entirely smooth (RIC IV Volusian 206b). Finally, we see him with rather abundant, curly facial hair (RIC IV Volusian 251). Particularly important are the depictions of this last type, showing the young emperor with slightly longer and an already curly beard as well as hair not trimmed quite so short. This aligns perfectly with the figure of the charging young commander on the frontal panel of the sarcophagus. Conversely, the coins of Decius’s sons, namely Herennius157 and Hostilian158, depict them without beards, which essentially precludes their identification with the commander on the sarcophagus. It is worth noting that in order to argue that it is Hostilian, Helga von Heintz had to resort to two marble busts, which were not inscribed with any name159. We see that Volusian resembles the figure on the Ludovisi sarcophagus, on coins, although it is difficult to compare flat profiles with the three -dimensional sculpture depicted en face (Fig. 17a–c, see OCRE).

Fig. 17a. RIC IV Volusian 159

Fig. 17b. RIC IV Volusian 139

Fig. 17c. RIC IV Volusian 166

It is worth noting that, in the case of Volusian and the question of his association with the figure of the young charging commander on the relief panel of the sarcophagus chest, we cannot rely on highly subjective contemporary artistic interpretations. The facial reconstructions of Trebonianus Gallus’s son are based solely on a bust that is hypothetically attributed to him and held in the Musée des Beaux -Arts de Tours160. Moreover, as I have already mentioned at the outset, several portraits are hypothetically attributed to Volusian. Apart from those mentioned above, none of the busts from Northampton, Vienna, and the Palazzo Massimo alle Terme in Rome were inscribed in antiquity with the name of this emperor. It is also evident to the naked eye that they differ so greatly from each other that they cannot represent the same individual (Fig. 18a–c)161.

Fig. 18a. The bust from the Smith College Museum in Northampton

Fig. 18b. The bust from the Kunsthistorisches Museum in Vienna

Fig. 18c. The bust from the Palazzo Massimo alle Terme in Rome

It is worth returning to numismatics to consider any association with the iconography of the Ludovisi sarcophagus. The coins of Volusian himself – those not discussed earlier, struck together with his father – refer to a classical set of personifications: Aequitas162, Aeternitas163, Concordia164, Felicitas165, Libertas166/Liberalitas167, Moneta168, Pax169, Pietas170, Providentia171, Pudicitia172, Roma Aeterna173, Salus174, Securitas175, Ubertas176, Victoria177, Virtus178, On the other hand, the list of gods’ names appearing on these coins is not very frequent, nor is it very unconventional (the most popular being Iuno Martialis179 followed by: Mars Propugnator180, Mars Pacifer181, Apollo Salutaris182, Iovis Conservator183). Somewhat more intriguing from the perspective of the Ludovisi sarcophagus iconography are the coins whose reverses depict Volusian himself, rather than personifications and gods. We thus have coins inscribed with PRINCEPS IVVENTVTIS184, accompanied by the figure of Volusian offering a sacrifice, holding a sceptre and a branch185. Consequently, there is nothing here that can be related to the iconography of the sarcophagus. Whereas most significant are other emissions from Antioch with the inscription ADVENTVS AVG186 on the reverse and the image of Volusian riding a horse with his right hand raised, holding a spear in his left hand (Fig. 19, see OCRE).

Fig. 19. RIC IV Volusian 224, avers: IMP C V AF GAL VEND VOLVSIANO AVG | IM C AF GAL VEND VOLVSIANO AVG | IM C AF GAL VEND VOLVSINO AVG; revers: ADVENTVS AVG

The presence of coins from Rome (RIC IV 198) further associates Volusian with Dacia187. Beyond the militaristic message concerning the East, there are also indications of propaganda referencing the European frontier. It is significant that the frontal panel of the Ludovisi sarcophagus portrays the young leader as the conqueror of both Western (‘Germans’) and Eastern (‘Persians’) as enemies of the empire.

Meanwhile, emissions from Rome during Volusian’s reign herald the celebration of the tenth anniversary of his rule: VOTIS DECENNALIBVS S.C.188 Coins from this emperor minted in Antioch proclaim SAECVLVM NOVVM189 / SAECVLVM NOVVM S.C.190 This shows how the young ruler is not only depicted as the conqueror of enemies from the East and the West but also portrayed as a figure poised for a lengthy reign, heralding a prosperous era for humanity. All of this aligns remarkably well with the ideology of the Ludovisi sarcophagus iconography, particularly with the hypothetical Mithraic symbol on the young commander’s forehead, depicting him as the vanquisher of cosmic forces of evil and darkness191.

Armed Conflicts from 251 to 253 and the Ludovisi Sarcophagus

At this juncture, we arrive at the circumstances and time of the creation of the sarcophagus, which I propose to attribute to Afinia Gemina Baebiana. Key to this case are the political events surrounding approximately 27 months of the reign of Trebonianus Gallus (May/June [possibly May?] 251 – August 253) and that of his son. I deliberately provide the duration of their reign in months as it better illustrates the brevity of this period. Within this timeframe, numerous events must be accommodated. Naturally, I do not intend to discuss them at this point; I will merely highlight those aspects that may support my hypothesis.

In the sources – aside from the noted exceptional account by Jordanes192 – Trebonianus Gallus’s reign is depicted as a period marked by numerous devastating simultaneous invasions by enemies of the empire. Such a portrayal is presented by193 Zosimus (1.26.1–27.3), Excerpta Salmasiana (II 66 = fr. 228 Roberto194), Symeon Magister195, and Zonaras (12.21). Additionally, we must include accounts from the Thirteenth Sibylline Book, composed in the Syrian milieu between 262 and 268 (vv. 103–137196), as well as from the so-called Res Gestae Divi Sapori (ll. 11–19)197. Particularly severe conditions prevailed in the East: Shapur invaded and occupied Armenia; he defeated the Romans at Barbalissos and ravaged northern Mesopotamia; he struck Syria, where he likely captured Antioch in the spring of 253, followed by a similar fate befalling many other cities in Cilicia and Cappadocia198. Scholars debate vehemently in their attempts to organize the chronology of all these events.

From the perspective of this article, however, this is not of paramount importance; what matters is simply the observation that from 251 to 253, the empire was afflicted by barbarian and Persian invasions. This is precisely what the frontal panel of the Ludovisi sarcophagus depicts, in accordance with the Roman viewpoint. Indeed, it portrays Volusian triumphantly charging amidst a tangle of barbaric ‘Germans’ and ‘Persians’ massacred by the Romans.

It is also salient to add here that Zosimus (1.27.3) clearly states that upon learning of the situation in the East, Trebonianus Gallus began preparations for an expedition against the Persians no later than the spring of 253. Furthermore, we have cited previously mentioned coins of the emperor and his son minted in Antioch, heralding their Adventus. The martial scene on the sarcophagus serves as a propagandistic image illustrating the official preparations from 251 to 253 dealing with the enemies of the Roman Empire. It is also necessary to consider that Volusian himself may have been involved in his father’s military endeavors in the Balkans; either earlier, during the years 250–251, when Trebonianus Gallus was still solely a senatorial legate of the province of Moesia Inferior, or later, during his father’s reign, when the young emperor distinguished himself in the province of Dacia (see RIC IV Volusian 198199). Therefore, portraying the young ruler on the sarcophagus as the conqueror of eastern and western enemies of the empire would make complete sense.

The Final Reconstruction

I hereby propose to examine the iconography of the Ludovisi sarcophagus in the context of the events during the reign of Trebonianus Gallus and Volusian.

Upon learning of the defeat and death of Decius, still in May or early June of 251, Trebonianus Gallus, the former governor of the province of Moesia Inferior, was proclaimed emperor, immediately conferring upon his son Volusian the title of Caesar. An agreement was reached with the Goths (Jord. Get. 106 even speaks of a foedus), whereby they withdrew beyond the Danube in exchange for tribute and permission to take captives from Philippopolis. In the latter half of 251, the new emperor and his son were already in Rome. In the city resided Decius’s son, formally Augustus Hostilian, and Augusta Herennia Etruscilla. Their relations with the new ruler and his son must have been difficult. Trebonianus Gallus recognized, and according to Zosimus (1.25.1) even adopted, Hostilian, while his mother retained the title of Augusta. However, soon after, perhaps even before 15 July 251200, Hostilian died as a victim of a plague (Epit. de Caes. 30.2), although rumors circulated that he was assassinated (Zos. 1.25.2). Herennia Etruscilla disappears from the sources; her fate remaining unknown.

In 251, Trebonianus Gallus did not have a wife by his side, hence the idea of creating an ‘imperial’ splendor around the deceased spouse of the new ruler and mother of the young co-emperor. This was not only a way to neutralize the disconcertingly high status of Augusta Herennia Etruscilla but also a tradition of elevating, and even deifying, members of the new emperor’s family who died before his proclamation. During the reign of Titus, in 80/81, his sister, Flavia Domitilla the Younger201, who died before their father Vespasian ascended to power in 69, was deified. Similarly, during the reign of Domitian, probably after 90, his and Titus’s mother, Flavia Domitilla the Elder202, who also passed away before her husband’s proclamation, was deified. Under Trajan, around 113, his father and namesake, who presumably died before his son’s proclamation, was deified203.

However, a particularly intriguing example, occurring slightly later than the reign of Trebonianus Gallus, is the consecratio of Mariniana, the wife of Valerian and mother of Gallienus. Mariniana died before her husband’s proclamation in 253204. It has recently been discovered205 that Valerian already had a second wife at that time, Cornelia Gallonia206. Thus, Valerian, a trusted confidant and avenger of Trebonianus Gallus, arranged for the deification of his deceased former wife, even though he was in another relationship when assuming power. There is no shortage of precedents for elevating deceased wives or other family members, and this practice continued into the mid-third century.

The idea of honoring a deceased wife could have been suggested to Trebonianus Gallus by the propagandistic concept of domus divina, which posits the existence of a model: emperor – empress – young co-ruling son. The widow of the predecessor, namely Herennia Etruscilla, and her son Hostilian, somewhat disrupted this scheme. Therefore, the elevation of Afinia Gemina Baebiana would be consistent.

It follows that it is possible that in the second half of the year 251 (following the arrival of Trebonianus Gallus in Rome), the remains of the recently deceased Afina Geminia Baebiana were intended to be transferred to the Ludovisi sarcophagus. Could this even be evidence of her planned, though undocumented (an argumentum ex silentio!), deification? It is conceivable that the inscription on the sarcophagus lid was not carved but painted, with the intention of altering it once she became diva. However, such speculation ventures too far into conjecture207.

The complex situation in the year 251 lends itself to the concept of elevating the deceased wife of Trebonianus Gallus. Given that the act of elevation is typically carried out by rulers who glorify their deceased in a somewhat soldierly manner, with a touch of military subtlety, albeit in a customary fashion where women in antiquity are often depicted as someone’s ‘daughters’, ‘wives’, or ‘mothers’.

We can see that Afina Geminia Baebiana was portrayed as the wife of a triumphant politician who had made peace with defeated and humiliated barbarians (as evidenced by scenes of weeping barbarians beneath a tropaion and the handing over of hostages). She was also the mother of a brave soldier who vanquishes ‘Germans’ and ‘Persians’. All of this, of course, is—putting it mildly – an exaggeration, but such is the nature of imperial propaganda; after all, according to its principles, Alexander Severus was also supposed to have triumphed in Rome as the conqueror (sic!) of Ardashir (HA, vit. Al. Sev. 56.1; Festus 22.1)208.

Returning now to the stylistic considerations following on from the entirety of the preceding analysis, it is pertinent to note that the bellicose tableau adorning the Ludovisi sarcophagus, originating – to simplify – in the mid-third century, presents a somewhat minor anomaly. Roughly twenty Roman sarcophagi featuring battle scenes have survived; however, they predominantly date from the period spanning circa 160 to around 200/210 (at most, until c. 220)209. Among the most renowned and stylistically akin to the Ludovisi sarcophagus are: sarcofago di Ammendola (c. 170) from the Capitoline Museum (inv. S 213) and sarcofago di Portonaccio (c. 180/190) from the Palazzo Massimo alle Terme (inv. 112327). Hence, the overtly martial iconography of the Ludovisi sarcophagus can be traced back to models from several decades prior, notably to the times of the Marcomannic Wars (166–180). The reference to the sepulchral martial art of the era of Marcus Aurelius, is particularly significant when reviewing that period wherein a brutal struggle ensued with European barbarians, Eastern Parthians, and, additionally, an outbreak of pestilence; all of which signifies a striking resemblance to reports from the years 251–253.

I noted at the outset, that stylistically the Ludovisi sarcophagus is preferred by some to be placed in the times of Gallienus, circa 260. Perhaps the idea of honoring Afinia Gemina Baebiana arose at the beginning of the reign of her husband and son. The execution of the sarcophagus may have been considered as part of a new tomb for the emerging imperial family, anticipating the celebration of a decade of rule and the commencement of a Saeculum novum, which could have taken slightly longer. This process may have even extended into the period following the deaths of Trebonianus Gallus and Volusian, as their daughter and the sister of the latter, Vibia Galla210, may have continued the construction of the family mausoleum. During the relatively brief reign of Aemilianus (VIII–IX/X 253), both of his predecessors were subjected to damnatio memoriae, but under Valerian, a trusted collaborator of Trebonianus Gallus (see Zos. 1.28.3), they were accorded consecratio. Consequently, the work on the sarcophagus could have continued into the reigns of Valerian and Gallienus, with its stylistic elements heralding the onset of new tastes characteristic of a new era. While such conjectures may appear speculative, they are necessary only to the extent that we are concerned with the stylistic precision of dating within the approximate span of ten years between around 251 and around 260.

In conclusion, although the iconography of the Ludovisi sarcophagus aligns admirably with the possibility of it containing the remains of Afinia Gemina Baebiana (indeed, it seems to correspond uniquely to her), it may be disconcerting that a woman who left no trace in history was buried in something so splendid211. However, such doubt can easily be dispelled. It is necessary to perceive the sarcophagus not merely as the resting place of an ephemeral and insignificant woman, but rather as a product of imperial propaganda serving the interests of Trebonianus Gallus and Volusian. These individuals, hailing from the social advancement of the decurial families of Perusia212 and Beneventum, were homines novi in the Senate. Additionally, they grappled with accusations of treason against Decius and the killing of Hostilian. With such a starting point, and against the backdrop of struggles against barbarians and Persians, a tomb is erected commensurate with ambition, at least, of a decade-long reign and the impending Saeculum novum.

Bibliography213

Alexandrescu Cristina-Georgeta, Blasmusiker und Standartenträger im römischen Heer: Untersuchungen zur Benennung, Funktion und Ikonographie, Cluj-Napoca 2010.

Alföldi Andreas, The Crisis of the Empire (A.D. 249–270), in The Cambridge Ancient History, vol. 12: The Imperial Crisis and Recovery, A.D. 193–324, ed. Stanley Arthur Cook et al., Cambridge 1939, pp. 165–231.

Allen Joel, Hostages and Hostage-Taking in the Roman Empire, Cambridge – New York 2006.

Allen Mont, The Death of Myth on Roman Sarcophagi. Allegory and Visual Narrative in the Late Empire, Cambridge – New York 2022.

Andreae Bernard, Imitazione ed originalità nei sarcofagi romani, “Atti della Pontificia Accademia Romana di Archeologia”, serie III, “Rendiconti”, 41, 1968/1969, pp. 145–166.

Andreae Bernard, Jung Helmut, Vorläufige tabellarische Übersicht über die Zeitstellung und Werkstattzugehörigkeit von 250 römischen Prunksarkophagen des 3. Jhs. n. Chr., “Archäologischer Anzeiger”, 1977, pp. 432–436.

Andreae Bernard, Motivgeschichtliche Untersuchungen zu den römischen Schlachtsarkophagen, Berlin 1956.

Andreae Bernard, Zur Komposition des großen Ludovisischen Schlachtsarkophages, “Wissenschaftliche Zeitschrift der Universität Rostock”, 17, 1968, pp. 633–640.

Aurélius Victor, Livre des Césars, ed. and transl. Pierre Dufraigne, Paris 1975.

Barrington Atlas of the Greek and Roman World, ed. Richard J.A. Talbert, Princeton 2000.

Beal Sarah E., Roman Battle Sarcophagi: An Analysis of Composition as a Reflection of Changing Imperial Styles and Production, MA thesis, University of Cincinnati, Cincinnati 2016.

Bianchi Bandinelli Ranuccio, Torelli Mario, L’Arte dell’antichità classica, 2: Etruria. Roma, Torino 1976.

Birk Stine, Third-century sarcophagi from the city of Rome: a chronological reappraisal, “Analecta Romana Instituti Danici”, 35/36, 2010/2011, pp. 7–30.

Bleckmann Bruno, Die Reichskrise des III. Jahrhunderts in der spätantiken und byzantinischen Geschichtsschreibung. Untersuchungen zu den nachdionischen Quellen der Chronik des Johannes Zonaras, München 1992.

Borg Barbara E., Crisis and Ambition: Tombs and Burial Customs in Third-Century CE Rome, Oxford Studies in Ancient Culture and Representation Series, Oxford – New York 2013.

Brisson Luc, 13. Gémina, in Dictionnaire des philosophes antiques, vol. 3: D’Eccélos à Juvénal, ed. Richard Goulet, Paris 2000, p. 472.

Brisson Luc, Plotin: une biographie, in Porphyre, La Vie de Plotin. Études d’introduction, texte grec et traduction française, commentaire, notes complémentaires, bibliographie, vol. 2, Paris 1992, pp. 1–12.

Brisson Luc, Prosopographie, in Porphyre, La vie de Plotin. Travaux préliminaires et index grec complet, vol. 1, Paris 1982, pp. 56–114.

Camodeca Giuseppe, Senatori beneventani da Silla alla tetrarchia, in Antiqua Beneventana. La storia della città romana attraverso la documentazione epigrafica, ed. Paola Caruso, Benevento 2012, pp. 233–262.

Christol Michel, Gallien, Claude et Aurélien, “Historiae Augustae Colloquium Nanceiense”, Atti dei Convegni sulla Historia Augusta XII, ed. Cécile Bertrand-Dagenbach, François Chausson, Bari 2014, pp. 159–183.

Chronicon Paschale, vols 1–2, ed. Ludovicus Dindorfius, Bonnae 1832.

Craven Maxwell, The Imperial Families of Ancient Rome, Fonthill 2020.

Crawford Michael Hewson, Reynolds Joyce Maire, The Aezani copy of the Price Edict, “Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik”, 34, 1979, pp. 163–210.

De Angelis d’Ossat Matilde, “È opera stupenda”: notizie intorno al ritrovamento del sarcofago grande Ludovisi, “Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz”, 55, 2008, pp. 577–592.

De Angelis d’Ossat Matilde, “È opera stupenda” – zur Auffindung des Ludovisisarkophages, transl. Friedrich-Wilhelm von Hase, in Der Traum vom Imperium. Der Ludovisisarkophag – Grabmal eines Feldherrn Roms, ed. Ernst Künzl, Regensburg–Mainz 2010, pp. 117–121.

De Angelis d’Ossat Matilde, Sarcofago colossale con scene di battaglia tra Romani e barbari (cosiddetto Grande Ludovisi), in Palazzo Altemps: le collezioni, ed. Matilde De Angelis d’Ossat et al., Milano 2011, pp. 240–243.

De Lachenal Lucilla, Sarcofago colossale con battaglia fra romani e barbari, in Museo Nazionale Romano. Le sculture, 1.5.1: I Marmi Ludovisi nel Museo Nazionale Romano, ed. Lucilla De Lachenal, Beatrice Palma, Roma 1983, pp. 56–67.

Die Sarkophage mit Darstellungen aus dem Menschenleben, I 3: Vita Romana, ed. Carola Reinsberg, Berlin 2006.

Die Zeit der Soldatenkaiser. Krise und Transformation des Römischen Reiches im 3. Jahrhundert n. Chr. (235–284), vols 1–2, ed. Klaus-Peter Johne, Udo Hartmann, Thomas Gerhardt, Berlin 2008.

Diokletians Preisedikt, ed. Siegfried Lauffer, Berlin 1971.

Edwell Peter M., Between Rome and Persia. The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman Control, London – New York 2008.

Eutrope, Abrégé d’histoire romaine, ed. and transl. Joseph Hellegouarc’h, Paris 2002.

Ewald Björn Christian, Sarcophagi and senators: the social history of Roman funerary art and its limits, “Journal of Roman Archaeology”, 16, 2003, pp. 561–571.

Excerpta de insidiis, ed. Carl de Boor, vols 1–3, Berlin 1905.

Faust Stephan, review of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium. Der Ludovisisarkophag – Grabmal eines Feldherrn Roms”, Regensburg–Mainz 2010, “Göttinger Forum für Altertumswissenschaft”, 14, 2011, pp. 1017–1026.

Faust Stephan, Schlachtenbilder der römischen Kaiserzeit. Erzählerische Darstellungskonzepte in der Reliefkunst von Traian bis Septimius Severus, Rahden 2012.

Fejfer Jane, Roman Portraits in Context, Berlin 2008.

Fittschen Klaus, Bemerkungen zu den Porträts des 3. Jahrhunderts nach Christus, “Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts”, 84, 1969, pp. 197–236.

Fittschen Klaus, Sarkophage römischer Kaiser oder vom Nutzen der Porträtforschung, “Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts”, 94, 1979, pp. 578–593.

Fittschen Klaus, The portraits of Roman emperors and their families. Controversial positions and unsolved problems, “Yale Classical Studies”, 35, 2010, pp. 221–246.

Fittschen Klaus, Über Sarkophage mit Porträts verschiedener Personen, in Symposium über die antiken Sarkophage. Pisa 5.–12. September 1982, Marburg 1984, pp. 129–161.

Fitz Gerald Charles M., Bronze Statue of Trebonianus Gallus, “Bulletin of the Metropolitan Museum of Art”, 1, 1905, pp. 12–13.

Frothingham Arthur Lincoln, The Ludovisi Sarcophagus and the dating of Roman sarcophagi, “American Journal of Archaeology”, 26, 1922, pp. 78–79.

Fück Georg, Die Form des Mainzer Sarkophag-Reliefs nach der Zeichnung von Eichler, “Mainzer Zeitschrift”, 12, 1917, pp. 181–183.

Führer durch die öffentlichen Sammlungen klassischer Altertümer in Rom, vol. 3, ed. Bernard Andreae, Tübingen 1969.

Garnsey Peter, Trajan’s alimenta: some problems, “Historia”, 17, 1968, pp. 367–381.

Georgii Cedreni Historiarum compendium, vols 1–2, ed. Luigi Tartaglia, Rome 2016.

Georgii Monachi Chronicon, vols 1–2, ed. Carl de Boore, Peter Wirth, Stutgardiae 1978.

Gilliam James Frank, Trebonianus Gallus and the Decii: III et I cos., in Studi in onore di Aristide Calderini e Roberto Paribeni I, Milano 1956, pp. 305–311.

Girotti Beatrice, Cornelia Gallonia Augusta, seconda moglie di Valeriano: un contributo epigrafico ad un problema storiografico?, “Epigraphica”, 66, 2004, pp. 365–368.

Goulet-Gazé Marie-Odile, L’arrière scolaire de Vie de Plotin, in Porphyre, La vie de Plotin. Travaux préliminaires et index grec complet, vol. 1, Paris 1982, pp. 229–327.

Grozdanova Lily, Trebonianus Gallus and Volusianus (AD 251–253): ruling the Empire in between the West and the East, “Ancient West and East”, 13, 2014, pp. 117–137.

Guacci Paola, The contribution of the aerial topography for the study of the Roman settlement Ligures Baebiani (Macchia di Circello, Benevento – SW Italy), “Aerial Archaeology Research Group (AARG)”, 2016.

Gullini Giorgio, Maestri e botteghe in Roma da Gallieno alla Tetrarchia, Torino 1960, pp. 12–31.

Halfwassen Jens, Plotin und der Neuplatonismus, München 2004.

Hamberg Per Gustaf, Studies in Roman Imperial Art, with Special Reference to the State Reliefs of the Second Century, Uppsala 1945.

Hanslik Rudolf, Imp. Caesar C. Vibius Trebonianus Gallus Augustus, in RE VIII A 2, 1958, R. no. 58, coll. 1984–1994.

Hanslik Rudolf, Imperator Caesar C. Vibius Afinius Gallus Veldumnianus Volusianus Aug., in RE VIII A 2, 1958, no. 65, coll. 1996–1997.

Heintze Helga von, Der Feldherr des Grossen Ludovisischen Schlachtsarkophages, in Römische Porträts, ed. Helga von Heintze, Wege der Forschung Series, 348, Darmstadt 1974, pp. 369–402.

Heintze Helga von, Studien zu den Porträts des 3. Jahrhundert n. Chr. 4. Der Feldherr des Grossen Ludovisischen Schlachtsarkophages, “Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Rom”, 64, 1957, pp. 69–91.

Heitz Christian, Die Guten, die Bösen und die Hässlichen: nördliche ‘Barbaren’ in der römischen Bildkunst, Hamburg 2009.

Helbig Wolfgang, Führer durch die öffentlichen Sammlungen klassischer Altertümer in Rom, vol. 3, ed. Bernard Andreae, Tübingen 1969 (1st edn, Leipzig 1891).

Helbig Wolfgang, Guide to the Public Collections of Classical Antiquities in Rome, transl. James Fullarton Muirhead and Findlay Muirhead, vol. 3, Leipzig 1896.

Hemingway Seán, McGregor Sarah, Smith Dylan, The bronze statue of Trebonianus Gallus in the Metropolitan Museum of Art. Restoration, technique, and interpretation, in The Restoration of Ancient Bronzes: Naples and Beyond, ed. Erik Risser, David Saunders, Los Angeles 2013, pp. 113–147.

Herklotz Ingo, Cassiano dal Pozzo und die Archäologie des 17. Jahrhunderts, Römische Forschungen der Bibliotheca Hertziana 28, München 1999.

Ioannis Antiocheni Fragmenta ex Historia chronica, ed., introd. and transl. Umberto Roberto, Berlin – New York 2005.

Ioannis Antiocheni fragmenta quae supersunt omnia, ed. Sergei Mariev, Berlin – New York 2008.

Ioannis Malalae Chronographia, ed. Ioannes Thurn, Berlin 2000.

Ioannis Zonarae Epitome historiarum, vols 1–6, ed. Ludovicus Dindorfius, Leipzig 1868–1875.

Iordanes, Getica (De origine actibusque Getarum), ed. Theodor Mommsen, MGH AA V/1, Berlin 1882.

Jordanes, Romana and Getica, ed. and transl. Peter Van Nuffelen, Lieve Van Hoof, Translated Texts for Historians 75, Liverpool 2020.

Jung Helmut, Zum Reliefstil der stadtrömischen Sarkophage des frühen 3. Jahrhunderts n. Chr., “Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts”, 93, 1978, pp. 328–368.

Kettenhofen Erich, Beobachtungen zum 1. Buch der Νέα Ἱστορία des Zosimos, “Byzantion”, 58, 1993, pp. 404–415.

Kienast Dietmar, Eck Werner, Heil Matthäus, Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie, 6th edn, Darmstadt 2017.

Kleiner Fred S., A History of Roman Art. Enhanced Edition, Boston 2010.

Klose Christoph, A Farewell to Methods? Imperial ‘adventus-scenes’ and interpretations of Roman historical reliefs, in Fresh Perspectives on Graeco-Roman Visual Culture. Proceedings of an International Conference at Humboldt-Universität, Berlin, 2nd–3rd September 2013, ed. Christoph Klose, Lukas C. Bossert, William Leverit, Berlin 2015, pp. 99–116.

Koch Guntram, Sarkophage der römischen Kaiserzeit, Darmstadt 1993.

Koch Guntram, Sichtermann Hellmut, Römische Sarkophage. Handbuch der Archäologie, München 1982.

Künzl Ernst, Der Traum vom Imperium. Der Ludovisisarkophag – Grabmal eines Feldherrn Roms, Regensburg–Mainz 2010.

Künzl Susanna, Der Schlachtsarkophag Ludovisi. Bestattung eines römischen Kaisers?, “Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums”, 52, 2005, 2, pp. 607–608.

Laes Christian, Strubbe Johan, Youth in the Roman Empire. The Youth and the Restless Years?, London – New York – Cambridge 2014.

Lee Alan Douglas, The role of hostages in Roman diplomacy with Sasanian Persia, “Historia”, 40, 1991, pp. 366–374.

Loriot Xavier, L’atelier d’Alexandrie sous Trébonien Galle: à propos du P. OXY. 3611, “Revue numismatique”, 152, 1997, pp. 53–59.

Maricq André, Honigmann Ernst, Recherches sur les Res Gestae Divi Saporis, Brussels 1953.

Mathisen Ralph, Barbarian invasions or civil wars? Goths as auxiliary forces in the Roman army, in Empire in Crisis: Gothic Invasions and Roman Historiography / Beiträge einer internationalen Tagung zu den Wiener Dexipp-Fragmenten (Dexippus Vindobonensis), Wien, 3.–6. Mai 2017, ed. Fritz Mitthof, Gunther Martin, Jana Grusková, Wien 2020, pp. 263–286.

Mattingly Harold, The reigns of Trebonianus Gallus and Volusian and of Aemilianus, “Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society”, Sixth Series, 6, 1946, pp. 36–46.

McCann Anna Marguerite, Roman Sarcophagi in The Metropolitan Museum of Art, New York 1978.

Meischner Jutta, Das Frauenporträt der Severzeit, Berlin 1964.

Meischner Jutta, Ein Porträt des Kaisers Volusianus, “Archäologischer Anzeiger”, 2, 1967, pp. 220–228.

Metcalf William E., The Antioch hoard of antoniniani and the eastern coinage of Trebonianus Gallus and Volusian, “American Numismatic Society Museum Notes”, 22, 1977, pp. 71–94.

Meyer Marion, Julia Domna – “Braut des best Mannes, Mutter des best Kindes, assyrische Göttin der Liebe, nie untergehender Mond”, in Portraits. 500 Years of Roman Coin Portraits / Jahre römische Münzbildnisse, ed. Andreas Pangerl, München 2017, pp. 365–373, 440–441.

Mitthof Fritz, Bemerkungen zu Kaiser Decius und seinem Gotenkrieg 250–251 n. Chr., in Empire in Crisis: Gothic Invasions and Roman Historiography / Beiträge einer internationalen Tagung zu den Wiener Dexipp-Fragmenten (Dexippus Vindobonensis), Wien, 3.–6. Mai 2017, ed. Fritz Mitthof, Gunther Martin, Jana Grusková, Wien 2020, pp. 311–336.

Montfaucon Bernard de, Diarium Italicum, Parisiis 1702.

Montfaucon Bernard de, L’antiquité expliquée et représentée en figures, vol. 5/1: Les Funerailles des Grecs & Romains, Paris 1719.

Moscovich James Maurice, The Role of Hostages in Roman Foreign Policy, academic dissertation, McMaster University, Hamilton 1972.

Museo nazionale romano: Palazzo Massimo alle Terme, Terme di Diocleziano, Palazzo Altemps, Museo Palatino, Crypta Balbi, ed. Adriano La Regina, Milano 2005.

Muth Susanne, Drei statt vier. Zur Deutung der Feldherrnsarkophage, “Archäologischer Anzeiger”, 1, 2004, pp. 263–273.

Muth Susanne, Im Angesicht des Todes. Zum Wertediskurs in der römische Grabkultur, in Römische Werte als Gegenstand der Altertumswissenschaft, ed. Andreas Haltenhoff, Andreas Heil, Fritz-Heiner Mutschler, Leipzig 2005, pp. 259–286.

Okoń Danuta, Septimius Severus et Senatores. Septimius Severus’ Personal Policy Towards Senators in the Light of Prosopographic Research (193–211 A.D.), transl. Beata Zawadka, Szczecin 2012.

Peachin Michael, Roman Imperial Titulature and Chronology, AD 235–284, Amsterdam 1990.

Pelikán Oldřich, Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, in Mnema Vladimír Groh, ed. Josef Češka, Gabriel Hejzlar, Praha 1964, pp. 117–135.

Pelikán Oldřich, Vom antiken Realismus zur spätantiken Expressivität, Praha 1965.

Petermann Reinhold, Zur Restaurierung des Deckelreliefs vom ludovisischen Schlachtensarkophag, “Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums”, 22, 1975, pp. 218–220.

Plotinus in Seven Volumes, with an English translation by Arthur Hilary Armstrong, vol. 1: Porphyry, On the life of Plotinus and the Order of His Books, The Loeb Classical Library 440, London–Cambridge (MA) 1966.

Porphyre, La vie de Plotin et l’ordre de ses écrits, in Plotin, Ennéades, vol. 1: Les Belles Lettres, ed. and transl. Émile Bréhier, Paris 1924, pp. 1–34.

Portraits. 500 Years of Roman Coin Portraits / Jahre römische Münzbildnisse, ed. Andreas Pangerl, München 2017.

Potter David S., Prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire. A Historical Commentary on the Thirteenth Sibylline Oracle, Oxford 1990.

Préaux Claire, Trébonien Galle et Hostilianus, “Aegyptus”, 32, 1952, pp. 152–157.

Pseudo-Aurélius Victor, Abrégé des Césars, ed. Michel Festy, Paris 1999.

Reinsberg Carola, Senatorensarkophage, “Römische Mitteilungen”, 102, 1995, pp. 353–370.

Reschke Eberhard, Römische Sarkophagkunst zwischen Gallienus und Constatin, Berlin 1966.

Rodenwaldt Gerhart, Der große Schlachtsarkophag Ludovisi, Rom, Thermenmuseum, AD IV, 3–4, “Antike Denkmäler”, 4, 1929, pp. 61–68.

Rodenwaldt Gerhart, Jagdsarkophag in Reims, “Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Römische Abteilung / Bullettino dell‘Istituto Archeologico Germanico Sezione Romana”, 59, 1944, pp. 191–203.

Rodenwaldt Gerhart, Über den Stilwandel in der antoninischen Kunst, Abhandlungen der preussischen Akademie der Wissenschaften, Berlin 1935.

Saffrey Henri-Dominique, Pourquoi Porphyre a-t-il édité Plotin?: Réponse provisoire, in Porphyre, La Vie de Plotin. Études d’introduction, texte grec et traduction française, commentaire, notes complémentaires, bibliographie, vol. 2, Paris 1992, pp. 31–64.

Schreiber Theodor, Die Antiken Bildwerke der Villa Ludovisi in Rom, Leipzig 1880.

Scultura antica in Palazzo Altemps: Museo Nazionale Romano, ed. Matilde De Angelis d’Ossat, Milano 2002.

Sitte Heinrich, Duhn Friedrich von, Schumacher Karl, Der Germanen-Sarkophag Ludovisi im Römisch-Germanischen Central-Museum zu Mainz, “Mainzer Zeitschrift”, 12, 1917, pp. 1–15.

Sotgiu Giovanna, Treboniano Gallo Ostiliano Volusiano Emiliano (1960–1971), “Aufstieg und Niedergang der römischen Welt”, 2, 1975, 2, pp. 798–802.

Stevanato Clara, Senators and memory in the funerary epigraphy of Roman Italy (1st century BC – 3rd century AD). History, PhD thesis, Université Panthéon-Sorbonne – Paris I, Università Ca’ Foscari di Venezia, Paris–Venezia 2019.

Strong Donald, Roman Art, Harmondsworth 1980.

Suski Robert, Trebonian Gallus i emisje z legendą ADVENTVS AVG. Dlaczego cesarz nie udał się na wschód?, “Wieki Stare i Nowe”, 17, 2022, pp. 1–16.

Symeonis Magistri et Logothetae Chronicon, ed. Staffan Wahlgren, Berlin – New York 2006.

The History of Zonaras. From Alexander Severus to the death of Theodosius the Great, ed. and transl. Thomas Banchich, Eugene N. Lane, London – New York 2009.

Thijs Simon, Hostages of Rome, “Athens Journal of History”, 2, 2016, pp. 199–212.

Töpfer Kai Michael, Signa Militaria: Die römische Feldzeichen in der Republik und im Prinzipat, Mainz 2011.

Torelli Marina R., Benevento Romana, Roma 2002.

Turcan Robert, Messages d’outre-tombe. L’iconographie des sarcophages romains, Paris 1999.

Veyne Paul, La table des Ligures Baebiani et l’institution alimentaire de Trajan, “Mélanges d’archéologie et d’histoire’, 69, 1957, pp. 81–135.

Veyne Paul, La Table des Ligures Baebiani et l’institution alimentaire de Trajan (2e article), “Mélanges d’archéologie et d’histoire”, 70, 1958, pp. 177–241.

Weiser Wolfram, Namen römischer Statthalter auf Münzen Kleinasiens. Corrigenda und Addenda zu Gerd Stumpfs Münzcorpus, “Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik”, 123, 1998, pp. 275–290.

Wrede Henning, Senatorische Sarkophage Roms: Der Beitrag des Senatorenstandes zur römischen Kunst der hohen und späten Kaiserzeit, Mainz 2001.

Zanker Paul, Ewald Björn Christian, Living with Myths. The Imagery of Roman Sarcophagi, transl. Julia Slater, Oxford 2012 (= Mit Mythen leben: Die Bilderwelt der römischen Sarkophage, München 2004).

Zosime, Histoire nouvelle, vol. 1: Livres I et II, ed. François Paschoud, Paris 1971.

Zucca Raimondo, Valeriano e la sua famiglia nell’epigrafia della Sardinia, in Epigrafia di confine, confine dell’epigrafia, ed. Maria Gabriella Bertinelli Angeli, Angela Donati, Faenza 2004, pp. 347–370.

1 I would like to thank to Prof. Ewa Wipszycka-Bravo, Prof. Krystyna Stebnicka, Prof. Adam Ziółkowski, and Prof. Aleksander Wolicki for all their suggestions and critical remarks. The illustrations included in the article are either referenced as quotations (with the source indicated), or they are photographs taken by Jakub Gałecki (JG) used with his permission. The coin images are sourced from the online platform Online Coins of the Roman Empire (OCRE).

2 M. De Angelis d’Ossat, “È opera stupenda”: notizie intorno al ritrovamento del sarcofago grande Ludovisi, “Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz”, 55, 2008, pp. 577–592, at p. 578.

3 Although there was also a suggestion that the sarcophagus was originally crafted for a certain military leader around the year 170, subsequently, around 250, it was repurposed and then the face of a charging commander was recarved to resemble the new owner, see A.L. Frothingham, The Ludovisi Sarcophagus and the dating of Roman sarcophagi, “American Journal of Archaeology”, 26, 1922, pp. 78–79.

4 The broad chronology arises from the incorporation of the most frequently proposed dating of the sarcophagus found in the literature on the subject, see Bibliography. See also M. Allen, The Death of Myth on Roman Sarcophagi. Allegory and Visual Narrative in the Late Empire, Cambridge – New York 2022, p. 194, fn. 107.

5 The Ludovisi sarcophagus is said to bear resemblance to the sarcophagus from Reims, dating to around 260 (Musée Saint-Remi, inv. 978.20171), depicting a lion hunt (later modified for Flavius Jovinus, cos. 367). However, the basis for such a chronology is tenuous: Gerhart Rodenwaldt (Jagdsarkophag in Reims, “Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Römische Abteilung / Bullettino dell’Istituto Archeologico Germanico Sezione Romana”, 59, 1944, pp. 191–203, at p. 198) roughly dated the Reims sarcophagus to around 260 (‘Als ungefähres Datum des Reimser Sarkophages mag die Zeit um des Jahr 260 vorgeschlagen werden”). Going further, G. Gullini (Maestri e botteghe in Roma da Gallieno alla Tetrarchia, Torino 1960, pp. 12–31, at p. 26), suggested that both sarcophagi were crafted in the same workshop. As evident, these are not robust grounds for precise stylistic dating of the Ludovisi sarcophagus. See also the remarks by Stine Birk (Third-century sarcophagi from the city of Rome: a chronological reappraisal, “Analecta Romana Instituti Danici”, 35/36, 2010/2011, pp. 7–30) on the challenges of stylistic dating of sarcophagi.

6 Many scholars disagree that the stylistic features of the Ludovisi sarcophagus indicate its creation around 260. For instance, Donald Strong (Roman Art, Harmondsworth 1980, pp. 202–206, 257) stylistically dated the sarcophagus to around 250. Conversely, Oldřich Pelikán (Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, in Mnema Vladimír Groh, ed. J. Češka, G. Hejzlar, Praha 1964, pp. 117–135, at p. 125) observed that the complete absence of background in the battle scene of the Ludovisi sarcophagus is atypical for the art of the Gallienic period (260–268), but rather typical of an earlier period (see also ibidem, pp. 126–127); a similar earlier dating, see O. Pelikán, Vom antiken Realismus zur spätantiken Expressivität, Praha 1965, pp. 116–138, 170–171.

7 Idem, Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, pp. 130–131, acknowledged that this could serve as evidence for dating the sarcophagus to around 250, rather than c. 260.

8 Refer to marble portraits: from the Capitoline Museum in Rome (no. 92), from the Palazzo Massimo alle Terme in Rome, from Aschaffenburg (now housed in the Glyptothek in Munich), from the Kunsthistorisches Museum in Vienna, from the Musée des Beaux-Arts in Tours, from the Smith College Museum in Northampton. All of them are included below in this article.

9 See the discussions by Susanna Künzl (Der Schlachtsarkophag Ludovisi. Bestattung eines römischen Kaisers?, “Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums”, 52, 2005, 2, pp. 607–608, at p. 607) on the two “owners” of the sarcophagus, mother and son: “Links von der Mitte ist der jugendliche Inhaber des Sarkophags als siegreicher Feldherr dargestellt, dem Barbarenkinder – wohl als Geiseln – überstellt werden. Die rechte Seite der Deckelplatte nimmt das Porträt des zweiten Inhabers, einer Frau mittleren Alters, ein. Sie ist durch die beigegebene Schriftrolle als gebildete Angehörige der höheren Stände gekennzeichnet und wird wohl die Mutter des jungen Mannes gewesen sein. Der Sarkophagkasten hat eine reliefierte Vorderseite und auch die beiden Seiten tragen Reliefs. Die Schauseite zeigt die Darstellung einer wild durcheinander wirbelnden Schlacht zwischen Römern und Barbaren, in deren Zentrum sich ein Feldherr – der Inhaber des Sarkophags – zu Pferd befindet” (p. 607). On the frontal panel of the sarcophagus, its “owner” is depicted: “Der Inhaber des Sarkophags trägt im Gegensatz zu seinen Begleitern zu Panzer, Tunica und Mantel auch kurze Hosen. Es fällt auf, dass der Feldherr, der eigentlich das Zentrum des Schlachtgetümmels bildet, anders als seine Begleiter keinen Helm trägt” (p. 608). The conclusion is that the sarcophagus should be dated to around the years 250–260 and that it cannot be proven that it was intended for Hostilian and adorned with the image of Herennia Etruscilla; therefore, the sarcophagus likely belonged to some member of the elite and his mother (“Der Sarkophag ist dennoch ein außergewöhnliches Stück, das für einen wohl nicht unbedeutenden Angehörigen der römischen Oberschicht und seine Mutter angefertigt wurde”). It is difficult to comprehend what Susanna Künzl means by the categories of “first owner” and “second owner” of the sarcophagus.

10 According to Helga von Heintze (Der Feldherr des Grossen Ludovisischen Schlachtsarkophages, in Römische Porträts, ed. eadem, Wege der Forschung Series, 348, Darmstadt 1974, pp. 369–402, at pp. 382–383), the woman depicted on the lid of the sarcophagus is Herennia Etruscilla, because the sarcophagus of Hostilian was also crafted for his mother (‘Um so natürlicher ist es, wenn der Sarkophag des Hostilianus auch für sie [i.d. for Herennia Etruscilla] mit bestimmt und ihr Porträt darauf angebracht wurde”).

11 See P. Zanker, B.C. Ewald, Living with Myths. The Imagery of Roman Sarcophagi, transl. J. Slater, Oxford 2012, p. 227.

12 Various proposals regarding the personal attribution of the Ludovisi sarcophagus can be found, for instance, in H. von Heintze, Der Feldherr des Grossen, pp. 369–374; H. Wrede, Senatorische Sarkophage Roms: Der Beitrag des Senatorenstandes zur römischen Kunst der hohen und späten Kaiserzeit, Mainz 2001, pp. 67–68; Scultura antica in Palazzo Altemps: Museo Nazionale Romano, ed. M. De Angelis d’Ossat, Milano 2002, pp. 218–221; E. Künzl, Der Traum vom Imperium. Der Ludovisisarkophag – Grabmal eines Feldherrn Roms, Regensburg–Mainz 2010, p. 67.

13 G. Gullini, Maestri e botteghe in Roma, pp. 12–14; O. Pelikán, Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, p. 121: “Eine sichere Entscheidung zwischen Hostilianus und Herennius Etruscus, wer von ihnen mit dem Feldherrn am Sarkophag mit grösster Wahrscheinlichkeit identisch ist, ist unmöglich. Verschiedene Beweise sprechen sowohl für wie auch wider, vielleicht eher für den älteren Bruder. Vom Standpunkt der Kunstgeschichte aus ist es aber belanglos, denn entscheidend ist die Zeit der Entstehung des Porträts, d. i. das Jahr 251, mit welchem der ludovisische Sarkophag datiert ist”; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 67 (only as one of several proposals put forth by other scholars).

14 See H. von Heintze, Studien zu den Porträts des 3. Jahrhundert n. Chr. 4. Der Feldherr des Grossen Ludovisischen Schlachtsarkophages, “Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Rom”, 64, 1957, pp. 69–91 (= eadem, Der Feldherr des Grossen, pp. 369–402).

15 The inventory of the Ludovisi collection from 1633 (which was compiled 12 years after the discovery of the sarcophagus in 1621) already pointed to Volusian, see E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 6; this was also the opinion held by Wolfgang Helbig (Führer durch die öffentlichen Sammlungen klassischer Altertümer in Rom, vol. 3, ed. B. Andreae, Tübingen 1969 [1st edn, Leipzig 1891]), p. 127, fn. 884 (10), see below, p. 69.

16 This is the opinion of the majority of scholars, see for example: B. Andreae, Zur Komposition des großen Ludovisischen Schlachtsarkophages, “Wissenschaftliche Zeitschrift der Universität Rostock”, 17, 1968, pp. 633–640; K. Fittschen, Sarkophage römischer Kaiser oder vom Nutzen der Porträtforschung, “Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts”, 94, 1979, pp. 578–593, at pp. 581–593; G. Koch, H. Sichtermann, Römische Sarkophage. Handbuch der Archäologie, München 1982, p. 92; H. Wrede, Senatorische Sarkophage Roms, pp. 25, 64, 66–68; P. Zanker, B.C. Ewald, Living with Myths, pp. 227–229, ill. 207; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 63–69; K.M. Töpfer, Signa Militaria: Die römische Feldzeichen in der Republik und im Prinzipat, Mainz 2011, pp. 248–249; S. Faust, rev. of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium. Der Ludovisisarkophag – Grabmal eines Feldherrn Roms”, Regensburg–Mainz 2010, “Göttinger Forum für Altertumswissenschaft”, 14, 2011, pp. 1017–1026; S. Faust, Schlachtenbilder der römischen Kaiserzeit. Erzählerische Darstellungskonzepte in der Reliefkunst von Traian bis Septimius Severus, Rahden 2012, pp. 210–212; B.E. Borg, Crisis and Ambition: Tombs and Burial Customs in Third-Century CE Rome, Oxford Studies in Ancient Culture and Representation Series, Oxford – New York 2013, pp. 184–186; M. Allen, The Death of Myth, pp. 104–105.

17 However, greater attention must be paid to the hypothesis proposed by Helga von Heintze, presented in an article published in 1957 and reprinted in 1974 (I refer to this version). According to Heintze, the Ludovisi sarcophagus was made for Hostilian, who is depicted as a young commander (aged 20 to 25 years) charging into battle. Heintze’s main argument is the X mark on the forehead of this alleged “Hostilian” – marble heads from the Capitoline Museum (no. 92) and from Aschaffenburg (now in the Glyptothek in Munich) also bear the same mark, which Heintze believes also represent Hostilian. I will refer to this hypothesis several times. However, it must be immediately noted that Heintze’s idea has met with a wave of criticism (see a compilation of critical remarks in the early publications of the 1960s and 1970s in K. Fittschen, Sarkophage römischer Kaiser, pp. 581–582, n. 15).

18 See Die Sarkophage mit Darstellungen aus dem Menschenleben, I 3: Vita Romana, ed. C. Reinsberg, Berlin 2006, Fig. 47.2.

19 E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 12.

20 See also A.M. McCann, Roman Sarcophagi in The Metropolitan Museum of Art, New York 1978, pp. 39–45. To avoid enlarging the bibliography, in the case of artifacts other than the Ludovisi sarcophagus, I will only provide the current location and inventory number; occasionally, I will only mention the literature if it addresses issues relevant to this article.

21 M. Allen, The Death of Myth, p. 70.

22 S. Faust (rev. of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium”, p. 1023) argues that she is indeed the wife, but the wife of the commander buried in the sarcophagus depicted on the frontal panel of the sarcophagus in the battle scene; see S. Faust, Schlachtenbilder, pp. 111–212. The question arises, however, why, contrary to numerous examples, the portrait of this commander was not placed next to the tabula ansata with the lost dedicatory inscription?

23 According to Helga von Heintze (Der Feldherr des Grossen, p. 283), she is a woman aged 40 to 50 years, but Heintze fits this age into her idea that we have here the image of Herennia Etruscilla.

24 It must be noted, however, that in the case of the woman depicted on the lid of the Ludovisi sarcophagus, with her head slightly turned to the right, her hairstyle from the profile view is not visible; this complicates her comparison with the wives and relatives of emperors depicted in profile on coins.

25 The literature on this topic is extensive; at this juncture – considering the consensus among scholars regarding the existence of a hairstyle characteristic of Julia Domna and women from her lineage – it may suffice to mention: Meischer 1964 (on the hairstyles of women from the Severan dynasty), J. Fejfer, Roman Portraits in Context, Berlin 2008, pp. 251–369 (on depictions of women’s hairstyles), esp. pp. 359–363 (on women emulating the hairstyles of Julia Domna and Julia Mamaea); E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 77 (in the context of the Ludovisi sarcophagus); M. Meyer, Julia Domna – “Braut des best Mannes, Mutter des best Kindes, assyrische Göttin der Liebe, nie untergehender Mond”, in Portraits. 500 Years of Roman Coin Portraits / Jahre römische Münzbildnisse, ed. A. Pangerl, München 2017, pp. 365–373, 440–441. See also J. Meischner, Das Frauenporträt der Severzeit, Berlin 1964, pp. 122–172; and K. Fittschen, The portraits of Roman emperors and their families. Controversial positions and unsolved problems, “Yale Classical Studies”, 35, 2010, pp. 221–246, at pp. 236–239, on emulating imperial representations in portraits of private individuals and its utilization for dating purposes.

26 E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 77; Portraits. 500 Years of Roman Coin Portraits / Jahre römische Münzbildnisse, ed. A. Pangerl, München 2017, pp. 119, 122, 123, 139, 141, 142, 145, 146.

27 E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 75–77. See also S. Birk, Third-century sarcophagi, p. 8 on the persistence of certain fashion trends.

28 S. Faust, rev. of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium”, p. 1023.

29 For example, K.M. Töpfer, Signa Militaria, p. 248.

30 C. Reinsberg, Senatorensarkophage, “Römische Mitteilungen”, 102, 1995, pp. 353–370, at p. 357; K.M. Töpfer, Signa Militaria, pp. 248–249.

31 G. Rodenwaldt, Über den Stilwandel in der antoninischen Kunst, Abhandlungen der preussischen Akademie der Wissenschaften, Berlin 1935.

32 See Die Sarkophage mit Darstellungen, Fig. 1.2.

33 S. Muth, Drei statt vier. Zur Deutung der Feldherrnsarkophage, “Archäologischer Anzeiger”, 1, 2004, pp. 263–273; See also S. Muth, Im Angesicht des Todes. Zum Wertediskurs in der römische Grabkultur, in Römische Werte als Gegenstand der Altertumswissenschaft, ed. A. Haltenhoff, A. Heil, F.-H. Mutschler, Leipzig 2005, pp. 259–286, at pp. 268–273 and 281–283 on “Feldherrnsarkophage” in a broader context.

34 S. Muth, Drei statt vier, p. 267.

35 S. Faust, rev. of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium”, p. 1021, following older literature, writes that the sella curulis indicates a legatus Augusti pro praetore of some province; additionally, Faust suggests that considering the changes occurring in the third century, it could even be a dux or praefectus legionis; the same suggestions can be found in S. Faust, Schlachtenbilder, p. 212. However, defining the rank of the depicted figure solely by reference to the sella curulis does not take into account the iconographic scheme of the entire scene; analogies suggest that we have a depiction of an emperor.

36 H. Sitte, F. von Duhn, K. Schumacher, Der Germanen-Sarkophag Ludovisi im Römisch-Germanischen Central-Museum zu Mainz, “Mainzer Zeitschrift”, 12, 1917, pp. 1–15, at p. 4.

37 See ibidem, p. 4.

38 See Die Sarkophage mit Darstellungen, Fig. 47.1; see also the image in E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 105.

39 R. Petermann, Zur Restaurierung des Deckelreliefs vom ludovisischen Schlachtensarkophag, “Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums”, 22, 1975, pp. 218–220; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 103–107.

40 B. de Montfaucon, Diarium Italicum, Parisiis 1702, pp. 221–222 (the illustration has been placed between pages 220 and 221).

41 Idem, Diarium Italicum, p. 221: Ad portam, sublime visitur anaglyphum muro adfixum.

42 D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie, 6th edn, Darmstadt 2017, pp. 134: M. Annius Verus (c. 162–169), Caesar from 12 October 166; see also PIR² A 698.

43 See B. de Montfaucon, Diarium Italicum, pp. 220–221 (fragment).

44 Idem, L’antiquité expliquée et représentée en figures, vol. 5/1: Les Funerailles des Grecs & Romains, Paris 1719, pp. 100–101 (“Voici le devant d’un beau tombeau que j’ai représenté dans mon Journal d’Italie”), Pl. XCII.

45 Ibidem, p. 101: “On pourroit parler plus positivement sur tout cela, si l’on voioit de près les figures; mais comme elles sont sur un portail d’où on ne les peut voir que de loin sans échelle; je laisse à ceux qui la verront de plus près à examiner si ma conjecture est bonne”.

46 The history of the sarcophagus, see among others: H. Sitte, F. von Duhn, K. Schumacher, Der Germanen-Sarkophag Ludovisi; G. Fück, Die Form des Mainzer Sarkophag-Reliefs nach der Zeichnung von Eichler, “Mainzer Zeitschrift”, 12, 1917, pp. 181–183; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 5–14, 103–112.

47 G. Fück, Die Form des Mainzer Sarkophag-Reliefs, pp. 181–183; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 10 (Abb. 9), p. 11 (Abb. 12), p. 106 (Abb. 136).

48 See ibidem, p. 106 (Fig. 136) and p. 11 (Fig. 12 – fragment).

49 G. Fück, Die Form des Mainzer Sarkophag-Reliefs, p. 182.

50 Th. Schreiber, Die Antiken Bildwerke der Villa Ludovisi in Rom, Leipzig 1880, p. 261: “In dem Kopfe sind deutliche Porträtzüge eines noch jugendlichen Mannes mit kurz verschnittenem Vollbart, Stumpfnase und anliegendem, schlicht zur Stirn herabgestrichenem Haupthaar zu erkennen”.

51 Regarding the reconstruction of the sarcophagus lid, see R. Petermann, Zur Restaurierung; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 103–107.

52 According to Helga von Heintze (Der Feldherr des Grossen, p. 375), this is a young “prince” (‘Prinz’) or emperor aged between 20 and 25 years.

53 See Die Sarkophage mit Darstellungen, Fig. 47.1.

54 See H. von Heintze, Der Feldherr des Grossen, pp. 387–390, on various similar symbols: markings of slaves and recruits for the army, abbreviation derived from the word χιλίαρχος, commercial symbols, and symbols associated with cults such as Dionysus or Magna Mater. Heintze herself concluded that the symbol on the forehead of the youth from the sarcophagus is related to the popular cult of Mithras in the army (citing, for example, Tertullian, De praescript. 40) and that it is a “signum Tau”, which could also take the form of an X. See also H. von Heintze, Der Feldherr des Grossen, p. 391, on a similar, according to Heintze, symbol on the coins of Commodus, as well as on the coins of Herennius (ibidem, p. 393). However, other scholars (K. Fittschen, Sarkophage römischer Kaiser, p. 583) do not see these symbols on the coins (sic!). It is worth noting that the evidence collected by Helga von Heintze (Der Feldherr des Grossen, pp. 393–394 and 399) regarding the connections of Decius and his sons with the cult of Mithras is quite meager and debatable. On the Mithraic character of this symbol, see also E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 69–72.

55 S. Faust, rev. of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium”, p. 1023: “Viel wahrscheinlicher erscheint die einfache Erklärung, wonach hier eine Narbe wiedergegeben ist, d.h. ein individuelles Merkmal des Dargestellten”.

56 E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 67; S. Faust, rev. of: Ernst Künzl, “Der Traum vom Imperium”, p. 1023. However, Oldřich Pelikán (Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, p. 121) makes a valid observation that the bust from the Capitoline Museum depicts a person similar to the figure on the sarcophagus, but the bust from Munich is slightly different and portrays the figure in a manner characteristic of slightly later art from the Gallienic era. On the other hand, Heintze (Der Feldherr des Grossen, p. 386) argued that the bust from Munich belongs to the art of the times of Trebonianus Gallus and Volusian, although it depicts – similarly to the scene on the main chest of the sarcophagus – Hostilian.

57 Considering the identification of the charging youth with Volusian, one would need to examine the clues connecting him with these two portrait sculptures and – more importantly – the potential relationship of Trebonianus Gallus’s son (and the entire family) with Mithraism. However, this is a task for a separate article.

58 See, for example, Ch. Heitz, Die Guten, die Bösen und die Hässlichen: nördliche ‘Barbaren’ in der römischen Bildkunst, Hamburg 2009, p. 222; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 60–63, 79–82; S. Faust, Schlachtenbilder, pp. 210–211.

59 It should be noted that the woman from the sarcophagus, particularly her hairstyle, bears no resemblance whatsoever to Herennia Etruscilla as depicted on her coins. Therefore, none of Herennia Etruscilla’s sons would be depicted on the front panel of the sarcophagus.

60 The argument “from the beard” is pivotal, as theoretically we could have depicted: Decius on the tribunal, the First Son (Herennius?, Hostilian?) before the tribunal, the Second Son (Hostilian?, Herennius?) on horseback; although, Hostilian seems too young to be the First or Second Son depicted on the sarcophagus.

61 RIC IV Herennius Etruscus 138–173.

62 RIC IV Hostilian 174–226; see H. von Heintze, Studien zu den Porträts, pp. 69–91 (eadem, Der Feldherr des Grossen, pp. 369–402) to locate the beard on a young man resembling the figure on the sarcophagus, Heintze had to refer to two portrait sculptures, albeit devoid of any accompanying signatures or names.

63 Indeed, coins inscribed with VICTORIA GERMANICA depicting Victoria wearing a laurel wreath and holding a palm have been preserved – RIC IV Trajan Decius: 43 (Decius), 76 (Herennius), 185 (Hostilian). There is also an emission bearing the inscription DACIA FELIX S.C. – RIC IV Trajan Decius 114. Additionally, we find evidence of the titles Dacicus Max. and Germanicus Max. attributed to Decius (D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 196). However, we lack any knowledge regarding treaties between Decius and the Germanic or Carpi tribes.

64 Take notice that Volusian, like his father Trebonian Gallus, was killed by soldiers who sided with Aemilianus; therefore, it is rather unlikely that he rested in the sarcophagus.

65 However, it is not entirely certain whether this individual existed at all, See PIR² L 198; D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 214.

66 See also H. Wrede, Senatorische Sarkophage Roms, pp. 67–68, noting that their depictions portray beardless and excessively young boys.

67 Von Rohden, RE I (1894), col. 708, Afinius 3; PIR² A 439; D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 200.

68 The proclamation of Trebonianus Gallus could have taken place as early as mid-May 251, considering that the Battle of Abrittus likely occurred around the 15 May 251 (F. Mitthof, Bemerkungen zu Kaiser Decius und seinem Gotenkrieg 250–251 n. Chr., in Empire in Crisis: Gothic Invasions and Roman Historiography / Beiträge einer internationalen Tagung zu den Wiener Dexipp-Fragmenten (Dexippus Vindobonensis), Wien, 3.–6. Mai 2017, ed. F. Mitthof, G. Martin, J. Grusková, Wien 2020, pp. 311–336, at pp. 330–331).

69 See D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 197: Herennia Etruscilla likely passed away during the reign of Trebonianus Gallus. However, it is not entirely certain whether coins bearing the image of Herennia Etruscilla exist from the period after the death of Decius, especially coins where she is depicted as Augusta. Harold Mattingly (RIC IV 3, p. 153) acknowledged that a certain Roman officina minted such coins (possibly bearing the inscription PUDICITIA AUGG?) following Decius’s death; only after the death of Hostilianus in the latter part of 251 did the minting of coins featuring Herennia Etruscilla cease.

70 A. Alföldi, The Crisis of the Empire (A.D. 249–270), in The Cambridge Ancient History, vol. 12: The Imperial Crisis and Recovery, A.D. 193–324, ed. S.A. Cook et al., Cambridge 1939, pp. 165–231, at p. 167 and fn. 5.

71 RIC IV Trebonianus Gallus 25, 35, 54, 69, 78, 83, 109, 110, 111, 112. I will return to the numismatics of the time of Trebonianus Gallus and Volusian at a later point.

72 Huttner, in Die Zeit der Soldatenkaiser. Krise und Transformation des Römischen Reiches im 3. Jahrhundert n. Chr. (235–284), vols 1–2, ed. K.-P. Johne, U. Hartmann, Th. Gerhardt, Berlin 2008, 1, p. 212 (‘Freilich mochte die Selbstdarstellung der neuen Regierung daran kranken, daß der Öffentlichkeit keine Kaiserin vorgestellt werden konnte. Ob das daran lag, daß Afinia Gemina Baebiana, die Gattin des Trebonianus Gallus und vermutlich Mutter des Volusianus, schon tot war, oder daran, daß die Augusta Herennia Etruscilla noch lebte und man eine prekäre Konkurrenz vermeiden wollte, bleibt unklar”).

73 Ibidem, p. 610 (‘Die Gemahlin des ersteren, Afinia Gemina Baebiana, war zur Zeit des Regierungsantritts bereits verstorben oder aber geschieden, als Augusta erscheint sie nicht”).

74 RIC IV Trajan Decius 190, 202A.

75 Afiniae M(arci) f(iliae) / Geminae Bae/bianae cl(arissimae) f(eminae) / uxori / Vibi Galli c(larissimi) v(iri) / Vibius Thallus / patroni / uxori.

76 Vibia C(ai) f(ilia) Galla balne[u]m / de sua pecunia ref(iciendum) cur[avit].

77 See CIL IX, sup. 1 (2020), no. 7919, pp. 1971–1972: here doubts have been expressed as to whether this inscription may be that of the daughter of Emperor Trebonianus Gallus. On one hand, the shape of the letters seems to correspond more to those of the 1st century. On the other hand, an honorary inscription for Trebonianus Gallus was found in Alba Fucens (CIL IX 3916).

78 The note in PIR² expresses a certain doubt as to whether this is indeed the daughter of Trebonianus Gallus.

79 PIR² V 595; RE s. v. Vibius 71.

80 L. Brisson, Plotin: une biographie, in Porphyre, La Vie de Plotin. Études d’introduction, texte grec et traduction française, commentaire, notes complémentaires, bibliographie, vol. 2, Paris 1992, pp. 10 and 19 (perhaps the widow of Trebonianus Gallus); H.-D. Saffrey, Pourquoi Porphyre a-t-il édité Plotin?: Réponse provisoire, in Porphyre, La Vie de Plotin. Études d’introduction, texte grec et traduction française, commentaire, notes complémentaires, bibliographie, vol. 2, Paris 1992, pp. 31–64, at p. 32; Brisson Luc, 13. Gémina, in Dictionnaire des philosophes antiques, vol. 3: D’Eccélos à Juvénal, ed. R. Goulet, Paris 2000, p. 472; J. Halfwassen, Plotin und der Neuplatonismus, München 2004, p. 20.

81 Plotinus in Seven Volumes, with an English translation by A.H. Armstrong, vol. 1: Porphyry, On the life of Plotinus and the Order of His Books, The Loeb Classical Library 440, London–Cambridge (MA) 1966, p. 30 (Greek text) and 31 (English translation): “There were women, too, who were greatly devoted to him: Gemina, in whose house he lived, and her daughter Gemina, who had the same name as her mother” (Ἔσχε δὲ καὶ γυναῖκας σφόδρα προσκειμένας, Γεμίναν τε, ἧς καὶ ἐν τῇ οἰκίᾳ κατῴκει, καὶ τὴν ταύτης θυγατέρα Γεμίναν, ὁμοίως τῇ μητρὶ καλουμένην). See also Porphyre, La vie de Plotin et l’ordre de ses écrits, in Plotin, Ennéades, vol. 1: Les Belles Lettres, ed. and transl. É. Bréhier, Paris 1924, pp. 1–34, at p. 11.

82 D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 201.

83 Ibidem, p. 200. The Epit. de Caes. 31.1 states that at the time of his death in 253, Trebonianus Gallus was 47 years old, implying a birth year around 206; however, Chron. Pasch. vol. I, p. 505.13 (Ἐτελεύτησε Γάϊος Γάλλος, ὢν ὲτῶν ξβ΄) reports that the emperor died at the age of 62, suggesting a birth year of 191; see also Ioannis Malalae Chronographia, ed. I. Thurn, Berlin 2000, p. 227 (= Ex. insid. 20, pp. 159: 29–30), which states that the emperor perished at the age of 60 (Ὅτι Γάλλος ἀνηγορεύθη βασιλεὺς ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν καὶ εὐθέως ἐλθὼν ἐν τῇ Ῥώμη ἐφονεύθη ὤν ἐνιαυτῶν ξ΄) – although these Greek sources indicate Trebonianus Gallus’s advanced age, his depictions on coins do not confirm this.

84 This observation was already noted in the 19th century by Th. Schreiber, Die Antiken Bildwerke, p. 263; subsequently, consensus was reached on this matter, see E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 75–77.

85 Von Rohden, RE I (1894), col. 708, Afinius: 1. cos. 62 L. Afinius Gallus; 2. Afinia Calliste, the daughter of N. Afinius Fortunatus, CIL IX 1567 (Benevetum); 3. Afinia Gemina Baebiana (CIL XI 1927 Perusia).

86 PIR² A. 437: L. Afinius Gallus, consul a. 62 (with the suggestion: Oriundus fortasse Perusia, nam Afinia Gemina Baebiana, quae C. Vibio Treboniam Gallo nupta filium ex eo peperit C. Vibium Afinium Gallum Veldumnianum Volusianum, ex posteris eius videtur fuisse); PIR² A. 438: Afinia Calliste, clarissima femina (with the suggestion: ex eadem stirpe videtur N. Afinius N. f. Pal(atina) Hierax decurio Beneventanus, cui parentes posuerunt t. sepulcralem IX 1638); PIR² A. 439: Afinia Gemina Baebiana (the wife of Trebonianus Gallus).

87 M. Craven, The Imperial Families of Ancient Rome, Fonthill 2020, p. 328 (see also p. 325): “Afinia M. f. Gemina Baebia [should be “Baebiana” – P.J.]. Daughter of an M. Afinius […] and in all probability a descendant of L. Afinius Gallus, suffect consul in 62, also, like the Empress, a Perusian; her maternal grandmother was probably Baebia M. f. Nigrina. [ILS 527]”; this note contains errors and speculations: 1. Craven uses the name Baebia; it should be Baebiana; 2. Craven states that L. Afinius Gallus was “suffect consul in 62”, but he was cos. ordinarius; 3. The suggestion regarding Afinia Gemina Baebiana, that “her maternal grandmother was probably Baebia M. f. Nigrina [ILS 527]” – it is difficult to prove this, furthermore, once again, there is the incorrect usage of Baebia instead of Baebiana; 4. Afinia Gemina Baebiana was never an empress.

88 W. Weiser, Namen römischer Statthalter auf Münzen Kleinasiens. Corrigenda und Addenda zu Gerd Stumpfs Münzcorpus, “Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik”, 123, 1998, pp. 275–290, at pp. 287–288.

89 There are no documented representatives of the gens Afinia among the senators during the era of Septimius Severus, see D. Okoń, Septimius Severus et Senatores. Septimius Severus’ Personal Policy Towards Senators in the Light of Prosopographic Research (193–211 A.D.), transl. B. Zawadka, Szczecin 2012, esp. p. 99.

90 By the way, another significant family in Beneventum were the Trebonii (sic!), cf. P. Veyne, La Table des Ligures Baebiani et l’institution alimentaire de Trajan (2e article), “Mélanges d’archéologie et d’histoire”, 70, 1958, pp. 177–241, at pp. 208–209. This is worth further investigation, considering the name of the emperor: TREBONIANUS Gallus.

91 N(umerius) Afinius N(umeri) f(ilius) / L(uci) n(epos) Flaccus / pago Alban(o) aram / de sua pecun(ia) faciu(ndum) / curav(it) eidemque / [probavit].

92 C. Stevanato, Senators and memory in the funerary epigraphy of Roman Italy (1st century BC – 3rd century AD). History, PhD thesis, Université Panthéon-Sorbonne – Paris I, Università Ca’ Foscari di Venezia, Paris–Venezia 2019, pp. 71, 77–78.

93 N(umerio) Afinio N(umeri) f(ilio) / Pal(atina) Hieraci / decurioni / Beneventan(o) / qui vixit an(nis) / XVIIII dieb(us) XXXI / N(umerius) Afinius Apulus / et Afinia Acte / parent(es) infelic(issimi). See also Ch. Laes, J. Strubbe, Youth in the Roman Empire. The Youth and the Restless Years?, London – New York – Cambridge 2014, p. 177.

94 CIL IX, 1567: Afiniae N(umeri) f(iliae) / Calliste c(larissimae) f(eminae) / N(umerius) Afinius For/tunatus pater.

95 P. Veyne, La Table des Ligures … (2e article), pp. 177–241, esp. p. 209 and fn. 4; M. Torelli, Benevento Romana, Roma 2002, p. 337; G. Camodeca, Senatori beneventani da Silla alla tetrarchia, in Antiqua Beneventana. La storia della città romana attraverso la documentazione epigrafica, ed. P. Caruso, Benevento 2012, pp. 233–262, esp. p. 259, fn. 91.

96 …]us et filia / nomen / restitueru<n=M>(t) / et N(umerius) Afinius / Saturninus / co(n)iu(n)x.

97 Afiniae Faustilla[e] / Afinius Faustus / Afinia Hedone sibi / [et] sui[s] fec(erunt).

98 See also P. Garnsey, Trajan’s alimenta: some problems, “Historia”, 17, 1968, pp. 367–381, at p. 371.

99 Other Afinii, unrelated to Beneventum and its environs, are known from inscriptions: 1. P. Afinius T[er]nus (ILAlg-01, 2262a; Madauros, Africa); 2. L. Afinius L(uci) l(ibertus) Ata[…] (IL 02-07, 339 = AE 1981, 502; Corduba, Baetica; 1st century BCE/1st century CE); 3.–4. L. Afinius H[…] and L. Afinius Proc[…] (CIL X 6675; Antium, Latium; 2nd century); 5.–6. L. Afinius Quart(us) and his wife Afinia Trophime (CIL X 4765; Suessa Aurunca, Campania; 2nd century); 7. L. Afinius Modestus (CIL Caceres-01, 105 = HEp 1995, 191 = AE 1997, 798; Norba Brazas, Lusitania; 2nd century); 8.–9. Afinia Trepte and her son Afinius Deucalio (ERAEmerita 209, Emerita, Lusitania); 10. Afini[us(?) (HEp 2006, 49 = AE 2006, 583; Norba Brazas, Lusitania; 2nd century); 11. S. Afi[nius] (ILLPRON 173 = Legio-II-Ital-Nk, 22 = Gerstl 88 = Leber 121 = AEA 2005, +09 = AEA 2006, +12; Virunum, Noricum, 2nd century); 12. M. Afinius Carpus (ILAlg-02-03, 7483 = ILAlg-02-03, 7484; Vivus Antoniae Saturniniae; Numidia); 13. P. Afinius(?) Felix (CIL VIII 7958, 19848 = ILAlg-02-01, 2; Rusicade, Numidia); 14. P. Afi[nius(?) (Wagner-02, 96; Abusina, Raetia, 171–250); 15. L. Afinius Prosdectus (CIL VI 1057, 1058, 31234 = Velestino 2015, p. 113 = Cenati 2023, 2; Rome [cohors V vigilum], 205–210); 16. C. Afinius Clemens Larino (CIL VI 2375, 2404, 32515 = Cenati 2023: 72; Rome, 135–137); 17. L. Afinius Ampliatus (CIL VI 6984; Rome, 2nd half of the 1st century CE); 18. L. Afinius Abascantus (CIL VI 21179, Rome, 2nd half of the 2nd century CE); 19. C. Afinius Soterichus (CIL VI 6998; Teate Marrucinorum, Samnium, 31–70); 20. C. Afinius Blastus Ampliatus (CIL VI 6999; Teate Marrucinorum, Samnium, 31–70); 21. Afini[us] Maur[us(?)] (Samothrace 39; Samothrace, Thrace); 22. M.(?) Afin[ius(?) (QFdA-2021-145,6; Aquileia); 23.–24. L. Afinius P(ubli) f(ilius) Celer (CIL V 3478, Verona).

100 See Barrington Atlas of the Greek and Roman World, ed. R.J.A. Talbert, Princeton 2000, map 44 and 45 (Barrington Atlas, 44 H3 and 45 B2) – in the northeastern vicinity of the road connecting Beneventum to Saepinum, approximately halfway between Luceria and Saepinum; alternatively P. Guacci (The contribution of the aerial topography for the study of the Roman settlement Ligures Baebiani (Macchia di Circello, Benevento – SW Italy), “Aerial Archaeology Research Group [AARG]”, 2016) suggests that both pagi are situated on both sides of the road from Beneventum to Saepinum.

101 Barrington Atlas of the Greek, map 44 (Barrington Atlas, 44 G3).

102 Th. Schreiber, Die Antiken Bildwerke, p. 261: “In dem Kopfe sind deutliche Porträtzüge eines noch jugendlichen Mannes mit kurz verschnittenem Vollbart, Stumpfnase und anliegendem, schlicht zur Stirn herabgestrichenem Haupthaar zu erkennen”.

103 D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 200; see also fn. 82 above.

104 See Ch.M. Fitz Gerald, Bronze Statue of Trebonianus Gallus, “Bulletin of the Metropolitan Museum of Art”, 1, 1905, pp. 12–13; F.S. Kleiner, A History of Roman Art. Enhanced Edition, Boston 2010, pp. 268–269, ill. 18.8 and 18.9; S. Hemingway, S. McGregor, D. Smith, The bronze statue of Trebonianus Gallus in the Metropolitan Museum of Art. Restoration, technique, and interpretation, in The Restoration of Ancient Bronzes: Naples and Beyond, ed. E. Risser, D. Saunders, Los Angeles 2013, pp. 113–147.

105 See Aur. Vict. 29.4; Zos. 1.23.2 and 1.24.1; Zonaras 12.20 [589], Ioannis Zonarae Epitome historiarum, vols 1–6, ed. Ludovicus Dindorfius, Leipzig 1868–1875, vol. 3, p. 136, ll. 8–17.

106 See Zos. 1.25.1; Jord. Get. 106; Zonaras 12.21.

107 Trebonianus Gallus and Volusian are combating the plague and its consequences – see Aur. Vict. 30.2; see also Jord. Get. 106 (the allegations against Trebonianus Gallus and Volusian regarding the plague are unfounded). Eutropius 9.5 merely records that the reign of these emperors was known solely for the plague.

108 Only Jordanes (= Dexippus) writes that there was complete peace during the reign of Trebonianus Gallus. This is nonsense, as by probably 251 – and certainly in 252 – Shapur launched an attack in the East. Other sources (such as Zosimus, which also [sic!] reflects Dexippus’s tradition, via Eunapius) provide information that the times of Trebonianus Gallus were characterized by numerous disasters. Why this discrepancy? Perhaps it is evidence that after the lost battle at Abrittus and the subsequent settlement with the Goths, there was indeed peace in the Balkans during the reign of Trebonianus Gallus, unlike in the East, where Shapur’s invasions began in 251 or 252. Jordanes, however, is only interested in the Balkans because he writes about the Goths, hence the strange account of peace by this author. See also E. Kettenhofen, Beobachtungen zum 1. Buch der Νέα Ἱστορία des Zosimos, “Byzantion”, 58, 1993, pp. 404–415.

109 Get. 106 (Iordanes, Getica (De origine actibusque Getarum), ed. Th. Mommsen, MGH AA V/1, Berlin 1882); Jordanes, Romana and Getica, ed. and transl. P. Van Nuffelen, L. Van Hoof, Translated Texts for Historians 75, Liverpool 2020.

110 B. Bleckmann, Die Reichskrise des III. Jahrhunderts in der spätantiken und byzantinischen Geschichtsschreibung. Untersuchungen zu den nachdionischen Quellen der Chronik des Johannes Zonaras, München 1992, pp. 174–180; R. Mathisen, Barbarian invasions or civil wars? Goths as auxiliary forces in the Roman army, in Empire in Crisis, pp. 263–286, at pp. 268, 272.

111 On the principles of taking hostages, see J.M. Moscovich, The Role of Hostages in Roman Foreign Policy, academic dissertation, McMaster University, Hamilton 1972 (mainly concerning the Republic and not extending beyond the 1st century); A.D. Lee, The role of hostages in Roman diplomacy with Sasanian Persia, “Historia”, 40, 1991, pp. 366–374, esp. p. 368 (on prisoners from the time of Aurelian); J. Allen, Hostages and Hostage-Taking in the Roman Empire, Cambridge – New York 2006 (only incidentally extending beyond the year 200); S. Thijs, Hostages of Rome, “Athens Journal of History”, 2, 2016, pp. 199–212 (concerning only the Republican era); on barbarian hostages in the context of the Ludovisi sarcophagus, see Ch. Heitz, Die Guten, p. 223.

112 See R. Petermann, Zur Restaurierung, Fig. 94.1; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 54.

113 The literature concerning these events is vast, including that associated with the new fragments of Dexippus. I intentionally do not list it here, as it would overburden the text.

114 See RIC IV Trebonianus Gallus and Volusianus; see also H. Mattingly, The reigns of Trebonianus Gallus and Volusian and of Aemilianus, “Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society”, Sixth Series, 6, 1946, pp. 36–43; and W.E. Metcalf, The Antioch hoard of antoniniani and the eastern coinage of Trebonianus Gallus and Volusian, “American Numismatic Society Museum Notes”, 22, 1977, pp. 71–94.

115 RIC IV Trebonianus Gallus 128.

116 Ibidem 14, 15, 79.

117 Ibidem 16, 17, 80, 81.

118 Ibidem 30, 102.

119 Ibidem 4, 18, 31, 62.

120 Ibidem 6, 7, 19A, 51, 52, 53, 105, 106.

121 Ibidem 8, 27, 28, 29, 33, 34, 34A, 59, 75, 82, 107, 108.

122 Ibidem 9, 10, 11, 20, 21, 24, 37, 38, 39, 50, 70, 114.

123 Ibidem 36, 77, 113.

124 Ibidem 26.

125 Ibidem 55, 56, 71, 86, 87, 97, 115.

126 Ibidem 12, 22, 41, 42, 72, 73, 116, 117.

127 Ibidem 23, 43, 44, 61, 74.

128 Ibidem 88.

129 Ibidem 63, 89, 120.

130 Ibidem 13, 45, 46, 47, 121, 122, 123.

131 Ibidem 65, 124.

132 Ibidem 64.

133 Ibidem 92.

134 Ibidem 48, 93, 94, 95, 125.

135 Ibidem 57, 58, 76, 96, 126.

136 RIC IV Decius 100 – avers: DIVO AVGVSTO – the deification of Decius was already carried out during the reign of Trebonianus Gallus; other coins of Trebonianus Gallus with the inscription IVNO MARTIALIS see: RIC IV Trebonianus Gallus 25, 35, 54, 69, 78, 83, 109, 110, 111, 112.

137 Ibidem 60.

138 Ibidem 84.

139 Ibidem 40, 83, 85.

140 Ibidem 5, 19, 32, 103, 104.

141 Also see interesting coins with the inscription Princeps Iuventutis and Apollo’s ideology: ibidem 118, avers: IMP CAES C VIBIVS TREBONIANVS GALLVS AVG (bust of Trebonianus Gallus, laureate, draped, cuirassed, right); revers: PRINC IVVENT S C (Apollo, half-draped, seated left, holding branch in right hand and resting left elbow on lyre). Ibidem 119, avers: IMP CAE C VIB TREB GALLVS AVG (bust of Trebonianus Gallus, laureate, draped, cuirassed, right); revers: PRINCIPI IVVENTVTIS S C (Apollo, half-draped, seated left, holding branch in right hand and resting left elbow on lyre).

142 See ibidem 89 (Antioch), revers: ROMAE AETERNAE AVG (Roma, helmeted, draped, seated left, holding Victory in extended right hand and spear in left hand; at side, shield).

143 Ibidem 49 (Rome), revers: VOTIS DECENNALIBVS (in laurel-wreath); Ibidem 127 (Rome), revers: VOTIS DECENNALIBVS S C (legend inscribed in laurel wreath).

144 Ibidem 90 i 91 (Antioch), revers: SAECVLVM NOVVM / SAECVLVM NOVVM, Hexastyle temple, with figure (of Roma?) in the centre.

145 Ibidem 79 (Antioch), avers: IMP C C VIB TREB GALLVS P F AVG (bust of Trebonianus Gallus, radiate, draped, cuirassed, right); revers: ADVENTVS AVG (Trebonianus Gallus, in military attire, on a horse prancing left, raising his right hand and holding a sceptre in his left hand). See also R. Suski, Trebonian Gallus i emisje z legendą ADVENTVS AVG. Dlaczego cesarz nie udał się na wschód?, “Wieki Stare i Nowe”, 17, 2022, pp. 1–16.

146 VICTORIA AVG (Antioch): RIC IV Trebonianus Gallus 93, 94, 95.

147 RIC IV Trajan Decius 62 (Decius, Antioch), 156 (Herennius, Antioch), 193 (Hostilian, Antioch); see also ADVENTVS and other cities: RIC IV Decius 1 (Rome), 34 (Milan).

148 On the matter of interpreting coins with the inscription ADVENTVS, see Ch. Klose, A Farewell to Methods? Imperial ‘adventus-scenes’ and interpretations of Roman historical reliefs, in Fresh Perspectives on Graeco-Roman Visual Culture. Proceedings of an International Conference at Humboldt-Universität, Berlin, 2nd–3rd September 2013, ed. Ch. Klose, L.C. Bossert, W. Leverit, Berlin 2015, pp. 99–116; more specifically, in the context of ADVENTVS Trebonianus Gallus, refer to H. Mattingly, The reigns of Trebonianus Gallus, p. 43.

149 However, there exist commonplace depictions on the reverses of Trebonianus Gallus, sometimes depicting holding a branch and sceptre and/or sacrificing over a lighted tripod, see RIC IV Trebonianus Gallus 1, 2, 3, 67, 68, 99, 100.

150 Ibidem 128, avers: CONCORDIA AVGVSTORVM (bust of Trebonianus Gallus, right, and bust of Volusian, left, laureate, draped, cuirassed, facing one another); revers: ADVENTVS AVGG (Trebonianus Gallus and Volusian, riding right, preceded by Victory and soldier with shield; in the background, a soldier, two spears, vexillum, and standard).

151 Ibidem 98 (Rome), no photograph is available, description only: “Trebonianus Gallus and Volusian, seated in facing quadriga, crowned by Victory between them; one soldier l., with palm(?), two r. with palms, one with shield also”.

152 I. Herklotz, Cassiano dal Pozzo und die Archäologie des 17. Jahrhunderts, Römische Forschungen der Bibliotheca Hertziana 28, München 1999, p. 291 (see also 131, 140); H. Wrede, Senatorische Sarkophage Roms, pp. 66–67; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, p. 6; M. De Angelis d’Ossat, “È opera stupenda” – zur Auffindung des Ludovisisarkophages, transl. F.-W. von Hase, in Der Traum vom Imperium. Der Ludovisisarkophag – Grabmal eines Feldherrn Roms, ed. E. Künzl, Regensburg–Mainz 2010, pp. 117–121.

153 W. Helbig, Führer durch die öffentlichen Sammlungen, vol. 3, p. 127, n. 884 (10): “Der Kopf des römischen Feldherrn ähnelt unter den bekannten Kaiserporträts am Meisten demjenigen des Volusianus († 254 n. Chr.)”.

154 This is important because after the publication of the article by Helga von Heintze, frequently referenced by me, many researchers suddenly noticed the resemblance of this figure to Hostilian (such is the power of suggestion!).

155 W. Helbig, Führer durch die öffentlichen Sammlungen, vol. 3; see English translation: idem, Guide to the Public Collections of Classical Antiquities in Rome, transl. J.F. Muirhead and F. Muirhead, vol. 3, Leipzig 1896, p. 123, n. 890: “Among known portraits of Roman emperors that of Volusianus (d. 254 A.D.) most resembles the head of the general”.

156 Portraits. 500 Years, pp. 160–161 (nos. 440–442) – here are significantly enlarged and better-quality photographs of coins compared to those found in RIC IV.

157 RIC IV Herennius Etruscus 138–173. The absence of a beard in the depictions of Herennius on his coins is also noted by, for example, O. Pelikán, Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, p. 120; B. Andreae, Zur Komposition, p. 634.

158 RIC IV Hostilian 174–226. See also O. Pelikán, Der grosse Ludovisische Schlachtsarkophag, p. 120; and idem, Vom antiken Realismus, pp. 118–119 with the observation that Hostilian appears to be young enough (beardless) during his father’s reign that he does not participate in battles; thus, portraying Hostilian on a sarcophagus as triumphant in battle seems unlikely.

159 According to Helga von Heintze (Der Feldherr des Grossen, p. 386), who attributes the sarcophagus to Hostilian, stylistically, the bust from Munich (formerly in Aschaffenburg) belongs to the art of the time of Trebonianus Gallus and Volusian (‘Der Kopf des Hostilianus in Aschaffenburg (vgl. S. 376 Anm. 43) gehört wahrscheinlich schon in die Zeit des Trebonianus Gallus und Volusianus, mit dessen Münzbildern er in seinen aufgelockerten Haaren und glatten Ausführung zusammengeht”).

160 See, for example, https://voshart.com/ROMAN-EMPEROR-PROJECT.

161 See J. Meischner, Ein Porträt des Kaisers Volusianus, “Archäologischer Anzeiger”, 2, 1967, pp. 220–228, Fig. 2–6.

162 RIC IV Volusian 142, 153, 166, 215, 225, 246.

163 Ibidem 152.

164 Ibidem 143, 144, 145, 146, 167, 168, 169, 170, 213 (CONCORD MIL.; reverse proper to Valerian I), 249, 250.

165 Ibidem 135, 147, 165, 188A (reverse proper to Trebonianus Gallus), 205, 216, 217, 251.

166 Ibidem 148, 149, 189 and 190 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 210 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 226, 227, 255.

167 Ibidem 178, 254.

168 Ibidem 164.

169 Ibidem 133, 157, 179, 180, 181, 195 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 200 (with revers of Aemilanus), 207, 211 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 229, 230, 231, 240, 256.

170 Ibidem 150, 151, 158, 163, 182, 191 and 192 (revers proper to Trebonianus Gallus), 212 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 257, 258.

171 Ibidem 193 (reverse proper to Trebonianus Gallus); 201 – 202 – 203 (uncertain reverses)

172 Ibidem 204 (uncertain reverses), 232, 233.

173 Ibidem 137, 196 (with reverse of Gordian III), 221, 234.

174 Ibidem 152, 160, 184, 185, 208, 260.

175 Ibidem 136, 261.

176 Ibidem 237.

177 Ibidem 161, 194 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 222A, 223, 238, 239, 262.

178 Ibidem 162, 186, 187, 206, 263.

179 Ibidem 131, 132, 155, 156, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 209 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 218, 252, 253.

180 Ibidem 219.

181 Ibidem 220, 228.

182 Ibidem 188 (reverse proper to Trebonianus Gallus), 247, 248.

183 Ibidem 197 (with reverse of Philip II).

184 Ibidem 129, 130, 134, 159, 183, 199 (with reverse of Herennius or Hostilian), 241, 242, 259.

185 Ibidem 138, 139, 140, 141, 244, 245.

186 Ibidem 214, 224.

187 Ibidem 198 – avers: IMP CAE C VIB VOLVSIANO AVG (bust of Volusian, radiate, draped, cuirassed, right); revers: DACIA (Dacia, draped, standing left, holding standard in right hand).

188 Ibidem 243, 263.

189 Ibidem 222, 235.

190 Ibidem 236.

191 See H. von Heintze, Der Feldherr des Grossen, pp. 387–393; H. Wrede, Senatorische Sarkophage Roms, pp. 68–69; E. Künzl, Der Traum vom Imperium, pp. 69–72. Regarding the critical stance toward the interpretation of the symbol X as Mithraic, see pp. 51–52 above, and fn. 53. I omit the vast literature on Mithraism.

192 See also the explanation of the uniqueness of Jordanes’s message proposed in fn. 107.

193 See E. Kettenhofen, Beobachtungen, pp. 404–415.

194 According to Ioannis Antiocheni Fragmenta ex Historia chronica (ed., introd. and transl. U. Roberto, Berlin – New York 2005, LXI–LXXIV), this is a fragment originating from the text of John of Antioch. However, Mariev did not include this part of the Excerpta Salmasiana in his edition of John of Antioch, see Ioannis Antiocheni fragmenta quae supersunt omnia, ed. S. Mariev, Berlin – New York 2008.

195 Symeonis Magistri et Logothetae Chronicon, ed. S. Wahlgren, Berlin – New York 2006 (CFHB 44.1), pp. 78, 100–101.

196 Edition and commentary, D.S. Potter, Prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire. A Historical Commentary on the Thirteenth Sibylline Oracle, Oxford 1990.

197 Text in A. Maricq, E. Honigmann, Recherches sur les Res Gestae Divi Saporis, Brussels 1953, pp. 11–18.

198 See ibidem, pp. 146–147 (table) and 50–164 (toponyms); for Shapur’s invasion of Syria, see for example: P.M. Edwell, Between Rome and Persia. The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman Control, London – New York 2008, pp. 184–200 (here the earlier literature) and p. 186 for a full list of cities conquered by the Persians. According to Potter (Prophecy and History), Shapur’s invasion of Syria took place in the year 252, however, Edwell does not exclude the year 253, still under the reign of Trebonianus Gallus, who ruled until August 253.

199 RIC IV Volusian 198 (with reverse of Decius): Dacia stg. l., holding standard.

200 The date is established by D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 198. Although on August 13, 251, the name of Hostilian is mentioned together with Trebonianus Gallus in a papyrus (Sammelbuch VI 9235). However, by August 30, 251, another papyrus (P. Oxy. LI 3610) mentions only the name of Trebonianus Gallus, see X. Loriot, L’atelier d’Alexandrie sous Trébonien Galle: à propos du P. OXY. 3611, “Revue numismatique”, 152, 1997, pp. 53–59. In the case of dates on papyri, however, we must consider the time it took for information about events in Rome to reach Egypt (see C. Préaux, Trébonien Galle et Hostilianus, “Aegyptus”, 32, 1952, pp. 152–157). According to Michael Peachin (Roman Imperial Titulature and Chronology, AD 235–284, Amsterdam 1990, p. 34), Hostilian died “ca 24 June/30 July 251”.

201 D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 107.

202 Ibidem, p. 103.

203 Ibidem, p. 119 (“vor Okt. 97[?] Gest”).

204 Ibidem, p. 207.

205 See B. Girotti, Cornelia Gallonia Augusta, seconda moglie di Valeriano: un contributo epigrafico ad un problema storiografico?, “Epigraphica”, 66, 2004, pp. 365–368; R. Zucca, Valeriano e la sua famiglia nell’epigrafia della Sardinia, in Epigrafia di confine, confine dell’epigrafia, ed. M.G. Bertinelli Angeli, A. Donati, Faenza 2004, pp. 347–370; M. Christol, Gallien, Claude et Aurélien, “Historiae Augustae Colloquium Nanceiense”, Atti dei Convegni sulla Historia Augusta XII, ed. C. Bertrand -Dagenbach, F. Chausson, Bari 2014, pp. 159–183, esp. pp. 171–172.

206 A somewhat different situation occurred during the reign of Philip the Arab when his father, Marinianus (PIR² I 407), was deified, although he died during his son’s reign; the consecratio of Marinianus may also have had an exceptional nature, see D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 191: “danach nur (?) in Philippopolis als Gott verehrt (IGR III 1199f.). Wohl keine consecratio durch den Senat”.

207 It is worth considering how many people, who they were, and how frequently individuals could view such a sarcophagus situated in the imperial family tomb. In other words, how extensive was the propagandistic reach of the depictions carved on the sarcophagus. However, this issue would require a separate study, referencing general sepulchral practices.

208 D. Kienast, W. Eck, M. Heil, Römische Kaisertabelle, p. 171.

209 B. Andreae, Motivgeschichtliche Untersuchungen zu den römischen Schlachtsarkophagen, Berlin 1956; B.E. Borg, Crisis and Ambition, pp. 182–186; S.E. Beal, Roman Battle Sarcophagi: An Analysis of Composition as a Reflection of Changing Imperial Styles and Production, MA thesis, University of Cincinnati, Cincinnati 2016.

210 Note that Iunius Veldumnianus, cos. 272, may be the son of Vibia Galla, as indicated by his rare name attested at that time only within the family of Trebonianus Gallus (PLRE I Veldumnianus). However, see above (fn. 76 and 77) for doubts about whether Vibia Galla was the daughter of the emperor.

211 According to the Edict of Diocletian on maximum prices, Proconnesian marble (33.18, M.H. Crawford, J.M. Reynolds, The Aezani copy of the Price Edict, “Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik”, 34, 1979, pp. 163–210, no. 31.18: Proconnesi) is the cheapest (maximum 40 denarii per foot), while the most expensive is Lacedaemonian marble (see Diokletians Preisedikt, ed. S. Lauffer, Berlin 1971: 33.2, [Lace]daemonii; maximum 2<50> denarii per foot); thus, material costs were not high. Furthermore, the emperor is a wealthy man (apologies for the banality of this statement).

212 PIR² V 579 (esp. p. 305: Sane neque pater neque proavus tum senatores fuerunt, ergo non e gente nobili ortus est). See also: PIR² 584 (the father of Trebonianus Gallus), PIR² 550 (the great-grandfather of Trebonianus Gallus).

213 I do not include epigraphic and numismatic publications because the abbreviations used in this article (e.g., CIL, RIC) unambiguously identify them.

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Bożena Popiołek, 2025

Copyright © by Urszula Kicińska, 2025

Copyright © by Anna Penkała-Jastrzębska, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.6

Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska

Bożena Popiołek

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Instytut Historii i Archiwistyki

ORCID 0000-0003-2545-5530

Urszula Kicińska

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Instytut Historii i Archiwistyki

ORCID 0000-0002-7967-5312

Anna Penkała-Jastrzębska

Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Instytut Historii i Archiwistyki

ORCID 0000-0001-6386-8139

Kobiecy dwór magnacki w Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Ludzie, struktura, podstawy finansowe1

The Women’s Magnate Court in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the Eighteenth Century. People, Structure, and Financial Basis

Abstract

The turn of the eighteenth century in the Commonwealth was characterized by a significant increase in the activity of noble women in many areas of public life. Women increasingly became patrons, mentors, and benefactors for many people gathered around their courts. The role of women in organizing the court structure is still poorly recognized and has been neglected for years in Polish research, which covers this topic to a limited extent. Too little attention is paid to sources generated by women, even though they constitute valuable material for studying social ties, client relations, educational activities, and economic initiatives. These sources illustrate that women were remarkable organizers, actively shaping their environment and intentionally managing the financial resources necessary for the operation of their courts. The human element plays a crucial role in the structure of women’s courts. The people – officials, court servants, clerks, lay clients, and artisans employed at the court – were essential to the functioning of both men’s and women’s noble courts. The individuals associated with the court can be categorized into two groups. The first group consisted of people directly gathered around their benefactress, including court officials, specialized court servants, and women’s quarters. Their primary goal was to ensure the daily operations of the manor, manage the kitchen, and procure valuable and luxurious items showcasing the lady’s or lord’s wealth and uniqueness. The second group comprised individuals responsible for managing goods and overseeing the manor’s farms, such as latifundial officials, estate administrators, and farm workers. There was freedom in the movement of people and promotions between these two groups. Maintaining the manor was expensive and required efficient administration. Hence, the appropriate selection of court service and officials allowed for the proper development of a given court environment regarding economics, culture, and customs.

Słowa kluczowe: dwór prywatny, kobiety, magnacki dwór kobiecy, Rzeczpospolita, XVIII w.

Keywords: court, women, magnate women’s court, Polish-Lithuanian Commonwealth, 18th century

Wstęp

Przełom XVII i XVIII w. charakteryzował się znacznym wzrostem aktywności publicznej kobiet wywodzących się z elitarnych kręgów społecznych, na co niewątpliwy wpływ miały przemiany mentalne i postępująca emancypacja kobiet2. Kontakty z dworem królewskim Sobieskich i Wettynów i kulturą francuską, a także silna pozycja prawna kobiet w dawnej Rzeczypospolitej przyczyniły się niewątpliwie do postępujących w XVIII w. przewartościowań społecznych3. Kobiety coraz częściej stawały się patronkami, mentorkami i dobrodziejkami dla wielu osób skupionych wokół ich dworów4. Ukazanie specyfiki magnackiego dworu kobiecego stanowi zatem istotny krok w badaniach nad działalnością magnaterii oraz szlachty w Rzeczypospolitej w XVIII w.5 Rola kobiet w organizowaniu struktury dworskiej jest ciągle dość słabo rozpoznana. Badania w tym zakresie prowadziły m.in.: Urszula Augustyniak6, Agnieszka Słaby7, Agnieszka Jakuboszczak8, Jolanta Sawicka-Jurek9, Iwona Woroniecka -Kulesza10, Bożena Popiołek11, Urszula Kicińska12, Anna Penkała-Jastrzębska13 czy ostatnio Dorota Wiśniewska14. Ważna z punktu widzenia mechanizmów kształtowania się kobiecego otoczenia i jego struktury okazała się praca Katarzyny Kuras, poświęcona dworowi królowej Marii Leszczyńskiej15. Mimo że dotyczy ona środowiska dworu francuskiego królowej, dobrze ukazuje proces kształtowania się rozmaitych więzi społecznych i kulturowych w obrębie dworu. Dawne prace odnoszące się do funkcjonowania i roli dworów szlacheckich, chociaż cenne, są nieliczne i nie wyczerpują wszystkich zagadnień, stanowią jedynie wskazówkę do dalszych badań16. Coraz częściej natomiast podejmowane są badania nad kobiecą biografistyką tego okresu, w których znajdziemy również nawiązania do problematyki magnackich dworów i ich funkcjonowania17.

Problem funkcjonowania dworów prywatnych doczekał się już za to wielu opracowań w literaturze zachodniej. Badacze podkreślali, że formowanie się prywatnych dworów arystokratycznych stanowiło naturalny element rozbudowy administracji państwowej w XVII i XVIII w. Stopniowo powstawała więc cała „sieć” dworów prywatnych, będących w posiadaniu elit społecznych, których właściciele umiejętnie uczyli się sterować polityką lojalnościową lub sprzeciwu wobec władcy, realizując przy tym przede wszystkim własne partykularne interesy18. Stanowili oni swoistą przeciwwagę dla klasycznych ludzi „dworu” – ściąganych, uposażanych i opłacanych przez władców w zamian za gotowość oddania im się do nieomal nieograniczonej dyspozycji. Jeroen Duindam tak prowadzoną politykę werbowania ludzi na dwory królewskie wprost określał niezwykle pojemnym znaczeniowo i interpretacyjnie terminem court domestication19, odróżniając ich tym od grupy zamożnych i wpływowych posiadaczy ziemskich. Jednocześnie – jak wskazywała Charlotta Wolff, analizując specyfikę funkcjonowania szwedzkich elit w XVIII w. – w tym okresie w Europie wytworzyło się już zjawisko, które autorka określała mianem „kosmopolitycznej tożsamości europejskiej arystokracji”20. Przedstawiciele europejskich elit zaczynali kierować się podobnymi wartości, podejmowali zbliżone aktywności kulturowe i ścieżki edukacji, przejmowali modne elementy ubioru oraz organizacji przestrzeni prywatnej21. Istotne pozostaje jednak pytanie, w jakim stopniu to kobiety tworzyły lub współtworzyły przestrzeń dworów prywatnych22. Najnowsze badania wskazują, że w XVIII stuleciu zaangażowanie kobiet w sferę gospodarczą, zarządzanie majątkami, nadzorowanie i zatrudnianie służby dworskiej nie stanowiło już żadnej – jak określała to Joanne Begiato – „anomalii”, lecz przekształciło się w pewną „organizacyjną rutynę”, obserwowaną w odniesieniu do funkcjonowania majątków należących do zamożnych rodzin europejskich23. Rosnąca sfera aktywności kobiecej miała też swój udział w przemianach rynku przepływu dóbr i usług. Kobiety coraz częściej odgrywały znaczącą rolę w procesie pozyskiwania nowych typów towarów24, sprowadzania wykwalifikowanych rzemieślników25 czy wreszcie inspirowania nowych inwestycji w ramach posiadanych majątków26.

Zachowany materiał źródłowy, a przede wszystkim korespondencja27, akta gospodarcze (inwentarze dóbr i mienia, regestry przychodów i wydatków, raptularze domowe28, akta procesowe, relacje dotyczące spraw handlowych i zarządu dóbr29), dokumenty prawne czy teksty literackie pozwalają ująć to zagadnienie w sposób znacznie szerszy. Analiza nieznanych, a nierzadko też niedocenianych materiałów źródłowych ukazuje kobiety jako doskonałe organizatorki, świadomie kreujące własne otoczenie i z rozmysłem dbające o ekonomiczne podstawy funkcjonowania własnych dworów30. Dwór magnacki i szlachecki w Rzeczypospolitej był bowiem niezwykłym fenomenem w procesie organizacji społeczeństwa staropolskiego pod względem politycznym, społecznym, kulturowym i edukacyjnym31. Zatem wieloaspektowe ujęcie działalności kobiecej doskonale wpisuje się w nurt badań nad nieznanym zagadnieniem aktywności kobiecej w zakresie kreowania i utrzymywania dworów prywatnych jako instytucji życia publicznego o szerokim oddziaływaniu społecznym w XVIII w.

W badaniach nad dworami istotne jest przede wszystkim określenie samego pojęcia kobiecego dworu prywatnego, jego struktury i organizacji, podstaw finansowania, składu osobowego (urzędnicy dworscy, służba, oficjaliści)32, procesu osiadłości i migracji ludzi dworu czy systemu ich wynagradzania w oparciu o różnorodne materiały źródłowe i nowoczesne metody badawcze33, a także porównanie wyników z efektami badań światowych34. Jest to o tyle ważne, iż dyskusje nad zdefiniowaniem dworów prywatnych w Rzeczypospolitej nadal trwają. Przyjmujemy tu szerokie określenie dworu kobiecego jako otoczenia patronki, które tworzyli zarówno urzędnicy dworscy, służba dworska, fraucymer, jak i klienci pozostający w bliskich i nie zawsze określonych relacjach z patronką35. W ślad za ustaleniami Augustyniak uważamy, iż do dworu należy zaliczyć zarówno urzędników centralnych, jak i część administracji dóbr ziemskich, którą często stanowili ci sami ludzie36.

Z punktu widzenia formowania dworów kobiecych ważne są zasięg oddziaływania kobiecych dworów szlacheckich na środowisko lokalne, kształtowanie postaw i modeli zachowań osobowych oraz ukazanie procesu ewolucji niewielkiego wpierw otoczenia kobiecego w XVI–XVII w. w instytucję o znacznej roli politycznej i oddziaływaniu kulturowym w XVIII w.37

Niezwykle ważny w pracach nad strukturą dworów kobiecych jest czynnik ludzki, gdyż to właśnie ludzie – urzędnicy, służba dworska, oficjaliści, klienci świeccy i duchowni oraz zatrudniani na dworze rzemieślnicy czy artyści – stanowili nieodzowny element funkcjonowania dworów szlacheckich, zarówno męskich, jak i kobiecych. Działania dworów i ich patronek nie ograniczały się bowiem wyłącznie do funkcji reprezentacyjnych i prestiżowych, ale odgrywały szereg wielorakich ról w przestrzeni publicznej (np. polityczną, społeczną, gospodarczą, kulturową i edukacyjną38). Dwór magnacki był bowiem odzwierciedleniem i uzupełnieniem dworu królewskiego, instytucją społeczną i swego rodzaju „przedsiębiorstwem domowym” o złożonych celach i funkcjach, które pełnił w środowisku lokalnym. Należy więc zadać podstawowe pytanie o zakres naśladowania zachowania elit i chęć przenoszenia wzorców z warstw wyższych do środowiska niższej szlachty. W polskiej historiografii wciąż brakuje całościowych opracowań, które traktowałyby o środowisku społecznym dworów kobiecych, ich składzie osobowym i zawodowym, specjalizacji służby, roli i kulturze dworów kobiecych39. Na tle dość fragmentarycznych analiz szczególnie słabo wypadają badania dotyczące służby dworskiej – zarówno tej skupionej przy boku patronki, jak i zarządców dóbr i urzędników folwarcznych, których aktywność koncentrowała się w dobrach ziemskich40, a więc z dala od głównej siedziby dworu. Niewiele jest jak dotąd kategorii urzędników i służby, które spotkały się z dokładniejszym opracowaniem. Tymczasem trzeba wypracować zarówno spójne nazewnictwo urzędów dworskich, jak i funkcje sprawowane przez urzędników i służbę dworską. Istotne jest również określenie zaangażowania patronek w organizację własnego otoczenia, dobór odpowiednich ludzi, ich przygotowanie do wykonywanej pracy, edukacji, a nawet życia prywatnego tych ludzi w obrębie dworów41.

Kluczowe zagadnienie badawcze to ponadto zidentyfikowanie rzeczywistych działań kobiecych w oparciu o środowisko dworskie w zakresie różnorodnych przedsięwzięć ekonomicznych w trudnym gospodarczo i politycznie okresie rządów saskich czy stanisławowskich w Rzeczypospolitej, jak chociażby zdobycie środków na aprowizację dworu, utrzymanie służby i opłacenie kontrahentów, co stanowiło główną powinność wypełniającą codzienność jego właścicielek42. Dwór kobiecy, szczególnie kobiet samotnych (np. wdów)43, odgrywał bowiem niezmiernie ważną rolę w procesie podejmowania nowoczesnych inicjatyw gospodarczych – zakładania warsztatów tkackich, hafciarskich44, koronkarskich, rozwijania kopalń (rudnic)45 i produkcji hutniczej (huty szkła, galmanu, żelaza)46 czy produkcji mydła, szkła i ceramiki47. Wspomnieć należy również o takich dziedzinach gospodarki, jak przetwórstwo spożywcze – browary, gorzelnie, miodosytnie czy młyny – pozostające w rękach kobiet jako właścicielek ogromnych niekiedy kompleksów dóbr ziemskich. Było wówczas wiele samotnych kobiet, które mimo długiego niekiedy wdowieństwa potrafiły nie tylko przetrwać, ale i stworzyć oraz utrzymać własny dwór oraz silną pozycję patronki (Anna Franciszka Zamoyska, Konstancja Marianna Szczukowa, Anna Katarzyna Radziwiłłowa, Marianna Dzieduszycka, Barbara Sanguszkowa), a także podejmować szereg inicjatyw i działań o szerokim zasięgu (np. politycznym i gospodarczym), by zapewnić karierę swojemu potomstwu i związanym ze sobą ludziom48. Poprzez tworzenie zwartej sieci urzędników, oficjalistów dworskich i zarządców majątków kobiety kreowały własne struktury ekonomiczne i podejmowały śmiałe wyzwania gospodarcze (Elżbieta Sieniawska, Anna Katarzyna Radziwiłłowa, Barbara Duninowa, Anna Paulina z Sapiehów Jabłonowska, Urszula z Potockich Wielopolska, Izabela z Poniatowskich Branicka i in.), co było możliwe dzięki kierowaniu przez nie grupą dworzan i oficjalistów dworskich. Dobrze zorganizowaną sieć z systemem licznych zależności kobiety dopracowały niekiedy do perfekcji. Dwory tych kobiet stały się ponadto prężnymi centrami życia kulturalnego49, co w kolejnych epokach miało niebagatelny wpływ na sytuację kobiet w Polsce i utrzymanie tożsamości narodowej w okresie rozbiorów.

Warto również wspomnieć o tak ważnych aspektach funkcjonowania dworów kobiecych, jak mecenat dworski50 czy rola edukacyjna wobec niższych warstw społecznych (wychowanie dzieci szlacheckich, kształcenie zawodowe rzemieślników i ludzi dworu). Funkcją przypisywaną kobiecie w każdym społeczeństwie, niezależnie od czasu i stanu społecznego, jest bycie matką51. Posiadanie, wychowanie i edukacja dzieci to jedne z najważniejszych zadań rodziny i społeczeństwa. W społeczeństwach preindustrialnych zadania te we wczesnym okresie życia dziecka były zwykle cedowane na kobiety, stąd rodzi się fundamentalne pytanie, jak w systemie szeregu obowiązków społecznych wynikających z zarządu dworem i dobrami ziemskimi kobiety radziły sobie z opieką i wychowaniem dzieci, zarówno swoich, jak i im powierzonych52.

Na obecnym etapie badań trudno określić liczebność dworów kobiecych, na co wpływ mają przede wszystkim niekompletność zachowanych źródeł oraz sposób ich zapisu. Wiadomo jednak, że patronki zatrudniały różną liczbę urzędników i służby. Dla przykładu dwór jednej z najzamożniejszych kobiet doby saskiej – Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej (zm. 1729) liczył około 100–130 osób i dopiero pod koniec życia patronki zaczął wykazywać tendencję spadkową. W kręgu kasztelanowej krakowskiej znajdowało się również szerokie grono artystów, rzemieślników, kupców i oficjalistów folwarcznych, którzy szerzej zostali już opisani w literaturze53. Na podobnych zasadach funkcjonowały inne kobiece dwory prywatne – dwór Anny Franciszki z Gnińskich Zamoyskiej (zm. 1704), podskarbiny koronnej, wdowy po zmarłym Marcinie Zdzisławie Zamoyskim (zm. 1689) czy dwór Konstancji Marianny z Potockich Szczukowej (zm. 1733), podkanclerzyny litewskiej. Pokaźny dwór funkcjonował pod nadzorem Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich Lubomirskiej (zm. 1709), marszałkowej wielkiej koronnej54. Jednym z największych dworów prywatnych (około 180 osób) zarządzała Izabela z Poniatowskich Branicka (zm. 1808), kasztelanowa krakowska55. Nieco mniejszy dwór uformował się wokół takich patronek, jak Urszula z Potockich Wielopolska (zm. 1806), starościna krakowska, Zofia z Krasińskich 1º v. Tarłowa 2 º v. Lubomirska (zm. 1790)56, wojewodzina lubelska, następnie kasztelanowa krakowska czy Barbara Urszula z Duninów Sanguszkowa (zm. 1781)57, marszałkowa wielka litewska. Interesującym przykładem kobiecego dworu prywatnego jest dwór Joanny Marii von Stein Lubomirskiej (zm. 1783), pisarzowej koronnej, który liczył około 100 osób i miał – z uwagi na pochodzenie właścicielki – polsko-niemiecki charakter58.

Źródła

Środowisko dworskie możemy analizować, jak wspomniałyśmy, posiłkując się różnorodnymi źródłami. Kompleksowe ujęcie problemu wymaga sięgnięcia do zachowanych rejestrów majątkowych, wykazów służby, zestawień wynagrodzeń, rachunków i kwitów dworskich oraz nieprzebranej liczby akt majątkowych i sądowych. Ocenę skali majątku i zakresu praw do poszczególnych dóbr umożliwiają dokumenty pozornie niezwiązane z samym funkcjonowaniem dworu, jak intercyzy przedślubne, umowy dożywocia czy zapiski z prywatnej korespondencji. Problemem każdorazowo pozostaje jednak ogromne rozproszenie bazy źródłowej. O ile księgi dworskie, obejmujące wybrany okres, są zazwyczaj zebrane, spójne i obszerne, o tyle korespondencja z urzędnikami, dokumenty majątkowe, potwierdzenia przyjęcia na służbę czy polecenia załatwienia określonych spraw pozostają szczątkowe, rozrzucone pomiędzy ogromną spuścizną zachowanych materiałów rękopiśmiennych.

Osobne zagadnienie stanowią kwestie gospodarcze, wynikające z ekonomii dworskiej, obejmujące nie tylko problemy utrzymania rozległego majątku, nadzór nad dzierżawami i arendami, ale także powinności zatrudnionych w poszczególnych dobrach zarządców, administratorów i urzędników folwarcznych. Analiza tych materiałów jest istotna ze względu na źródła finasowania dworów kobiecych, szczególnie w przypadku kobiet zamężnych. Rzadko znajdujemy dokumenty w sposób jasny określające podział dochodów małżonków, przeznaczonych na finasowanie dworów59. Zagadnienia te badać możemy przede wszystkim za pomocą rachunków, regestrów ruchomości i nieruchomości, spisów żywego inwentarza, umów dzierżawnych, instruktarzy ekonomicznych, legatów, darowizn, kwitów, asygnacji, a także rewersałów60. Sporo istotnych, a czasem wręcz unikatowych informacji na ten temat dostarcza nam także wciąż opracowana w niewielkim stopniu (zapewne dlatego, że jest to materiał pracochłonny i niezwykle absorbujący) korespondencja urzędników latyfundialnych61. W tego typu analizach na uwagę zasługują także supliki poddanych, które ze względu na charakter składanych za ich pomocą próśb pozwalają zrozumieć trudy codzienności najniżej usytuowanej służby zamieszkującej majątki szlacheckie62.

Dwory kobiece – charakterystyka funkcjonowania

W ciągu wielu lat ukształtował się pewien wzór organizacyjny dworu szlacheckiego, który po części powielał strukturę otoczenia królewskiego, czyli urzędy dworskie, ich nazewnictwo oraz funkcje, które kształtowały się według określonego schematu i hierarchii63. Ludzi dworu dzielono zatem na dwie grupy. Pierwszą z nich tworzyły osoby bezpośrednio skupione wokół swej dobrodziejki, a więc urzędnicy dworscy, wyspecjalizowana służba dworska i fraucymer, których celem było dbanie o codzienne funkcjonowanie dworu, kuchnię czy też zdobywanie cennych i luksusowych towarów świadczących o zamożności i wyjątkowości danej właścicielki. Do drugiej grupy zaś należały osoby zajmujące się zarządem dóbr i pracą w folwarkach dworskich, a zatem oficjaliści latyfundialni, administratorzy majątków oraz czeladź folwarczna. Między wspomnianymi środowiskami panowała swoboda w przepływie ludzi, co związane było z tym, że o mianowaniu na poszczególne stanowiska, awansach bądź wydaleniu ze służby decydowała właścicielka danego dworu, kierując się przy tym przede wszystkim chęcią realizacji własnych celów politycznych, osiągania odpowiednich zysków ekonomicznych oraz prestiżu64. Ludzie ci zatrudniani byli do pracy na podstawie umów, w których prócz zakresu obowiązków znajdowała się informacja o wynagrodzeniu wypłacanym w przedziale kwartalnym lub rocznym.

Ludzie dworu

Trudno mówić o jednym uniwersalnym modelu organizacyjnym dworów kobiecych w XVIII w., chociaż widzimy tu tendencje do pewnego ujednolicenia ich organizacji. Struktura różniła się bowiem w zależności od skali majątku, pozycji finansowej, a często i konkretnych upodobań właścicielki. Coraz częstsze dążenia podejmowane na rzecz upodabniania dworów prywatnych do struktur obserwowanych w przypadku europejskiej arystokracji wymuszały zmiany w organizacji kuchni, garderoby, jadalni, przestrzeni prywatnej i spotkań o charakterze towarzyskim. Wszystko to przekładało się na sferę dworskich wydatków – żywności, materiałów, naczyń, elementów ubioru, rzemiosła użytkowego czy przedmiotów służących rozrywce65. W ślad za tym zaczęto zabiegać o uzupełnienie służby dworskiej o ludzi posiadających inne kompetencje, potrafiących zrobić użytek z nowych towarów docierających na prywatne dwory66. Jedynie w części udawało się ich pozyskać na rodzimym rynku – w wielu wypadkach kluczowe okazywało się poszukiwanie lub „wypożyczanie” specjalistów mających za sobą praktykę poza granicami Rzeczypospolitej67. Wszystko to napędzało zmiany zarówno w samej strukturze funkcjonowania dworów, jak i warunkach ekonomicznych, społecznych i kulturowych nowej „przestrzeni dworskiej”.

Wraz ze zmieniającymi realiami i wymaganiami sprowadzanie cudzoziemców na prywatne dwory w XVIII w. stawało się coraz powszechniejszą praktyką68. Wzorem matki pokaźny dwór utrzymywała córka kasztelanowej krakowskiej Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej – Maria Zofia z Sieniawskich Czartoryska (zm. 1771), wojewodzina ruska. Czartoryska regularnie opłacała bowiem zarówno polską, jak i francuską służbę, co było coraz częstszym zjawiskiem w XVIII w. Wielu fachowców-cudzoziemców miała też u siebie wspomniana wyżej Teofila Ludwika z Zasławskich Ostrogskich Lubomirska. Magnatka wielokrotnie wskazywała listownie, że ceni ich za wysokie kompetencje i fachowość w działaniu69. Nie mniej różnorodny pod względem narodowości dwór utrzymywała kanclerzyna litewska Anna Katarzyna z Sanguszków Radziwiłłowa (zm. 1746)70. Na jej usługach latami pozostawało wielu obcokrajowców, w tym osoby pochodzenia niemieckiego (m.in. snycerze, koniuszy, siodlarze, kamieniarze czy marmurnicy, a nawet zegarmistrze czy kucharze)71, czeskiego (cieśle, strzelcy, bażantnicy), węgierskiego (obuwnicy), włoskiego (malarze) czy też francuskiego (malarze, architekci). Cudzoziemców widzimy również w składzie dworu Izabeli Branickiej, kasztelanowej krakowskiej czy Urszuli z Potockich Wielopolskiej, nie wzmiankując już Joanny von Stein Lubomirskiej. Przemiany kulturowe zachodzące u schyłku baroku wpłynęły również na zasady organizacji prywatnych dworów. Coraz częściej spotykamy się z zatrudnianiem wysoko wyspecjalizowanej służby, co wiązało się ze zmianą stylu życia i nowymi potrzebami pracodawców. Na dworach pojawiali się cudzoziemscy artyści – muzycy, malarze i poeci, nauczyciele i guwernantki72. Nowe zwyczaje i wzorce idące z Zachodu skłaniały do podążania za nowinkami w zakresie kuchni czy mody, a to wiązało się z zatrudnianiem specjalistów – kawiarzy i panien kawowych, krawców, szewców, perukarzy i fryzjerów, ptaszników, ogrodników, a nawet profesjonalnych praczek, którym bez szkody można było powierzyć do prania cenne stroje. Coraz częściej widzimy też proceder kształcenia własnych ludzi jako dworskich rzemieślników – hafciarzy i koronczarki, stolarzy, szewców, krawców czy cukierników i kucharzy. W miarę upływu czasu obserwujemy również zjawisko zmiany nazwy urzędów dworskich, pojawiali się wzorem dworu niemieckiego czy francuskiego np. kamerlokaj, laufer, szambelan czy kapelmajster. Modne stało się ponadto zatrudnianie nie tylko cudzoziemców wyspecjalizowanych w prowadzeniu francuskiej czy niemieckiej kuchni lub obcojęzycznych sekretarzy, ale też czarnoskórej służby jako paziów, lokajów lub garderobianych. Czarnoskórą służbę zatrudniały np. Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska, kasztelanowa krakowska czy wszystkie Radziwiłłówny, córki Anny Katarzyny z Sanguszków. Nadal popularna była obecność na dworach karłów jako „żywych zabawek”, warto jednak podkreślić, iż zatrudnianie na dworach ludzi niskiego wzrostu niejednokrotnie stanowiło dla nich ratunek i szanse na przeżycie w dość komfortowych warunkach dworu.

Czas zatrudnienia urzędników i służby na prywatnych dworach był bardzo zróżnicowany. Część ludzi pozostawała na służbie patronek dożywotnio, przechodząc pod koniec życia na pozycję tzw. gracjalistów i pobierając stałą oraz regularną rentę, mieszkając „u dworu” i ciesząc się opieką patronki także wobec swoich współmałżonków czy potomstwa. Inni odchodzili ze dworu po kilku lub kilkunastu latach kontraktu. Powody odejścia były bardzo różne – wygaśnięcie umowy, niechęć obu stron do jej odnowienia, lepsza oferta pracy i wynagrodzenia, małżeństwo, podeszły wiek73. Trzeba przy tym pamiętać, iż nie można traktować służby dworskiej, a tym bardziej urzędników dworskich jako ludzi bezwolnych i podporządkowanych. Bardzo często bowiem spotykamy się z tym, że porzucali oni pracę bez uzasadnienia i odchodzili ze służby. Zdarzają się i takie sytuacje, gdy zatrudnieni na długoterminową, zwykle dwuletnią umowę odchodzili po odebraniu kwartalnego wynagrodzenia i barwy.

Stosunkowo najłatwiej jest ustalić kwestie wynagrodzeń pobieranych przez urzędników i służbę na prywatnych dworach. Zatrudnionym oferowano wynagrodzenie za służbę, na które składały się takie komponenty, jak suchedni74, strawne, barwa, w materiale źródłowym najczęściej określane jako „salaria”75. Należności płacono w większości regularnie, dokładnie rejestrując, jaką kwotę i za jaki okres wręczono każdemu zatrudnionemu. Wszystko skrzętnie zapisywano w dworskich księgach wydatków, stąd dziś są one niezastąpionym źródłem wiedzy zarówno o uposażeniu służby, jak i strukturze różnorakich dworów kobiecych funkcjonujących w czasach saskich. Stawki wynagrodzeń różniły się w zależności od zakresu powierzonych obowiązków, profesjonalizacji służby czy miejsca w hierarchii dworskiej. Najwyższe uposażenie otrzymywali ludzie wykwalifikowani, realizujący zadania najistotniejsze z punktu widzenia interesów patronki i funkcjonowania całego dworu i należący do kategorii urzędników dworskich – marszałek dworu, podskarbi, kuchmistrz, kredensarz czy sekretarze dworscy. Ludzie ci korzystali nie tylko z wysokiego wynagrodzenia, ale i prawa do korzystania z pańskiego stołu, zamieszkiwania w pobliżu patronki czy dodatkowych profitów (tzw. kolenda), nie zawsze określonych w kontrakcie. Szczególnie zasłużeni stawali się beneficjentami części majątku swoich patronek, niejednokrotnie hojnie uposażonymi w ich testamentach. Stałą praktyką były podarunki dla służby z okazji wesel, chrztów dzieci czy organizacja i finasowanie pogrzebów zmarłych sług przez chlebodawczynie. Nierzadko też patronki obejmowały opieką edukacyjną potomstwo żyjącej lub zmarłej służby. Znacznie niższe uposażenie pobierała służba dworska, np. służba kuchenna (kucharze, piekarze, cukiernicy, pasztetnicy, kawiarze i kawiarki), pokojowa (lokaje, garderobiani, paziowie), stajenna (masztalerze, forysie, woźnice). Sporadycznie i tylko na dużych dworach zatrudniono wysoko wyspecjalizowaną służbę – krawców, szewców, tapicerów, fryzjerów i lekarzy – ze względu na jej duży koszt utrzymania. Częściej korzystano z ich usług na zasadzie jednorazowych kontraktów. Dla przykładu na dworze Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich Lubomirskiej utrzymanie aptekarza i dobrego krawca kosztowało po 14 talarów, zaś na opłacenie lokaja, dworskiego cyrulika czy kuśnierza wystarczało po sześć talarów76. Stawki kształtowały się różnie w zależności od kategorii rzemieślników. Na wysokie zarobki nie mogła liczyć najniższa w hierarchii dworu służba – podkuchenni, kuchty, pomywaczki, chłopcy stajenni i in. Bardzo kosztowne było utrzymanie kapeli dworskiej, stąd też inwestycje takie czyniono jedynie na części dworów magnackich, gdzie mecenat i zainteresowania artystyczne patronek uzasadniały taką potrzebę77. Wynagrodzenie tych ludzi zależało od umowy, ich talentu i możliwości finansowych samej patronki. Najwięcej zarabiał kapelmistrz, pozostali muzycy otrzymywali wyrównane wynagrodzenie, jak na dworze Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich Lubomirskiej78. Na usługach jej syna Aleksandra Dominika Lubomirskiego, starosty sandomierskiego, ordynata ostrogskiego, przyjęto rozwiązanie, zgodnie z którym najwięcej płacono trębaczom i wioliście, odpowiednio mniej waltornistom, zaś najmniej trębaczom rajtarskim79. Struktura wynagrodzenia kapeli dworskiej, jak i zakres jej działalności różniły się jednak w zależności od dworu80.

Magnatki nie tylko formalnie nadzorowały kwestie funkcjonowania majątku, ale też personalnie angażowały się w sprawy doboru ludzi zasilających szeregi służby dworskiej. Znaczenie miało tak dotychczasowe doświadczenie, jak i kwestie zdrowotne czy ocena zdolności wypełniania określonych czynności i zadań. Przed przyjęciem na służbę nierzadko zasięgano więc opinii względem dotychczasowej pracy kandydata, uwzględniając zarówno jego praktykę na innych dworach, jak i ocenę jego zaangażowania w pracę oraz uczciwość81. Jeden z administratorów pracujących dla Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich Lubomirskiej wprost upraszał magnatkę, by ta rozważyła możliwość przyjęcia na służbę jednego z solidnych i godnych zaufania ludzi, jednak by wyznaczyła mu takie stanowisko, które będzie on w stanie wykonywać, uwzględniając jego zaawansowany już wiek82.

Dobrymi specjalistami niechętnie się dzielono, szczególnie kucharzami, krawcami czy lekarzami – oferowano im nawet konkurencyjne warunki, licząc na możliwość zatrzymania ich na własnym dworze. Zdarzały się sytuacje, w których „wypożyczano” najlepszych ludzi krewnym, koligatom czy przyjaciołom, gdy była taka potrzeba, np. na ceremonie rodzinne. Praktykę tę stosowano zwłaszcza w przypadku dworskich kucharzy i medyków. Nagłe zachorowania, osłabienie zdrowia czy wypadki losowe mobilizowały najbliższe środowisko do pomocy potrzebującemu. Szeroko zakrojone działania na rzecz „wypożyczenia” na swój dwór wprawnego w sztuce medyka czyniła m.in. wojewodzina wileńska Antonina Sybilla Waldstein-Arnau, która zabiegała o poratowanie zdrowia swego małżonka Kazimierza Jana Sapiehy (zm. 1720). Wspominał o tym listownie kasztelan wileński Kazimierz Czartoryski (zm. 1741):

od powrotu Xcia JMP hetmana WXL do Wiłkowiszek ode dworu nie miałem nic od niego, tylko sama [Antonina Sybilla Waldstein-Arnau] do mojej żony [Izabeli Elżbiety z Morsztynów Czartoryskiej] pisała po doktora naszego, bo książę JM na bóle podagry i rhumatismus decumbit i tam ten medicus pojechał83.

Nie inaczej postąpiła wspominana już Teofila Ludwika z Zasławskich Ostrogskich Lubomirska, która bez wahania poleciła usługi zaufanego dworskiego lekarza swemu przyrodniemu bratu – kanclerzowi wielkiemu litewskiemu Karolowi Stanisławowi Radziwiłłowi (zm. 1719). Na dworze radziwiłłowskim drżano wówczas o zdrowie Anny Katarzyny z Sanguszków, żony magnata, która w czasie połogu zapadła na ospę84.

Bliskie kontakty utrzymywane pomiędzy przedstawicielami magnaterii i zamożnej szlachty w kontekście funkcjonowania służby miały też drugie dno. Zawiedzenie oczekiwań mocodawców czy – w najgorszym razie – narażenie ich na straty, dopuszczenie się kradzieży, a nawet ucieczkę ze służby społecznie piętnowano. Na początku XVIII stulecia przepływ wiedzy w tym zakresie był głównie korespondencyjny. Przyjaciołom, krewnym i koligatom żalono się na nieuczciwych ludzi dworu, zniechęcając tym samym najbliższe środowisko do oferowania im ewentualnego miejsca zatrudnienia. W połowie XVIII w. w gazetach, takich jak choćby „Kurier Polski”, zaczęto też umieszczać informacje o przestępstwach dokonywanych na dworach przez służbę. Służyło to publicznemu napiętnowaniu oszustów i awanturników, a co za tym idzie utrudnieniu poszukiwań innego mocodawcy85. Nieuczciwych służących starano się pociągnąć do odpowiedzialności, wytaczając procesy o zniszczenie bądź zagrabienie kosztowności, narażenie mocodawcy na straty bądź działanie wbrew interesom dworu. Szczególnym przypadkiem była sprawa wytoczona przez marszałkową nadworną Mariannę z Lubomirskich Sanguszkową (zm. 1729) i jej małżonka Pawła Karola Sanguszkę (zm. 1750), którzy pociągnęli Mariannę Burletti, zatrudnioną na dworze brata Marianny, starosty sandomierskiego i ordynata ostrogskiego Aleksandra Dominika Lubomirskiego (zm. 1720), do odpowiedzialności za domniemane spowodowanie śmierci mocodawcy86.

Znane są też wypadki, w których służba domowa stawała się mimowolnym uczestnikiem domowych sporów i konfliktów między właścicielami majątku. Brak porozumienia między osobami wspólnie żyjącymi, przestępstwa obyczajowe, tak samo jak uporczywe naruszanie domowego miru skutkowały sytuacjami, w których – jak relacjonowała przeciwko swemu małżonkowi Elżbieta z Pawęckich Chrząstowska – zamiast pełnić rolę mocodawczyni i pani domu, wobec postawy opresyjnego męża była zmuszona „z czeladzią jadać, i sypiać musiała na barłogu jako sierota uboga”87. Podobne sprawy trafiały do rozpatrzenia przez sądy grodzkie, a służbę domową – obserwatora i świadka codziennych problemów – traktowano jako najlepsze źródło zeznań pozwalających zorientować się w sytuacji88. Równie skandaliczne były przypadki nastawania właścicieli przeciwko służbie, fizycznego karania zatrudnionych na dworze ludzi i samosądów, co wynikało z wewnętrznej rywalizacji o stanowiska i posady. Podczaszy drohojowski Antoni Księski, nie mogąc dojść do porozumienia ze swą małżonką Antoniną, usiłował wywrzeć wpływ, czy wręcz ukarać swą współtowarzyszkę życia, atakując otaczającą ją służbę. W aktach sądowych zanotowano, że Księski „pannę służebną Romanowską pobił i nogami pokopał […] służyć zabraniał, odgrażając się zbiciem i zabiciem”89. Zatrudniona na dworze kobieta stała się więc bezpośrednią ofiarą konfliktu małżeńskiego90.

Administratorzy folwarków

Prócz wymienionych powyżej ludzi znaczną część środowiska dworskiego stanowili urzędnicy folwarczni, którzy w źródłach występują jako zarządcy, gospodarze, rachmistrzowie czy pisarze ziemscy, a zakres ich powinności w dużej mierze zależał od woli właścicielki dworu. Wielu z nich należało również do zarządu centralnego dworów. Oprócz przypisanych im podstawowych zadań związanych z odpowiednim funkcjonowaniem danego gospodarstwa patronka mogła narzucić swym oficjalistom dodatkowe zajęcia, co czyniła według własnego uznania i przeprowadzonych wcześniej obserwacji.

Częstą praktyką było także odmiennie stosowane na różnych dworach nazewnictwo, którym posługiwano się do określenia poszczególnych zarządców. Zjawisko to można zaobserwować szczególnie w XVIII stuleciu, kiedy to dane stanowisko określano niejednoznacznie i niekonsekwentnie. Zgodnie z obowiązującą wówczas nomenklaturą folwarkami kierowali oficjaliści, których zamiennie nazywano administratorami, dyspozytorami lub zawiadowcami. Na czele danego klucza, czyli hrabstwa stał ekonom, którego czasem mianowano gubernatorem, a jego odpowiednikiem w dobrach królewskich był podstarości, choć nazwa ta czasami pojawia się także w dobrach prywatnych. Grono urzędników folwarcznych tworzyli również pisarze prowentowi oraz kasjer, który utożsamiany był z podskarbim. Za najwyższego urzędnika w dobrach ziemskich uważano natomiast komisarza, zwanego też komisarzem generalnym, który był jednocześnie głównym ich zarządcą. Warto zauważyć, że pomimo iż powinności urzędników ziemskich wiązały się bezpośrednio z pracą w folwarkach, to część oficjalistów skupiona była wokół rezydencji pańskiej, zajmując się centralną administracją dóbr. Do grona tego należeli komisarz generalny, podskarbi generalny, a także urzędnicy nadworni, na których czele stali marszałek, łowczy i koniuszy91. Wyżsi urzędnicy rekrutowali się zazwyczaj ze szlachty, a o przyjęciu na dany urząd decydowało odpowiednie przygotowanie do zawodu. Liczba personelu dworskiego i folwarcznego zależała od wielkości gospodarstwa. Podczas doboru podstarościch szczególnymi względami cieszyli się ci, którzy posiadali żony, gdyż te zazwyczaj sposobne były do prowadzenia gospodarstwa kobiecego, gdzie zajmowały się warzywnikiem, kuchnią i spiżarnią, trudniły się szyciem oraz doglądały kobiecą służbę folwarczną odpowiedzialną za bydło i pozyskiwanie nabiału92.

Oficjaliści folwarczni pełnili wiele istotnych funkcji mających na celu sprawne działanie majątków ziemskich pod kątem gospodarczym. Do ich najważniejszych obowiązków należały: nadzór nad szeroko pojętą polityką ekonomiczną w danym folwarku, czyli doglądanie prac polowych, opieka nad zwierzętami hodowlanymi, kierowanie transportem lądowym i rzecznym czy też pozyskiwanie i zbywanie żywności oraz towarów potrzebnych w gospodarstwach. Prócz tego powinnościami zarządców dóbr były: kontrolowanie poczynań niższych urzędników folwarcznych, pobieranie podatków, weryfikacja przychodów i rozchodów w poszczególnych dobrach, a także zawieranie umów z arendarzami. Ze względu na zakres wyżej wymienionych powinności na stanowiska te dobierano ludzi odpowiedzialnych, rozsądnych i uczciwych. Jednocześnie nie rezygnowano z różnych form ich nadzoru, a mianowicie osobistych wizyt w poszczególnych majątkach, przeglądu rachunków i regestrów bądź też, jeśli wymagała tego sytuacja, inwigilacji konkretnych oficjalistów93. Świadczy o tym list wysłany do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej, przez A. Chrostowskiego, zarządcę w Kawczym Kącie94 w kwietniu 1723 r., w którym pisał:

miałem wielką nadzieję w łaskawej klemencyi […] Dobrodziejki, kiedy w tych krajach był [...] Pan Turbiński, że mnie […] Dobrodziejka każesz rachunków słuchać, ale inaczej Pan Bóg dysponował rzeczy […] i Pana Turbińskiego stąd wyprowadził, więc przypominam świątobliwej łasce […] Dobrodziejki pokornie suplikując, abyś raczyła […] kogo przysłać do mnie na rachunki, a po uczynionych rachunkach, jeżeli będę godzien, będę służył dalej […] Dobrodziejce95.

Warto podkreślić, że w analizowanych źródłach, głównie listach, rachunkach i regestrach, odnaleźć możemy zapewnienia urzędników folwarcznych o tym, iż osobiście uczestniczyli oni w zasiewach, doglądali sianokosów i żniw, kontrolowali gospodarkę ogrodniczą i sadowniczą, nadzorowali przepływ i handel towarami (m.in. galmanem, ołowiem, wapnem, drewnem, winem, przedmiotami codziennego użytku) oraz sporządzali raporty, w których skrupulatnie wykazywali ilość zebranego zboża, siana, owoców czy też warzyw. Takie zachowanie świadczyło o odpowiedzialności za wykonywaną pracę, uczciwości wobec dobrodziejki, a także było dowodem na to, że pomimo obowiązku dostosowywania się do ordynansów właścicielki dóbr, zarządcy mieli rzeczywisty wpływ na jakość i ilość zrealizowanych w folwarkach przedsięwzięć. Ilustruje to list wysłany do nadmienionej już Sieniawskiej przez Michała Czaplicę (zm. luty 1717), administratora stryjeńskiego96 we wrześniu 1712 r., w którym zapewniał ją, że „inwentarze w starostwie tegoroczne spisuję ja – raz po wsiach wszystkich, jużeśmy też zaczęli oraz [na – A.] siejby zimowe, przy którym sianiu zboża sam żem bywał [osobiście – A.] w każdym folwarku”97. Podobne zapewnienia słał swej dobrodziejce, wymienionej wyżej Sieniawskiej, Franciszek Goworczewski (zm. po 1739), administrator dóbr jarosławskich98, który pod koniec lipca 1714 r. zaręczał, że wprawdzie wszystko w jego folwarku dobrze się oporządza, „tylko posucha zbożu miejscami szkodzi, siana już się przygotowało, ostatek łąk po Pańskich wzorach już dokoszuje i siana piękne i pogodne będą, co wszystko mając na dobrej pieczy starać się będę, abym jak najlepiej gospodarstwo prowadził według należytości”99. Czasem, dla dokładniejszego udokumentowania swej aktywności, administratorzy podczas objeżdżania dóbr korzystali z usług specjalnych pomocników, którzy mieli uwiarygodnić ich raporty. W tej sprawie pisał do kasztelanowej krakowskiej W. Michalski, administrator laszecki100, który pod koniec września 1718 r. oznajmił jej, iż „siew żyta zaczęliśmy w dzień siódmego września i się siać będziemy. Należące zaś pola do posiania na zimę jak najlepiej sprawiać się będą do siewu i do miary zboża przysiężni chodzą, aby widzieli i sami dali wywód wiele się zboża [wysieje – A.]”101.

Prócz wymienionych powyżej obowiązków do powinności administratora należały także organizowane w poszczególnych folwarkach prace remontowe i budowlane, które w zależności od okoliczności wymagały nie tylko czasu i uwagi, ale także odpowiednich nakładów finansowych, sporządzenia stosownych abrysów, sprowadzenia specjalistów i artystów oraz pozyskania materiałów budowlanych. Pracom tym podlegały budynki mieszkalne i gospodarcze, czyli domy, pałace, stajnie, obory, wozownie, serniki, piekarnie czy też karczmy102. Inwestowano także w prywatne siedziby, dbając, aby wpisywały się w politykę prestiżu uskutecznianą przez ich właścicieli. Nie może zatem dziwić, że kiedy Joanna von Stein przeniosła się na rzeszowski dwór swego męża, z rozmachem przystąpiono do przeobrażania zabudowań w rezydencję na miarę europejskiej arystokracji. Jednym z pierwszych działań było odnowienie zniszczonego już duchem czasu „orderu na facjacie”, który miał przyciągać wzrok każdego gościa wjeżdżającego do dworu Lubomirskich103. Nie mniejsze ambicje miała Katarzyna Barbara z Radziwiłłów Branicka (zm. 1730), od 1720 r. żona Jana Klemensa Branickiego (zm. 1771)104. Rozmach prac prowadzonych podczas przebudowy białostockiej rezydencji doskonale oddają zapiski z jej prywatnej korespondencji, w której wprost wskazywała: „już z Białegostoku wkrótce Wersal mają robić”105.

Wiele realizacji wyglądało jednak znacznie skromniej. W rozległych dobrach roiło się od zabudowań gospodarczych, których stan zachowania daleki był od optymalnego. Doskonale oddaje to zachowana korespondencja, pełna wzmianek o sypiących się obiektach wymagających pilnej inwestycji. Obrazuje to list wysłany do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej przez jednego z administratorów pochodzenia żydowskiego, Izaaka Rubinowicza, który w maju 1713 r. pisał:

gospodarstwo swoim należytym trybem idzie, według czasu teraźniejszego restauracyje po folwarkach, gdzie tylko potrzeba, buduję, ile na Budziskach i na Orle. O sichowski pałac nie wiem, co zmienić, dach niedawny ze 12 lat słyszę, jak postawiony, a [cie]knie jak durszlak, gdyż zbyt płasko dali, kształtnie […], ale nie pożytecznie, trzeba zr[z]ucić i de novo krokwie, wiązania i dach dać, ale się z tego ważyć nie będę, aż tu WM Pani Dobrodzika będziesz i okiem swoim obaczysz106.

Baltazar Galangani, pracujący na usługach Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich Lubomirskiej, choć zapewniał mocodawczynię, że dokłada starań w zakresie utrzymania wszystkich zabudowań dworskich w przyzwoitym stanie, operując skromnymi siłami, nie był w stanie uratować wszystkiego. Zakres zniszczeń, bądź powodowanych warunkami klimatycznymi, bądź też stanowiących efekt działań wojennych wyniszczających Rzeczpospolitą w pierwszym dwudziestoleciu XVIII w., mocno dawał się we znaki także najzamożniejszym. Szczególnie działania wojenne utrudniały dostęp do najpotrzebniejszych surowców, bez których trudno było myśleć o podjęciu kompleksowych prac. „O pałacu lewartowskim i lubelskim jak największe mam staranie i jako mogę reparuję dachy, bo murować teraz trudno”107 – informował Galangani mocodawczynię.

Pomimo powszechnej sumienności i rzetelności urzędników w podejściu do swych obowiązków, istniało wiele czynników, które blokowały ich pracę, uniemożliwiając całkowite wywiązanie się z powierzonych im ordynansów. Były to ciągłe przemarsze wojsk, kontrybucje, hiberny, klęski żywiołowe oraz niestabilna moneta108. Na wojska saskie wędrujące ze Śląska w stronę Rzeszowa, „naprzykrzając się dobrom […][Sieniawskiej – A.] […] noclegami, […] i popasami”, narzekał w 1716 r. wspomniany już Goworczewski109. Należy przyjąć, że sytuacja ta nie polepszyła się i kilka lat później, gdyż w 1723 r. inny z administratorów, Chrostowski, pisał do swej chlebodawczyni:

JM Pan Poradowski dworzanin […] Dobrodziejki dnia wczorajszego tu stanął z trzecią asygnacyą, niepodobna tu wielkich asygnacyi razem płacić, kiedy jeszcze razem wszystko się zwaliło – pogłówne, hiberna, kwarta, czynsze, nie wiem co pierwej wyciągnąć z ludzi, a o pieniądze bardzo skąpo, bo ubogi człowiek nie może nic przedać110.

Zakończenie

Dwór kobiecy był ważną formą wyrażenia swojej tożsamości, pozwalającą kobietom na samodzielne działania w każdej ze sfer ówczesnego życia. Niebagatelną kwestię stanowiły w tym wypadku osobowość właścicielki dworu, jej pozycja społeczna, możliwości oddziaływania na innych, wpływ w środowisku i moc sprawcza w podejmowanych inicjatywach. Pewne ograniczenia wynikające z odmiennej roli kobiet w społeczeństwie szlacheckim mogły pozytywnie wpływać na kształtowanie się nieformalnych układów społecznych rozwijanych w oparciu o środowisko dworskie i zatrudnianych tam ludzi. Przypisanie określonych ról i zasad poszczególnym ludziom w środowisku dworskim nie tylko porządkowało świat danej właścicielki, ale też tworzyło dość przejrzystą strukturę dworu, usprawniało jego funkcjonowanie oraz dzieliło odpowiedzialność pomiędzy ludzi wykonujących poszczególne polecenia i rozkazy. Stąd tak ważną rolę pełniło zaplecze finansowe, dawało ono bowiem możliwość zatrudniania służby, a także wykonywania wielu inicjatyw ekonomicznych i artystycznych wokół danego dworu. Zatrudnianie służby odbywało się w większości za osobistą akceptacją mocodawczyń, które przywiązywały sporą wagę zarówno do kompetencji ludzi zatrudnianych na dworach, jak i opinii o ich zaangażowaniu i pracy na rzecz wcześniejszego mocodawcy. Utrzymywanie rozległego dworu było kosztowne i wymagało sprawnej administracji majątkiem. Administratorzy dóbr w kompleksowy sposób mieli nadzorować sprawy majątku, na bieżąco raportując ewentualne trudności i przeszkody w realizacji powierzonych im zadań. Zmieniające się realia obyczajowe i kulturowe z czasem doprowadziły do zauważalnej migracji ludzi nowych, przybywających do Rzeczypospolitej zza granicy. Ceniono ich za kompetencje i zdolność realizowania powierzonych zadań w nowym, europejskim duchu. Prywatne dwory stawały się więc centrum wymiany kulturowej i obyczajowej, kształtowały też gusty i nowe wzorce zachowań. Przemiany zachodzące na prywatnych dworach w czasach saskich są kolejnym elementem badań nad procesem adaptacji polskiej magnaterii i szlachty do wzorców kultury europejskiej XVIII stulecia.

Bibliografia

Źródła niedrukowane

Archiwum Główne Akt Dawnych

Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, rkps 164

Archiwum Radziwiłłów, dz. V, rkps 1335, 2577, 8700; dz. XI, sygn. 123; dz. XXIX, rkps 29

Archiwum Narodowe w Krakowie I

Archiwum Sanguszków, sygn. 261, teka 291/7, 291/10, 342/9, 342/8, 385

Castr. Crac Rel., nr 141B, s. 3078

Biblioteka Czartoryskich

sygn. 5777, 5782, 5822, 5891, 5934

Biblioteka Narodowa

mf. 29662, Kuryer Polski, 1753, nr 23 (19 X)

Źródła drukowane

Codzienne kłopoty, wielkie interesy i podwójna elekcja. Korespondencja radziwiłłowskich urzędników z księżną Anną z Sanguszków Radziwiłłową i jej synem Michałem Kazimierzem z 1733/1734 roku, wyd. Jerzy Dygdała, Warszawa 2013.

„Jaśnie Oświeconej Pani najniższym sługą”. Listy generalnego plenipotenta Stanisława Karwowskiego do kasztelanowej krakowskiej Izabeli Branickiej z lat 1771–1788, oprac. Krzysztof Syta, Toruń 2020.

Korespondencja Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej, t. 2: Jaśnie Oświecona Mościa Księżno Dobrodziejko. Informatorzy i urzędnicy, oprac. i wyd. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Agnieszka Słaby, Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2016.

Opracowania

Augustyniak Urszula, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła (1585–1640). Mechanizmy patronatu, Warszawa 2001.

Augustyniak Urszula, Pozycja kobiet na ewangelickich dworach magnackich i szlacheckich w Wielkim Księstwie Litewskim w 1. poł. XVIII w. na przykładzie Radziwiłłów birżańskich i ich klienteli, w: Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Anna Penkała-Jastrzębska, Konrad Pyzel, Kraków 2021, s. 15–32.

Bailey Joanne, Unquiet Lives. Marriage and Marriage Breakdown in England, 1660–1800, Cambridge 2003.

Bania Zbigniew, „Kazać porobić, byle były jak najmodniejsze”. Relacje między inwestorem a budowniczym w polskiej architekturze nowożytnej, w: Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. 6: Fundator i dzieło w sztuce nowożytnej, red. Jerzy Lileyko, Irena Rolska -Boruch, Lublin 2005, s. 21–28.

Bąkowski-Kois Dariusz, Zarządcy dóbr Elżbiety Sieniawskiej – studium z historii mentalności 1704–1726, Kraków 2005.

Begiato Joanne, A ‘Master-Mistress’: Revisiting the History of Eighteenth-Century Wives, „Women’s History Review”, 32, 2022, 1, s. 1–20.

Bendall Sarah A., The Queens’ Dressmakers: Women’s Work and the Clothing Trades in Late Seventeenth-Century London, „Women’s History Review”, 32, 2023, 3, s. 389–414.

Bergerówna Janina, Księżna Pani na Kocku i Siemiatyczach. Działalność gospodarcza i społeczna Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, Lwów 1936.

Bieńkowska Irena, Muzyka na dworze księcia Hieronima Floriana Radziwiłła, Warszawa 2013.

Bieńkowska Irena, Śpiewacy Pawła Karola Sanguszki (1680–1750) w drugiej i trzeciej dekadzie XVIII wieku, „Polski Rocznik Muzykologiczny”, 13, 2015, s. 125–137.

Birt Sarah, Women, Guilds and the Tailoring Trades: The Occupational Training of Merchant Taylors’ Company Apprentices in Early Modern London, „The London Journal”, 46, 2021, 2, s. 146–164.

Blinda Angelika, Działalność polityczna Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w czasie konfederacji barskiej w świetle jej listów do Teofilii z Jabłonowskiej Sapieżyny z lat 1768–1772, „Wieki Stare i Nowe”, 12 (17), 2017, s. 70–86.

Blinda Angelika, Teofila z Jabłonowskich Sapieżyna (1742–1816). Życie prywatne i działalność publiczna, Katowice 2023.

Butkiewicz Marian, Barbara z Duninów Sanguszkowa jako mecenas w schyłkowej epoce polskiego baroku, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny”, 34, 2015, 1, s. 105–122.

Chalus Elaine, Elite Women in English Political Life, c. 1754–1790, Oxford 2005.

Chruszczyńska Jadwiga, Pracownie hafciarskie i tkackie założone przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową, w: Tkaniny artystyczne z wieków XVIII i XIX. Materiały z sesji naukowej w Zamku Królewskim na Wawelu, Kraków 21 marca 1991, red. Magdalena Piwocka, Kraków 1997, s. 89–100.

Cieśla Maria, „Najniższy podnóżek i wierny poddany” – czyli o przedstawicielach żydowskich elit ekonomicznych na dworach magnackich (przypadek braci Ickowiczów), w: Społeczeństwo staropolskie, t. 5: Społeczeństwo a elity, red. Iwona M. Dacka -Górzyńska, Andrzej Karpiński, Warszawa 2018, s. 279–293.

Corfield Penelope J., Sharing Family Lives between Private and Public Worlds, w: taż, The Georgians. The Deeds and Misdeeds of 18th-Century Britain, New Haven 2022, s. 73–93.

Czapiuk Alina, Gospodarka w dobrach radziwiłłowskich w XVII wieku w świetle instruktarzy ekonomicznych, w: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, red. Jerzy Urwanowicz, współpr. Ewa Dubas-Urwanowicz, Piotr Guzowski, Białystok 2003, s. 405–410.

Czapliński Władysław, Długosz Józef, Życie codzienne magnaterii w XVII wieku, Warszawa 1976.

Duindam Jeroen, Versailles, Vienna and Beyond: Changing Views of Household and Government in Early Modern Europe, w: Royal Courts in Dynastic States and Empires. A Global Perspective, red. Jeroen Duindam et al., Leiden–Boston 2011, s. 401–431.

Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. Teresa Kostkiewiczowa, Agata Roćko, Warszawa 2005.

Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Anna Penkała -Jastrzębska, Konrad Pyzel, Kraków 2021.

Dyer Serena, Material Lives. Women Makers and Consumer Culture in the 18th Century, Bloomsbury 2021.

Dygdała Jerzy, Nowe pałace dwóch podskarbich wielkich koronnych z doby saskiej Jana Jerzego Przebendowskiego i Jana Ansgarego Czapskiego jako symbol awansu społecznego, w: Dom, majątek, klient, sługa. Manifestacja pozycji elit w przestrzeni materialnej i społecznej (XIII–XIX wiek), red. Marcin Rafał Pauk, Monika Saczyńska, Warszawa 2010, s. 179–200.

Dyrmann Kristine, The Court in the Countryside: Privacy and Political Sociability in the Suburban Villas of Copenhagen’s Late Eighteenth-Century Court Elite, „The Court Historian”, 28, 2023, 1, s. 32–48.

Dziubecki Tomasz, Programy symboliczne i funkcje ceremonialne rezydencji magnackich. Puławy, Białystok, Radzyń Podlaski, Lubartów w latach 1730–1760, Warszawa 2010.

Ena Sanjuán Íñigo, The Collapse of a Polity, the Birth of States: Municipal Debt, Local Conflicts and State Formation in the Former Crown of Aragon (1740–1770), „Social History”, 48, 2023, 3, s. 316–33.

Erickson Amy Louise, Wealthy Businesswomen, Marriage and Succession in Eighteenth -Century London, „Business History”, 66, 2022, 1, s. 29–58.

Erickson Amy Louise, Women and Property. In Early Modern England, London 2002.

Fox Sarah, Giving Birth in Eighteenth-Century England, London 2022.

Foyster Elizabeth, Marital Violence. An English Family History, 1660–1857, Cambridge 2005.

Froide Amy M., Silent Partners. Women as Public Investors During Britain’s Financial Revolution, 1690–1750, Oxford 2017.

Gierowski Józef Andrzej, Korespondencja urzędników latyfundialnych jako źródło do historii gospodarczej i społecznej, w: Kraków – Małopolska w Europie Środka. Studia ku czci profesora Jana M. Małeckiego w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. Krzysztof Broński, Jacek Purchla, Jan Szpak, Kraków 1996, s. 93–98.

Gomulanka Stanisława, Dworska pracownia haftów w Krasiczynie hetmanowej Ludwiki Potockiej, „Roczniki Humanistyczne”, 42, 1994, 4, s. 287–314.

Guzowski Piotr, Rodzina szlachecka w Polsce przedrozbiorowej. Studium demograficzne, Białystok 2019.

Harvey Karen, Oeconomy and the Eighteenth-Century House, „Home Cultures”, 11, 2014, 3, s. 375–389.

Hill Bridget, Servants. English Domestics in the Eighteenth Century, Oxford 1996.

Jakuboszczak Agnieszka, Rodzina i rodzinność szlachcianek wielkopolskich w XVIII wieku. Perspektywa kobieca, Poznań 2016.

Jakuboszczak Agnieszka, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791) i jej salon towarzyski, Poznań 2008.

Jakuboszczak Agnieszka, Specyfika organizacji i funkcjonowania dworów kobiecych w Wielkopolsce w XVIII w. (perspektywy badawcze), w: Człowiek twórcą historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. Cezary Kuklo, Wojciech Walczak, Białystok 2024, s. 233–246.

Judkowiak Barbara, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, dokumentacyjne i edytorskie, Poznań 2013.

Judkowiak Barbara, Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich i jej tradycje, Poznań 2007.

Karkucińska Wanda, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676–1746). Działalność gospodarcza i mecenat, Warszawa 2000.

Karpiński Andrzej, Kobieta w mieście polskim w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 1995.

Kasprzak Aleksandra J., Szkła z hut radziwiłłowskich. Naliboki (1722–1862), Urzecze (1737–1846), t. 2: Szkła ze zbiorów muzeów polskich, zagranicznych i kolekcji prywatnych, Warszawa 1998.

Kicińska Urszula, Beyond the Standards of the Epoch – The Phenomenon of Elżbieta Sieniawska née Lubomirska and Anna Katarzyna Radziwiłł née Sanguszko Based on Selected Aspects of Their Economic Activities in Times of Political Unrest in the Saxon Era, „Open Military Studies”, 2, 2022, 1, s. 12–19.

Kicińska Urszula, Codzienne obowiązki zarządcy majątku na przykładzie korespondencji Piotra Morzyckiego do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 6: Stulecia XVI–XIX. Nowa perspektywa historyczna i językowa, red. Piotr Borek, Marceli Olma, Kraków 2015, s. 293–305.

Kicińska Urszula, Damy na Szczuczynie i Radzyniu i ich aktywność ekonomiczno-społeczna w Rzeczypospolitej XVIII wieku, w: II Symposium Branicianum. Elżbiety, Ludwiki, Izabele – kobiety w przestrzeni publicznej i prywatnej w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. Adam Danilczyk, Piotr Guzowski, Waldemar F. Wilczewski, Białystok 2024 [w druku].

Kicińska Urszula, „Funkcyi mojej dosyć czynić, jakom zwykł dotąd” – współpraca Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej z urzędnikami jako przejaw działalności gospodarczej kasztelanowej krakowskiej, w: Działalność Elżbiety Sieniawskiej. Polityka – gospodarka – kultura, red. Bożena Popiołek, Warszawa 2020, s. 279–304.

Kicińska Urszula, Gospodarka rolna i hodowlana w dobrach kobiecych jako źródło finansowania dworów patronek, w: Człowiek twórcą historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. Cezary Kuklo, Wojciech Walczak, Białystok 2024, s. 317–348.

Kicińska Urszula, Korespondencja jako źródło do badań aktywności gospodarczej kobiet w epoce saskiej, w: Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Agnieszka Słaby, Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2016, s. 44–56.

Kicińska Urszula, Korespondencja urzędników folwarcznych Marianny z Kątskich Potockiej, starościny lwowskiej jako przyczynek do analizy podstaw życia ekonomicznego dworu, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 65, 2023, 1, s. 73–97.

Kicińska Urszula, Patronacka aktywność wdowy Konstancji Marianny z Potockich Szczukowej podkanclerzyny litewskiej, w: W kręgu patronatu kobiecego w XVII–XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Agnieszka Słaby, Kraków 2018, s. 221–238.

Kicińska Urszula, Political Activity of Widows as an Example of Shaping Cliental Dependencies in the Second Half of the Seventeenth and Eighteenth Centuries, „Theatrum Historiae”, 2019, 24, s. 41–53.

Kicińska Urszula, Powinności dworniczek w majątkach szlacheckich XVIII wieku. Przykład dworu Anna Pauliny z Sapiehów Jabłonowskiej (zm. 1800), wojewodziny bracławskiej, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 73, 2024, 4, s. 111–132.

Kicińska Urszula, Powinności zarządcy dóbr w latyfundium magnackim w pierwszej połowie XVIII wieku: przykład dworu Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej, „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne”, 31, 2024, 2, s. 113–125.

Kicińska Urszula, Problemy codzienności w środowisku dworskim Konstancji Marianny z Potockich Szczukowej (zm. 1733), podkanclerzyny litewskiej, „Almanach Historyczny”, 25, 2023, s. 83–112.

Kicińska Urszula, Relacja patron-sługa w świetle korespondencji ekonomicznej Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w: Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje, t. 1: Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, red. Iwona Maciejewska, Olsztyn 2016, s. 61–74.

Kicińska Urszula, Religious Practices of Widows as an Example of Piety at Noble Courts in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the Saxon Era, „Opera Historica”, 25, 2024, 1, s. 83–104.

Kicińska Urszula, Supplications as a Source of the Analysis of Lives of Petty Servants at Manorial Estates in the Eighteenth Century, w: Monarchs’ Court – Private Court. The Evolution of the Court Structure from the Middle Ages to the End of the 18th Century, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Kraków 2024, s. 143–162.

Kicińska Urszula, „W tym osieroconym stanie”. Pozycja wdowy w społeczeństwie szlacheckim w Rzeczypospolitej (od schyłku XVII do połowy XVIII wieku), Kraków 2020.

Kicińska Urszula, „Zaufanie mi w interesach śp. JW. Państwa i Dobrodziejstwa było wypróbowane…” Współpraca urzędników dworskich z Katarzyną z Potockich Kossakowską (1722–1803), kasztelanową kamieńską, „Przegląd Nauk Humanistycznych”, 22, 2023, 1, s. 79–106.

Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń – dwa światy, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta -Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa 2015.

Kolendo-Korczakowa Katarzyna, Działalność ekonomiczna Anny z Sanguszków Radziwiłłowej – manufaktury hafciarskie w świetle nowych znalezisk, w: Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. Teresa Kostkiewiczowa, Agata Roćko, Warszawa 2005, s. 193–202.

Kondratiuk Teresa, Mecenat Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, Biała Podlaska 1986.

Kopczyński Michał, Rodzinne gniazdo? Mieszkańcy szlacheckich dworów w XVII i XVIII wieku, w: Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 1: Od średniowiecza do wieku XVIII, red. Maria Dąbrowska, Andrzej Klonder, Warszawa 2002, s. 96–108.

Kossarzecki Krzysztof, Supliki staropolskie, w: Elżbieta Sieniawska. Królowa bez korony, red. Konrad Morawski, Konrad Pyzel, Warszawa 2020, s. 93–97.

Kowalczyk Małgorzata Ewa, Dyspozycje Ludwiki Marii z Rzewuskich Chodkiewiczowej dotyczące dzieci, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 63, 2022, 3, s. 71–91.

Kowalik Joanna, Maria z Kątskich Potocka (ok. 1720–1768): przyczynek do życia kulturalnego w Radzyniu w II połowie XVIII wieku, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, 2001, 1, s. 35–46.

Kucharski Adam, Aktywność polityczna i kulturalna kobiet w świetle rękopiśmiennej i drukowanej prasy polskiego oświecenia (XVIII w.), „Studia Historica Gedanensia”, 14, 2023, s. 70–96.

Kucharski Adam, Informacje i usługi. Jakub Kazimierz Rubinkowski jako korespondent i klient Elżbiety Sieniawskiej oraz Anny Katarzyny Radziwiłłowej, w: W kręgu patronatu kobiecego w XVII–XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Agnieszka Słaby, Kraków 2018, s. 179–192.

Kuklo Cezary, Badania nad historią kobiet w Polsce XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 107, 2020, s. 13–57.

Kuklo Cezary, Jedność czy wielość przestrzeni kobiecych i męskich ognisk domowych w miastach i miasteczkach Polski przedrozbiorowej?, w: Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń – dwa światy, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta-Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa 2015, s. 131–142.

Kuklo Cezary, Kobieta samotna w społeczeństwie miejskim u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej. Studium demograficzno-społeczne, Białystok 1998.

Kuklo Cezary, Parę uwag na marginesie przeglądu stanu badań nad historią kobiet w Polsce przedrozbiorowej, w: Dzieje kobiet w Polsce. Dyskusja wokół przyszłej syntezy, red. Krzysztof A. Makowski, Poznań 2014, s. 161–175.

Kuklo Cezary, Rodzina w osiemnastowiecznej Warszawie, Białystok 1991.

Kulesza-Woroniecka Iwona, Aktywność arystokratek w XVIII wieku, w: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, red. Jerzy Urwanowicz, współpr. Ewa Dubas-Urwanowicz, Piotr Guzowski, Białystok 2003, s. 629–638.

Kulesza-Woroniecka Iwona, Dwór Izabeli Branickiej w Białymstoku 1771–1808, w: Izabela z Poniatowskich Branicka. Życie i działalność publiczna, red. Cezary Kuklo, Białystok 2014, s. 87–116.

Kulesza-Woroniecka Iwona, Pozycja służby w strukturze i organizacji dworu magnackiego w XVIII wieku, w: Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. Cezary Kuklo, Warszawa 2008, s. 329–340.

Kulesza-Woroniecka Iwona, Współpracownicy Izabeli Branickiej w latach 1771–1808, „Studia Podlaskie”, 20, 2012, s. 155–174.

Kuras Katarzyna, Dwór królowej Marii Leszczyńskiej. Ludzie, pieniądze i wpływy, Kraków 2018.

Kuras Katarzyna, Mechanizmy wymiany kulturowej pomiędzy dworami w epoce wczesnonowożytnej, w: Człowiek twórca historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. Cezary Kuklo, Wojciech Walczak, Białystok 2024, s. 275–292.

Kuras Katarzyna, Transfer kulturowy. Histoire croisée, entangled history i mobilność kulturowa w badaniach nad dworami królewskimi epoki nowożytnej, „Historyka. Studia Metodologiczne”, 51, 2021, s. 433–452.

Łopatecki Karol, Intercyza zawarta między Janem Klemensem Branickim a Katarzyną Barbarą Radziwiłłówną jako przykład realizacji strategii rodzinnych magnaterii (1720 r.), „Przeszłość Demograficzna Polski”, 38, 2016, 3, s. 31–54.

Monarchs’ Court – Private Court. The Evolution of the Court Structure from the Middle Ages to the End of the 18th Century, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Kraków 2024.

Moskal Katarzyna, Memento Ludovicae. Szaty liturgiczne z kościoła Dominikanów w Podkamieniu, w: Sztuka w kręgu krakowskich dominikanów, red. Anna Markiewicz, Marcin Szyma, Marek Walczak, Kraków 2013, s. 951–971.

Neighbors Dustin M., Privacy and the Private within European Court Culture, „The Court Historian”, 28, 2023, 1, s. 1–17.

Nestorow Rafał, Architekt wojskowy Jacob de Logau na usługach Sieniawskich i Czartoryskich w Brzeżanach w I poł. XVIII wieku, w: Sztuka kresów wschodnich, t. 6, red. Andrzej Betlej, Piotr Krasny, Kraków 2006, s. 59–79.

Nestorow Rafał, „Fabryka” pałacu w Wilanowie za czasów Elżbiety Sieniawskiej. Uwagi na temat organizacji magnackiego placu budowy w XVIII wieku, s. 441–459, https://czasopisma.ispan.pl/index.php/bhs/article/view/481 (dostęp: 23 XI 2024).

Nestorow Rafał, Jan Baptysta Kendel – nadworny ogrodnik Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej. Przyczynek do badań nad rolą i warsztatem ogrodnika w pierwszej połowie XVIII wieku w Polsce, „Arboretum Bolestraszyce”, 2005, 10, s. 7–43.

Nestorow Rafał, „Meister Gottlob” ogrodnik w służbie Adama Mikołaja Sieniawskiego i przebudowa ogrodu w Oleszycach w 1725 roku, „Arboretum Bolestraszyce”, 2005, 10, s. 45–59.

Nestorow Rafał, Pomiędzy sztuką a polityką. Fundacje i inicjatywy artystyczne Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej jako przykład magnackiego patronatu za panowania Augusta II, w: Działalność Elżbiety Sieniawskiej. Polityka – gospodarka – kultura, red. Bożena Popiołek, Warszawa 2020, s. 327–349.

Nestorow Rafał, Pro domo et nomine suo. Fundacje i inicjatywy artystyczne Adama Mikołaja i Elżbiety Sieniawskich, Warszawa 2016.

Nowak Janusz, Kapele muzyczne na dworze hetmana Adama Mikołaja Sieniawskiego i jego żony Elżbiety z Lubomirskich (1685–1729), „Muzyka”, 2003, 3, s. 17–48.

Panayotova Plamena, Inventing the Language of Things: the Emergence of Scientific Reporting in Seventeenth-Century England, „Annals of Science”, 81, 2024, 4, s. 474–509.

Penkała Anna, „Od postanowienia wspólnego ustawiczne przeklęctwa, słów nieuczciwych wołania, hałasy”. (Nie)codzienność szlacheckiego domu w świetle zapisów z osiemnastowiecznych ksiąg grodzkich z terenu województwa krakowskiego, w: Dom, codzienność i święto. Ceremonie i tradycje rodzinne. Studia historyczno-antropologiczne, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta-Sikorska, Marcin Gadocha, Kraków 2018, s. 93–103.

Penkała-Jastrzębska Anna, Aleksander Dominik Lubomirski (1693–1720). Nieznane okoliczności śmieci ordynata ostrogskiego, „Ostroz’ka Davnina”, 2020, 7, s. 29–38.

Penkała-Jastrzębska Anna, Anna Wincenta z Fredrów Sapieżyna – zapomniana dobrodziejka, w: W kręgu patronatu kobiecego w XVII–XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Agnieszka Słaby, Kraków 2018, s. 239–252.

Penkała-Jastrzębska Anna, „Już z Białegostoku wkrótce Wersal mają robić”. Europejskie aspiracje dworu Katarzyny Barbary z Radziwiłłów Branickiej (zm. 1730), „Saeculum Christianum”, 30, 2023, 1, s. 136–153.

Penkała-Jastrzębska Anna, Macierzyństwo w świetle korespondencji Karoliny Teresy z Radziwiłłów Jabłonowskiej do matki Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, „Horyzonty Wychowania”, 18, 2019, 46, s. 69–82.

Penkała-Jastrzębska Anna, Materiały do produkcji odzieży na siedemnastowiecznym prywatnym dworze magnackim: badania na podstawie rejestrów majątkowych dworu Teofili Ludwiki z Zasławskich-Ostrogskich, 1v. Wiśniowieckiej i Józefa Karola Lubomirskich, „Perspektywy Kultury”, 2024, 47, s. 231–246.

Penkała-Jastrzębska Anna, Noble Matrimonial Policy at the Royal Court in Dresden during the Reign of King Augustus the Strong (1697–1733): Public Affairs, Private Interests, „The Court Historian”, 28, 2023, 1, s. 80–95.

Penkała-Jastrzębska Anna, Przyczynek do badań nad funkcjonowaniem prywatnych dworów magnackich w Rzeczypospolitej przełomu XVII i XVIII wieku na przykładzie dworu Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich 1 voto Wiśniowieckich, 2 voto Lubomirskiej, „Res Historica”, 2024, 57, s. 847–868.

Penkała-Jastrzębska Anna, Służba na kobiecym dworze magnackim: przyczynek do analizy zagadnienia w świetle rejestrów dworskich Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, w: Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII, red. Bożena Popiołek, Anna Penkała -Jastrzębska, Konrad Pyzel, Kraków 2021, s. 155–175.

Penkała-Jastrzębska Anna, „Za cudzoziemca iść…” Migracje a polityka małżeńska szlachty państwa polsko-litewskiego, Kraków 2021.

Persson Fabian, Women at the Early Modern Swedish Court. Power, Risk, and Opportunity, Amsterdam 2021.

Pietrzak Jarosław, Zarządcy, słudzy i korespondenci. Mikołaj Krogulecki i Jan Antoni Lamprecht w kręgu patronatu Marii Kazimiery Sobieskiej i Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej w latach 1698–1714, w: W kręgu patronatu kobiecego w XVII–XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Agnieszka Słaby, Kraków 2018, s. 155–177.

Poniat Radosław, Guzowski Piotr, Liedke Marzena, Służba domowa na dworach szlacheckich w Rzeczypospolitej końca XVIII wieku, w: Człowiek twórcą historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. Cezary Kuklo, Wojciech Walczak, Białystok 2024, s. 349–367.

Popiołek Bożena, Benefactresses and Clients. Women’s Patronage and Clientelism in the Saxon Era, Warszawa 2020.

Popiołek Bożena, Dobrodziejki i klienci. Specyfika patronatu kobiecego i relacji klientalnych w czasach saskich, Warszawa 2020.

Popiołek Bożena, Dwór Jadwigi z Jabłonowskich Woroniczowej, kasztelanowej kijowskiej, jako przykład organizacji szlacheckiego dworu kobiecego XVIII w., w: Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku, red. Bożena Popiołek, Anna Penkała-Jastrzębska, Konrad Pyzel, Kraków 2021, s. 125–154.

Popiołek Bożena, „Ekspens garderobna”. Zaopatrzenie dworu Izabeli z Poniatowskich Branickiej, kasztelanowej krakowskiej, w świetle dworskich ksiąg rachunkowych, w: II Symposium Branicianum. Elżbiety, Ludwiki, Izabele – kobiety w przestrzeni publicznej i prywatnej w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. Adam Danilczyk, Piotr Guzowski, Waldemar F. Wilczewski, Białystok 2024 [w druku].

Popiołek Bożena, Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska (ok. 1669–1729). Polityk – fundator – patron, w: Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska. Królowa bez korony, red. Konrad Morawski, Konrad Pyzel, Warszawa 2020, s. 12–33.

Popiołek Bożena, „Forteca w białogłowskich rękach” – kobiety fundatorki i administratorki zamków i dóbr w czasach saskich, w: Zamki i przestrzeń społeczna w Europie Środkowej i Wschodniej, red. Marceli Antoniewicz, Warszawa 2002, s. 580–589.

Popiołek Bożena, Gdańskie kontakty Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, hetmanowej w. kor., „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Historyczne”, 16, 1993, 158, s. 203–220.

Popiołek Bożena, Gospodarskie kłopoty Jadwigi z Jabłonowskich Woroniczowej, kasztelanowej kijowskiej, w: Kolekcje przyrodnicze i gospodarcze innowacje – tradycja i nowoczesność. Pamięci księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej (1728–1800), red. Iwona Arabas, Robert Księżopolski, Warszawa–Ciechanowiec 2021, s. 35–55.

Popiołek Bożena, Kicińska Urszula, Panie Zamoyskie: Anna Franciszka z Gnińskich Zamoyska, Teresa z Potockich i Urszula z Kalińskich – okruchy biografii w świetle korespondencji i aktów ostatniej woli, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 65, 2017, 1, s. 19–38.

Popiołek Bożena, Kobiecy dwór szlachecki i mechanizmy jego funkcjonowania, Białystok–Warszawa 2022 (Spotkania z mistrzami, 9).

Popiołek Bożena, Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, wyd. 2 poszerzone, Kraków 2018.

Popiołek Bożena, Kobieta zaradna. Konstancja Marianna z Potockich Szczukowa, podkanclerzyna litewska, w: Słynne kobiety w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. Agata Roćko, Magdalena Górska, Warszawa 2017, s. 21–40.

Popiołek Bożena, Królowa bez korony. Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej ok. 1669–1729, Kraków 1996.

Popiołek Bożena, Magdalena z Tarłów Lubomirska (zm. 1728), wojewodzina krakowska. Próba biografii, „Krakowskie Studia Małopolskie”, 2013, 18, s. 434–453.

Popiołek Bożena, Między przestrzenią domową a wielką polityką. Aktywność publiczna kobiet w czasach saskich, w: Drogi kobiet do polityki (na przestrzeni XVIII–XXI wieku), red. Teresa Kulak, Małgorzata Dajnowicz, Wrocław 2016, s. 27–43.

Popiołek Bożena, Nowak Janusz S., Wszyscy ludzie Elżbiety Sieniawskiej. Urzędnicy, oficjaliści dworscy, rzemieślnicy, kupcy i artyści kasztelanowej krakowskiej, Kraków 2023.

Popiołek Bożena, Penkała-Jastrzębska Anna, Badania nad dworami kobiecymi – stan obecny i perspektywy badawcze. Doświadczenia w ramach realizacji projektu: „Kobiecy dwór szlachecki w Rzeczypospolitej w czasach saskich. Struktura, ludzie, kultura, funkcje”, w: Człowiek twórcą historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. Cezary Kuklo, Wojciech Walczak, Białystok 2024, s. 293–316.

Popiołek Bożena, Powietrzem tknięty: zarazy i klęski żywiołowe w świadomości społecznej czasów saskich, w: Epidemie w dziejach Europy. Konsekwencje społeczne, gospodarcze i kulturowe, red. Krzysztof Polek, Łukasz Tomasz Sroka, Kraków 2016, s. 220–228.

Popiołek Bożena, Radziwiłłówny w czasach saskich, w: Radziwiłłowie. Obrazy literackie, biografie, świadectwa historyczne, red. Krzysztof Stępnik, Lublin 2003, s. 347–348.

Popiołek Bożena, Rola kobiet w kształtowaniu polityki matrymonialnej rodzin szlacheckich w XVII–XVIII wieku, w: Jednostka, rodzina i struktury społeczne w perspektywie historycznej. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Cezaremu Kukli z okazji 45-lecia pracy naukowej, red. Piotr Łozowski, Radosław Poniat, Białystok 2022, s. 399–411.

Popiołek Bożena, Rytuały codzienności. Świat szlacheckiego dworu w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Warszawa 2022.

Popiołek Bożena, Sługa pański. Uposażenie urzędników i służby dworskiej na dworach prywatnych w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 74, 2024, 4, s. 75–109.

Popiołek Bożena, Szlachecki dwór kobiecy w świetle raptularzy domowych i regestrów majątkowych z początku XVIII wieku na przykładzie dworu Teresy z Potockich Zamoyskiej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 69, 2021, 4, s. 477–496.

Popiołek Bożena, The Courts of Marianna Lubomirska née Belińska and Joanna von Stein Lubomirska, the Wives of the Grand Standard Bearer of the Crown as an Example of a Women’s Court in Old Poland, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 70, 2022, 2, s. 183–200.

Popiołek Bożena, Women’s Households. Accounting Books and Household Notebooks as Sources of Knowledge on the Activities of Provincial Female Courts in the 18th Century Polish-Lithuanian Commonwealth, w: Monarchs’Court – Private Court, red. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Anna Penkała-Jastrzębska, Kraków 2024, s. 161–182.

Popiołek Bożena, Z poczucia piękna, z potrzeby posiadania. Kobiecy świat rzeczy w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Warszawa 2024.

Pośpiech Andrzej, Tygielski Wojciech, Społeczna rola dworu magnackiego w XVII–XVIII w., „Przegląd Historyczny”, 69, 1978, 2, s. 215–237.

Publiczna przestrzeń kobiet. Obrazy dawne i nowe, red. Elżbieta Pakszys, Włodzimierz Heller, Poznań 1999.

Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. Cezary Kuklo, Warszawa 2008.

Rodzina i jej gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w geografii europejskich struktur rodzinnych do połowy XX wieku, red. Cezary Kuklo, Piotr Guzowski, Białystok 2019.

Rodzina, gospodarstwo domowe i pokrewieństwo na ziemiach polskich w perspektywie historycznej – ciągłość czy zmiana?, red. Cezary Kuklo, Warszawa 2012.

Rothery Mark, Emotional Economies of Pleasure among the Gentry of Eighteenth-Century England, „Social History”, 49, 2024, 3, s. 294–315.

Rudnicka Jadwiga, Maria z Kątskich Potocka jako tłumaczka Moliera, w: Między barokiem a oświeceniem. Nowe spojrzenie na czasy saskie, red. Krystyna Stasiewicz, Stanisław Achremczyk, Olsztyn 1996, s. 285–296.

Sawicka-Jurek Jolanta, „Pod wdzięcznym onej rozkazem” – o kulturotwórczej roli dworu Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach, w: Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. Teresa Kostkiewiczowa, Agata Roćko, Warszawa 2005, s. 263–273.

Skodlarski Janusz, Księżna Anna Jabłonowska jako prawodawca i zarządca (1728–1800), „Studia Prawno-Ekonomiczne”, 89, 2013, s. 297–315.

Skrabski Józef, Działalność artystyczna Barbary z Duninów Sanguszkowej, w: Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. 8: Fundator i dzieło w sztuce nowożytnej, red. Jerzy Lileyko, Irena Rolska-Boruch, Lublin 2007, s. 233–242.

Słaby Agnieszka, Kobiety w kręgach administracyjnych latyfundium magnackiego – na przykładzie dóbr Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 6: Stulecia XVI–XIX. Nowa perspektywa historyczna i językowa, red. Piotr Borek, Marceli Olma, Kraków 2015, s. 279–290.

Słaby Agnieszka, Macierzyństwo. Studium z historii mentalności szlachty Rzeczypospolitej czasów saskich, Kraków 2023.

Słaby Agnieszka, Rządzicha oleszycka. Dwór Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej jako przykład patronatu kobiecego w czasach saskich, Kraków 2014.

Słaby Agnieszka, Szlachcianki na politycznej scenie czasów saskich – polityka czy obrona interesów domowych?, w: Wnuczki Pandory. Kobieta w społeczeństwie od starożytności do współczesności, red. Anetta Głowacka-Penczyńska, Katarzyna Grysińska-Jarmuła, Monika Opioła-Cegiełka, Bydgoszcz 2016, s. 71–83.

Spencer-Espinosa Christian, Music and Social Change. Reflections on the Relationship between Sound and Society, „International Review of the Aesthetics and Sociology of Music”, 53, 2022, 1, s. 57–76.

Staves Susan, Married Women’s Separate Property in England, 1660–1833, Cambridge 1990.

Stępień Urszula, Działalność fundatorska Elżbiety Sieniawskiej w świetle listów malarza Carla de Prevo. Zagadnienie relacji między zleceniodawcą i artystą, w: Działalność Elżbiety Sieniawskiej. Polityka – gospodarka – kultura, red. Bożena Popiołek, Warszawa 2020, s. 375–394.

Strobel Heidi A., Royal „Matronage” of Women Artists in the Late-18th Century, „Woman’s Art Journal”, 26, 2005–2006, 2, s. 3–9.

Studies on Family and Household in Preindustrial Poland, red. Cezary Kuklo, Piotr Guzowski, Białystok 2015.

Syta Krzysztof, Działalność Jana Bromirskiego komisarza w dobrach ruskich kasztelana krakowskiego Jana Klemensa Branickiego w latach 1750–1770, cz. 1–2, „Studia z Zakresu Nauk Prawnoustrojowych. Miscellanea”, 8, 2018, 1, s. 341–370.

Syta Krzysztof, O nierównej przyjaźni – relacje burgrabiego krakowskiego Stanisława Goczałkowskiego z Izabelą Branicką w latach 1771–1786, „Miscellanea Historico -Archivistica”, 24, 2017, s. 183–206.

Syta Krzysztof, Proces aktotwórczy na dworze Izabeli z Poniatowskich Branickiej w Białymstoku w świetle listów Wojciecha Matuszewica podskarbiego białostockiegoz lat 1772–1797, w: Belliculum diplomaticum VI Thorunense. Od dyplomatyki i archiwistyki do dokumentu elektronicznego, red. Krzysztof Kopiński, Janusz Tandecki, Toruń 2016, s. 43–59.

Syta Krzysztof, Współpracownicy Stanisława Karwowskiego, generalnego plenipotenta Izabeli z Poniatowskich Branickiej (przyczynek do mechanizmów działania magnackiej kancelarii prawnomajątkowej), w: Piśmienność pragmatyczna – edytorstwo źródeł historycznych – archiwistyka. Studia ofiarowane profesorowi Januszowi Tandeckiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. Roman Czaja, Krzysztof Kopiński, Toruń 2015, s. 309–328.

Szkurłatowski Zygmunt, Organizacja administracji i pracy w dobrach wielkiej własności feudalnej w Polsce w XVII i XVIII wieku w świetle instruktarzy ekonomicznych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego”, 1957, 8, s. 147–156.

Terrasa Lozano Antonio, Aristocracy and Litigation in the Seventeenth Century: a Transnational Space for Family Lawsuits, „Revue Européenne d’histoire”, 16, 2009, 5, s. 637–653.

Vickery Amanda, His and Hers: Gender, Consumption and Household Accounting in Eighteenth -Century England, „Past & Present”, 2006, 1, s. 12–38.

Wiśniewska Dorota, Salony, „salonierki”, polityka. Studium porównawcze Paryża i Warszawy w drugiej połowie XVIII wieku, Toruń 2024.

Wolff Charlotta, The Swedish Aristocracy and The French Enlightenment Circa 1740–1780, „Scandinavian Journal of History”, 30, 2005, 3–4, s. 259–270.

Women in the Eighteenth Century. Constructions of Femininity, red. Vivien Jones, London 1990.

Woźniak Beata, Zofia z Krasińskich Trałowa Lubomirska – przedstawicielka osiemnastowiecznych polskich arystokratek, „Studia Mazowieckie”, 17/31, 2022, 2, s. 113–130.

Wyrobisz Andrzej, Misericordia pestis tempore. Postawy i zachowania w czasie zarazy w Polsce nowożytnej (XVI–XVIII w.), w: Charitas. Miłosierdzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowej w XVI–XVIII wieku, red. Urszula Augustyniak, Andrzej Karpiński, Warszawa 1999, s. 209–220.

Zielińska Teresa, Oficjaliści w dobrach magnackich w XVIII wieku jako urzędnicy ziemscy, w: Świat pogranicza, red. Mirosław Nagielski i in., Warszawa 2003, s. 267–281.

Żołądź-Strzelczyk Dorota, Rodzinne tradycje pisania instrukcji wychowawczych, „Horyzonty Wychowania”, 18, 2019, 46, s. 53–68.

1 Artykuł powstał w ramach badań nad projektem finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki nr UMO 2021/41/B/HS3/00253 pt. „Kobiecy dwór szlachecki w Rzeczypospolitej w czasach saskich. Struktura, ludzie, kultura, funkcje”.

2 Zagadnienie aktywności magnatek w życiu publicznym coraz częściej podejmowane jest w badaniach naukowych, czego pokłosiem stała się obszerna już literatura na ten temat: B. Popiołek, Królowa bez korony. Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej ok. 1669–1729, Kraków 1996; taż, Radziwiłłówny w czasach saskich, w: Radziwiłłowie. Obrazy literackie, biografie, świadectwa historyczne, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 347–348; B. Popiołek, Między przestrzenią domową a wielką polityką. Aktywność publiczna kobiet w czasach saskich, w: Drogi kobiet do polityki (na przestrzeni XVIII–XXI wieku), red. T. Kulak, M. Dajnowicz, Wrocław 2016, s. 27–43; B. Popiołek, Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, wyd. 2 poszerzone, Kraków 2018; J. Rudnicka, Maria z Kątskich Potocka jako tłumaczka Moliera, w: Między barokiem a oświeceniem. Nowe spojrzenie na czasy saskie, red. K. Stasiewicz, S. Achremczyk, Olsztyn 1996, s. 285–296; Publiczna przestrzeń kobiet. Obrazy dawne i nowe, red. E. Pakszys, W. Heller, Poznań 1999; J. Kowalik, Maria z Kątskich Potocka (ok. 1720–1768): przyczynek do życia kulturalnego w Radzyniu w II połowie XVIII wieku, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, 2001, 1, s. 35–46; I. Kulesza-Woroniecka, Aktywność arystokratek w XVIII wieku, w: Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, red. J. Urwanowicz, współpr. E. Dubas-Urwanowicz, P. Guzowski, Białystok 2003, s. 629–638; J. Skrabski, Działalność artystyczna Barbary z Duninów Sanguszkowej, w: Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. 8: Fundator i dzieło w sztuce nowożytnej, red. J. Lileyko, I. Rolska-Boruch, Lublin 2007, s. 233–242; A. Słaby, Szlachcianki na politycznej scenie czasów saskich – polityka czy obrona interesów domowych?, w: Wnuczki Pandory. Kobieta w społeczeństwie od starożytności do współczesności, red. A. Głowacka-Penczyńska, K. Grysińska-Jarmuła, M. Opioła-Cegiełka, Bydgoszcz 2016, s. 71–83; M. Butkiewicz, Barbara z Duninów Sanguszkowa jako mecenas w schyłkowej epoce polskiego baroku, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny”, 34, 2015, 1, s. 105–122; U. Kicińska, Political Activity of Widows as an Example of Shaping Cliental Dependencies in the Second Half of the Seventeenth and Eighteenth Centuries, „Theatrum Historiae”, 2019, 24, s. 41–53; A. Kucharski, Aktywność polityczna i kulturalna kobiet w świetle rękopiśmiennej i drukowanej prasy polskiego oświecenia (XVIII w.), „Studia Historica Gedanensia”, 14, 2023, s. 70–96. Warto również zwrócić uwagę na szerokie badania prowadzone nad historią kobiet w Polsce z innych stanów – mieszczanek czy chłopek. Zob. m.in.: A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 1995; C. Kuklo, Kobieta samotna w społeczeństwie miejskim u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej. Studium demograficzno-społeczne, Białystok 1998; tenże, Parę uwag na marginesie przeglądu stanu badań nad historią kobiet w Polsce przedrozbiorowej, w: Dzieje kobiet w Polsce. Dyskusja wokół przyszłej syntezy, red. K.A. Makowski, Poznań 2014, s. 161–175; C. Kuklo, Jedność czy wielość przestrzeni kobiecych i męskich ognisk domowych w miastach i miasteczkach Polski przedrozbiorowej?, w: Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń – dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Warszawa 2015, s. 131–142; C. Kuklo, Badania nad historią kobiet w Polsce XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 107, 2020, s. 13–57. W perspektywie zmian demograficznych, społecznych i kulturowych warto również odnotować prace ośrodka białostockiego kierowanego przez Cezarego Kuklę, dotyczące kwestii przewartościowań w obrębie dawnej rodziny. Zob. m.in.: C. Kuklo, Rodzina w osiemnastowiecznej Warszawie, Białystok 1991; Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. C. Kuklo, Warszawa 2008; Rodzina, gospodarstwo domowe i pokrewieństwo na ziemiach polskich w perspektywie historycznej – ciągłość czy zmiana?, red. C. Kuklo, Warszawa 2012; Studies on Family and Household in Preindustrial Poland, red. C. Kuklo, P. Guzowski, Białystok 2015; Rodzina i jej gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w geografii europejskich struktur rodzinnych do połowy XX wieku, red. C. Kuklo, P. Guzowski, Białystok 2019; P. Guzowski, Rodzina szlachecka w Polsce przedrozbiorowej. Studium demograficzne, Białystok 2019. Zob. też: Kobieta i mężczyzna: jedna przestrzeń – dwa światy; A. Jakuboszczak, Rodzina i rodzinność szlachcianek wielkopolskich w XVIII wieku. Perspektywa kobieca, Poznań 2016.

3 Zob. m.in.: K. Kuras, Transfer kulturowy. Histoire croisée, entangled history i mobilność kulturowa w badaniach nad dworami królewskimi epoki nowożytnej, „Historyka. Studia Metodologiczne”, 51, 2021, s. 433–452; taż, Mechanizmy wymiany kulturowej pomiędzy dworami w epoce wczesnonowożytnej, w: Człowiek twórcą historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. C. Kuklo, W. Walczak, Białystok 2024, s. 275–292. Zob. też: A. Penkała-Jastrzębska, Noble Matrimonial Policy at the Royal Court in Dresden during the Reign of King Augustus the Strong (1697–1733): Public Affairs, Private Interests, „The Court Historian”, 28, 2023, 1, s. 80–95; Monarchs’ Court – Private Court. The Evolution of the Court Structure from the Middle Ages to the End of the 18th Century, red. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Penkała-Jastrzębska, Kraków 2024;

4 T. Kondratiuk, Mecenat Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, Biała Podlaska 1986; B. Popiołek, „Forteca w białogłowskich rękach” – kobiety fundatorki i administratorki zamków i dóbr w czasach saskich, w: Zamki i przestrzeń społeczna w Europie Środkowej i Wschodniej, red. M. Antoniewicz, Warszawa 2002, s. 580–589; B. Popiołek, Magdalena z Tarłów Lubomirska (zm. 1728), wojewodzina krakowska. Próba biografii, „Krakowskie Studia Małopolskie”, 2013, 18, s. 434–453; B. Popiołek, U. Kicińska, Panie Zamoyskie: Anna Franciszka z Gnińskich Zamoyska, Teresa z Potockich i Urszula z Kalińskich – okruchy biografii w świetle korespondencji i aktów ostatniej woli, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 65, 2017, 1, s. 19–38; B. Popiołek, Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska (ok. 1669–1729). Polityk – fundator – patron, w: Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska. Królowa bez korony, red. K. Morawski, K. Pyzel, Warszawa 2020, s. 12–33; B. Popiołek, Benefactresses and Clients. Women’s Patronage and Clientelism in the Saxon Era, Warszawa 2020; taż, Rola kobiet w kształtowaniu polityki matrymonialnej rodzin szlacheckich w XVII–XVIII wieku, w: Jednostka, rodzina i struktury społeczne w perspektywie historycznej. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Cezaremu Kukli z okazji 45-lecia pracy naukowej, red. P. Łozowski, R. Poniat, Białystok 2022, s. 399–411.

5 B. Popiołek, A. Penkała-Jastrzębska, Badania nad dworami kobiecymi – stan obecny i perspektywy badawcze. Doświadczenia w ramach realizacji projektu: „Kobiecy dwór szlachecki w Rzeczypospolitej w czasach saskich. Struktura, ludzie, kultura, funkcje”, w: Człowiek twórcą historii, t. 2, s. 293–316.

6 U. Augustyniak, Pozycja kobiet na ewangelickich dworach magnackich i szlacheckich w Wielkim Księstwie Litewskim w 1. poł. XVIII w. na przykładzie Radziwiłłów birżańskich i ich klienteli, w: Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku, red. B. Popiołek, A. Penkała-Jastrzębska, K. Pyzel, Kraków 2021, s. 15–32.

7 A. Słaby, Rządzicha oleszycka. Dwór Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej jako przykład patronatu kobiecego w czasach saskich, Kraków 2014.

8 A. Jakuboszczak, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791) i jej salon towarzyski, Poznań 2008; taż, Specyfika organizacji i funkcjonowania dworów kobiecych w Wielkopolsce w XVIII w. (perspektywy badawcze), w: Człowiek twórcą historii, s. 233–246.

9 J. Sawicka-Jurek, „Pod wdzięcznym onej rozkazem” – o kulturotwórczej roli dworu Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach, w: Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. T. Kostkiewiczowa, A. Roćko, Warszawa 2005, s. 263–273.

10 I. Kulesza-Woroniecka, Współpracownicy Izabeli Branickiej w latach 1771–1808, „Studia Podlaskie”, 20, 2012, s. 155–174.

11 B. Popiołek, Dobrodziejki i klienci. Specyfika patronatu kobiecego i relacji klientalnych w czasach saskich, Warszawa 2020; taż, Dwór Jadwigi z Jabłonowskich Woroniczowej, kasztelanowej kijowskiej, jako przykład organizacji szlacheckiego dworu kobiecego XVIII w., w: Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej, s. 126; taż, The Courts of Marianna Lubomirska née Belińska and Joanna von Stein Lubomirska, the Wives of the Grand Standard Bearer of the Crown as an Example of a Women’s Court in Old Poland, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 70, 2022, 2, s. 183–200; taż, Rytuały codzienności. Świat szlacheckiego dworu w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Warszawa 2022; taż, Z poczucia piękna, z potrzeby posiadania. Kobiecy świat rzeczy w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, Warszawa 2024. Zob. też: B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie Elżbiety Sieniawskiej. Urzędnicy, oficjaliści dworscy, rzemieślnicy, kupcy i artyści kasztelanowej krakowskiej, Kraków 2023.

12 U. Kicińska, Gospodarka rolna i hodowlana w dobrach kobiecych jako źródło finansowania dworów patronek, w: Człowiek twórcą historii, s. 317–348; taż, Powinności zarządcy dóbr w latyfundium magnackim w pierwszej połowie XVIII wieku: przykład dworu Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej, „Saeculum Christianum. Pismo Historyczne”, 31, 2024, 2, s. 113–125; taż, Religious Practices of Widows as an Example of Piety at Noble Courts in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the Saxon Era, „Opera Historica”, 25, 2024, 1, s. 83–104; taż, Damy na Szczuczynie i Radzyniu i ich aktywność ekonomiczno-społeczna w Rzeczypospolitej XVIII wieku, w: II Symposium Branicianum. Elżbiety, Ludwiki, Izabele – kobiety w przestrzeni publicznej i prywatnej w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. A. Danilczyk, P. Guzowski, W.F. Wilczewski, Białystok 2024 [w druku].

13 A. Penkała-Jastrzębska, Anna Wincenta z Fredrów Sapieżyna – zapomniana dobrodziejka, w: W kręgu patronatu kobiecego w XVII–XVIII wieku, red. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Penkała-Jastrzębska, A. Słaby, Kraków 2018, s. 239–252; A. Penkała-Jastrzębska, „Już z Białegostoku wkrótce Wersal mają robić”. Europejskie aspiracje dworu Katarzyny Barbary z Radziwiłłów Branickiej (zm. 1730), „Saeculum Christianum”, 30, 2023, 1, s. 136–153; taż, Przyczynek do badań nad funkcjonowaniem prywatnych dworów magnackich w Rzeczypospolitej przełomu XVII i XVIII wieku na przykładzie dworu Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich 1 voto Wiśniowieckich, 2 voto Lubomirskiej, „Res Historica”, 2024, 57, s. 847–868; taż, Materiały do produkcji odzieży na siedemnastowiecznym prywatnym dworze magnackim: badania na podstawie rejestrów majątkowych dworu Teofili Ludwiki z Zasławskich-Ostrogskich, 1v. Wiśniowieckiej i Józefa Karola Lubomirskich, „Perspektywy Kultury”, 2024, 47, s. 231–246.

14 D. Wiśniewska, Salony, „salonierki”, polityka. Studium porównawcze Paryża i Warszawy w drugiej połowie XVIII wieku, Toruń 2024. Zob. Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku.

15 K. Kuras, Dwór królowej Marii Leszczyńskiej. Ludzie, pieniądze i wpływy, Kraków 2018.

16 W. Czapliński, J. Długosz, Życie codzienne magnaterii w XVII wieku, Warszawa 1976; A. Pośpiech, W. Tygielski, Społeczna rola dworu magnackiego w XVII–XVIII w., „Przegląd Historyczny”, 69, 1978, 2, s. 215–237.

17 J. Bergerówna, Księżna Pani na Kocku i Siemiatyczach. Działalność gospodarcza i społeczna Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, Lwów 1936; W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676–1746). Działalność gospodarcza i mecenat, Warszawa 2000; A. Jakuboszczak, Sarmacka dama; A. Blinda, Działalność polityczna Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w czasie konfederacji barskiej w świetle jej listów do Teofilii z Jabłonowskiej Sapieżyny z lat 1768–1772, „Wieki Stare i Nowe”, 12 (17), 2017, s. 70–86; taż, Teofila z Jabłonowskich Sapieżyna (1742–1816). Życie prywatne i działalność publiczna, Katowice 2023.

18 A. Terrasa Lozano, Aristocracy and Litigation in the Seventeenth Century: a Transnational Space for Family Lawsuits, „Revue Européenne d’histoire”, 16, 2009, 5, s. 640–643; Í. Ena Sanjuán, The Collapse of a Polity, the Birth of States: Municipal Debt, Local Conflicts and State Formation in the Former Crown of Aragon (1740–1770), „Social History”, 48, 2023, 3, s. 316–33; J. Duindam, Versailles, Vienna and Beyond: Changing Views of Household and Government in Early Modern Europe, w: Royal Courts in Dynastic States and Empires. A Global Perspective, red. J. Duindam et al., Leiden–Boston 2011, s. 403–404.

19 J. Duindam, Versailles, Vienna and Beyond, s. 418–419.

20 Ch. Wolff, The Swedish Aristocracy and The French Enlightenment Circa 1740–1780, „Scandinavian Journal of History”, 30, 2005, 3–4, s. 259–270.

21 D.M. Neighbors, Privacy and the Private within European Court Culture, „The Court Historian”, 28, 2023, 1, s. 5–7.

22 A. Vickery, His and Hers: Gender, Consumption and Household Accounting in Eighteenth-Century England, „Past & Present”, 2006, 1, s. 12–38; F. Persson, Women at the Early Modern Swedish Court. Power, Risk, and Opportunity, Amsterdam 2021.

23 J. Begiato, A ‘Master-Mistress’: Revisiting the History of Eighteenth-Century Wives, „Women’s History Review”, 32, 2022, 1, s. 1–20.

24 S. Birt, Women, Guilds and the Tailoring Trades: The Occupational Training of Merchant Taylors’ Company Apprentices in Early Modern London, „The London Journal”, 46, 2021, 2, s. 146–164; S. Dyer, Material Lives. Women Makers and Consumer Culture in the 18th Century, Bloomsbury 2021; K. Harvey, Oeconomy and the Eighteenth-Century House, „Home Cultures”, 11, 2014, 3, s. 383–384.

25 S.A. Bendall, The Queens’ Dressmakers: Women’s Work and the Clothing Trades in Late Seventeenth-Century London, „Women’s History Review”, 32, 2023, 3, s. 389–414; H.A. Strobel, Royal „Matronage” of Women Artists in the Late-18th Century, „Woman’s Art Journal”, 26, 2005–2006, 2, s. 3–9.

26 A.L. Erickson, Women and Property. In Early Modern England, London 2002; A.M. Froide, Silent Partners. Women as Public Investors During Britain’s Financial Revolution, 1690–1750, Oxford 2017.

27 U. Kicińska, Korespondencja jako źródło do badań aktywności gospodarczej kobiet w epoce saskiej, w: Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, red. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Słaby, Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2016, s. 44–56; Korespondencja Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej, t. 2: Jaśnie Oświecona Mościa Księżno Dobrodziejko. Informatorzy i urzędnicy, oprac. i wyd. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Słaby, Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2016; U. Kicińska, „Funkcyi mojej dosyć czynić, jakom zwykł dotąd” – współpraca Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej z urzędnikami jako przejaw działalności gospodarczej kasztelanowej krakowskiej, w: Działalność Elżbiety Sieniawskiej. Polityka – gospodarka – kultura, red. B. Popiołek, Warszawa 2020, s. 279–304; „Jaśnie Oświeconej Pani najniższym sługą”. Listy generalnego plenipotenta Stanisława Karwowskiego do kasztelanowej krakowskiej Izabeli Branickiej z lat 1771–1788, oprac. K. Syta, Toruń 2020.

28 B. Popiołek, Szlachecki dwór kobiecy w świetle raptularzy domowych i regestrów majątkowych z początku XVIII wieku na przykładzie dworu Teresy z Potockich Zamoyskiej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 69, 2021, 4, s. 477–496.

29 Zob. tamże, s. 477–496.

30 Zob. B. Popiołek, Gospodarskie kłopoty Jadwigi z Jabłonowskich Woroniczowej, kasztelanowej kijowskiej, w: Kolekcje przyrodnicze i gospodarcze innowacje – tradycja i nowoczesność. Pamięci księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej (1728–1800), red. I. Arabas, R. Księżopolski, Warszawa–Ciechanowiec 2021, s. 35–55; B. Popiołek, Women’s Households. Accounting Books and Household Notebooks as Sources of Knowledge on the Activities of Provincial Female Courts in the 18th Century Polish-Lithuanian Commonwealth, w: Monarchs’Court – Private Court, red. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Penkała-Jastrzębska, Kraków 2024, s. 161–182.

31 Szerzej zob. M. Kopczyński, Rodzinne gniazdo? Mieszkańcy szlacheckich dworów w XVII i XVIII wieku, w: Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 1: Od średniowiecza do wieku XVIII, red. M. Dąbrowska, A. Klonder, Warszawa 2002, s. 96–108; B. Popiołek, Rytuały codzienności.

32 I. Kulesza-Woroniecka, Pozycja służby w strukturze i organizacji dworu magnackiego w XVIII wieku, w: Rodzina i gospodarstwo domowe, s. 329–340; J. Pietrzak, Zarządcy, słudzy i korespondenci. Mikołaj Krogulecki i Jan Antoni Lamprecht w kręgu patronatu Marii Kazimiery Sobieskiej i Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej w latach 1698–1714, w: W kręgu patronatu kobiecego, s. 155–177; A. Penkała-Jastrzębska, Służba na kobiecym dworze magnackim: przyczynek do analizy zagadnienia w świetle rejestrów dworskich Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, w: Dwór kobiecy w Rzeczypospolitej XVII i XVIII, s. 155–176; B. Popiołek, Rytuały codzienności, s. 82–225; R. Poniat, P. Guzowski, M. Liedke, Służba domowa na dworach szlacheckich w Rzeczypospolitej końca XVIII wieku, w: Człowiek twórcą historii, s. 349–367. Por. B. Hill, Servants. English Domestics in the Eighteenth Century, Oxford 1996.

33 B. Popiołek, Sługa pański. Uposażenie urzędników i służby dworskiej na dworach prywatnych w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 74, 2024, 4, s. 75–109.

34 F. Persson, Women at the Early Modern Swedish Court; K. Dyrmann, The Court in the Countryside: Privacy and Political Sociability in the Suburban Villas of Copenhagen’s Late Eighteenth-Century Court Elite, „The Court Historian”, 28, 2023, 1, s. 32–48; D.M. Neighbors, Privacy and the Private, s. 1–17; P.J. Corfield, Sharing Family Lives between Private and Public Worlds, w: taż, The Georgians. The Deeds and Misdeeds of 18th-Century Britain, New Haven 2022, s. 73–93; K. Harvey, Oeconomy, s. 375–389; H.A. Strobel, Royal „Matronage”, s. 3–9; A.L. Erickson, Wealthy Businesswomen, Marriage and Succession in Eighteenth-Century London, „Business History”, 66, 2022, 1, s. 29–58; Women in the Eighteenth Century. Constructions of Femininity, red. V. Jones, London 1990.

35 B. Popiołek, Dobrodziejki i klienci; taż, Rytuały codzienności.

36 U. Augustyniak, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła (1585–1640). Mechanizmy patronatu, Warszawa 2001, s. 144. Zob. też: I. Kulesza-Woroniecka, Pozycja służby; B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie.

37 Por. E. Chalus, Elite Women in English Political Life, c. 1754–1790, Oxford 2005.

38 Zob. np.: D. Żołądź-Strzelczyk, Rodzinne tradycje pisania instrukcji wychowawczych, „Horyzonty Wychowania”, 18, 2019, 46, s. 53–68; M.E. Kowalczyk, Dyspozycje Ludwiki Marii z Rzewuskich Chodkiewiczowej dotyczące dzieci, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 63, 2022, 3, s. 71–91.

39 B. Popiołek, Z poczucia piękna, z potrzeby posiadania; B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie Elżbiety Sieniawskiej; B. Popiołek, Benefactresses and Clients; J. Nowak, Kapele muzyczne na dworze hetmana Adama Mikołaja Sieniawskiego i jego żony Elżbiety z Lubomirskich (1685–1729), „Muzyka”, 2003, 3, s. 17–48; K. Moskal, Memento Ludovicae. Szaty liturgiczne z kościoła Dominikanów w Podkamieniu, w: Sztuka w kręgu krakowskich dominikanów, red. A. Markiewicz, M. Szyma, M. Walczak, Kraków 2013 s. 951–971; I. Bieńkowska, Śpiewacy Pawła Karola Sanguszki (1680–1750) w drugiej i trzeciej dekadzie XVIII wieku, „Polski Rocznik Muzykologiczny”, 13, 2015, s. 125–137.

40 Zob. m.in.: Codzienne kłopoty, wielkie interesy i podwójna elekcja. Korespondencja radziwiłłowskich urzędników z księżną Anną z Sanguszków Radziwiłłową i jej synem Michałem Kazimierzem z 1733/1734 roku, wyd. J. Dygdała, Warszawa 2013; M. Cieśla, „Najniższy podnóżek i wierny poddany” – czyli o przedstawicielach żydowskich elit ekonomicznych na dworach magnackich (przypadek braci Ickowiczów), w: Społeczeństwo staropolskie, t. 5: Społeczeństwo a elity, red. I.M. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, Warszawa 2018, s. 279–293; U. Kicińska, Relacja patron-sługa w świetle korespondencji ekonomicznej Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w: Tożsamość kobiet w Polsce. Interpretacje, t. 1: Od czasów najdawniejszych do XIX wieku, red. I. Maciejewska, Olsztyn 2016, s. 61–74; U. Kicińska, „Funkcyi mojej dosyć czynić, jakom zwykł dotąd”, s. 179–304; taż, Problemy codzienności w środowisku dworskim Konstancji Marianny z Potockich Szczukowej (zm. 1733), podkanclerzyny litewskiej, „Almanach Historyczny”, 25, 2023, s. 83–112; A. Penkała-Jastrzębska, Przyczynek do badań, s. 847–868.

41 J.A. Gierowski, Korespondencja urzędników latyfundialnych jako źródło do historii gospodarczej i społecznej, w: Kraków – Małopolska w Europie Środka. Studia ku czci profesora Jana M. Małeckiego w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. K. Broński, J. Purchla, J. Szpak, Kraków 1996, s. 93–98; T. Zielińska, Oficjaliści w dobrach magnackich w XVIII wieku jako urzędnicy ziemscy, w: Świat pogranicza, red. M. Nagielski i in., Warszawa 2003, s. 267–281; D. Bąkowski-Kois, Zarządcy dóbr Elżbiety Sieniawskiej – studium z historii mentalności 1704–1726, Kraków 2005.

42 Zob. J. Chruszczyńska, Pracownie hafciarskie i tkackie założone przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową, w: Tkaniny artystyczne z wieków XVIII i XIX. Materiały z sesji naukowej w Zamku Królewskim na Wawelu, Kraków 21 marca 1991, red. M. Piwocka, Kraków 1997, s. 89–100; K. Kolendo-Korczakowa, Działalność ekonomiczna Anny z Sanguszków Radziwiłłowej – manufaktury hafciarskie w świetle nowych znalezisk, w: Dwory magnackie w XVIII wieku, s. 193–202; J. Skodlarski, Księżna Anna Jabłonowska jako prawodawca i zarządca (1728–1800), „Studia Prawno-Ekonomiczne”, 89, 2013, s. 297–315; A. Słaby, Kobiety w kręgach administracyjnych latyfundium magnackiego – na przykładzie dóbr Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 6: Stulecia XVI–XIX. Nowa perspektywa historyczna i językowa, red. P. Borek, M. Olma, Kraków 2015, s. 279–290; B. Popiołek, Kobieta zaradna. Konstancja Marianna z Potockich Szczukowa, podkanclerzyna litewska, w: Słynne kobiety w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. A. Roćko, M. Górska, Warszawa 2017, s. 21–40; B. Popiołek, Gospodarskie kłopoty, s. 49–69; U. Kicińska, Beyond the Standards of the Epoch – The Phenomenon of Elżbieta Sieniawska née Lubomirska and Anna Katarzyna Radziwiłł née Sanguszko Based on Selected Aspects of Their Economic Activities in Times of Political Unrest in the Saxon Era, „Open Military Studies”, 2, 2022, 1, s. 12–19.

43 U. Kicińska, Patronacka aktywność wdowy Konstancji Marianny z Potockich Szczukowej podkanclerzyny litewskiej, w: W kręgu patronatu kobiecego, s. 221–238; taż, „W tym osieroconym stanie”. Pozycja wdowy w społeczeństwie szlacheckim w Rzeczypospolitej (od schyłku XVII do połowy XVIII wieku), Kraków 2020. Inne ujęcie zagadnienia kobiet gospodarujących samotnie zob. S. Staves, Married Women’s Separate Property in England, 1660–1833, Cambridge 1990; A.M. Froide, Silent Partners.

44 S. Gomulanka, Dworska pracownia haftów w Krasiczynie hetmanowej Ludwiki Potockiej, „Roczniki Humanistyczne”, 42, 1994, 4, s. 287–314; J. Chruszczyńska, Pracownie hafciarskie; K. Kolendo-Korczakowa, Działalność ekonomiczna.

45 B. Popiołek, Gospodarskie kłopoty.

46 Taż, Gdańskie kontakty Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, hetmanowej w. kor., „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Historyczne”, 16, 1993, 158, s. 203–220.

47 A.J. Kasprzak, Szkła z hut radziwiłłowskich. Naliboki (1722–1862), Urzecze (1737–1846), t. 2: Szkła ze zbiorów muzeów polskich, zagranicznych i kolekcji prywatnych, Warszawa 1998.

48 B. Popiołek, Dobrodziejki i klienci; U. Kicińska, „Funkcyi mojej dosyć czynić, jakom zwykł dotąd”.

49 B. Judkowiak, Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich i jej tradycje, Poznań 2007; taż, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, dokumentacyjne i edytorskie, Poznań 2013; A. Jakuboszczak, Sarmacka dama.

50 Por. R. Nestorow, Pomiędzy sztuką a polityką. Fundacje i inicjatywy artystyczne Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej jako przykład magnackiego patronatu za panowania Augusta II, w: Działalność Elżbiety Sieniawskiej, s. 327–349; tenże, Pro domo et nomine suo. Fundacje i inicjatywy artystyczne Adama Mikołaja i Elżbiety Sieniawskich, Warszawa 2016.

51 A. Penkała-Jastrzębska, Macierzyństwo w świetle korespondencji Karoliny Teresy z Radziwiłłów Jabłonowskiej do matki Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, „Horyzonty Wychowania”, 18, 2019, 46, s. 69–82; A. Słaby, Macierzyństwo. Studium z historii mentalności szlachty Rzeczypospolitej czasów saskich, Kraków 2023; S. Fox, Giving Birth in Eighteenth-Century England, London 2022.

52 B. Popiołek, Rytuały codzienności.

53 B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie; D. Bąkowski-Kois, Zarządcy dóbr Elżbiety Sieniawskiej; U. Kicińska, Codzienne obowiązki zarządcy majątku na przykładzie korespondencji Piotra Morzyckiego do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, w: Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej, t. 6, s. 293–305; A. Słaby, Rządzicha oleszycka.

54 Archiwum Narodowe w Krakowie (dalej: ANK I), Archiwum Sanguszków (dalej: AS), sygn. 261, teka 291/10, s. 1; A. Penkała-Jastrzębska, Przyczynek do badań; taż, Materiały do produkcji odzieży.

55 I. Kulesza-Woroniecka, Dwór Izabeli Branickiej w Białymstoku 1771–1808, w: Izabela z Poniatowskich Branicka. Życie i działalność publiczna, red. C. Kuklo, Białystok 2014, s. 87–116; taż, Współpracownicy Izabeli Branickiej, s. 155–174. Zob. też: B. Popiołek, „Ekspens garderobna”. Zaopatrzenie dworu Izabeli z Poniatowskich Branickiej, kasztelanowej krakowskiej, w świetle dworskich ksiąg rachunkowych, w: II Symposium Branicianum [w druku].

56 B. Woźniak, Zofia z Krasińskich Trałowa Lubomirska – przedstawicielka osiemnastowiecznych polskich arystokratek, „Studia Mazowieckie”, 17/31, 2022, 2, s. 113–130.

57 A. Jakuboszczak, Sarmacka dama; M. Butkiewicz, Barbara z Duninów Sanguszkowa, s. 105–122.

58 B. Popiołek, Kobiecy dwór szlachecki i mechanizmy jego funkcjonowania, Białystok–Warszawa 2022 (Spotkania z mistrzami, 9), s. 12–13. Szerzej o dworze Joanny von Stein Lubomirskiej zob. B. Popiołek, The Courts of Marianna Lubomirska née Belińska, s. 183–200. Pochodzenie Joanny von Stein charakteryzowała też A. Penkała-Jastrzębska, „Za cudzoziemca iść…” Migracje a polityka małżeńska szlachty państwa polsko-litewskiego, Kraków 2021, s. 322–328.

59 Zob. B. Popiołek, Szlachecki dwór kobiecy, s. 477–496.

60 Zob. Z. Szkurłatowski, Organizacja administracji i pracy w dobrach wielkiej własności feudalnej w Polsce w XVII i XVIII wieku w świetle instruktarzy ekonomicznych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego”, 1957, 8, s. 147–156; A. Czapiuk, Gospodarka w dobrach radziwiłłowskich w XVII wieku w świetle instruktarzy ekonomicznych, w: Władza i prestiż, s. 405–410; B. Popiołek, Szlachecki dwór kobiecy, s. 477–496; T. Zielińska, Oficjaliści, s. 267–281; I. Kulesza-Woroniecka, Pozycja służby, s. 329–340.

61 J.A. Gierowski, Korespondencja urzędników latyfundialnych, s. 93–98; U. Kicińska, Codzienne obowiązki, s. 293–305; taż, „Zaufanie mi w interesach śp. JW. Państwa i Dobrodziejstwa było wypróbowane…” Współpraca urzędników dworskich z Katarzyną z Potockich Kossakowską (1722–1803), kasztelanową kamieńską, „Przegląd Nauk Humanistycznych”, 22, 2023, 1, s. 79–106; taż, Korespondencja urzędników folwarcznych Marianny z Kątskich Potockiej, starościny lwowskiej jako przyczynek do analizy podstaw życia ekonomicznego dworu, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 65, 2023, 1, s. 73–97; A. Kucharski, Informacje i usługi. Jakub Kazimierz Rubinkowski jako korespondent i klient Elżbiety Sieniawskiej oraz Anny Katarzyny Radziwiłłowej, w: W kręgu patronatu kobiecego, s. 179–192; K. Syta, Proces aktotwórczy na dworze Izabeli z Poniatowskich Branickiej w Białymstoku w świetle listów Wojciecha Matuszewica podskarbiego białostockiego z lat 1772–1797, w: Belliculum diplomaticum VI Thorunense. Od dyplomatyki i archiwistyki do dokumentu elektronicznego, red. K. Kopiński, J. Tandecki, Toruń 2016, s. 43–59; K. Syta, O nierównej przyjaźni – relacje burgrabiego krakowskiego Stanisława Goczałkowskiego z Izabelą Branicką w latach 1771–1786, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 24, 2017, s. 183–206; tenże, Działalność Jana Bromirskiego komisarza w dobrach ruskich kasztelana krakowskiego Jana Klemensa Branickiego w latach 1750–1770, cz. 1–2, „Studia z Zakresu Nauk Prawnoustrojowych. Miscellanea”, 8, 2018, 1, s. 341–370.

62 K. Kossarzecki, Supliki staropolskie, w: Elżbieta Sieniawska. Królowa bez korony, red. K. Morawski, K. Pyzel, Warszawa 2020, s. 93–94; U. Kicińska, Supplications as a Source of the Analysis of Lives of Petty Servants at Manorial Estates in the Eighteenth Century, w: Monarchs’ Court – Private Court, s. 143–162.

63 B. Popiołek, Kobiecy dwór szlachecki, s. 17.

64 Por. tamże, s. 9, 16–17; B. Popiołek, Dwór Jadwigi z Jabłonowskich Woroniczowej, s. 125–154; taż, Gospodarskie kłopoty, s. 35–55; taż, Rytuały codzienności; A. Penkała-Jastrzębska, Służba na kobiecym dworze magnackim, s. 155–175.

65 Szerzej zob. B. Popiołek, Z poczucia piękna, z potrzeby posiadania.

66 S.A. Bendall, The Queens’ Dressmakers, s. 389–414; S. Dyer, Material Lives; P. Panayotova, Inventing the Language of Things: the Emergence of Scientific Reporting in Seventeenth-Century England, „Annals of Science”, 81, 2024, 4, s. 474–509; S. Birt, Women, Guilds, s. 146–164; A. Vickery, His and Hers, s. 12–38.

67 Szerzej o osiemnastowiecznej „ekonomii rozrywki” zob. M. Rothery, Emotional Economies of Pleasure among the Gentry of Eighteenth-Century England, „Social History”, 49, 2024, 3, s. 294–315.

68 Było to też pokłosiem mieszanych małżeństw polskiej magnaterii i szlachty z przedstawicielami rodzin cudzoziemskich. A. Penkała-Jastrzębska, „Za cudzoziemca iść…”, s. 80–95.

69 Zagórski do Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich 1º v. Wiśniowieckiej, 2º v. Lubomirskiej, Niepołomice, 26 XII 1708, ANK I, AS, teka 291/10, k. 92.

70 W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa.

71 Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Archiwum Radziwiłłów (dalej: AR), dz. XXIX, rkps 29, s. 6.

72 Tendencje te były reperkusją wpływów płynących z zachodnich dworów arystokratycznych. Zob. Ch. Spencer-Espinosa, Music and Social Change. Reflections on the Relationship between Sound and Society, „International Review of the Aesthetics and Sociology of Music”, 53, 2022, 1, s. 57–76.

73 Szerzej zob. B. Popiołek, Rytuały codzienności.

74 O formach wynagradzania służby szerzej zob. tamże, s. 208–221.

75 Tamże, s. 127.

76 ANK I, AS, sygn. 261, s. 42.

77 W przypadku dworu Lubomirskich wynagrodzenie dla każdego muzyka było jednakowe. Nie wszędzie jednak przyjęto takie rozwiązanie. ANK I, AS, sygn. 385, s. 13. Dodatkowo ze skarbu mocodawcy kupowano dla kapeli instrumenty muzyczne. Koszt doposażenia kapeli bywał niemały. Z majątku Aleksandra Dominika Lubomirskiego jednorazowo na nowe „instrumenta dla kapelli” zakupione we Wrocławiu wydano 400 zł polskich. AGAD, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, rkps 164, s. 75.

78 ANK I, AS, sygn. 261, s. 44

79 ANK I, AS, sygn. 385, s. 13.

80 I. Bieńkowska, Muzyka na dworze księcia Hieronima Floriana Radziwiłła, Warszawa 2013, s. 94.

81 Andrzej Dawid Czerny do Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich 1º v. Wiśniowieckiej, 2º v. Lubomirskiej, [b.m.] 19 I 1708, ANK I, AS, teka 342/9, s. 99.

82 Stanisław Dedyński do Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich 1º v. Wiśniowieckiej, 2º v. Lubomirskiej, Łękawica 1 VII 1694, ANK I, AS, teka 291/7.

83 Kazimierz Czartoryski do Karola Stanisława Radziwiłła, Królewiec 12 VI 1708, AGAD, AR V, rkps 2577, s. 60.

84 Teofila Ludwika z Zasławskich Ostrogskich Lubomirska do Karola Stanisława Radziwiłła, Warszawa 10 I 1700, AGAD, AR V, rkps 8700, s. 42.

85 Biblioteka Narodowa, mf. 29662, Kuryer Polski, 1753, nr 23 (19 X).

86 A. Penkała-Jastrzębska, Aleksander Dominik Lubomirski (1693–1720). Nieznane okoliczności śmieci ordynata ostrogskiego, „Ostroz’ka Davnina”, 2020, 7, s. 29–38.

87 Tamże, s. 54.

88 A. Penkała, „Od postanowienia wspólnego ustawiczne przeklęctwa, słów nieuczciwych wołania, hałasy”. (Nie)codzienność szlacheckiego domu w świetle zapisów z osiemnastowiecznych ksiąg grodzkich z terenu województwa krakowskiego, w: Dom, codzienność i święto. Ceremonie i tradycje rodzinne. Studia historyczno-antropologiczne, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Kraków 2018, s. 93–103.

89 ANK I, Castr. Crac. Rel., nr 141B, s. 3078.

90 Nie było to zjawisko odosobnione. Na podobne problemy zwracali już uwagę europejscy badacze. Zob. E. Foyster, Marital Violence. An English Family History, 1660–1857, Cambridge 2005; J. Bailey, Unquiet Lives. Marriage and Marriage Breakdown in England, 1660–1800, Cambridge 2003.

91 T. Zielińska, Oficjaliści, s. 67–87; K. Syta, Współpracownicy Stanisława Karwowskiego, generalnego plenipotenta Izabeli z Poniatowskich Branickiej (przyczynek do mechanizmów działania magnackiej kancelarii prawnomajątkowej), w: Piśmienność pragmatyczna – edytorstwo źródeł historycznych – archiwistyka. Studia ofiarowane profesorowi Januszowi Tandeckiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. R. Czaja, K. Kopiński, Toruń 2015, s. 309–328.

92 Szerzej o kobiecej służbie folwarcznej zob. U. Kicińska, Powinności dworniczek w majątkach szlacheckich XVIII wieku. Przykład dworu Anna Pauliny z Sapiehów Jabłonowskiej (zm. 1800), wojewodziny bracławskiej, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 73, 2024, 4, s. 111–132.

93 B. Popiołek, Rytuały codzienności, s. 228, 231.

94 Szerzej o nim zob. B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie, s. 189.

95 A. Chrostowski do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Kawczy Kąt 18 IV 1723, Biblioteka im. ks. Czartoryskich (dalej: BCz), sygn. 5777, k. 701.

96 Szerzej o nim zob. B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie, s. 195.

97 Michał Czaplic do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Stryj 5 IX 1712, BCz, sygn. 5782, k. 120.

98 Szerzej o nim zob. B. Popiołek, J.S. Nowak, Wszyscy ludzie, s. 251–252.

99 Franciszek Goworczowski do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Laszki 25 VII 1714, BCz, sygn. 5822, k. 5.

100 W. Michalski do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Laszki 28 IX 1718, BCz, sygn. 5891, k. 343–344.

101 Tamże, k. 343–344.

102 Zob. R. Nestorow, „Meister Gottlob” ogrodnik w służbie Adama Mikołaja Sieniawskiego i przebudowa ogrodu w Oleszycach w 1725 roku, „Arboretum Bolestraszyce”, 2005, 10, s. 45–59; tenże, Jan Baptysta Kendel – nadworny ogrodnik Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej. Przyczynek do badań nad rolą i warsztatem ogrodnika w pierwszej połowie XVIII wieku w Polsce, „Arboretum Bolestraszyce”, 2005, 10, s. 7–43; tenże, „Fabryka” pałacu w Wilanowie za czasów Elżbiety Sieniawskiej. Uwagi na temat organizacji magnackiego placu budowy w XVIII wieku, s. 441–459, https://czasopisma.ispan.pl/index.php/bhs/article/view/481 (dostęp: 23 XI 2024); tenże, Architekt wojskowy Jacob de Logau na usługach Sieniawskich i Czartoryskich w Brzeżanach w I poł. XVIII wieku, w: Sztuka kresów wschodnich, t. 6, red. A. Betlej, P. Krasny, Kraków 2006, s. 59–79; R. Nestorow, Pro domo et nomine suo; U. Stępień, Działalność fundatorska Elżbiety Sieniawskiej w świetle listów malarza Carla de Prevo. Zagadnienie relacji między zleceniodawcą i artystą, w: Działalność Elżbiety Sieniawskiej, s. 375–394.

103 Szerzej o polityce budowania prestiżu magnatów poprzez inwestowanie w rozbudowę i odnowę prywatnych rezydencji zob. Z. Bania, „Kazać porobić, byle były jak najmodniejsze”. Relacje między inwestorem a budowniczym w polskiej architekturze nowożytnej, w: Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. 6: Fundator i dzieło w sztuce nowożytnej, red. J. Lileyko, I. Rolska-Boruch, Lublin 2005, s. 21–28; T. Dziubecki, Programy symboliczne i funkcje ceremonialne rezydencji magnackich. Puławy, Białystok, Radzyń Podlaski, Lubartów w latach 1730–1760, Warszawa 2010; J. Dygdała, Nowe pałace dwóch podskarbich wielkich koronnych z doby saskiej Jana Jerzego Przebendowskiego i Jana Ansgarego Czapskiego jako symbol awansu społecznego, w: Dom, majątek, klient, sługa. Manifestacja pozycji elit w przestrzeni materialnej i społecznej (XIII–XIX wiek), red. M.R. Pauk, M. Saczyńska, Warszawa 2010, s. 179–200.

104 AGAD, AR XI, sygn. 123, s. 1–3; K. Łopatecki, Intercyza zawarta między Janem Klemensem Branickim a Katarzyną Barbarą Radziwiłłówną jako przykład realizacji strategii rodzinnych magnaterii (1720 r.), „Przeszłość Demograficzna Polski”, 38, 2016, 3, s. 35–36.

105 Katarzyna Barbara z Radziwiłłów Branicka do Anny Katarzyny z Sanguszków Radziwiłłowej, [b.m.] 2 III 1721, AGAD, AR V, sygn. 1335, s. 55. Szerzej o przebudowie Białegostoku w latach dwudziestych XVIII w. zob. A. Penkała-Jastrzębska, „Już z Białegostoku wkrótce Wersal mają robić”, s. 136–153.

106 Izaak Rubinowicz do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Rytwiany 25 V 1713, BCz, sygn. 5934, k. 274.

107 Baltazar Galangani do Teofili Ludwiki z Zasławskich Ostrogskich 1º v. Wiśniowieckiej, 2º v. Lubomirskiej, Lewartów 18 III 1708, ANK I, AS, teka 342/8, s. 18.

108 B. Popiołek, Powietrzem tknięty: zarazy i klęski żywiołowe w świadomości społecznej czasów saskich, w: Epidemie w dziejach Europy. Konsekwencje społeczne, gospodarcze i kulturowe, red. K. Polek, Ł.T. Sroka, Kraków 2016, s. 220–228; U. Kicińska, Beyond the Standards of the Epoch, s. 12–19; A. Wyrobisz, Misericordia pestis tempore. Postawy i zachowania w czasie zarazy w Polsce nowożytnej (XVI–XVIII w.), w: Charitas. Miłosierdzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowej w XVI–XVIII wieku, red. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1999, s. 209–220.

109 Franciszek Goworczowski do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Laszki 13 I 1716, BCz, sygn. 5822 III, k. 41.

110 A. Chrostowski do Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, Kawczy Kąt 18 X 1723, BCz, sygn. 5777, k. 717.

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Bernadetta Manyś, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.5

Bernadetta Manyś

Adam Mickiewicz University in Poznań, Faculty of History

ORCID 0000-0002-2213-8508

“I Cannot Write Often Due to a Constant Headache and Rhinitis”. Health and Illness Presented in Women’s Correspondence in the House of Radziwiłł. Research Introduction

Abstract

Although the studies of women’s health in the early modern era have recently received some attention from researchers in various fields, they still provide much space for analysis in biological, medical, social, and cultural contexts. The desire to look at how women used to write about health and illness has become the main objective of my article. The study subject is private correspondence written by Franciszka Urszula Radziwiłł née Wiśniowiecka, who is one of the key representatives of the then-noble social class. Yet still little is known about her “privacy” and her activity in the role of a wife, a mother, or a daughter. The letters which she left behind, written mainly to her husband, Michał Kazimierz Radziwiłł “Rybeńko”, and his mother, Anna Radziwiłłowa née Sanguszko, which are currently kept in the Main Archive of Historical Records in Warsaw, give a great opportunity for research on women’s everyday life and reveal a whole range of health-related issues concerning women and their loved ones. The article aims to answer some questions, at least partly because only the correspondence written up to 1742 has been analyzed.

The results of the conducted research lead us to conclude that the Princess often presented information on health and illness through the prism of her blessed state, which she had an opportunity to experience dozens of times. It ensured her well-being or brought several dire physical consequences, such as ailments, illnesses, and indispositions. Descriptions of a good state of her health or specific conditions that affected her should be read as a code – an assurance of her readiness to give birth to a child. According to the state of awareness at the time, the essential priority was to maintain the balance of fluids (the so-called humors) circulating in the human body. As she struggled with her illnesses, she fought for her well-being but also her body as its good condition could allow her to fulfill the duties of a wife, a mother, and a hostess.

Słowa kluczowe: zdrowie, choroba, kobieta, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Radziwiłłowie

Keywords: health, illness, women, Polish-Lithuanian Commonwealth, the Radziwiłłs

In the Polish-Lithuanian Commonwealth1, one’s health was perceived as a personal value that was undoubtedly believed to be as valid and precious as a “treasure” for individuals and society as a whole. Physical well-being troubled people’s minds (when weakness, illness, or, finally, death came) but was also a reason for joy when they managed to fight off a disease or happily gave birth to a child2. Such feelings and emotions seemed to be experienced on a daily basis. People used various practices to preserve health and sent prayer intentions to God3, with the help of the Holy Virgin Mary and the Saints. Also, votive offerings4 and pilgrimages were made to holy places5. They constituted an excellent value as it was expressed best by the words of an eighteenth-century magnate and, at the same time, the heroine of these considerations – Franciszka Urszula Radziwiłłowa, née Wiśniowiecka (1705–1753)6. She wrote to her mother-in-law, Anna Radziwiłłowa née Sanguszko (1676–1746): “Nobody can regain the lost health, yet fortune is an acquired thing”7.

Health and physical vitality were thus the subject of daily conversations, together with one of many other topics discussed on the pages of private correspondence8. Sending greetings, wishing health and long years of life in prosperity along with declarations of faithfulness, humbleness, and a sense of duty towards letter recipients were enshrined in the rules of the then epistolography9. Apart from the formulas of politeness, correspondence provided its readers with several interesting pieces of advice, such as how to take care of one’s physical well-being. It also gave detailed descriptions of various disease symptoms the senders had to deal with. Finally, the authors of the letters informed their recipients on how to protect themselves from multiple ailments and disease repercussions10. Agnieszka Jakuboszczak analyzed noble women’s family life in Greater Poland and observed that health and diseases occupied the central place in the overall correspondence of noblemen and magnates. It was attributed to the fact that bodily ailments repeatedly hindered personal contacts11. It seems that one more aspect should be taken into account here, namely, the fact that health issues or sorrow caused by illnesses gave a chance to establish or reestablish relationships, strained or even broken at times and it often became a “tool” to motivate letters’ recipients to meet sooner or to return home12.

With this in mind, the author of this article decided to take a closer look at certain selected health aspects of a lady13, who was one of the leading representatives of the magnate social stratum in the Polish-Lithuanian Commonwealth at that time, who was the already mentioned Franciszka Urszula Radziwiłł née Wiśniowiecka, the first wife of Prince Michał Kazimierz Radziwiłł “Rybeńko” (1702–1762), the Grand Hetman of the Grand Duchy of Lithuania and the Voivode of Vilnius14.

The analysis of her correspondence prompts us to try to answer at least the following questions, among others. What health-related information can we find on the pages of her letters? How did the Princess experience illnesses and weaknesses that tormented her? Which health problems did she pay the most attention to? The answers to these questions will allow us to determine, at least partly, this magnate’s perception of “the phenomenon of health and illness” and the context in which she wrote about them.

We can expect that looking at the lady’s physical health should bring much thought-provoking information and data about her everyday life. It will hopefully show how she functioned socially and as a family member, and to what extent the activities she undertook in various fields impacted her well-being. Finally, some light will be shed on what she revealed to her spouse about her bodily ailments. Let us stipulate here that the presented considerations do not endeavor to create a complete review of the issue and certainly do not aim to “reconstruct” Franciszka Urszula’s state of health (due to the vastness of the problem under study, as well as the type of the analyzed source). Thus, the author’s goal is not to make any kind of retrospective diagnosis15. Following the words of Osamu Muramoto, the illnesses described or mentioned by the Princess are perceived as the “medical reality” of Franciszka Urszula. They are analyzed by reconstruction and their embedding “in our discourse through our own perception using the information currently available, particularly texts and artifacts, along with modern medical knowledge”16.

The author will not attempt to match a given disease’s contemporary name with a description in a letter but will only point out arguments that may suggest such or the other interpretation17. Let us emphasize that the studied source, i.e., the correspondence, brings a diverse range of related problems. We should remember that it does not constitute the only account of illnesses and health of the Radziwiłł family members. However, given the lack of in-depth research in this area, we should treat it as a “starting point” for the analysis of a broadly understood women’s health, which was of great interest in the early modern era, as evidenced by treaties and other literary works that were written on the subject18.

Looking at this topic from a broader perspective and considering other female representatives of the Radziwiłł family together with further available sources would probably give some interesting findings. They would include biological functioning, perception of health, illness, and the body itself at the dawn of the Enlightenment. However, this is still a research task for the future19.

At this point, the findings based on the epistles are not reflected, confirmed, or negated by bioarchaeological medical research, as is the case for representatives of the aristocracy of Western Europe, such as the Italian Medici20. This state of affairs confirms the need to research in the context of the written sources left behind, especially private correspondence21.

To conclude, the presented considerations become a part of the research on women’s health22 in its broadest sense, which has been a subject eagerly undertaken by Polish historians, especially in recent years. They also correlate with research into the “biological existence” of one of the most prominent magnate families of the Grand Duchy of Lithuania, namely the Radziwiłł family. Representatives of the line in Biržė and Dubinė have recently become the subject of Raimonda Raguaskienė’s investigations23.

In addition, they correspond with the studies of the history of a body, analyzed in social, cultural, religious, and political terms. Moreover, the considerations presented here will be limited mainly to examining the physical and mental condition of the said magnate. A separate topic is the health of Radziwłł’s offspring. Let us emphasize that this issue, however, requires an individual study.

The letters subjected to the examination have been collected at the Radziwiłł Archives at the Central Archives of Historical Records in Warsaw in more than 1000 epistles. Due to the size of the collection and the variety of the issues raised in the epistles, the study mainly examined letters from the first period of her activity, up to 1742. In that very year, the body of Franciszka Urszula’s beloved father, Janusz Antoni (1678–1741), was laid to rest in the Lviv Cathedral24, which event greatly affected her.

The choice of the heroine of this article is not accidental, for we are dealing here with an extraordinary lady who has been functioning in Polish historiography mainly as a poet and a playwright who was exceptionally active in the realm of the theater25. Let us emphasize that Franciszka Urszula’s preserved correspondence brings a lot of interesting data about her daily life, given from a female perspective. It includes various illnesses, ailments, and disorders that tormented her and her loved ones26. The source material used for this study allows us to grasp some interesting pictures. Firstly, a picture of health and illness faced by a young girl, who, as a result of a family-arranged marriage27, became (against the will of her future mother-in-law, Anna Radziwiłł’ née Sanguszko) a member of a significant lineage and who was expected to fulfill her basic duty of giving birth to her descendants. Secondly, we can see an image of an experienced woman in the “prime” of her life, who played the role of a caring wife and a mother. Let us note that in the case of both wives of “Rybeńko”, namely Franciszka Urszula and Anna Ludwika Radziwiłłowa née Mycielska28, the state of their health was an object of interest not only of Prince Radziwiłł himself or of their mothers (Teofila née Leszczyńska Wiśniowiecka [1680–1757] and Weronika Mycielska née Konarzewska) but also of the remaining members of the House of Radziwiłł, especially their mother-in-law29. Such a state of affairs was obviously caused by one basic reason: bearing children30, most preferably a number of them. It was expected both from Franciszka Urszula31 and Anna Ludwika32, and their position in the House of Radziwiłł33 largely depended on it.

An interesting supplement to the source material is the letters of the mother of Princess Teofila Wiśniowiecka née Leszczyńska, the wife of Janusz Antoni (d. 1741), the Castellan of Krakow, which put the discussed issues in the context of mother vs daughter or mother-in-law vs son-in-law relations. In addition, the Prince’s diary was used for this article. Apart from his correspondence, it also brings a great deal of information about both of his wives’ health problems34.

Up to now, women’s health from the Nesvizh lineage has attracted little attention from researchers. One exception may constitute issues related to childbirth and motherhood in their broader sense. Agnieszka Słaby, while examining aspects of the noble women’s experience of motherhood in the Saxon era, devoted much of her attention to Franciszka Urszula and Anna Ludwika35. Anna Penkała-Jastrzębska also took a closer look at the pregnancy and birth of children in the Radziwiłł family in the first half of the eighteenth century36. Such a state of affairs means that in the presented article, we will analyze pregnancy and perinatal care in the context of health and possible complications that might have occurred. Thus, our attention will be directed, at least partly, to the type of treatment or medical practices that aimed at supporting women’s fertility as well as ailments that occurred during the postpartum period and were a consequence of difficult deliveries.

Researchers’ interest has also been aroused by Prince Radziwiłł’s health and the children born from the marriage to his second wife, the aforementioned Anna née Mycielska37. As a result of the research conducted by Krzysztof Zuba, we obtained a psychophysical portrait of Michał Kazimierz38. Zuba characterized and described some medical procedures to which the Prince was subjected39. He also pictured surgeons, feldshers, and barbers who remained at the Radziwiłł family’s service and the apothecaries operating in their land properties40. Also, aspects of Franciszka Urszula’s physical condition have been tackled in Klaudia Elżbieta Łachacz’s literary work41.

As already mentioned, health information occupied a significant position in women’s correspondence to their loved ones42. It can also be frequently found in greetings, as evidenced by Teofila’s words to Janusz Antoni on the occasion of the upcoming Christmas. She wrote: “I wish you, my Dearest Benefactor, at best health and the longest life pass all your life moments in the greatest contentment”43. We can observe that the described women carried their peculiar “dialogues” on the pages of various letters44, forming a “substitute for conversation”. They endeavored to report on their physical condition and showed their interest in the health aspects of their letter recipients by inquiring about their condition45. They expressed satisfaction at the news of the Prince’s good form46, sent wishes to him so that “his health so dear to all of us protects”47, or so that “the Divine Providence on all your paths assists you, preserves you in good health and gives you the longest life”48.

Equally often, they expressed concern and even sorrow for the ailments troubling those close to them49. The importance of the reports on her family members’ health was clearly evidenced by the words of Franciszka Urszula, which she addressed to Anna Radziwiłłowa, née Sanguszko. She wrote as follows: “In unutterable grief I exist not knowing so far in what health you remain”50. Even though we see that this note was meant to be kept in the existing epistolary convention, it still undeniably contains concerns for the health condition.

The issues of health that appeared on the pages of the examined correspondence concerned the closest circle of people, and both the women described here also wrote about their own health. They described the physical symptoms of their near and distant relatives51. Teofila’s letters included information about physical problems of her husband Janusz Antoni, her daughter Franciszka Urszula52 (mainly in the context of her pregnancies), or her son-in-law Michał Kazimierz, when, to take an example, she expressed her concern about his toothache53, which tormented him for unknown reasons. “The Lady on Nesvizh” also reported on her parents’ health54 issues, as well as her spouse’s55 mother-in-law’s condition56. Much space was devoted to descriptions of disease symptoms that her children struggled with. She also informed her husband about cases of illnesses occurring among other family members (e.g., her uncle57), visiting guests58, court servants59, even about diseases (epidemics?) that occurred in Nesvizh and took a deadly toll among the city and the castle residents60.

The studied source material allows us to conclude that health issues were a part of the daily concerns of the described women. We may even be tempted to state that the physical well-being of family members was the subject of “gossipy” reports, which all the relatives were lively interested in. In one of Franciszka Urszula’s letters we read that “about […] health I am concerned greatly because Her Highness Castellana announces to me weakness of our mother [Anna Radziwiłłowa née Sanguszko], so I am humbly begging to report more to me, because I feel strangely anxious”61. The “anxiety” mentioned by the Princess was probably related to the then perception of illness – a potential cause of death, a punishment for sins or the God’s wrath62. However, an immediate turning to God in prayer could restore His favor, resulting in recovery or even a “miraculous healing”63.

In their correspondence, both the mother and daughter devoted much interest to the problems their husbands faced. Lack of information about their health caused anxiety and fear in those women, contributing to their numerous weaknesses. It is confirmed by the words of Franciszka Urszula to Michał Kazimierz: “for three Sundays in a row without news about your health, and I felt very turbulent, which probably contributed to my weakness”64. On another occasion, the affectionate and tender-hearted Princess confessed, “Protect your well-being for the one who cares for nothing but you and who does not want to live but only for you”65. It should be remembered, however, that the words of care and affection the described women addressed to their partners belonged to a specific communication pattern and expressed politeness resulting from their status and cultural position66. On the one hand, the above letter quotation can be seen as a part of the convention of that time and on the other hand, a threat of the loss of what was most precious, namely one’s health aimed at causing “remorse” in the spouse and prompting him to return home sooner or at least to send an awaited letter.

Among numerous and varied health reports, we find information about the symptoms of several disease entities and their potential causes. In 1733, Franciszka Urszula, in one of her letters written to Anna Radziwiłł, née Sanguszko, passed on information about the physical condition of “Rybeńko”. She noted that the Prince did not suffer from eye problems as often as he used to because “he has no time to smoke tobacco67, for which reason, as I understand, he comes back to health”68. As noted by Andrew Dziubinski, in the eighteenth century, smoking was widespread among members of various social groups. However, at this stage of research, it is difficult to determine whether “Rybeńko” purchased tobacco or grew it himself. According to the findings of the researcher mentioned above, there were plantations of this stimulant in some magnate estates (following the Saxon model)69. Katarzyna Meyza indicates the existence of a tobacco plantation in Warmia in the seventeenth and eighteenth centuries70. However, we should remember that tobacco had quite a wide range of uses. It was treated as a cure for migraines, and the Prince suffered from them since his early childhood. Additionally, this plant was also applied as a disinfectant71 or in aromatherapy72. It was used in a form of fumigation together with wet gunpowder, pitch, tar, sulfur, incense, juniper, or bay berries73. Radziwłł’s wife noted, however, that the tobacco smoke must have significantly irritated the mucous membranes of the Prince’s eyes, which was a nuisance to him.

On another occasion, she expressed her understanding of her spouse suffering from headaches. Still, she did not forget to comment on what she thought his ailment came from, and she addressed the following words to “Rybeńko”: “Please, my Dear Heartfelt, do not get drunk there, so that you do not get sick again even worse”74. Michał Kazimierz, similarly to other men who devoted themselves to the service of their motherland, participated in lavishly drunken gatherings in royal rooms or during meetings with other state dignitaries or military comrades75. On such occasions, “Rybeńko” tasted various drinks not only “for the improvement of health”76. Based on an analysis of the entries into Prince Radziwiłł’s diary, Krzysztof Zuba concluded that its author generally did not abuse alcohol. However, as the researcher points out, occasional consumption of alcoholic beverages caused Radziwiłł to suffer from attacks of headaches, which Michał Kazimierz tried to relieve mainly by resting. The recalled words of his concerned wife confirm the existence of this problem, as a result of which the Prince was plagued by many other ailments, such as unspecified “weakness” or problems with his digestive system77.

Franciszka Urszula was also keenly interested in her beloved father’s well-being. She awaited information from her mother about Janusz Antoni’s progressive illness. From the women’s letters, we obtain information that Wiśniowiecki was struggling with gout, also known as chiragra78. Teofila supported her spouse in the advanced stages of the disease. The attacks of joint pain that Janusz Antoni was experiencing often forced him and his wife to resign from participation in public events, as well as their family life. Such a poor condition of the Castellan of Krakow forced Teofila to become involved in various affairs. This and the need to care for her ailing husband often made it difficult for Teofila to meet her family obligations. The Castellan’s state of health often made it impossible for the mother to meet her daughter. According to Teofila’s correspondence, the Castellan of Krakow had frequent problems with walking, especially at night. He experienced acute attacks, combined with swelling of particular joints, mainly the knees79. She wrote in one of her letters: “Gout fits already slightly went away, and my husband could walk yesterday, but at night again the sickness cruelly attacks his knees with swelling”80. In another letter, she reported to her daughter what follows: “My husband does not get out of bed, terribly sick, suffering from gout”81. The pain attacks experienced by Janusz Antoni were chronic in their nature and could last even “several Sundays”. According to the information included in one of the letters, his physical suffering must have become so severe that it was difficult for the wife to bear her spouse’s behavior. In her letter, Teofila lamented to Franciszka Urszula: “The gout has returned, for me it is unbearable, but in God we have hope”82. Castellan’s wife revealed that the disease attacked her husband’s other joints, including his hands. Reporting on Janusz Antoni’s weakness, she informed that: “for several Sundays he suffered from gout and chiragra”83.

In Teofila’s correspondence, we find confirmation of the fact that Franciszka Urszula, the heroine of our text, struggled with the same illness as her father. As a consequence, she experienced swelling of her arms and legs, which made it very difficult for her to function normally. We can read about the first symptoms of her sickness in her letters written to Anna Radziwiłł née Sanguszko at the beginning of March 1731. A 26-year-old Franciszka wrote about pains she felt in her legs and arms, for which she could not walk without help84. In her late thirties, we see an increase in the intensity of both the symptoms and the effects of the ailment. In February 1737, in one of the letters sent to “Rybeńko”, we read what follows: “due to severe pain in my hands I have been barely able to hold a pen for nearly a week now, I almost cannot make a step if not for the help of two people”85. According to the correspondence, the illness was often accompanied by fever, not infrequently headache, and overall body weakness, making it impossible to write and meet with loved ones86. Franciszka Urszula was a woman involved in, among other things, economic affairs and in the process of creative writing. Thus, her ailments were particularly troublesome to her. A considerable number of noblewomen from the Polish-Lithuanian Commonwealth struggled with similar problems. A good example is Ludwika Koźmińska née Skaławska, who was unable to write creatively because of gout affecting her hands87.

As we can guess, all this was neither helpful to Franciszka Urszula in her trials to get pregnant, nor in her deliveries. It constituted a fundamental problem in the first years of her marriage to Michał Kazimierz. It should be remembered that bearing a child was the paramount task placed on a woman by the society of the time88. Her persistent state of illness and general weakness probably affected Radziwiłł’s procreative capabilities89. At the current research stage, it is hard to determine the causes of Franciszka Urszula’s health problems. This sickness is caused by a metabolic disorder and the entry of urate or oxalate into the blood; it results in painful arthritis90. Its occurrence is related to a poor diet, that is, consuming foods rich in purines (meats, offal, seafood) and fructose (fruits). However, it should be remembered that there may be many more factors causing it91, such as excessive physical exertion, hypothermia, mental stress, trauma, surgery, dehydration, or infections92. An analysis of Franciszka Urszula’s correspondence allows us to conclude that in her daily life, she must have been experiencing most of them. An interesting observation regarding the described sickness was made by Teofila, who in one of her letters explained to her daughter that “gout is a hereditary sickness present among my noble family members”93. Franciszka Urszula likely saw a similarity between her ailments and what her father struggled with. The mother, however, looked at her daughter’s health problems from a broader perspective. She linked them to general excessive strain on the body, resulting from Franciszka Urszula’s numerous duties that fell on the Princess during her husband’s frequent absences. From the very beginning of her marriage, she tried to be a wife who not only supported her politically active husband but wished to be involved on many levels. Therefore, she looked after Radziwiłł’s estate, supervised construction works commissioned by “Rybeńko”, took care of the home, received visitors to Nesvizh, mediated in political affairs, and made numerous trips to see her husband. Finally, when the longed-for children appeared, she took care of their development and upbringing.

The analyzed letters show that Franciszka Urszula struggled with various ailments from the beginning of her life journey with “Rybeńko”. As already mentioned, some of these were probably the result of multiple pregnancies. Health problems such as nausea, general weakness, tormenting headache, vomiting, gastrointestinal problems, and diarrhea are just some of the symptoms we read about in the pages of the Princess’s correspondence. In addition, she mentioned experiencing severe chest pain, which also affected the stomach and even gave a sense of “pressure under the heart”. The attacks eventually ended in nausea and vomiting94. Perhaps the described symptoms were the result of the stress experienced by the Princess especially during the first years of her marriage (due to a series of miscarriages, fertility problems, or the death of her infant son Mikołaj Krzysztof95) as well as the stress added by her mother-in-law who was exerting pressure on her and expecting numerous grandchildren96. As Agnieszka Słaby’s research shows, women of the time struggled with such symptoms quite often. To take an example, similar problems were experienced by Tekla Róża Flemmingowa née Radziwiłł (d. 1747), the wife of Jakub Henryk Flemming (1667–1728), the younger sister of “Rybeńko”97, and a later soulmate of Franciszka Urszula. The Princess’s words allow us to conclude that it was frequently the result of mental stress she was experiencing, especially when it came to her offspring. In one of her letters, we read: “God sees that I am seriously sick with the headache after crying all night with misery […] so I can hardly write with this pain”98. It is difficult to determine its nature. However, the source material analysis shows that it often went hand in hand with “great” sacral pains, pain in the body sides, especially the left one99, pain in the eyes, or dizziness. Sometimes it also appeared with rhinitis as a symptom of general body weakness. In one of her letters, the Princess wrote: “Now I shaved my head against dizziness, as my condition was such that I could barely live and was almost losing my mind […]”100. At this point, the question should be raised about the meaning of her statement: “I shaved her head”. Nevertheless, such a drastic decision must have cost her a lot. Moreover, the Princess’s letters allow us to conclude that the pain appeared due to additional factors, such as the stench lingering in the Nesvizh castle. As a result, in 1742, one of her twin sons, Janusz Tadeusz (1734–1750)101, fell seriously ill, as did our heroine102.

At the moment, it is worth highlighting that Teofila attempted to support her daughter in her efforts to become a mother. In Teofila’s letters written in the first years of the Radziwiłłs’ marriage, the dominant subject is pregnancy and childbirth103. Therefore, the mother not only bestowed parental blessings and sent good words to her daughter but also, in a womanly manner, shared her experiences and even practices that helped her to get pregnant104. Her advice came, on the one hand, from a loving and concerned mother, distressed by her daughter’s decisions, which she felt had a great impact on Franciszka Urszula’s miscarriages105. On the other hand, from an experienced woman who seemed to have decided to step out of her parental role to share some knowledge with her daughter106. The precocious and forward-looking wife of the Governor of Krakow wanted to avoid more sad stories of the loss of her “Franusinka’s” “God’s gift”107. Therefore, she supported her daughter with a great deal of advice and ideas to prevent another baby’s loss – “so that it did not happen in the third month”108. She suggested treatments to strengthen “Franusinka’s” health and avoid the “turbulence” of straining journeys with her husband or trips to see him109. She underlined the importance of rest or the necessity to use various treatments, especially blood-letting110. Furthermore, in one of the letters, we can read about using a “fetus-maintaining”. Teofila recommended this remedy to Franciszka Urszula in “the most risky month in which she miscarried”, that is, as her mother noted, in the third month111. 

In Teofila’s opinion, who seemed to have used this remedy once before, it was “reliable” and “nourishing”. To prepare it, she recommended using: “no other but dark blue sugar paper on which a fried pulp must be spread”112. It should be prepared from a honeycomb113, i.e., a dough made with the use of honey, which was finely crushed, with an addition of sweet malvasia wine, some “uterine” cloves, cinnamon, unleavened honey (i.e., “not melted from wax”). At the end, two egg whites had to be added, probably to stick the ingredients together, and finally, a well-mixed and fried pulp was laid out on paper. Teofila suggested that the specifics should be worn “on the womb” and advised her daughter that when it falls off, “another one should be made, and if applied throughout the whole time, the pregnancy will stay healthy and safe”114.

In the eighteenth century, such patches were used for numerous ailments, including headaches, chest pains, swelling, gout, or spleen115. Most probably, medical handbooks contributed to their spread as we find them on the pages of Compendium medicum auctum, whose first copy was published in 1703, and the tenth and last in 1789116. So far, it has not been possible to determine the author of the handbook, a compilation of the works of more than twenty European medics. According to the prevailing view in Polish historiography, the author of the handbook was a Franciscan, Apolinary Wieczorkowicz (1661–1728)117. Perhaps this work was known, if not entirely then at least in part, to Teofila or Wiktoria Potocka, the aunt of Franciszka Urszula and the Voivodesse of Kiev, who was interested in maintaining the marriage of Radziwiłłowa.

In the eighteenth century, the reasons for miscarriages were associated with malfunctioning of the uterus, and the patch mentioned above was supposed to stimulate blood supply to the uterine muscle as well as to “warm it up and dry it”. According to Compendium medicum auctum, into the uterus “comes a lot of phlegm which is cold and slimy, for which reason the uterus cannot keep the fetus”118. This remedy stems from the humoral theory, which was still dominant in the eighteenth century and was based on the existence of four substances in the body (the so-called humors). These liquids were related to the four elements: earth, water, fire, and air. Here we can speak of red blood (sanguina) – warm and moist, white phlegm (phlegma) – cold and moist, bile (chole) – warm and dry, and black bile (mela chole) – cold and dry. To maintain good health, it was necessary to keep the balance between these substances119.

The ingredients, such as cinnamon and cloves, all have warming and drying properties and improve tissue blood circulation. Among others, they were used to make a potion used to stop excessive labor bleeding (cinnamon, red wine, verbena, and/or beer), or to prepare a powder which could be applied to women’s crotches torn during childbirth (along with comfrey and daisies)120. The ingredients for patches “external […] preventing from miscarriage”121 could be modified, and instead of honeycomb, the inside of bread could be used, while the bouquet of herbs was expanded to include nutmeg or mint122. The above example shows that for healthiness, in this case, successful delivery of pregnancy, women tried to maintain the balance between the humors but, above all, wanted to keep the inside of their bodies dry and warm. It was therefore necessary to remove all the “damp”, “cold”, and “viscous” humors with the use of the aforementioned patch123.

Teofila advised her daughter to seal the navel with the pulp, but in such a way as to “make a hole [in it] for the baby’s breath”124. As we can see, the umbilicus was described as a “link” between a mother and a child125. However, the words of Princess Wiśniowiecka point out the existence of a general misconception that babies “breathe” through their navels126. Such thinking stemmed from the belief that the navel was regarded as one of the orifices of the female body. Agnieszka Jakuboszczak’s research and the umbilical cords of the children of Barbara Sanguszko née Dunin (1718–1791), which she found, show that this organ may have had a special significance for this particular woman and a mother127. It is not known for what reason the Princess took care to preserve them. Perhaps they were treated as a “peculiar” amulet to protect her or her children from “casting a spell” on them128. It is known that such a practice was used in the territories of the Polish-Lithuanian Commonwealth129. Bożena Popiołek, another Polish researcher, gives an example of Teofila Lubomirska (d. 1709), the Court Marshal of the Crown, who gave friendly advice to the aforementioned Anna Katarzyna Radziwiłłowa to keep her umbilical cord after one of her child deliveries in case of having some serious skin problems. However, it is not clear what particular effect it was supposed to have on the user’s skin130. The examples cited here confirm source accounts according to which the umbilical cord and the blood that flowed through it supposedly possessed both magical features and health benefits131. Special care was also given to the objects with which the umbilical cord was cut off. The aforementioned Anna née Mycielska primo voto Radziwiłłowa, Prince Radziwiłł’s second wife, reported to “Rybeńko” on the pages of one of her letters that the “the Major’s wife” should be especially rewarded due to the fact that she was the one who held the scissors, “on which a considerable amount of blood remained and which she used to cut off the umbilical cord by Weronisia’s navel”132. The above examples confirm that in the eighteenth century, this unique cord connecting a mother and a child was treated as a kind of amulet, which was supposed to ensure health and happiness (?) to both the mother and the child in their earthly living.

There were multiple ideas on how to prevent pregnancy loss and protect against diseases during this special time of pregnancy133. Another piece of advice from Teofila, just as interesting as the ones already mentioned, concerned carrying the so-called “eagle stone” (lapis aquilae)134, included in the group of aethites, that is, stones supposedly coming from eagles’ nests. Healing and magical powers were attributed135 to such stones already in ancient times due to the existing bond between aethite and eagles, as it was believed necessary for these birds to deliver their offspring136. The “eagle stone” was characterized by its spherical or rounded shape, while in its hollow center was a smaller loose pebble, which made a rattling sound when shaken. As Anna Ryś points out, as a rule, these stones are minerals known today as iron oxide – the brown and the red ferric137. Supernatural properties attributed to them meant they were treated as magical amulets and were used primarily in obstetrics. Anna Tatarkiewicz points out that Roman women in a blessed state were advised to keep several aetites nearby. Each worn as an amulet was supposed to protect the fetus in the womb, prevent miscarriage, and facilitate childbirth138. It gained popularity through the works of ancient and medieval authors. However, numerous literary works from the early modern period also described its properties and magical powers. This, as well as the tradition passed down orally, caused it that as late as the eighteenth century, it was still regarded as an amulet that protected women from miscarriage139. Teofila, with her own experience in mind, advised her daughter to carry it under her left shoulder blade. According to her, “it is supposed to pull the fetus upward from the sacrum”140. Carrying it on or under one’s left shoulder was supposed to prevent miscarriages but also, when the time came, speed up labor, and ease the pains of pregnancy and childbirth141.

According to the research conducted by Katarzyna Brzezina, the “eagle stones” were a part of the collection gathered in the cabinet of curiosities belonging to Hieronim Florian (1715–1760), a younger brother of Michał Kazimierz. The collection was located in the Prince’s residence in Biała. It must be mentioned here that most magnates of the time collected paintings, sculptures, works of artistic craftsmanship, numismatics, books, weapons, relics, as well as artificialia (works of human hands), antiquitates (objects from ancient times), naturalia (natural curiosities), and mechinae (technical devices), i.e., “curiosities” of various kinds142. In the list of Interesting objects – living and miscellaneous, under number 33, there was a note: “I possess eagle stones of various colors, one of which, of a white color, was lent to a lady for the time of her child delivery”143. Unfortunately, the source material does not provide information about the person to whom the amulet went. Perhaps it was used by the heroine of our text? This question, however, must remain unanswered. What is known is that the younger Prince Radziwiłł did not receive his stone back, which he complained about. His regret was expressed in his words: “an object voluntarily lost but of an unappreciated value”144. The cited examples confirm that even in the eighteenth century, despite people’s deep faith in God, magnates still used magical healing145.

Childbirth and the postpartum period belonged to a separate issue. During this time, it often turned out that excessive effort associated with giving birth to a child resulted in significant deterioration of the mother’s and the child’s health, and sometimes even led to the death of both of them146.

One of the most difficult deliveries occurred on 19 January 1740, when Franciszka Urszula gave birth to a daughter, Katarzyna Karolina (1740–1789). In written sources, we can generally find laconic information, such as the Governor of Trakai wroting in his diary that the labor was taking place all night. It began on 18 January and ended the next day at half past eight in the morning147. However, there must have been severe complications, which we can conclude from his words: “the girl was barely brought back to life as she remained without hope for living almost for a quarter of an hour, and my wife herself was close to death”148. None of the analyzed sources provides information about what happened; only Franciszka Urszula’s letters shed some light on this event.

Let us note that in one of the first epistles written to Michał Kazimierz, on 7 February, after the childbirth, she informed her husband about her “extraordinary weakness” and the fact that “I cannot rise from bed and take a step and I have not been walking yet; the doctor is healing me, you know where, and for the second day I am not in such pain anymore”149. This letter, written almost three weeks after delivery, shows us a woman in postpartum, convalescing after, as we can guess, a difficult childbirth, possibly ending with a torn crotch, as evidenced by the content of the second half of the letter. The reason for such a situation was often the size of a newborn, the position of a child’s head, or prolonged labor150. It is known that the six-week postpartum period was a special time for a woman, due to her sensitivity and overall body fatigue after a great physical effort, during which a significant amount of blood was lost. Therefore, it was not uncommon for women to struggle with various ailments at that time, mainly inflammations and an extremely dangerous puerperal fever151. Such complications must have also occurred during Franciszka Urszula’s postpartum. On 20 February, she wrote to her mother-in-law that “I still cannot get out of bed, I have unbearable pain in my womb, one side of my body is very swollen, and I still have not felt any relief from the hard labor of giving birth”152. These words of the wife of the Governor of Trakai prove that the healing process, which is determined mainly by the extent of the wound and results from the patient’s predispositions (e.g., being prone to heal the wound), most probably did not proceed properly. Moreover, the Princess reported an unidentified pain in her body side, which, according to a letter written seven days later, developed “into a lump in the side” and made her unable to move her legs out of bed. The letter shows that she was also struggling with recurring bleeding, which would indicate a still-shrinking uterus or certain unspecified complications153. Franciszka Urszula was an experienced woman aware of the dangers associated with child labor. She also knew how the postpartum period should proceed and what possible complications could occur. However, this time, the situation overwhelmed her; as she informed in her letters, she did not understand what was happening.

Franciszka strived to regain health as quickly as possible. In an epistle from 12 March, she wrote about her first attempts, “not very big ones”, though, to starting walking again, and not more than over a week later, she was expressing joy at being able to move around the room154. Two months had passed since the delivery, and Franciszka Urszula “got back on her feet”. It was an overwhelmingly hard period for her, and she could not count on her husband’s support. Instead, she had her children to care for, for whom she was responsible. Unfortunately, as she reported in the same letter, the “defect” she suffered recurred and caused “extraordinary” pain in her left body side155, which she had to struggle with in the upcoming weeks156. According to her correspondence, certain surgical procedures, mainly bloodletting, which were risky due to the possibility of hemorrhage157 and caused severe pain afterwards, did not bring her the expected relief. Nevertheless, according to the Princess, it confirmed some medical condition because “my blood is not like before, now there is more phlegm than blood”158.

Most probably, numerous pregnancies caused Franciszka Urszula to suffer from hemorrhoidal disease, manifested by periodic bleeding from nodules that “opened”159. According to the belief at the time, there was “moisture” coming out of the body, and therefore, blood was contaminated160. Therefore, in addition to bleeding, the Princess experienced itching, burning and constipation161. All this contributed to significantly painful experiences, because as she wrote in one of her letters to “Rybeńko”: “what torments me the most is des douleur des hemorrhoidale [hemorrhoidal pain] so much that I almost scream”162.

Numerous activities and constant efforts to expand the family are reflected in Franciszka Urszula’s letters, where we repeatedly find evidence of her fatigue, as a result of which various paroxysms tormented her, sometimes more frequent and more violent, sometimes less. In one of the letters written in 1740, we can find very emotional words which she addressed to her husband, showing her tiredness and a certain helplessness in her illness: “save us Your Highness Benefactor, I swear that I am dying myself because I am very sick, I have a thousand and more alterities and desperations; my father is dying of fever in Biały Kamień, and I can no longer walk in the room, I have guests every day, tomorrow I am starting decoction, I am sending a messenger to my father today in a minute, I am not writing much as I suffer from head and throat ache”163. This confession, full of pain and suffering, shows us a woman tormented not only physically but also mentally. On the one hand, she was facing her physical weakness; on the other, she was worried about the health of her beloved father, who, apart from all the ailments listed above, was struggling with cancer and his gallstone sickness164 in the last months of his life. What is more, she suffered not only from the absence of her husband but also from the fact that she could not fully perform her duties as the hostess of Nesvizh. In the same letter, she explained to her husband, “I have countless guests who I receive lying in bed”165. These words may indicate not only Franciszka Urszula’s serious health condition but also prove her willingness to fulfill the duties assigned to her, even if it meant paying the price of her own health. Accepting guests in bed, a private space reserved for the Princess and the Prince, was certainly neither easy nor pleasant. In this way, Franciszka Urszula allowed her comfort zone to be “violated” to some extent.

At this point, we can ponder upon the causes of such dedication, and we find the answer in the same epistle. Franciszka Urszula wrote to her husband as follows: “a tout Mon Cher Coeur pour l’amour de Die[u] et soyez, que je vous adorez seul et que le seul Amour [?] je pour vous m’aidez a supporter mes Malheur avec patience, la seul mort me rendra temoigniez que j’ay vous aimez et que je pour vous et vos enfant que je voulu vivre [for My Dear Heart, out of love, for God and for You, I adore only You and the only Love [?] that I have for you helps to endure my suffering patiently and only death will make me testify that I loved you and that I wanted to live only for you and your children]”166. The quoted words clearly show the woman’s feelings for both her spouse and their children. She proved that they were her greatest love, and “Rybeńko” was her only beloved one, and he was the one for whom she tried to go through her physical pain, patiently sacrificing herself for the interest and good of her family.

Weakness and poor physical condition meant that the Princess had to give up meetings with her loved ones and, in accordance with her doctors’ recommendations, was supposed to rest more and undergo various therapies recommended for the ailments that tormented her. Her medical treatments included: drinking decoction, soaking in bathtubs (especially taking formic baths that provided relief from muscle pain)167, bloodletting, taking purifying medicines, or drinking medicatum wine. At the beginning of her married life, she did not allow herself long rest, and she was making attempts to meet “Rybeńko” as often as possible. The closeness of her husband not only gave her hope for the birth of a child but also gave her a chance to build marital relations. Those were based on spending time together or sharing similar interests, as in the case of hunting, in which Franciszka Urszula took part. Her fascination with this activity is interestingly reflected in the message sent by her “Rybeńko”, which took place on 6 February 1737. Here we read what follows: “Yesterday I went to the fields and caught a living rabbit which I wanted to preserve until my Master’s arrival, but today it is fatis cessit”168.

In another letter, Prince Radziwiłł’s wife openly wrote that “I am not looking for any other entertainments than the ones I know will be admired by Your Grace and every day I make use of a firearm and a bow and with shotguns, fusil rifles and bird-hunting rifles, therefore no one hits the target better than me and I swear to Lord that I write nothing but the truth”169. This interesting record shows us a picture of a wife seeking her husband’s attention and a woman who, at least to a small extent, tried to enter the “world of male pastimes” and did all this to draw attention to herself. Interestingly, in her later years, she treated hunting and riding as a form of relaxation, which also aimed at bringing her relief from physical suffering.

Franciszka Urszula was struck with fear and uncertainty when she heard about her children’s illness, especially her sons’ health problems, and her children’s physical well-being filled her with concern and had a significant impact on her health. The Princess tried to be a mother involved in the upbringing process, however, based on one of her letters we can conclude that children’s care was a big challenge for her, especially after the death of a woman named Maliewska who was her children’s childminder: “God sees, Your Highness Mother Benefactress that I am almost losing my mind from all the trouble, especially now, after Maliewska’s death when I look after my children by myself”170. From that moment on, Radziwiłłowa looked after her sick children on her own. It frequently involved having sleepless nights, taking actions to fight dangerous states of fever, curing other symptoms of various diseases, and risking contracting multiple infections, which could have been transmitted to her.

The correspondence analysis allows us to conclude that Franciszka Urszula, like her mother, easily fell ill with colds and respiratory infections. Indeed, various factors contributed to this, including unfavorable living conditions in the Nesvizh castle, especially in winter, due to its expansion during the described period. Low temperatures outside and problems with heating in the rooms in autumn and winter time must have contributed to the fact that the Princess permanently wrote about her physical weakness, various ailments, various “catarrhs”, “fevers”, or “febris”. It should be borne in mind that writing in a complaining manner about one’s ailing health may have resulted from a specific “fashion”, which was popularized among Polish noble ladies by the French aristocrats. When reporting on their suffering, they drew attention to themselves and emphasized the femininity and delicacy of their sex171. It is difficult to say unequivocally whether Franciszka Urszula followed these trends. We can see that it was pretty easy for her to write, at times even in great detail, on the physiological ailments that tormented her172. Such a state of affairs certainly resulted from the relationship between the spouses, which gradually took on the characteristics of a partnership.

It is worth noting that Franciszka was also struggling with some unspecified lung problem. In one of the letters she wrote: “But for the pleura that attacked me for more than a week, and almost sealed me with death the other day, I had to let blood”173. The words of the Princess clearly show that whatever was happening to Franciszka was very dangerous. She might have been suffering from pneumonia; however, we are unable to confirm this at this stage of research.

Among various physical problems she suffered from, it is also worth noting the one from July 1740. It probably affected the upper part of her digestive tract, as evidenced by her letters written at that time when she reported that: “I am seriously ill both inside and in my throat, I have ulcers in my mouth which, when they break, blood and pus go out”174. Those long-term ailments must have been extremely troublesome, as she wrote that she would rather “die than live like this”175. The ulcers in her throat and mouth also contributed to a shortness of breath.

The findings presented in this article give only a partial picture of all the health issues described by one of the most important representatives of the eighteenth-century noble social class. The wealth of information contained on the pages of the correspondence written by Franciszka Urszula Radziwiłł née Wiśniowiecka reveals the multiplicity of topics related to the physical health and mental condition of the Princess and her relatives. Because we could only glimpse at them in this article, the research presented here should be treated as a starting point for further consideration of the broadly understood health of eighteenth-century magnates.

It is worth noting that Franciszka Urszula was a woman aware of her body and the ailments that were affecting it, and for her health and illness had a concrete dimension. The former she perceived as a gift of God, which had to be taken care of, while the latter she interpreted as a consequence of God’s wrath, and caused anxiety and fear of possible death. Such perception often motivated the “Lady of Nesvizh” to take actions such as asking God for mercy, but also using the support of medics. The Princess always wrote about the illness of her loved ones with concern. Such a state of affairs stemmed from her worries about the future and the family’s well-being. After all, an illness “stopped” her and prevented her from performing her family and public duties, which caused various repercussions.

In the context of herself, the Princess reported on health and illness through the prism of the blessed state, which she had the opportunity to experience dozens of times176. It conditioned her well-being and carried several consequences, becoming the cause of the ailments that afflicted her (both during its duration and after the deliveries). In the period we analyzed, she experienced a permanent struggle to bring children into the world. It was often the pretext for writing about her well-being, health, or ailments to her husband and mother-in-law, who took a keen interest in it. We can conclude that Princess Radziwiłł knew well that a body free of pain and weakness, in which there is a balance of fluids, is a fertile body, and this was what she cared most about177.

Descriptions of good health or specific ailments which tormented her, growing in number with each passing year, should be read as a kind of code that constituted an assurance of readiness to give birth to a child, or as the efforts made to bear and bring forth alive the “God’s gift” or the “fruit of life”. Hence, both the Princess and, as it turns out, her mother tried to prevent the misfortune by praying to God and all the Saints, as well as using the knowledge and support of doctors (mainly surgeons from Leipzig, Danzig, and Dresden) or even reaching out for magical and supernatural forces.

The state of medical knowledge at the time emphasized the balance of fluids circulating through the body – the so-called humors. In this context, the priority was removing the moisture, which was understood as harmful. The procedures to which the Princess was subjected (usually phlebotomy) and various types of medicine she took were intended to cleanse and remove the bad fluid which was spreading through the body, which could lead to its “clogging” and result in rhinitis, nodules, or rashes. Its presence caused the onset of ailments, which the Princess had to deal with almost daily. As she struggled with her illnesses, she fought not only for her well-being but, which was even more important, for her body that would enable her to fulfill the responsibilities of a wife, a host, and a mother.

Translated by Julia Łapińska

Bibliography

Archival Sources

Archiwum Główne Akt Dawnych (Central Archives of Historical Records in Warsaw), Archiwum Radziwiłłów (The Radziwiłł Archives):

IV, no. 613, 657, 658, 659, 660, 661, 662, 663;

V, no. 17514a, 17514/XII, 17514/XIV;

VI, no. II-80a.

Printed Sources

Compendium medicum auctum to iest: krotkie zebranie i opisanie chorob ich rożności, przyczyn, znakow, sposobow do leczenia także rożnych sposobow robienia Wodek, Oleykow, Julepow, Syrupow, Konfitur, Maści, Plastrow, &c…, Częstochowa 1789.

Graaf Reinier, De mulierum organis generationi inservientibus tractatus novus. Demonstrans tam homines & animalia caetera omnia, quae vivipara dicuntur, haud minus quam ovipara ab ovo originem ducere…, Lugduni Batavorum 1672.

“Kurier Polski”, 276, 14 February 1742.

Maubray John, The female physician, containing all the diseases incident to that sex, in virgins, wives, and widows: together with their causes and symptoms…, London 1724.

Pliniusz Starszy, Historia naturalna. Wybór, 2, ed. and transl. Irena and Tadeusz Zawadzcy, Wrocław 2004.

Sharp Jane, The midwives book. Or the whole art of midwifery discovered. Directing childbearing women how to behave themselves, London 1671.

Sydenham Thomas, Tractatus de Podagra et Hydrope, London 1683.

Tissot Samuel, The Lady’s Physician: A Practical Treatise on the Various Disorders Incident to the Fair Sex…, London 1766.

Vade mecum medicum, to jest krótkie y doświadczone sposoby leczenia różnych chorób męskich, białogłowskich, dziecinnych…, Zamość 1724.

Secondary Literature

Balcer Barbara, Drobnik Jacek, Rośliny lecznicze w osiemnastowiecznym polskim poradniku medycznym Compendium medicum auctum. Część 1, “Annales Academiae Medicae Silesiensis”, 63, 2009, 1, pp. 35–50.

Barb Alphons A., Birds and Medical Magic. 1. The Eagle-Stone; 2. The Vulture Epistle, “Journal of the Warburg and Courtauld Institutes”, 13, 1950, 3–4, pp. 316–322.

Biegeleisen Henryk, Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, Lwów 1927.

Bromehead Cyril N., Aetites or the Eagle-stone, “Antiquity”, 21, 1947, 81, pp. 16–22.

Bryłka Agata, “[…] w koziorożcu, krew puszczać zle, purgacia brać […]”, czyli rzecz o zabiegach medycznych, które należy czynić. Obraz wiedzy medycznej w świetle śląskich wydawnictw kalendarzowych do połowy XVIII wieku, in Zdrowie i choroba. Wpływ jakości życia na kulturę w Europie Środkowej, ed. Antoni Barciak, Katowice–Zabrze 2013, pp. 70–90.

Brzezina Katarzyna, Gabinet osobliwości Hieronima Floriana Radziwiłła w Białej, “Studia Podlaskie”, 7, 1997, pp. 5–20.

Cataliotti Luigi, Lippi Donatella, Lotti Torello, Dermo quiz: the illness and death of Anna Maria Lodovica de’ Medici, Palatine Electress (1667–1743), “Dermatologic Therapy”, 23, 2010, pp. 37–40.

Churchill Wendy D., Female Patients in Early Modern Britain Gender, Diagnosis, and Treatment, London 2016.

Ciesielska Maria, Ciesielski Przemysław, Historyczne metody leczenia hemoroidów, “Nowa Medycyna”, 24, 2017, 4, pp. 171–176.

Ciesielski Tomasz, Sawicki Mariusz, Pilgrimages of the Polish Gentry to holy places in the 17th and the 18th centuries, “Biuletyn Polskiej Misji Historycznej”, 10, 2015, pp. 181–196.

Classen Albrech, Female epistolary literature from antiquity to the present: An introduction, “Studia Neophilologica”, 60, 1988, 1, pp. 3–13.

Czajkowski Krzysztof, Dębski Romuald, Markowska Urszula, Paszkowski Tomasz, Poręba Ryszard, Wielgoś Mirosław, Rekomendacja Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące zapobiegania śródporodowym urazom kanału rodnego oraz struktur dna macicy, “Ginekologia Polska”, 5, 2011, 82, pp. 27–31.

Czamańska Ilona, Wiśniowieccy. Monografia rodu, Poznań 2007.

Delimata-Proch Małgorzata, Choroby w świetle księgi cudów i łask Matki Bożej Świętogórskiej (XVI–XVIII w.), “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 66, 2018, 3, pp. 271–287.

Delimata-Proch Małgorzata, Ciąża i narodziny dziecka w świetle Prospektu Wesołego Miłosiernych Oczu, Przenayświętszey Maryi (…) z Gory p. Gostynskiey (XVI–XVIII w.), “Historia Slavorum Occidentis”, 19, 2018, 4, pp. 76–93.

Delimata-Proch Małgorzata, Ciąża, poród oraz połóg w świetle polskich ksiąg cudów i łask (od średniowiecza do XVIII w.), “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63, 2015, 3, pp. 433–439.

Duden Barbara, Historia ciała. Lekarz i jego pacjentki w osiemnastowiecznym Eisenach, transl. and ed. Justyna Górny, Warszawa 2014.

Dymnicka-Wołoszyńska Hanna, Radziwiłł Michał Kazimierz zw. Rybeńko (1702–1762), in PSB, 30, Wrocław 1987, pp. 299–306.

Dziubiński Andrzej, Z dziejów nałogu tytoniowego i produkcji wyrobów nikotynowych w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku, “Kwartalnik Historyczny”, 105, 1998, 2, pp. 33–51.

Fornaciari Gino, Vitiello Angelica, Giusiani Sara, Giuffra Valentina, Fornaciari Antonio, Villari Natale, The “Medici Project”: first Anthropological and Paleopathological Results of the Exploration of the Medici Tombs in Florence (15th–18th Centuries), “Medicina nei Secoli”, 19, 2007, 2, pp. 521–544.

Jagla Jowita, “Magiczne ropuchy” i “brzuszne węże” – motyw medyczny w przedstawieniach wotywnych, “Medycyna Nowożytna”, 15, 2008, 1–2, pp. 7–28.

Jagla Jowita, Wieczna prośba i dziękczynienie. O symbolicznych relacjach między sacrum i profanum w przedstawieniach wotywnych z obszaru Polski Centralnej, Warszawa 2009.

Jakuboszczak Agnieszka, Manyś Bernadetta, Interesa światowe i sprawy rodzinne w korespondencji Teofili z Leszczyńskich Wiśniowieckiej (1680–1757), “Balcanica Posnaniensia”, 29, 2022, pp. 145–168.

Jakuboszczak Agnieszka, Manyś Bernadetta, Obraz małżeństwa Anny z Mycielskich i Michała Kazimierza Radziwiłła “Rybeńki” w listach “drugiej pani na Nieświeżu” z lat 1754–1762, in Wokół Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego tradycji, ed. Bernardetta Manyś, Michał Zwierzykowski, Poznań 2016, pp. 185–200.

Jakuboszczak Agnieszka, Rodzina i rodzinność szlachcianek wielkopolskich w XVIII wieku. Perspektywa kobieca, Poznań 2016.

Jakuboszczak Agnieszka, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791) i jej salon towarzyski, Poznań 2008.

Janicka Jowita, Ciąża w opiniach mieszkańców Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, “Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, 75, 2020, 1, pp. 73–92.

Jarczykowa Mariola, Familijne “pisania” żon i córek Radziwiłłów z XVII wieku, “Napis”, 23, 2017, pp. 19–38.

Judkowiak Barbara, Arystokratyczna tożsamość książąt nieświeskich w świetle obrazów literackich i teatralnych. W kręgu twórczości Franciszki Urszuli Radziwiłłowej, in Socialinių tapatumų reprezentacijos Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kultūroje, ed. Aistė Paliušytė, Vilnius 2010 (Art History Studies, 4), pp. 432–448.

Judkowiak Barbara, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, dokumentacyjne i edytorskie, Poznań 2013.

Judkowiak Barbara, Słowo inscenizowane. O Franciszce Urszuli Radziwiłłowej – poetce, Poznań 1992.

Justyniarska-Chojak Katarzyna, Troska o zdrowie kobiet w polskich zielnikach z XVI wieku, in Per mulierem… Kobieta w dawnej Polsce – w średniowieczu i w dobie staropolskiej, ed. Katarzyna Justyniarska-Chojak, Sylwia Konarska-Zimnicka, Warszawa 2012, pp. 407–420.

Karpiński Andrzej, W walce z niewidzialnym wrogiem. Epidemie chorób zakaźnych w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku i ich następstwa demograficzne, społeczno-ekonomiczne i polityczne, Warszawa 2000.

Klein Lisa M., Lady Anne Clifford as Mother and Matriarch: Domestic and Dynastic Issues in her Life and Writings, “Journal of Family History”, 26, 2001, 1, pp. 18–38.

Kocela Weronika, Trudna sztuka babienia. Kultura medyczna Polski drugiej połowy XVIII wieku, Warszawa 2020.

Korch Joanna, Choroby nękające społeczeństwo Podlasia w XVIII w. (na podstawie Księgi cudów przed ikoną Matki Bożej Kornieńskiej), “Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 16, 2001, 1, pp. 45–54.

Krótki Zuzanna, Staro- i średniopolskie nazwy ciast, “Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica”, 11, 2016, pp. 75–86.

Krupska Katarzyna, Modlitwa w srebrze zaklęta. Siedemnasto- i osiemnastowieczne wota z Ziemi Chełmińskiej, “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 61, 2013, 1, pp. 15–25.

Krzysztof Zuba, Aptekarze i apteki w dobrach Radziwiłłów linii nieświeskiej w XVIII wieku, “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 49, 2001, 4, pp. 345–366.

Krzywy Roman, Dusza rogata. Autobiograficzny wiersz Anny Ludwiki z Mycielskich Radziwiłłowej, “Pamiętnik Literacki”, 2018, 4, pp. 251–270.

Kuchowicz Zbigniew, Z badań nad stanem biologicznym społeczeństwa polskiego od schyłku XVI do końca XVIII wieku, Łódź 1972.

Kuchowicz Zbigniew, Z dziejów zapadalności na dnę moczanową (podagrę) w Polsce, “Zdrowie Publiczne”, 81, 1970, 8, pp. 761–767.

Kuklo Cezary, Badania nad historią kobiet w Polsce XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, “Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 107, 2020, pp. 13–57.

Licencs Amy, W łożu z Tudorami. Intymne życie dynastii, transl. Magdalena Loska, Kraków 2014.

Liedke Marzena, Rodzina magnacka w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVIII wieku. Studium demograficzno-społeczne, Białystok 2016.

Lippi Donatella, The strange destiny of Caterina de’ Medici and a case of puerperal fever in the sixteenth century, “Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine”, 24, 2011, 4, pp. 650–651.

Łachacz Klaudia, “(…) Pokaż całemu światu, że mnie cokolwiek kochasz…”. O sposobach wyrażania uczuć w listach Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej do męża Michała Kazimierza Radziwiłła “Rybeńki”, Warszawa 2017.

Maciejewska Iwona, Nie tylko pochwała rodu – o znaczeniu ramy wydawniczej “Komedyj i tragedyj” Franciszki Urszuli Radziwiłłowej w upamiętnieniu pierwszej polskiej dramatopisarki, “Napis”, 26, 2020, pp. 252–261.

Maciejewska Iwona, Niespełnione marzenie o potomku Magdaleny i Hieronima Radziwiłłów. Jak opisać bolesny problem, “Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki”, 29, 2020, 2, pp. 97–113.

Malinowski Witold, Placentofagia, “Ginekologia i Położnictwo”, 16, 2021, 1, pp. 70–79.

Manyś Bernadetta, “Moje dziecie”. Relacja Teofili z Leszczyńskich Wiśniowieckiej (1680–1757) z Franciszką Urszulą w świetle korespondencji, “Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 72, 2024, 3, pp. 57–85.

Manyś Bernadetta, Being a Mother of Two Sons. Duchess Franciszka Urszula Wiśniowiecka-Radziwiłłowa’s Relationship with Her Twin Sons in the Light of Her Correspondence, “Lietuvos istorijos metraštis”, 2024, 2, pp. 7–39.

Manyś Bernadetta, Ciążowe perypetie Anny z Mycielskich Radziwiłłowej jako przykład problemów zdrowia reprodukcyjnego kobiet żyjących w XVIII stuleciu, in Problemy zdrowia reprodukcyjnego kobiet, 2: Wybrane problemy zdrowia reprodukcyjnego kobiet w relacji do biologii i kultury, ed. Bożena Płonka-Syroka, Aleksandra Szlagowska-Papuzińska, Wrocław 2018, pp. 53–70.

Manyś Bernadetta, O problemach zdrowotnych magnackich dzieci w XVIII w. na przykładzie potomstwa Michała Kazimierza Radziwiłła zw. “Rybeńko” i Anny z Mycielskich Radziwiłłowej, “Medycyna Nowożytna”, 24, 2018, pp. 85–102.

Manyś Bernadetta, Radości i troski Anny z Mycielskich Radziwiłłowej w listach do męża Michała Kazimierza Radziwiłła “Rybeńki”, in Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, ed. Bożena Popiołek, Urszula Kicińska, Agnieszka Słaby, Warszawa 2016, pp. 171–186.

Meyza Katarzyna, Fajki gliniane z XVII w. i pierwszej połowy XVIII w.: z badań archeologicznych Zamku Królewskiego i Starego Miasta w Warszawie, “Almanach Muzealny”, 1, 1997, pp. 31–44.

Muramoto Osamu, Retrospective diagnosis of a famous historical figure: ontological, epistemic, and ethical considerations, “Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine”, 9, 2014, art. 10, https://doi.org/10.1186/1747-5341-9-10.

Nartowski Mieczysław, Kąpiele domowe, Kraków 1902.

Nowosielska Elżbieta, Melancholia, szaleństwo i inne “choroby głowy” w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 2021.

Penkała-Jastrzębska Anna, Macierzyństwo w świetle korespondencji Karoliny Teresy z Radziwiłłów Jabłonowskiej do matki Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, “Horyzonty Wychowania”, 18, 2019, 46, pp. 69–82.

Penkała-Jastrzębska Anna, Pregnancy, childbirth and postpartum in wealthy noble families in the first half of the 18th century in the Polish-Lithuanian Commonwealth, “Res Gestae. Czasopismo Historyczne”, 13, 2021, pp. 22–41.

Popiołek Bożena, Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, 2nd edn expanded, Kraków 2018.

Popiołek Bożena, Medykamenty roślinne w leczeniu szlachty w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej (na przykładzie zamówień aptecznych Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej), “Medycyna Nowożytna”, 30, 2024, Suplement I, pp. 117–137.

Ragauskienė Raimonda, Śmierci nie udało się pokonać. Historia biologiczna książąt Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach (koniec XV wieku – XVII wiek), Kraków 2020.

Raj Danuta, Węglorz Jakub, Pułapki i meandry. Trudności poznawcze i interpretacyjne towarzyszące badaniom przyczyn i przebiegu chorób w przeszłości, “Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 63, 2023, 1, pp. 49–62.

Rok Bogdan, Człowiek wobec śmierci w kulturze staropolskiej, Wrocław 1995.

Rok Bogdan, Metafizyczne widzenie choroby w polskim piśmiennictwie religijnym czasów nowożytnych, “Medycyna Nowożytna”, 1, 1994, 2, pp. 17–30.

Ryś Anna, Aetyt – dzieje magicznych i medycznych właściwości kamienia, in Paradoksologia w starożytności i średniowieczu, ed. Miron Wolny, Małgorzata Chudzikowska-Wołoszyn, Olsztyn 2017, pp. 53–66.

Sicińska Katarzyna, Wierność, powinność, uniżoność i inne kategorie grzeczności językowej w finalnych formułach epistolarnych XVIII wieku, “Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 27, 2020, 1, pp. 163–183.

Słaby Agnieszka, Macierzyństwo. Studium z historii mentalności szlachty Rzeczypospolitej czasów saskich, Kraków 2023.

Smith Lisa W., Society for the Social History of Medicine Student Millennium Prize Essay: Reassessing the Role of the Family: Women’s Medical Care in Eighteenth-Century England, “Social History of Medicine”, 16, 2003, 3, pp. 327–342.

Srogosz Tadeusz, Między biologiczną egzystencją człowieka w dziejach a historią nauki, Częstochowa 2003.

Stojek-Sawicka Karolina, O zdrowiu i chorobach szlachty polskiej. Ludzkie defekty, humory i następcy Hipokratesa, Warszawa 2014.

Stojek-Sawicka Karolina, Szlachcianki w dawnej Polsce – na salonach i od kuchni, Warszawa 2014.

Strocchia Sharon T., Introduction: Women and healthcare in early modern Europe, “Renaissance Studies”, 28, 2014, 4, pp. 496–514.

Szczęsny Wojciech, Aseptyka i antyseptyka w dziejach, czyli “pus (non) est bonum et laudabile”, “Wiadomości Akademickie. Pismo Akademii Medycznej im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy”, 76, 2019, pp. 18–20.

Szylar Anna, Troska o zdrowie kobiet w klasztorach w XVIII wieku w świetle zachowanych źródeł zakonnych, “Nowiny Lekarskie”, 2, 2010, pp. 108–118.

Tatarkiewicz Anna, The ʻcursus laborum’ of Roman Women. Social and Medical Aspects of the Transition from Puberty to Motherhood, London 2023.

Teatr Urszuli Radziwiłłowej, ed. Karyna Wierzbicka-Michalska, introd. Julian Krzyżanowski, Warszawa 1961.

Weisz George M., Albury William R., Matucci-Cerinic Marco, Girolomoni Giampiero, Lippi Donatella, Skin disease in the Medici family and the illness of Contessina de’ Bardi de’ Medici: a dermatological puzzle, “International Journal of Dermatology”, 53, 2014, 6, pp. 786–788.

Węglorz Jakub, Naukowy wymiar nowożytnych teorii medycznych i ich postrzegania przez pryzmat racjonalności badacza jako problem poznawczy, “Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 53, 2020, 2, pp. 3–18.

Węglorz Jakub, Postrzeganie choroby w mentalności szlachty w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII w., in Sic erat in fatis. Studia i szkice historyczne dedykowane Profesorowi Bogdanowi Rokowi, 2, ed. Elżbieta Kościk, Rafał Żerelik, P. Badyna, F. Wolański, Toruń 2012, pp. 13–30.

Węglorz Jakub, Staropolskie poradniki medyczne o zdrowiu i chorobach kobiet, in Per mulierem… Kobieta w dawnej Polsce – w średniowieczu i w dobie staropolskiej, ed. Katarzyna Justyniarska-Chojak, Sylwia Konarska-Zimnicka, Warszawa 2012, pp. 421–432.

Węglorz Jakub, Zdrowie, choroba i lecznictwo w społeczeństwie Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, Toruń 2015.

Wierzbicka-Michalska Karyna, Radziwiłłowa Franciszka Urszula (1705–1753), in PSB, 30, Wrocław 1987, pp. 388–390.

Wojciechowska Beata, Porady dla kobiet ciężarnych i rodzących w wybranych pracach od późnego antyku do wczesnej nowożytności, “Medycyna Nowożytna”, 20, 2014, 1, pp. 145–151.

Women, Gender and Disease in Eighteenth-Century England and France, ed. Kathleen Hardesty Doig, Felicia Berger Sturzer, Newcastle upon Tyne 2014.

Zaborowska Bożena, Pomoc przy porodach w Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej w świetle zielników i poradnikach medycznych, in Wśród córek Eskulapa: szkice z dziejów medycyny i higieny w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, ed. Andrzej Karpiński, Warszawa 2009, pp. 279–348.

Zakrzewski Andrzej Jan, Choroby i uzdrowienia w świetle jasnogórskich ksiąg cudów, in Kobieta w kulturze i społeczeństwie, vol. 1, ed. Barbara Jedynak, Lublin 1990, pp. 139–155.

Zuba Krzysztof, Bogusław Radziwiłł (1620–1669) – portret psychofizyczny magnata w świetle listów i pamiętników, “Medycyna Nowożytna”, 5, 1998, 1, pp. 113–136.

Zuba Krzysztof, Chirurdzy, felczerzy i cyrulicy w dobrach Radziwiłłów linii nieświeskiej w XVIII w., “Medycyna Nowożytna”, 6, 1999, 1, pp. 77–104.

Zuba Krzysztof, Michał Kazimierz Radziwiłł (1702–1762) – portret psychofizyczny, “Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną”, 9, 2002, 1–2, pp. 53–84.

Zuba Krzysztof, O tym, jak “Rybeńkę” leczono. Kuracje i zabiegi medyczne Michała Kazimierza Radziwiłła (1702–1762), “Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny”, 18, 2001, 1, pp. 89–110.

Żołądź-Strzelczyk Dorota, Dziecko w dawnej Polsce, Poznań 2002

Żołądź-Strzelczyk Dorota, Wokół ciąży, porodu i połogu w okresie staropolskim, “Nowiny Lekarskie”, 79, 2010, 2, pp. 98–107.

1 B. Popiołek, Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, 2nd edn expanded, Kraków 2018, p. 171 et seq. See also A. Jakuboszczak, Rodzina i rodzinność szlachcianek wielkopolskich w XVIII wieku. Perspektywa kobieca, Poznań 2016, pp. 135–136; J. Węglorz, Zdrowie, choroba i lecznictwo w społeczeństwie Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, Toruń 2015, p. 259.

2 A. Penkała-Jastrzębska, Macierzyństwo w świetle korespondencji Karoliny Teresy z Radziwiłłów Jabłonowskiej do matki Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, “Horyzonty Wychowania”, 18, 2019, 46, pp. 69–82.

3 A.J. Zakrzewski, Choroby i uzdrowienia w świetle jasnogórskich ksiąg cudów, in Kobieta w kulturze i społeczeństwie, vol. 1, ed. B. Jedynak, Lublin 1990, pp. 139–155; M. Delimata-Proch, Ciąża, poród oraz połóg w świetle polskich ksiąg cudów i łask (od średniowiecza do XVIII w.), “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63, 2015, 3, pp. 433–439; eadem, Choroby w świetle księgi cudów i łask Matki Bożej Świętogórskiej (XVI–XVIII w.), “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 66, 2018, 3, pp. 271–287; eadem, Ciąża i narodziny dziecka w świetle Prospektu Wesołego Miłosiernych Oczu, Przenayświętszey Maryi (…) z Gory p. Gostynskiey (XVI–XVIII w.), “Historia Slavorum Occidentis”, 19, 2018, 4, pp. 76–93; J. Korch, Choroby nękające społeczeństwo Podlasia w XVIII w. (na podstawie Księgi cudów przed ikoną Matki Bożej Kornieńskiej), “Białoruskie Zeszyty Historyczne”, 16, 2001, 1, pp. 48–49.

4 Katarzyna Krupska claimed that the offering of a votive gift resulted from two religious attitudes: request or thanksgiving. The reason for the first was health, a potential threat of a disease or an epidemic; see K. Krupska, Modlitwa w srebrze zaklęta. Siedemnasto- i osiemnastowieczne wota z Ziemi Chełmińskiej, “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 61, 2013, 1, p. 15. See also J. Jagla, “Magiczne ropuchy” i “brzuszne węże” – motyw medyczny w przedstawieniach wotywnych, “Medycyna Nowożytna”, 15, 2008, 1–2, pp. 7–28; eadem, Wieczna prośba i dziękczynienie. O symbolicznych relacjach między sacrum i profanum w przedstawieniach wotywnych z obszaru Polski Centralnej, Warszawa 2009.

5 T. Ciesielski, M. Sawicki, Pilgrimages of the Polish Gentry to holy places in the 17th and the 18th centuries, “Biuletyn Polskiej Misji Historycznej”, 10, 2015, pp. 181–196.

6 K. Wierzbicka-Michalska, Radziwiłłowa Franciszka Urszula (1705–1753), in PSB, 30, Wrocław 1987, pp. 388–390.

7 “nikt straconego zdrowia nie wróci, a fortuna rzecz nabyta”, F.U. Radziwiłł to A. Radziwiłł, from Nesvizh, 31 August 1735, Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD), Archiwum Radziwiłłów (AR), IV, call no. 660, fol. 211.

8 In the correspondence, apart from political, economic, or religious subjects, its readers also find a whole range of family-related topics, including health issues, see A. Słaby, Macierzyństwo. Studium z historii mentalności szlachty Rzeczypospolitej czasów saskich, Kraków 2023, p. 145. Correspondence, as a form and an opportunity to spend time together, was discussed by A. Jakuboszczak, Rodzina i rodzinność, pp. 91–108.

9 K. Sicińska, Wierność, powinność, uniżoność i inne kategorie grzeczności językowej w finalnych formułach epistolarnych XVIII wieku, “Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 27, 2020, 1, pp. 163–183.

10 The abundance of women’s correspondence directly or indirectly concentrating on health issues was underlined by Bożena Popiołek in her article devoted to plant medicaments used in the treatment of the eighteenth-century noblemen, see B. Popiołek, Medykamenty roślinne w leczeniu szlachty w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej (na przykładzie zamówień aptecznych Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kasztelanowej krakowskiej), “Medycyna Nowożytna”, 30, 2024, Suplement I, pp. 118–119.

11 A. Jakuboszczak, Rodzina i rodzinność, p. 95.

12 B. Manyś, Radości i troski Anny z Mycielskich Radziwiłłowej w listach do męża Michała Kazimierza Radziwiłła “Rybeńki”, in Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, ed. B. Popiołek, U. Kicińska, A. Słaby, Warszawa 2016, pp. 179–180.

13 Such a postulate was formulated by Cezary Kuklo in his article Badania nad historią kobiet w Polsce XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, “Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 107, 2020, p. 33. The lack of studies on women’s health issues in the Old Polish period was also indicated by Anna Szylar, see her text Troska o zdrowie kobiet w klasztorach w XVIII wieku w świetle zachowanych źródeł zakonnych, “Nowiny Lekarskie”, 2, 2010, pp. 108–118. It is worth noting that the need for research on the Old Polish social health status was also recognized by Tadeusz Srogosz, see idem, Między biologiczną egzystencją człowieka w dziejach a historią nauki, Częstochowa 2003, p. 79.

14 H. Dymnicka-Wołoszyńska, Radziwiłł Michał Kazimierz zw. Rybeńko (1702–1762), in PSB, 30, Wrocław 1987, pp. 299–306.

15 For more on the rationale of its use, see O. Muramoto, Retrospective diagnosis of a famous historical figure: ontological, epistemic, and ethical considerations, “Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine”, 9, 2014, art. 10, https://doi.org/10.1186/1747-5341-9-10.

16 “[...] in our discourse through our own perception using the information currently available, particularly texts and artifacts, along with modern medical knowledge”, ibidem, p. 5.

17 D. Raj, J. Węglorz, Pułapki i meandry. Trudności poznawcze i interpretacyjne towarzyszące badaniom przyczyn i przebiegu chorób w przeszłości, “Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 63, 2023, 1, pp. 49–62, at pp. 53–54.

18 J. Sharp, The midwives book. Or the whole art of midwifery discovered. Directing childbearing women how to behave themselves, London 1671; R. Graaf, De mulierum organis generationi inservientibus tractatus novus. Demonstrans tam homines & animalia caetera omnia, quae vivipara dicuntur, haud minus quam ovipara ab ovo originem ducere ..., Lugduni Batavorum 1672; J. Maubray, The female physician, containing all the diseases incident to that sex, in virgins, wives, and widows: together with their causes and symptoms…, London 1724; S. Tissot, The Lady’s Physician: A Practical Treatise on the Various Disorders Incident to the Fair Sex…, London 1766.

19 On the one hand, it should also refer to wellness analysis of other women from the House of Radziwiłł, particularly the Prince’s mother (Anna Katarzyna née Sanguszko) but also his second wife Anna Ludwika née Mycielska primo voto Radziwiłł (1729–1771), the Prince’s sisters and his daughters born of the two marriages. On the other hand, we should also take a closer look at an extended list of research questions that would take into account source examination, for example, made by doctors who were in Radziwiłł’s service, historical material that would allow an analysis of the applied diet and its impact on health and, lastly, medicines ordered in Jesuit pharmacies.

20 G. Fornaciari, A. Vitiello, S. Giusiani, V. Giuffra, A. Fornaciari, N. Villari, The “Medici Project”: first Anthropological and Paleopathological Results of the Exploration of the Medici Tombs in Florence (15th–18th Centuries), “Medicina nei Secoli”, 19, 2007, 2, pp. 521–544.

21 Such a postulate was formulated already in the 1980s by Albrecht Classen, see idem, Female epistolary literature from antiquity to the present: An introduction, “Studia Neophilologica”, 60, 1988, 1, pp. 3–13. It should be noted that the correspondence written by female representatives of the Radziwiłł family is available to the researchers as manuscripts.

22 J. Węglorz, Staropolskie poradniki medyczne o zdrowiu i chorobach kobiet, in Per mulierem… Kobieta w dawnej Polsce – w średniowieczu i w dobie staropolskiej, ed. K. Justyniarska-Chojak, S. Konarska-Zimnicka, Warszawa 2012, pp. 421–432; J. Węglorz, Zdrowie, choroba i lecznictwo, passim; W. Kocela, Trudna sztuka babienia. Kultura medyczna Polski drugiej połowy XVIII wieku, Warszawa 2020; K. Justyniarska-Chojak, Troska o zdrowie kobiet w polskich zielnikach z XVI wieku, in Per mulierem, pp. 407–420; B. Wojciechowska, Porady dla kobiet ciężarnych i rodzących w wybranych pracach od późnego antyku do wczesnej nowożytności, “Medycyna Nowożytna”, 20, 2014, 1, pp. 145–151; B. Popiołek, Medykamenty roślinne, pp. 117–137. Karolina Stojek-Sawicka’s research subject is based on illnesses faced by women during the Polish Enlightenment, see K. Stojek-Sawicka, Szlachcianki w dawnej Polsce – na salonach i od kuchni, Warszawa 2014, see also eadem, O zdrowiu i chorobach szlachty polskiej. Ludzkie defekty, humory i następcy Hipokratesa, Warszawa 2014. Perinatal care was also discussed in the pages of Dorota Żołądź-Strzelczyk’s literary work, see D. Żołądź-Strzelczyk, Dziecko w dawnej Polsce, Poznań 2002; as well as Bożena Zaborowska’s literary work, see B. Zaborowska, Pomoc przy porodach w Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej w świetle zielników i poradnikach medycznych, in Wśród córek Eskulapa: szkice z dziejów medycyny i higieny w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, ed. A. Karpiński, Warszawa 2009, pp. 279–348; B. Manyś, Ciążowe perypetie Anny z Mycielskich Radziwiłłowej jako przykład problemów zdrowia reprodukcyjnego kobiet żyjących w XVIII stuleciu, in Problemy zdrowia reprodukcyjnego kobiet, 2: Wybrane problemy zdrowia reprodukcyjnego kobiet w relacji do biologii i kultury, ed. B. Płonka -Syroka, A. Szlagowska-Papuzińska, Wrocław 2018, pp. 53–70. Health issues, including women’s health, have been of interest to Western European historians for years, see among others: Sh.T. Strocchia, Introduction: Women and healthcare in early modern Europe, “Renaissance Studies”, 28, 2014, 4, pp. 496–514; L.W. Smith, Society for the Social History of Medicine Student Millennium Prize Essay: Reassessing the Role of the Family: Women`s Medical Care in Eighteenth-Century England, “Social History of Medicine”, 16, 2003, 3, pp. 327–342. See also: Women, Gender and Disease in Eighteenth-Century England and France, ed. K. Hardesty Doig, F. Berger Sturzer, Newcastle upon Tyne 2014; L. Cataliotti, D. Lippi, T. Lotti, Dermo quiz: the illness and death of Anna Maria Lodovica de’ Medici, Palatine Electress (1667–1743), “Dermatologic Therapy”, 23, 2010, pp. 37–40; W.D. Churchill, Female Patients in Early Modern Britain Gender, Diagnosis, and Treatment, London 2016; L.M. Klein, Lady Anne Clifford as Mother and Matriarch: Domestic and Dynastic Issues in her Life and Writings, “Journal of Family History”, 26, 2001, 1, pp. 18–38; G.M. Weisz, W.R. Albury, M. Matucci-Cerinic, G. Girolomoni, D. Lippi, Skin disease in the Medici family and the illness of Contessina de’ Bardi de’ Medici: a dermatological puzzle, “International Journal of Dermatology”, 53, 2014, 6, pp. 786–788; D. Lippi, The strange destiny of Caterina de’ Medici and a case of puerperal fever in the sixteenth century, “Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine”, 24, 2011, 4, pp. 650–651.

23 R. Ragauskienė, Śmierci nie udało się pokonać. Historia biologiczna książąt Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach (koniec XV wieku – XVII wiek), Kraków 2020; see also: M. Jarczykowa, Familijne “pisania” żon i córek Radziwiłłów z XVII wieku, “Napis”, 23, 2017, pp. 19–38.

24 “Kurier Polski”, 276, 14 February 1742.

25 Teatr Urszuli Radziwiłłowej, ed. K. Wierzbicka-Michalska, introd. J. Krzyżanowski, Warszawa 1961; B. Judkowiak, Franciszka Urszula Radziwiłłowa – w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, dokumentacyjne i edytorskie, Poznań 2013. See also: I. Maciejewska, Nie tylko pochwała rodu – o znaczeniu ramy wydawniczej “Komedyj i tragedyj” Franciszki Urszuli Radziwiłłowej w upamiętnieniu pierwszej polskiej dramatopisarki, “Napis”, 26, 2020, pp. 252–261; B. Judkowiak, Arystokratyczna tożsamość książąt nieświeskich w świetle obrazów literackich i teatralnych. W kręgu twórczości Franciszki Urszuli Radziwiłłowej, in Socialinių tapatumų reprezentacijos Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kultūroje, ed. A. Paliušytė, Vilnius 2010 (Art History Studies, 4), pp. 433–436.

26 K. Łachacz, “(…) Pokaż całemu światu, że mnie cokolwiek kochasz…”. O sposobach wyrażania uczuć w listach Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej do męża Michała Kazimierza Radziwiłła “Rybeńki”, Warszawa 2017, pp. 125–126.

27 M. Liedke, Rodzina magnacka w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVIII wieku. Studium demograficzno-społeczne, Białystok 2016, p. 246.

28 R. Krzywy, Dusza rogata. Autobiograficzny wiersz Anny Ludwiki z Mycielskich Radziwiłłowej, “Pamiętnik Literacki”, 2018, 4, pp. 251–270, at p. 255.

29 See A. Słaby, Macierzyństwo, pp. 180–181.

30 Ibidem, p. 145ff.

31 A. Jakuboszczak, B. Manyś, Interesa światowe i sprawy rodzinne w korespondencji Teofili z Leszczyńskich Wiśniowieckiej (1680–1757), “Balcanica Posnaniensia”, 29, 2022, pp. 145–168, at pp. 159–162.

32 Eaedem, Obraz małżeństwa Anny z Mycielskich i Michała Kazimierza Radziwiłła “Rybeńki” w listach “drugiej pani na Nieświeżu” z lat 1754–1762, in Wokół Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego tradycji, ed. B. Manyś, M. Zwierzykowski, Poznań 2016, pp. 185–200, at pp. 193–196.

33 Ibidem, p. 196.

34 AGAD, AR, VI, call no. II-80a.

35 See also: B. Manyś, Ciążowe perypetie Anny z Mycielskich Radziwiłłowej, pp. 53–70.

36 A. Penkała-Jastrzębska, Pregnancy, childbirth and postpartum in wealthy noble families in the first half of the 18th century in the Polish-Lithuanian Commonwealth, “Res Gestae. Czasopismo Historyczne”, 13, 2021, pp. 22–41.

37 B. Manyś, O problemach zdrowotnych magnackich dzieci w XVIII w. na przykładzie potomstwa Michała Kazimierza Radziwiłła zw. “Rybeńko” i Anny z Mycielskich Radziwiłłowej, “Medycyna Nowożytna”, 24, 2018, pp. 85–102.

38 K. Zuba, Michał Kazimierz Radziwiłł (1702–1762) – portret psychofizyczny, “Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną”, 9, 2002, 1–2, pp. 53–84.

39 K. Zuba, O tym, jak “Rybeńkę” leczono. Kuracje i zabiegi medyczne Michała Kazimierza Radziwiłła (1702–1762), “Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny”, 18, 2001, 1, pp. 89–110.

40 K. Zuba, Chirurdzy, felczerzy i cyrulicy w dobrach Radziwiłłów linii nieświeskiej w XVIII w., “Medycyna Nowożytna”, 6, 1999, 1, pp. 77–104; idem, Aptekarze i apteki w dobrach Radziwiłłów linii nieświeskiej w XVIII wieku, “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 49, 2001, 4, pp. 345–366.

41 The author gives examples of diseases the Princess struggled with, see K. Łachacz, (…) Pokaż całemu światu, pp. 126–129.

42 B. Manyś, Radości i troski Anny z Mycielskich Radziwiłłowej, p. 179.

43 “Życzę tedy Serdeńko Dobrodzieju mój, żebyś przy jako najlepszym zdrowiu y jako najdłuższym wieku wszystkie momenta miał przepędzane w największym ukontentowaniu”, T. Wiśniowiecka to J.A. Wiśniowiecki, from Czartorysk, 21 December [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 52.

44 K. Sicińska, Wierność, powinność, p. 164.

45 In a letter to Anna Radziwiłł, Teofila wrote “you are asking kindly about my health and my businesses” (“pytasz się łaskawie o zdrowie i obroty moje”), T. Wiśniowiecka to A. Radziwiłłowa, [s.l.], 25 July 1728, AGAD, AR, V, call no. 17514a, fol. 10.

46 “I am unspeakably pleased to hear of the good health of both Your Highness and your family” (“Niewymownie jezdem ukontentowana widomością o dobrym zdrowiu obojga WXMci y cały familiej”), T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, [s.l.], 30 August [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 6.

47 “swego zdrowia tak drogiego dla nas wszystkich ochraniać”, T. Wiśniowiecka to A. Radziwiłłowa, from Czartorysk, 22 February 1728, AGAD, AR, V, call no. 17514a, fol. 6.

48 “ażeby Opatrzność Boska na wszystkich drogach asystowała WXMci zachowując w zdrowiu dobrym y najdłuższym życiu”, T. Wiśniowiecka to M.K. Radziwiłł, [s.l.], 12 April [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 9.

49 In one of her letters, Teofila Wiśniowiecka wrote what follows: “I am incredibly troubled by my daughter’s weakness” (“Niesłychanie się turbuję słabością córki”), T. Wiśniowiecka do M.K. Radziwiłł, [s.l.], 30 May [s.a.], ibidem, fol. 14.

50 “W nieutulonym zostaje żalu, nie wiedząc dotąd w jakim zdrowiu zostajesz”, F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Alba, 5 June 1725, AGAD, AR, IV, call no. 657, fol. 15.

51 E.g., in one of her letters Teofila Wiśniowiecka wrote to her daughter: “The gout already slightly left my husband so that he could walk yesterday, today again at night with swelling of his knees cruelly attacks” (“pedogra jusz memu mężowi była sfolgowała że mógł chodzić wczoraj, dziś znowu w nocy z puchliną kolana okrutnie napastuje”), T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, [s.l.], [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 34.

52 “[...] I wrote to my daughter as I had a thought that she must use enema and when the swelling goes down, for the sake of God, I am begging her to protect her own health” (“pisałam do moi córki reflexyje, żeby się przepurgować, jak zejdzie puchlina na miłość Boga zaklinam ochraniać się”), see:T. Wiśniowiecka to M.K. Radziwiłł, [s.l.], [s.a.], ibidem, fol. 44. It is likely that the letter was written at the end of 1750. At that time the Prince was struggling with a jaw illness which manifested itself through pain and swelling, see K. Zuba, O tym, jak “Rybeńkę” leczono, pp. 98–99.

53 T. Wiśniowiecka to M.K. Radziwiłł, [s.l.], [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XII, fol. 37.

54 “My parents go down to their knees before Her Highness Benefactor, from whom I had letters today – my father is perfectly healthy which makes me unspeakably overjoyed” (“Rodzice moi ścielą nogi W.X.Mci Dobrodziki, od których dziś miałam listy, mój ojciec cale zdrów z czego się niewymownie cieszę”), F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Kartelichy, 30 July 1725, AGAD, IV, call no. 657, fol. 37.

55 “My husband feels healthier but still a bit of a headache bothers him” (“mąż mój zdrowszy, ale jeszcze trochę ból głowy go inkomoduje”), F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, [s.l.], 20 June 1725, ibidem, fol. 30.

56 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 13 March 1731, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 52. In one of her letters, she poignantly asked Hieronim Florian about her mother-in-law’s health: “My Beloved, I am seriously ill, however, my indisposition is greater upon the news about the weakness of her Highness Mother Benefactress and it frightened my heart so greatly that I am sending a messenger to Your Highness Prince asking for more information” (“Lubo sama cienszko choruje, jednak przydaje mi indyspozycyi odgłos postronny o słabości Xiężny mci Matki naszej y Dobrodziki, tak mi ta wiadomość serce przeraziła, że posyłam umyślnego do WXMci dobrodzieja, prosząc o wiadomość”), [s.l.], 20 January 1743, AGAD, AR, IV, call no. 663, fol. 143.

57 “my uncle has fallen seriously ill with gout and does not get out of bed” (“mój stryj cienszko zapadł na podagrę y z łóżka nie wstaje”), F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 13 March 1731, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 54.

58 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, [s.l.], 11 May 1742, AGAD, AR, IV, call no. 663, fol. 8.

59 As a result of the epidemic that occurred in 1745, two of Franciszka Urszula’s maids died in the castle. See: F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 20 January 1745, ibidem, fol. 221.

60 In one of her letters to M.K. Radziwiłł, she wrote what follows: “Here I have enough mortification, sick children in town die of bloody dysentery, Karusia with her throat got sick” (“ja mam tu dość umartwienia, kiedy dzieci chore w mieście umierają na dyseterie krwawe, a moja Karusia na garło zachorowała”), F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 16 August 1742, ibidem, fol. 71. In subsequent letters, she continued the subject of this epidemic, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, [s.l.], 30 August 1742, ibidem, fol. 82; and next F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 4 September 1742, call no. 633, fol. 85; F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Zaturyi, 7 September 1742, call no. 663, fol. 89–90; F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Zaturyi, 21 September 1742, call no. 663, fol. 101; F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 17 January 1743, call no. 663, fol. 149. It is worth noting that Andrzej Karpiński did not record an occurrence of epidemics in Nesvizh in the reviewed years, see A. Karpiński, W walce z niewidzialnym wrogiem. Epidemie chorób zakaźnych w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku i ich następstwa demograficzne, społeczno-ekonomiczne i polityczne, Warszawa 2000.

61 “o […] zdrowie niezmiernie się turbuje ponieważ WXMci ksztelanowa oznajmuje mi o słabości matki naszej [Anny z Sanguszków Radziwiłłowej], więc upraszam pokornie donieść mi, bom dziwnie niespokojna”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 10 June 1725, AGAD, AR, IV, call no. 657, fol. 23.

62 B. Rok, Metafizyczne widzenie choroby w polskim piśmiennictwie religijnym czasów nowożytnych, “Medycyna Nowożytna”, 1, 1994, 2, pp. 17–30, at pp. 17–18, 20; idem, Człowiek wobec śmierci w kulturze staropolskiej, Wrocław 1995, pp. 32–33.

63 J. Węglorz, Postrzeganie choroby w mentalności szlachty w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII w., in Sic erat in fatis. Studia i szkice historyczne dedykowane Profesorowi Bogdanowi Rokowi, 2, ed. E. Kościk, R. Żerelik, P. Badyna, F. Wolański, Toruń 2012, pp. 13–30, at pp. 24–25.

64 “bez trzy niedziela nie mając wiadomości o jego zdrowiu bardzom się turbowała co może bym bardzi słabości mojej przymnożyło”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Biała, 19 August 1727, AGAD, AR, IV, call no. 658, fol. 58.

65 “ochraniaj zdrowia dla tej, która o nic nie dba tylko o Ciebie y która żyć nie chce, tylko dla Ciebie”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Olyka, 10 May 1730, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 4.

66 K. Sicińska, Wierność, powinność, p. 164.

67 The word comes from the Turkish language, see more A. Dziubiński, Z dziejów nałogu tytoniowego i produkcji wyrobów nikotynowych w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku, “Kwartalnik Historyczny”, 105, 1998, 2, pp. 33–51, at p. 38.

68 F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłł, from Prague, 9 September 1733, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 201.

69 A. Dziubiński, Z dziejów nałogu, p. 39.

70 K. Meyza, Fajki gliniane z XVII w. i pierwszej połowy XVIII w.: z badań archeologicznych Zamku Królewskiego i Starego Miasta w Warszawie, “Almanach Muzealny”, 1, 1997, pp. 31–44, at p. 32.

71 K. Zuba, Michał Kazimierz Radziwiłł, p. 57.

72 B. Popiołek, Medykamenty roślinne, p. 133.

73 W. Szczęsny, Aseptyka i antyseptyka w dziejach, czyli „pus (non) est bonum et laudabile”, “Wiadomości Akademickie. Pismo Akademii Medycznej im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy”, 76, 2019, pp. 18–20, at p. 18.

74 “proszę serdeńko nie upijaj się tam, aby znowu gorzej nie chorować”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 11 April 1736, AGAD, AR, IV, call no. 660, fol. 232.

75 Similarly, B. Popiołek, Kobiecy świat, p. 173.

76 K. Zuba, O tym, jak “Rybeńkę” leczono, p. 104. Beneficial effects of wine were indicated by Pliny the Elder, among others. See: Pliniusz Starszy, Historia naturalna. Wybór, 2, ed. and transl. I. and T. Zawadzcy, Wrocław 2004, pp. 212–213.

77 K. Zuba, O tym, jak “Rybeńkę” leczono, p. 76.

78 Compendium medicum auctum to iest: krotkie zebranie i opisanie chorob ich rożności, przyczyn, znakow, sposobow do leczenia także rożnych sposobow robienia Wodek, Oleykow, Julepow, Syrupow, Konfitur, Maści, Plastrow, &c…, Częstochowa 1789, p. 15. See: R. Ragauskienė, Śmierci nie udało się pokonać, pp. 218–219.

79 The symptoms of the disease have been described by Thomas Sydenham, Tractatus de Podagra et Hydrope, London 1683.

80 “Pedagra jusz memu mężowi była sfolgowała że mógł chodzić wczora, dziś znowu w nocy z puchliną kolana okrutnie napastuje”, T. Wiśniowiecka to F.U Radziwiłłowa, [s.l.], [s.a.], AGAD, AR, sec.V, call no. 17514/XIV, fol. 34.

81 “mój mąsz z łóżka nie wstaje okrutnie na podagrę chorując”, T. Wiśniowiecka to F.U Radziwiłłowa, [s.l.], [s.a.], ibidem, fol. 77.

82 “wróciła pedagra, dla mnie jest nieznośny, ale w Bogu nadzieja”, T. Wiśniowiecka to F.U Radziwiłłowej, from Biala Krynytsia, 28 June [s.a.], ibidem, fol. 110.

83 “kilka niedziel chorował na pedagrę y hieragrę”, T. Wiśniowiecka to M.K. Radziwiłł, from Ivanec, [s.a.], ibidem, fol. 30–31.

84 In a letter from 7 March, she wrote what follows: “After my husband’s departure I was already in complete despair and additionally to these terrible pains such sudden unbearable fever struck me and I was laying three days long without any senses, but on the fourth day it changed into frybra tercianna of which I still suffer and with my own strength I cannot make a step, so they lift me, sit me down and then I make a few steps” (“Jam po wyjeździe mego męża, już w cale była zdesperowana, gdysz do tych bólów nieznośnych gorączka tak nagła przypadła, żem trzy dni bez żadnych zmysłów leżała, ale ta dnia czwartego odmieniła się, frybre tercianne, którą dotychczas cierpię, y lubo o swoiej mocy stąpić nie mogę, jednak mnie podnoszą, sadzają y dopiero kilka kroków uszła”), F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Chuchevice, 7 March 1731, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 50. Two days later, she sent a message from Nesvizh to her mother-in-law, writing to her what follows: “Before the evening I arrived in Nesvizh, still very weak, however, I felt some significant improvement. In addition to the fact that I have pains in my legs and hands but thankfully incomparably smaller now, still without help I am unable to walk” (“przed wieczorem stanęłam w Nieświeżu bardzo dotąd słaba, jednak za poprawę znacznie czuje. Oprócz tego, że mam bóle w nogach y rękach lubo nieporównanie mniejsze, ale o swojej władzy chodzić nie mogę”), F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Nesvizh, 9 March 1731, ibidem, fol. 52.

85 “dla ciężkiego bólu rąk ledwie włóczyć pióro mogę już blisko od tygodnia, ledwie stąpię i to za pomocą dwóch osób”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Lachawa, 20 February 1737, AGAD, AR, IV, call no. 661, fol. 14.

86 F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Nesvizh, 22 February 1738, ibidem, fol. 81–82.

87 A. Jakuboszczak, Rodzina i rodzinność, p. 136.

88 M. Liedke, Rodzina magnacka, p. 119.

89 Michał Kazimierz Radziwiłł noted in his “Diary” that his wife was pregnant as many as 34 times. See ibidem, p. 137. Also see fn. 161.

90 K. Zuba, Bogusław Radziwiłł (1620–1669) – portret psychofizyczny magnata w świetle listów i pamiętników, “Medycyna Nowożytna”, 5, 1998, 1, pp. 113–136, at p. 124.

91 Z. Kuchowicz, Z badań nad stanem biologicznym społeczeństwa polskiego od schyłku XVI do końca XVIII wieku, Łódź 1972, pp. 39–40.

92 Idem, Z dziejów zapadalności na dnę moczanową (podagrę) w Polsce, “Zdrowie Publiczne”, 81, 1970, 8, pp. 762–763. See also: idem, Z badań nad stanem biologicznym, pp. 39–40.

93 “pedagra jest dziedziczną chorobą daną xiążąt moich”, T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 72.

94 F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, [s.l.], 31 May 1725, AGAD, AR, IV, call no. 657, fol. 10. About pressure, see A. Słaby, Macierzyństwo, p. 124.

95 AGAD, AR, VI, call no. II-80a, p. 312. See also B. Judkowiak, Słowo inscenizowane. O Franciszce Urszuli Radziwiłłowej – poetce, Poznań 1992, pp. 69–82.

96 M. Liedke, Rodzina magnacka, p. 266.

97 A. Słaby, Macierzyństwo, pp. 116–117.

98 “Sama, zaś Bóg widzi, że ciężko na głowę choruję po całonocnym płaczu y nieszczęściu […] więc z bólu głowy ledwie pisać mogę”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 26 April 1739, AGAD, AR, IV, call no. 661, fol. 172–173.

99 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 19 August 1735, AGAD, AR, IV, call no. 660, fol. 201; eadem to idem, from Korelicz, 5 May 1736, ibidem, fol. 236; eadem to idem, from Mir, 3 September 1745, AGAD, AR, IV, call no. 663, fol. 249.

100 “teraz głowem ogoliła dla cienszkiego zawrotu, gdysz tak mi się kręciło żem ledwie żyć mogła od rozumu prawie odchodząc”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 20 June 1740, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 53.

101 AGAD, AR, VI, call no. II-80a, fol. 632–633.

102 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 4 April 1742, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 201.

103 A. Jakuboszczak, B. Manyś, Interesa światowe, pp. 159–165.

104 J. Janicka, Ciąża w opiniach mieszkańców Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, “Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”, 75, 2020, 1, pp. 73–92, at p. 76.

105 For more see A. Jakuboszczak, B. Manyś, Interesa światowe, pp. 159ff.

106 B. Manyś, “Moje dziecie”. Relacja Teofili z Leszczyńskich Wiśniowieckiej (1680–1757) z Franciszką Urszulą w świetle korespondencji, “Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 72, 2024, 3, pp. 57–85.

107 J. Janicka, Ciąża w opiniach, p. 76.

108 “aby to się nie stało w trzecim miesiącu”, T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłła, [s.l.], [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 72.

109 More on this topic, see B. Popiołek, Kobiecy świat, pp. 183–185.

110 This issue was analyzed in detail by Jakub Węglorz in his literary work, see J. Węglorz, Zdrowie, choroba i lecznictwo, pp. 135–178. See A. Bryłka, “[…] w koziorożcu, krew puszczać zle, purgacia brać”, czyli rzecz o zabiegach medycznych, które należy czynić. Obraz wiedzy medycznej w świetle śląskich wydawnictw kalendarzowych do połowy XVIII wieku, in Zdrowie i choroba. Wpływ jakości życia na kulturę w Europie Środkowej, ed. A. Barciak, Katowice–Zabrze 2013, pp. 70–90.

111 T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, from Czartorysk, [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 23.

112 “papier modry od cukru nie inszy na nim rozsmarować usmażoną masę”, T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, from Czartorysk, [s.a.], ibidem, fol. 23.

113 Z. Krótki, Staro- i średniopolskie nazwy ciast, “Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica”, 11, 2016, pp. 75–86, at p. 77.

114 “inszy robić i tak gdyby całe brzemię to zdrowo i bezpiecznie [będzie]”, T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, from Czartorysk, [s.a.], AGAD, AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 23.

115 Compendium medicum, p. 131; ibidem, pp. 364–365; ibidem, pp. 292–293.

116 The research of Barbara Bacler and Jacek Drobnik concerns a copy from 1752, see B. Balcer, J. Drobnik, Rośliny lecznicze w osiemnastowiecznym polskim poradniku medycznym Compendium medicum auctum. Część 1, “Annales Academiae Medicae Silesiensis”, 63, 2009, 1, pp. 35–50, at pp. 36–38.

117 Ibidem, pp. 36–37.

118 “wiele zlewa się humoru flegmistego, który jest zimny i śliski, dla czego macica płodu zatrzymać nie może”, Compendium medicum, p. 494.

119 J. Węglorz, Zdrowie, choroba i lecznictwo, pp. 66–67.

120 A. Licencs, W łożu z Tudorami. Intymne życie dynastii, transl. M. Loska, Kraków 2014, pp. 257–258.

121 Compendium medicum, p. 500.

122 Ibidem.

123 J. Węglorz, Zdrowie, choroba i lecznictwo, p. 67.

124 “wystrzyc [w nim] dziurkę dla tchu dziecięcia”, T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, from Czartorysk, [s.a.], AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 23.

125 D. Żołądź-Strzelczyk, Wokół ciąży, porodu i połogu w okresie staropolskim, “Nowiny Lekarskie”, 79, 2010, 2, pp. 98–107, at p. 99.

126 B. Duden, Historia ciała. Lekarz i jego pacjentki w osiemnastowiecznym Eisenach, transl. and ed. J. Górny, Warszawa 2014, p. 173.

127 A. Jakuboszczak, Sarmacka dama. Barbara Sanguszkowa (1718–1791) i jej salon towarzyski, Poznań 2008, Figs 11 and 12.

128 W. Malinowski, Placentofagia, “Ginekologia i Położnictwo”, 16, 2021, 1, pp. 70–79, at p. 74.

129 H. Biegeleisen, Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, Lwów 1927, p. 64.

130 B. Popiołek, Kobiecy świat, pp. 183–184.

131 Witold Malinowski studied the phenomenon of placentophagia. In his findings, he pointed out the importance of the placenta and the umbilical cord (to a lesser extent) after giving birth. The researcher notes that in recent decades the interest in the placenta, especially in its consumption, has been experiencing “a real renaissance” among the Western societies, see W. Malinowski, Placentofagia, pp. 76–77.

132 A. née Mycielska primo voto Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, form Nesvizh, 23 October 1754, AR, IV, call no. 613, fol. 61.

133 D. Żołądź-Strzelczyk, Wokół ciąży, p. 99. See also H. Biegeleisen, Matka i dziecko, pp. 64–65.

134 Compendium medicum, p. 500.

135 A. Ryś, Aetyt – dzieje magicznych i medycznych właściwości kamienia, in Paradoksologia w starożytności i średniowieczu, ed. M. Wolny, M. Chudzikowska-Wołoszyn, Olsztyn 2017, pp. 53–66, at pp. 53–54.

136 Ibidem, pp. 53–54.

137 Ibidem, p. 54.

138 A. Tatarkiewicz, The ʻcursus laborum’ of Roman Women. Social and Medical Aspects of the Transition from Puberty to Motherhood, London 2023, p. 115.

139 C.N. Bromehead, Aetites or the Eagle-stone, “Antiquity”, 21, 1947, 81, pp. 16–22; A.A. Barb, Birds and Medical Magic. 1. The Eagle-Stone; 2. The Vulture Epistle, “Journal of the Warburg and Courtauld Institutes”, 13, 1950, 3–4, pp. 316–322.

140 T. Wiśniowiecka to F.U. Radziwiłłowa, from Czartorysk, [s.a.], AR, V, call no. 17514/XIV, fol. 24.

141 A. Ryś, Aetyt, p. 60.

142 K. Brzezina, Gabinet osobliwości Hieronima Floriana Radziwiłła w Białej, “Studia Podlaskie”, 7, 1997, pp. 5–20, at p. 7.

143 Ibidem, p. 15.

144 Ibidem.

145 See: J. Węglorz, Naukowy wymiar nowożytnych teorii medycznych i ich postrzegania przez pryzmat racjonalności badacza jako problem poznawczy, “Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym”, 53, 2020, 2, pp. 3–18, at pp. 7–8.

146 W. Kocela, Trudna sztuka babienia, pp. 102–103.

147 AGAD, AR, VI, call no. II-80a, fol. 1032–1033.

148 “dziewszczyninę ledwo odchuchali y już ledwo nie kwadrans bez nadzieji życia była y żona moja sama nie umarła”, ibidem, fol. 1032–1033.

149 “stąpić nie mogę dla cieszkiego poruszania, y dotąd jeszcze cale nie chodze, goji mnie Pan Doktor wiesz gdzie y przecie już drugi dzień nie tak wielki ból czuję”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 7 February 1740, AGAD, AR, IV, call no. 661, fol. 217.

150 K. Czajkowski, R. Dębski, U. Markowska et al., Rekomendacja Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące zapobiegania śródporodowym urazom kanału rodnego oraz struktur dna macicy, “Ginekologia Polska”, 5, 2011, 82, pp. 27–31, at p. 28.

151 W. Kocela, Trudna sztuka babienia, pp. 108–109.

152 “ruszyć się dotąd z łóżka nie potrafię, mając ból nieznośny w żywocie, y bok bardzo zpuchły, od cięszki pracy rodzenia dotąd żadny folgi nie czując”, F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Nesvizh, 20 February 1740, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 9.

153 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 27 February 1740, ibidem, fol. 13.

154 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 12 March 1740, ibidem, fol. 16.

155 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 20 March 1740, ibidem, fol. 21.

156 In her letter dated 6 April 1740, she wrote to her husband that she was only moving around the room, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 6 April 1740, ibidem, fol. 33.

157 K. Zuba, O tym, jak “Rybeńkę” leczono, p. 92.

158 “nie taka krew jak pirwy, gdysz teraz więcy flegmy jak krwi”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 7 May 1740, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 35.

159 M. Ciesielska, P. Ciesielski, Historyczne metody leczenia hemoroidów, “Nowa Medycyna”, 24, 2017, 4, pp. 171–176, at p. 172.

160 B. Duden, Historia ciała, pp. 173–174.

161 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 1 XII 1741, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 153.

162 “najbardzi mnie dręczy des douleur des hemoroide [ból hemoroidalny] tak, że gwałtu prawie krzyczę”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 4 April 1742, ibidem, fol. 201.

163 “ratuj nas WXMci dobrodzieju, poprzysięgam, że sama umieram, bo bardzo choruję, mam tysiąc alterancyi y desperaciej: mój ojciec umiera na frybrę w Białym Kamieniu, a ja już y po pokoju chodzić nie mogę, codziennie goście, jutro dekokt zaczynam, do ojca mego umyślnego zaraz dziś posyłam, siła nie piszę bom bardzo chora y na głowę y na garło”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 9 October 1740, ibidem, fol. 81.

164 I. Czamańska, Wiśniowieccy. Monografia rodu, Poznań 2007, p. 383. Franciszka Urszula worried about her father’s health condition and often because of the saddening news about Janusz Antoni’s deteriorating health, she was weakening. In a letter written on June 20, 1740, she reported to “Rybeńko” that “when I heard the news about my father’s poor health, I fell from bad to worse again” (“[…] jak mi zaszła relacia o słabym zdrowiu ojca mego znowum z alternayi w recydywę gorszą wpadłam”), F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 20 June 1740, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 52.

165 “mam gości co niemiara, których w łóżku przyjmuję”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 9 October 1740, ibidem, fol. 82.

166 “dla całego Mojego Drogiego Serca z miłości do Boga i Ciebie, że uwielbiam tylko Ciebie i że jedyna Miłość [?], którą mam dla Ciebie, pomaga mi cierpliwie znosić moje cierpienia, tylko śmierć sprawi, że będę świadczyć, że Cię kochałam i że dla Ciebie i Twoich dzieci chciałam żyć”, F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 9 October 1740, ibidem, fol. 81–82.

167 M. Nartowski, Kąpiele domowe, Kraków 1902, p. 15. Elżbieta Nowosielska described the process of creating such a bath, see E. Nowosielska, Melancholia, szaleństwo i inne “choroby głowy” w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 2021, p. 204.

168 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Lachwa, 6 February 1737, AGAD, AR, IV, call no. 661, fol. 6.

169 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Olyka, 17 May 1730, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 9.

170 F.U. Radziwiłłowa to A. Radziwiłłowa, from Nesvizh, 3 April 1738, AGAD, AR, IV, call no. 661, fol. 93. See also B. Manyś, Being a Mother of Two Sons. Duchess Franciszka Urszula Wiśniowiecka-Radziwiłłowa’s Relationship with Her Twin Sons in the Light of Her Correspondence, “Lietuvos istorijos metraštis”, 2024, 2, pp. 7–39, at p. 25.

171 A. Jakuboszczak, Sarmacka dama, p. 52.

172 Cf. K. Łachacz, (…) Pokaż całemu światu, p. 125.

173 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Olyka, 24 May 1730, AGAD, AR, IV, call no. 659, fol. 12.

174 F.U. Radziwiłłowa to M.K. Radziwiłł, from Nesvizh, 25 July 1740, AGAD, AR, IV, call no. 662, fol. 63.

175 Ibidem, fol. 67.

176 See I. Maciejewska, Niespełnione marzenie o potomku Magdaleny i Hieronima Radziwiłłów. Jak opisać bolesny problem, “Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki”, 29, 2020, 2, pp. 97–113, at p. 98.

177 B. Duden, Historia ciała, p. 49.

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Tomasz Opaliński, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.2

Tomasz Opaliński

Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii

ORCID 0000-0002-2661-1921

Pozycja społeczna i prawna kobiety w dobie Księstwa Warszawskiego w świetle procesów sądowych (na przykładzie powiatu śremskiego)

Social and Legal Position of Women in the Duchy of Warsaw Era in the Light of Court Proceedings (on the Example of Śrem Poviat)

Abstract

The article analyzes women’s social and legal position in Polish lands during the existence of the Duchy of Warsaw, using the situation in Śrem poviat as an example. This limits the possibility of generalizing conclusions to the area of Wielkopolska. The source basis for the article are the records of the court of peace at Śrem dating from 1810 to June 1815. The documentation of this court was selected because it was the court of the lowest instance, whose territorial jurisdiction was primarily in the area of the poviat. Therefore, the scope of disputes resolved largely reflected the problems of average residents in this territory. The women, whose situation was analyzed, were divided into groups according to their social class. They are discussed in the following order: noblewomen, Jewish women, townswomen, and female peasants. The article attempts to shed light on such issues as: women’s legal capacity, including the attitude of adjudicating panels towards the parties to disputes, their economic activity, wealth, and the crime they experienced and participated in. The analysis reveals the existence of a cultural boundary between noblewomen, who owned or leased land, and women from other social groups, including other noblewomen. Additionally, there is evidence of a comparable level of wealth between townswomen and peasant women. One of the key findings is that peasant women faced a significantly higher incidence of direct physical violence compared to women from other social classes.

Słowa kluczowe: Księstwo Warszawskie, akta sądowe, historia kobiet, przestępczość, emancypacja zawodowa kobiet

Keywords: Duchy of Warsaw, court files, history of women, criminality, professional emancipation of women

W czwartek 5 lipca 1810 r. do sądu pokoju powiatu śremskiego stawiła się jako powódka Regina Kowalska mieszkająca w Dolsku1. W protokole została określona jako „obywatelka”, można więc przypuszczać, że należała do stanu mieszczańskiego. Kowalska była wdową, co pozwalało jej występować przed sądem bez asystencji. Na rozprawie towarzyszył jej „JmPan”2 Antoni Melerowicz, w tym protokole przedstawiony jako „doradca sądowy”. Zapewne uznała, że obecność osoby znającej przepisy prawa ułatwi jej prowadzenie sporu. Protokół nie zawiera więcej danych na temat powódki.

Kowalska pozwała przed sąd „urodzonego” Kaliksta Malczewskiego3, dziedzica wsi Nowiec, położonej w powiecie śremskim około 4 km na północny wschód od Dolska. Na procesie z Kowalską Malczewski nie pojawił się osobiście, tylko wysłał swego plenipotenta, burgrabiego sądu śremskiego „JmP.” Franciszka Nowickiego4. Sprawa zaliczała się do postępowań karnych. Kowalska, pracując jako gospodyni na folwarku Malczewskich, oskarżyła dziedzica Nowca o trzykrotne pobicie. W sprawę zamieszana była także żona oskarżonego. W protokole czytamy:

[…] pozwany wraz z żoną swoją bez przyczyny poważył się ją skatować po dwa razy, jak tego dowodzi obdukcja urzędowa pod d[niem] 3 czerwca przez Huberta chirurga spisana, a tu załączona. Nie dosyć na tem, gdy powódka od sądu gdzie skarżyć była powróciła, kazał ją pozwany położyć i może z 15 rózg sam jej dał i przy tem rozkazał jej natychmiast precz iść, nie zapłaciwszy jej należących się jej 15 złotych, groszy 15 zasług. Żąda więc aby pozwany za swoją arbitralność w ubiciu powódki stosownie do prawa ukarany i zasługi zwyż rzeczone wypłacić i przyzwoite zaświadczenie dać był zniewolony wyrokiem sądu.

Cały zatarg wybuchł pomiędzy Kowalską a żoną dziedzica i dotyczył metody wypieku chleba, co skutkowało wybuchem agresji ze strony dziedziczki, która spoliczkowała5 swoją pracownicę. Omawianą sprawę poprzedzał bardzo podobny proces6. Malczewski został bowiem także oskarżony o pobicie przez innego pracownika majątku Nowiec – mielcarza Jana Polińskiego. Oba te spory ściśle się zazębiały, ponieważ Poliński z jakichś przyczyn znalazł się w kuchni w momencie, gdy dziedziczka biła Kowalską. Żona pozwanego zażądała od Polińskiego, aby ten przytrzymał gospodynię, co ułatwiłoby dziedziczce wymierzanie jej kolejnych ciosów. Jednak Poliński odmówił wykonania polecenia, argumentując to stanem poszkodowanej. Krótko potem pojawił się Malczewski i kilkakrotnie uderzył kijem mielcarza za niewykonanie polecenia swej żony. Kowalska po incydencie w kuchni udała się na skargę do sądu. Niewykluczone, że towarzyszył jej mielcarz Poliński, na co wskazują jego zeznania. Następnie na folwarku miały miejsce dalsze zdarzenia.

Według dziedzica Kowalska „[…] przybywszy od sądu odgrażała, iż zawsze na skargę będzie chodzić, gdyby się pozwany bić ją poważył, ile, że za to musi dobrze zapłacić”. Całe to zdanie niesie w sobie istotne treści. Można z niego wnioskować, że w 1810 r. w Wielkopolsce sąd pokoju był miejscem, gdzie ludzie wszystkich stanów mieli szansę znaleźć sprawiedliwy wyrok również w sytuacji, gdy zajmowali niższą pozycję w hierarchii społecznej niż druga strona sporu. Dalsza część przytoczonej wypowiedzi Kowalskiej jest mniej jasna. W jakim trybie miałby płacić Malczewski? Czy Kowalskiej chodziło o przyszłą karę wymierzoną przez sąd, czy może odszkodowanie od Malczewskiego wypłacone jej na miejscu z pominięciem organu wymiaru sprawiedliwości? Nie ulega wątpliwości, że słowa gospodyni wyprowadziły dziedzica z równowagi (z treści protokołów można wnosić, że w jego przypadku raczej nie było o to trudno) i – jak zeznał – wymierzył jej rózgi, ale w liczbie 10, a nie – jak twierdziła powódka – 15. Nie uważał przy tym, aby w jakikolwiek sposób uchybił prawu, bowiem skarżąca wykazała się daleko idącym nieposłuszeństwem. Insynuował też fałszerstwa w obdukcjach. Co do zaległej wypłaty zasług przyznał, że to prawda. Od reszty zarzutów oczekiwał uwolnienia. Kowalska po raz kolejny odwołała się do świadectwa dwóch wykonanych obdukcji.

Sąd przyznał jej rację i gospodyni Kowalska wygrała proces z dziedzicem, u którego pełniła służbę. Podsędek Józef Szulc, prowadzący tę sprawę, odwołał się do Powszechnego Prawa Krajowego dla Państw Królewsko-Pruskich (Landrecht) z 1794 r. (dalej: Landrecht) i stwierdził, że kara wymierzona Kowalskiej przez Malczewskiego nie była „mierna”, a za taką uważano chłostę niezagrażającą życiu i zdrowiu karconego7. Szulc oparł swój wyrok na dowodach, które mówiły, iż „Powódka od policzkowania w twarzy mocno posinioną była oraz posteriora8 jej od biedrów zacząwszy krwią zawrzałe i nawet w sześciu miejscach przeciętemi były”. Przytoczony fragment uzmysławia skalę obrażeń, jakie mogła spowodować chłosta wymierzana podczas pracy na folwarku czy w innych okolicznościach. W związku z powyższym Malczewski został skazany na zapłacenie kary publicznej do kasy sądu w wysokości 10 talarów (60 zł), zwrot Kowalskiej niewypłaconych zasług wraz z wydaniem zaświadczenia (wszystko maksymalnie w czasie ośmiu dni pod rygorem egzekucji), uiszczenie kosztów sądowych od wyroku i wpisu – razem 2 zł i 15 gr, zwrot kosztów obdukcji dwa razy po 4 zł oraz wypłacenie Kowalskiej ekspensów naprawczych w kwocie 31 zł i 24 gr9. Ekspensa naprawcze należy rozumieć przede wszystkim jako formę odszkodowania i zadośćuczynienia. Na pewno wliczały się do nich: koszt pozwu, który w tym wypadku mógł wynosić 2 zł i 15 gr10. Pozostała kwota, czyli około 29 zł mogła być przeznaczona na opłacenie leczenia czy też potraktowana jako rekompensata za inne straty, np. brak zarobku ze względu na przerwę w pracy11. Zasądzona suma wynosiła łącznie 102 zł i 9 gr. Oczywiście dla każdej ze stron przedstawiała inną wartość. Niemniej jednak także dla Malczewskiego kwota ta mogła stanowić wymierny wydatek. W 1810 r. prefekt departamentu poznańskiego wydał dokument określający wysokość gotówkowej części wypłaty parobka dworskiego na 110 zł rocznie12. Kowalska jako gospodyni pobierała na pewno niższe wynagrodzenie, w skali roku nieprzekraczające raczej 60 zł w części gotówkowej, także wspomniane ekspensa naprawcze najpewniej w zauważalny sposób zasiliły jej budżet.

Kowalska nie uczestniczyła już w innych procesach przed śremskim sądem. Na temat Malczewskiego pojawia się więcej danych, gdyż stanął on przed sądem pokoju w Śremie jeszcze sześciokrotnie, zawsze jako osoba pozwana. Trzykrotnie były to sprawy cywilne dotyczące długów. W większości zostały odesłane do trybunału cywilnego I instancji. W trzech procesach karnych skarżącymi byli chłopi, w tym dwie kobiety. Domagali się oni wyroków za kolejne przestępstwa pobicia. Jednym słowem dziedzic Nowca jawi się jako osoba niesolidna i przede wszystkim agresywna, stosująca przemoc w kontaktach z podległymi sobie ludźmi. Nie należał on do wyjątków. Na podstawie dokumentacji z sądu pokoju w Śremie można uchwycić ponad 30 nazwisk dziedziców, dzierżawców oraz osób należących do wyższego i średniego personelu dominialnego, reprezentujących ponad 20 majątków położonych najczęściej na terenie powiatu śremskiego, którzy w badanym okresie od jednego do czterech razy pozywani byli do sądu przez chłopów, mieszczan i szlachtę obu płci za zachowanie przemocowe.

Do opisanego powyżej procesu doszło dzięki reformom ustanowionym na mocy konstytucji Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 r., która zniosła poddaństwo, wprowadziła częściową równość wobec prawa oraz przyjęła system sądów jednolity dla wszystkich obywateli państwa13. Moment ten można uznać za cezurę i istotną zmianę w życiu Żydówek oraz kobiet ze stanów: mieszczańskiego, a zwłaszcza chłopskiego. W okresie przedrozbiorowym dla chłopek i chłopów z dóbr prywatnych nie istniała droga odwoławcza od wyroków sądów patrymonialnych, którym podlegali. Nie mieli oni także możliwości pozywać swych panów gruntowych w sprawach cywilnych i karnych. W Prusach Południowych zadekretowano pewne udogodnienia w tym zakresie, pozostawiając jednak system sądownictwa patrymonialnego. Reformy wprowadzane od 1807 r. gruntownie zmieniły dotychczasową sytuację, ponieważ jednolity system sądownictwa znacznie ułatwiał dochodzenie swych spraw kobietom z wymienionych trzech grup społecznych w różnych relacjach, w tym międzystanowych. Świadczy o tym ogólna statystyka spraw przeprowadzonych przed sądem pokoju w Śremie, a zwłaszcza procesy wytaczane przez chłopów szlachcie14. Nieco inaczej mogły na to patrzeć kobiety ze stanu szlacheckiego, które konieczność załatwiania konfliktów w jednej placówce wymiaru sprawiedliwości z przedstawicielami obojga płci ze stanów uważanych wciąż za niższe mogły traktować jako równanie w dół i sytuację nastręczającą dodatkowych problemów.

Celem niniejszego opracowania jest próba odpowiedzi na pytanie, jaka była społeczna i prawna pozycja kobiet należących do różnych grup społecznych w Księstwie Warszawskim?

Pod pojęciem „pozycja społeczna” rozumiem relacje jednostki wewnątrz poszczególnych grup społecznych, jak i względem innych grup lub całej społeczności, wynikające przede wszystkim z takich uwarunkowań, jak płeć i stan.

W artykule ponadto postaram się poszukać odpowiedzi na następujące pytania badawcze:

1) Jak w praktyce kształtowała się zdolność procesowa kobiet? Czy zmiany w prawie dotyczące też kobiet, wprowadzone za sprawą reform napoleońskich, znalazły odzwierciedlenie na sali sądowej? Pytanie to dotyczy zagadnienia, które ogólnie można określić jako „pozycja prawna kobiety”. W ramach tego problemu postaram się przyjrzeć także stosunkowi składów orzekających do stron sporów. Czy strony były traktowane równo (w ramach wprowadzonej częściowej równości wobec prawa), czy też można dostrzec faworyzowanie przez wymiar sprawiedliwości różnych grup ze względu na płeć lub stan społeczny?

2) Jakie dane możemy zebrać odnośnie do działalności gospodarczej kobiet z poszczególnych stanów? Na ile kobiety prowadziły swoją aktywność gospodarczą na szerszym forum, wychodząc poza działalność ograniczoną tylko do gospodarstwa domowego?

3) Z poprzednio zasygnalizowaną kwestią łączy się kolejne pytanie. Jakimi zasobami finansowymi dysponowały kobiety? Na to oraz poprzednie pytanie odpowiedzi należy poszukiwać, analizując sprawy cywilne.

4) Jakie były rodzaj i przyczyny przestępczości, której ofiarami i sprawczyniami stawały się kobiety. Tu odpowiedź powinna nasunąć się po analizie spraw karnych.

5) Kolejne pytania badawcze dotyczą charakteru rozwiązywanych problemów, w tym relacji spraw cywilnych do karnych oraz tego, z kim kobiety toczyły spory (płeć, stan), stanu cywilnego kobiet występujących przed sądem czy ich rozwarstwienia w obrębie stanów.

6) Ponadto spróbuję znaleźć elementy wspólne łączące kobiety należące do poszczególnych stanów, a także te odróżniające je oraz w miarę możliwości czynniki różnicujące obie płcie15. Jest to istotna kwestia, która w dużym stopniu łączy wyżej wymienione zagadnienia, dlatego podsumowuje listę pytań badawczych.

Zakres stawianych pytań badawczych zależy od charakteru źródeł, którym są dedykowane. W tym wypadku oprę się na analizie źródeł sądowych, na podstawie których można śledzić zasygnalizowane powyżej zagadnienia. Dokumentacja sądowa pozwala na analizę kilku aspektów rzeczywistości. Trzeba jednak pamiętać, że próba uchwycenia owej przeszłej rzeczywistości na bazie źródeł jednego typu będzie jedynie fragmentaryczna i obarczona trudnym do oszacowania błędem. W związku z tym przedstawione rozważania nie aspirują do rangi opracowania wyczerpującego temat w szerokim zakresie.

Jeżeli chodzi o wspomniane akta, należy zwrócić uwagę zwłaszcza na dokumentację powstałą w sądach najniższej instancji, ponieważ rozpatrywały one sprawy dotyczące z reguły przeciętnych mieszkańców16. Niniejszy tekst został oparty na aktach sądu pokoju w Śremie z okresu 1810 – czerwiec 1815. Z wydziału spornego wykorzystałem zachowane protokoły z następujących lat: 1810 (od stycznia do września), 1811 (styczeń–maj i listopad–grudzień) oraz 1812, 1813, 1814, a także 1815 (styczeń–czerwiec); w sumie z 58 miesięcy. Z wydziału pojednawczego przeanalizowałem zachowane protokoły z lat: 1811 (styczeń–maj), 1812 (styczeń–maj), 1813 i 1814, a także 1815 (styczeń–czerwiec); łącznie z 40 miesięcy. Można uznać, że dokumentacja z poszczególnych miesięcy zachowała się niemalże w całości. Protokoły skrupulatnie numerowano, dzięki czemu łatwo wskazać braki, które są nieliczne. Niekiedy do ksiąg włączano protokół bądź protokoły z kolejnych posiedzeń sądu, dotyczących jednej sprawy, natomiast nie zachowała się dokumentacja z pierwszego posiedzenia. Sytuacje takie także występowały sporadycznie i jeżeli się zdarzały, to najczęściej w 1813 r. i następnych, co najprawdopodobniej można łączyć z okupacją ziem Księstwa przez wojska rosyjskie, która wpłynęła na tryb pracy urzędów. Zdanie Tadeusza Mencla, zamieszczone we wstępie do inwentarza zespołu Sąd Pokoju w Śremie, mówiące, że nie zachowała się albo zachowała tylko częściowo dokumentacja z wydziału policyjnego, nie znajduje potwierdzenia w analizowanych dokumentach17.

Właśnie sądy pokoju były w Księstwie Warszawskim sądami najniższej instancji. Funkcjonowały jako sądy powiatowe przeznaczone dla wszystkich mieszkańców. Dzieliły się na wydziały: pojednawczy i sporny. Wydział pojednawczy przeprowadzał jedynie próby ugodowe w sprawach cywilnych o wyższej wartości sporu i w przypadku niepowodzenia odsyłał daną sprawę do trybunału cywilnego I instancji. Prace w wydziale pojednawczym prowadził sędzia pokoju mianowany przez króla spośród trzech kandydatów wybranych na sejmikach. Pełnił funkcję w okresie sześcioletnim i nie pobierał za swą pracę wynagrodzenia. W każdym powiecie funkcjonowało równocześnie trzech sędziów pokoju, pracujących w systemie rotacyjnym (zmieniali się co cztery miesiące). Natomiast w wydziale spornym, rozpatrującym sprawy cywilne18 i karne19, sądził podsędek mianowany dożywotnio i otrzymujący za pełnioną funkcję wynagrodzenie. W zakresie spraw cywilnych sąd pokoju był właściwy do rozpatrywania i wydawania wyroków ostatecznych odnośnie do roszczeń osobistych oraz względem rzeczy ruchomych w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu nie przekraczała 80 zł (50 franków), natomiast w I instancji – do kwot 160 zł (100 franków). Ponadto w konfliktach o szkody polne, sprawy posesoryjne, część spraw wynikających z umów dzierżawy nieruchomości oraz przede wszystkim z najmu pracy podsędek wydawał wyroki ostateczne także do 80 zł wartości sporu, natomiast w I instancji – do wartości nieograniczonej20. Zdecydowana większość procesów cywilnych rozpatrywanych przez sąd pokoju w Śremie dotyczyła różnych zobowiązań. Były to zobowiązania wynikające zarówno ze stosunków feudalnych, m.in. czynsz pieniężny należny dworom, meszne dla kościołów, rozliczanie nieodrobionej pańszczyzny, jak i z zawartych na piśmie lub ustnie umów. Dla przykładu można wymienić: żądania zwrotu pożyczonych pieniędzy lub towarów, zwrotu należności za pobrane towary, zwrotu należności za wykonaną pracę (zasługi) w różnych wymiarach czasowych, sprawy rozgrywające się w obrębie rodzin – dotyczące posagów czy opieki nad rodzicami, sprawy związane z obrotem, dzierżawą lub wynajmem nieruchomości. Do spraw cywilnych zaliczyłem także roszczenia wypłat odszkodowań za szkody wyrządzone przez zwierzęta gospodarskie, ponieważ tak interpretowały je składy orzekające, odwołując się m.in. do art. 1384 Kodeksu Napoleona21. Dodatkową kategorię spraw cywilnych stanowiły procesy posesoryjne dotyczące najczęściej ustalania przebiegu granic. Niekiedy protokoły są lakoniczne i z ich treści płynie informacja jedynie odnośnie do wysokości żądanego długu bez wskazania podstaw i szczegółów takiego roszczenia.

Wydział sporny także przeprowadzał próby ugodowe we wszystkich wpływających do niego sprawach. W przypadku niepowodzenia dochodziło do badania dowodów i orzeczenia wyroku. Niestety, jedynie dokumentacja powstała w sądzie pokoju w Śremie w większości przetrwała ostatnią wojnę, co determinuje wybór źródła do przeprowadzanej analizy22. Trzeba też pamiętać, że pomimo wprowadzenia nowego systemu sądów, w Księstwie nadal w jakimś zakresie działały dotychczasowe organy wymiaru sprawiedliwości23, co m.in. powoduje, że analiza problemów, oparta na dokumentacji tylko z sądu pokoju, siłą rzeczy będzie obarczona błędem.

W wymienionych latach w wydziale spornym sądu śremskiego rozpatrywano 1750 spraw. W 340 z nich, stanowiących 19% ogółu, co najmniej jedną ze stron była kobieta. Natomiast w wydziale pojednawczym odsetek ten wynosił 25% (70 spraw z 285). Do rozpatrywanych spraw włączyłem także te, w których stroną było małżeństwo. Kobiety występujące przed sądem w 95% zamieszkiwały powiat śremski. Pozostałe przybyły z innych powiatów (najczęściej sąsiednich) lub miejsca ich stałego pobytu nie udało się ustalić. Analiza dotyczy więc grupy kobiet mieszkających na niewielkim obszarze o ściśle wyznaczonych granicach.

Zwiększenie zainteresowania historią kobiet w Europie miało miejsce na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. Wiązało się to zarówno z aktywnością ruchu emancypacyjnego, jak i przemianami w praktyce historiograficznej, wyrażającej się zwrotem w stronę historii społecznej czy szerzej historii kultury, w tym historii mniejszości24. Przez następne dekady powstało wiele prac z tego działu badań historycznych. Pionierami byli historycy z Europy Zachodniej, ale polska historiografia również może pochwalić się licznymi opracowaniami z tego zakresu. Pierwsze lata XIX w. (na ziemiach polskich), do których odnosi się niniejszy tekst, można uznać za okres przejściowy pomiędzy nowożytnością a kolejnymi dekadami XIX w. Pomimo wprowadzenia, m.in. dzięki reformom napoleońskim, głębokich zmian ustrojowych, rozwiązania feudalne były nadal żywe i w istotny sposób kształtowały rzeczywistość. W związku z tym należy odnosić się do literatury zajmującej się historią kobiet, dotyczącej obu tych okresów. W polskiej historiografii dla wskazanych stuleci również możemy odnotować liczne publikacje. Są to jednak prace rozproszone pod względem tematycznym, czasowym, jak i odnoszące się do różnych, wyodrębnionych grup społecznych. Najwięcej, z uwagi na dostępność źródeł, napisano o szlachciankach, najmniej o chłopkach. Wiadomości o sytuacji kobiet należy oczywiście poszukiwać w różnych działach historiografii. Wiele znajdziemy na ten temat w opracowaniach z zakresu historii rodziny25. W badaniach występują też luki istotne dla prowadzonych w niniejszym tekście rozważań. Można wskazać prace dotyczące aktywności gospodarczej kobiet z różnych stanów w wybranych okresach, jednak nie zawsze zawierają one szczegółowe dane o zasobach gotówkowych, udziale w rynku kredytowym czy obrocie nieruchomościami, zwłaszcza mało powstało na temat sytuacji Żydówek i kobiet ze stanu chłopskiego26. Podobnie jest w przypadku analiz problemu przestępstw doświadczanych i dokonywanych przez kobiety. Można wskazać przede wszystkim opracowania opisujące rodzaje przestępstw popełnianych przez kobiety27. Rzadziej analizowano sytuacje, gdy kobiety stawały się ofiarami łamania prawa w tym obszarze28. Niektórzy autorzy ze względu na niereprezentatywność dostępnego materiału źródłowego wprost wskazywali na niemożność oszacowania skali zjawiska29. Podobnie trudno znaleźć prace określające ewentualne różnice dotyczące realnej pozycji kobiety i mężczyzny przed sądem w badanym okresie30. Pomimo zgłaszanych postulatów nieliczne są opracowania syntetyczne odnoszące się do historii kobiet na ziemiach polskich. Można wymienić wśród nich przede wszystkim prace Marii Boguckiej31. Próby zebrania dotychczasowego dorobku (do 2010 r.) polskich autorów, obejmującego omawiane okresy, podjęły się Małgorzata Karpińska (nowożytność) i Monika Piotrowska-Marchewa (wiek XIX)32. Zestawienie prac powstałych w dekadzie 2010–2020 odnośnie do nowożytności kontynuował Cezary Kuklo33. Trzeba też dodać, że dotychczasowe analizy różnych aspektów życia kobiet w pierwszej połowie XIX w. w Polsce, na podstawie akt sądowych, prowadzone były w niewielkim zakresie34. Nieco więcej badań z wykorzystaniem także tego typu źródeł odnosi się do wcześniejszych okresów35.

W związku z powyższym naszkicowanie szerokiego obrazu pozycji kobiet z różnych stanów w drugiej połowie XVIII stulecia u progu zmian społecznych, gospodarczych i ustrojowych, które przyniósł wiek XIX, jest na obecną chwilę zadaniem trudnym do zrealizowania. Dodatkowo trzeba pamiętać, że musiałby być to szkic odnoszący się do sytuacji zaistniałej w konkretnym regionie, w tym wypadku w Wielkopolsce.

Kobiety występujące jako jedna ze stron w sądzie pokoju w Śremie podzieliłem na grupy według kryterium stanowego. Zdaję sobie sprawę z niedoskonałości takiego podziału w odniesieniu do początku XIX w., choć podobne zastrzeżenie dotyczy także drugiej połowy XVIII w. Trzeba jednak pamiętać, że część feudalnych rozwiązań prawnych wciąż obowiązywała w Księstwie, czego przykładami mogą być respektowanie dotychczas zawartych umów sprzedaży własności podległej oraz nowe tego typu umowy podpisywane po 1 maja 1808 r., czyli po wejściu w życie Kodeksu Napoleona (dalej: KN), prawa cywilnego nieuznającego takich form własności. Jednocześnie podziały stanowe wciąż mocno funkcjonowały w kulturze i mentalności społecznej. Niejednokrotnie właśnie zubożała szlachta kultywowała wcześniejszą tradycję, aby za jej sprawą utrzymywać wyższą pozycję czy chociaż jej pozór36. Biorąc powyższe pod uwagę, uznałem, że wprowadzenie wśród kobiet występujących przed sądem pokoju w Śremie podziału na cztery stany: szlachcianki, Żydówki, mieszczanki oraz chłopki i według tego klucza przeprowadzenie analizy jest jak najbardziej uzasadnione37.

Zdolność do czynności prawnych i zdolność procesowa kobiet

Pozycja prawna kobiety wyrażała się poprzez zdolność prawną, zdolność do czynności prawnych oraz zdolność procesową. W odniesieniu do dwóch pierwszych pojęć po wprowadzeniu na obszarze Księstwa Warszawskiego KN zniesiono różnice stanowe i dopuszczono wszystkich obywateli państwa do czynności prawnych bez różnicy płci38. Skorzystały na tym kobiety ze wszystkich grup społecznych, w tym szlachcianki, przestały bowiem funkcjonować m.in. ograniczenia w dziedziczeniu, obowiązujące w prawie ziemskim przed rozbiorami39. Zdolność do czynności prawnych kobiet obrazują roszczenia zwrotu należnych im części spadków, zgłaszane przede wszystkim do wydziału pojednawczego, czy dochodzenie swych praw wynikłych z różnych umów, czego przykłady podam w dalszej części tekstu. Jak już wspominałem, szczupłość bazy porównawczej utrudnia odniesienie tych zjawisk bezpośrednio do rzeczywistości schyłku Rzeczypospolitej. Nadal jednak istniały ograniczenia w zdolności do czynności prawnych w odniesieniu do mężatek, które podobnie jak w czasach prawa stanowego, np. w sytuacji dokonywania transakcji sprzedaży nieruchomości, musiały uzyskiwać zgodę męża40. Więcej danych na temat praktycznej zdolności kobiet do czynności prawnych należy poszukiwać w dokumentach notarialnych.

Dzięki analizie akt sądowych możemy uzyskać wiedzę przede wszystkim o zdolności procesowej kobiet z poszczególnych stanów. W systemie zaprowadzonym reformami napoleońskimi panowała zasada wynikająca z KN, w myśl której w sprawach cywilnych panny, rozwódki oraz wdowy posiadały pełną zdolność procesową, natomiast mężatki musiały stawać przed sądem w asystencji męża bądź z upoważnieniem od niego. W przypadku procesów karnych wszystkie kobiety bez względu na stan cywilny mogły samodzielnie występować jako powódki czy oskarżone. Podobnie rzecz miała się w przypadku powoływania kobiet na świadków41. W stosunku do okresu przedrozbiorowego nastąpiły w tym zakresie wyraźne zmiany. W latach poprzedzających rozpad Rzeczypospolitej, gdy funkcjonował system prawa stanowego, jedynie wdowy szlachcianki dysponowały pełną zdolnością procesową. Pozostałe szlachcianki, jak i kobiety z innych stanów, bez względu na stan cywilny, musiały występować w sądzie w asystencji opiekuna prawnego42. Od zasady tej istniały nieliczne wyjątki. Zdolność procesową miały panny ze stanu szlacheckiego władające wydzielonym majątkiem, a także zgwałcone chłopki43. W praktyce przepisy te nie zawsze były rygorystycznie przestrzegane. Dane dotyczące dużych miast królewskich w Koronie wskazują, że tamtejsze sądy, kierując się wymogami życia, niejednokrotnie naruszały na rzecz kobiet zasady prawa, z czego najczęściej korzystały wdowy, ale również kobiety zamężne44.

Praktyka procesowa w sądzie pokoju w Śremie na ogół potwierdza zasady rządzące zdolnością procesową kobiet45, choć w niektórych przypadkach w protokołach nie pojawiają się informacje ani o stanie cywilnym danej kobiety, ani o ewentualnej asystencji jej męża bądź innego mężczyzny, stąd trudno ostatecznie wyrokować, jak w takich wypadkach wyglądała sytuacja na sali sądowej. Można jednak podać przykłady, gdy sąd odmówił rozpatrywania sprawy, ponieważ mężatka przybyła na rozprawę sama oraz bez upoważnienia od męża46, podobnie zdarzyło się w przypadku rozwódki nieposiadającej przy sobie dokumentu potwierdzającego jej stan cywilny47. Natomiast swobodnie występowała kobieta będąca w separacji, od której skład orzekający nie zażądał stosownego zaświadczenia48. Niewykluczone, że był to okres krystalizowania się dopiero nowej praktyki podyktowanej znacznie zmienionym prawem49. Padały też różne terminy na określenie obecności mężczyzny lub upoważnienia od męża, jak „asystencja” czy „poręczeństwo”50. Nierzadko kobiety powoływane były na świadków51. Zdarzały się także sytuacje, gdy żony mające upoważnienie reprezentowały przed sądem swoich mężów52.

Przeanalizowane procesy mogą więc wskazywać, że pozycja prawna części kobiet w dobie Księstwa Warszawskiego, manifestująca się formalną i realizowaną w praktyce zdolnością procesową, poprawiła się w stosunku do okresu przedrozbiorowego. Na skutek reform napoleońskich część kobiet, bez względu na przynależność stanową, uzyskała status dostępny wcześniej jedynie wdowom szlachciankom.

Szlachcianki

Uwarstwienie szlachcianek, będących jedną ze stron w sądzie pokoju w Śremie, wynikało z ogólnej charakterystyki szlachty wielkopolskiej. Wśród posesjonatów dominowała tam szlachta średnia, najwyżej kilkuwioskowa, i nie występowały wielkie latyfundia charakterystyczne dla terenów położonych na wschodzie Rzeczypospolitej53. Sporo natomiast było przedstawicieli szlachty miejskiej, w której skład wchodzili m.in. urzędnicy, w tym sądowi, czy przedstawiciele wolnych zawodów, jak związani z wymiarem sprawiedliwości adwokaci. Pozostałe osoby, zaliczane do tego stanu, to głównie pracownicy folwarczni średniego i wyższego szczebla wraz z rodzinami54.

W wydziale spornym szlachcianki wystąpiły 52 razy w 51 sporach. Procesy te stanowiły 9% spraw z tego wydziału (545), w których co najmniej jedną ze stron był przedstawiciel stanu szlacheckiego55. W stosunku do ogółu spraw osób z danego stanu większy odsetek od szlachcianek notujemy w przypadku procesów z udziałem mieszczanek i chłopek, natomiast mniejszy w przypadku Żydówek. Nieco częściej szlachcianki uczestniczyły w próbach ugodowych przeprowadzanych w wydziale pojednawczym (18 kobiet w 16 sprawach, około 15% prób ugodowych z udziałem szlachty).

Wśród szlachcianek możemy wyodrębnić dziedziczki, posesorki, czyli dzierżawczynie56, szlachcianki zamieszkujące miasta oraz pozostałe przedstawicielki tego stanu podające wieś jako miejsce stałego pobytu.

W wydziale spornym dziedziczki wystąpiły jako strona 20-krotnie. Wszystkie były wdowami. Najczęściej (15 razy) sprawy dotyczyły „wielmożnej” Faustyny Zakrzewskiej, dziedziczki dóbr Brześnica położonych na południowy wschód od Dolska57. Nigdy nie pojawiała się w sądzie osobiście, zawsze załatwiała sprawy przez pełnomocnika, głównie swojego syna Filipa Zakrzewskiego. Podobnie postępowały „wielmożna” Maria Nepomucena Sokolnicka, owdowiała w 1808 r. i dziedzicząca dobra położone głównie poza powiatem śremskim58, a także „wielmożna” kasztelanowa Katarzyna Zakrzewska, dziedziczka Małachowa59 oraz „wielmożna” Ludwika Krzyżanowska, właścicielka Włościejewek60. Jedynie „wielmożna” Aniela Kaczorowska dwukrotnie zjawiła się w sądzie osobiście.

Dziedziczki występowały jako strona w sporach ściśle związanych z działalnością ich dóbr. Były to procesy o defraudacje leśne (kradzieże drewna), szkody polne, zaległe wypłaty zasług czy niedopełnienie zawartych umów. Na podstawie protokołów trudno stwierdzić, jakie było rzeczywiste zaangażowanie tych kobiet w zarząd nad majątkami. Niewykluczone, że w przypadku blisko 60-letniej Zakrzewskiej większość obowiązków kierowniczych przejął już w owym czasie jej około 26-letni syn Filip. Trzeba jednak pamiętać, że wdową była od mniej więcej 14 lat, co mogło powodować, że miała pojęcie o zarządzaniu. Inaczej zapewne wyglądało to w przypadku Sokolnickiej. W 1812 r. była wdową od lat czterech, a jej dwaj starsi synowie liczyli już 25 i 26 lat. Natomiast o bezpośrednim zaangażowaniu w sprawy majątku Kaczorowskiej może świadczyć jej osobiste stawiennictwo w sądzie w roli pozwanej61. Najprawdopodobniej więc w części przypadków owdowiałe dziedziczki w jakimś zakresie przejmowały po zmarłych mężach obowiązki związane z zarządem odziedziczonych dóbr.

Tabela 1 pokazuje stan i płeć osób występujących jako strona przeciwna w procesach z dziedziczkami w wydziale spornym. Zawsze byli to mężczyźni, w większości przypadków inni szlachcice mieszkający na wsiach oraz chłopi (90%). W sprawach cywilnych dotyczących różnych roszczeń dziedziczki częściej występowały jako pozwane (dłużniczki – 62% przypadków).

Tabela 1. Stan i płeć stron w sprawach, w których co najmniej jedną ze stron była szlachcianka dziedziczka. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

szlachcianka

chłop

6

3

3

szlachcianka

szlachcic

2

2

SUMA

8

40

5

3

szlachcic

szlachcianka

7

%

3

3

1

chłop

szlachcianka

3

2

1

Żyd

szlachcianka

1

1

mieszczanin

szlachcianka

1

1

SUMA

12

60

7

3

2

SUMA CAŁOŚĆ

20

100

12

3

2

3

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

W siedmiu próbach ugodowych przeprowadzanych w wydziale pojednawczym wystąpiło osiem dziedziczek. Charakter spraw był podobny do tych rozstrzyganych w wydziale spornym, choć w części przypadków lakoniczność protokołów nie pozwala stwierdzić z całą pewnością, że dana sytuacja ściśle odnosiła się do problemów związanych z gospodarką w dobrach.

Dzierżawczynie wystąpiły w wydziale spornym 11 razy. W przypadku tej grupy szlachcianek nie mamy do czynienia z dominacją wdów, ponieważ sześciokrotnie spory dotyczyły małżeństw i mężatek. Często, choć rzadziej niż dziedziczki, dzierżawczynie załatwiały swe sprawy przez pełnomocników. W tym wypadku także przeważały procesy związane z gospodarką w dobrach. Mniejsza wartość spraw w sporach cywilnych może skłaniać do wniosku, że dzierżawczynie miały niższy status materialny niż dziedziczki. W tej grupie odnotowujemy trzy procesy karne: dwa dotyczące defraudacji leśnych oraz jeden o obrazę honoru62. W sporach tych dzierżawczynie dwukrotnie wystąpiły jako powódki. Wśród dzierżawczyń zwraca uwagę wdowa „urodzona” Karolina Stamierowska. W ciągu trzech lat, od kwietnia 1812 r. do kwietnia 1815 r., pojawiła się w czterech procesach. Występowała zarówno jako powódka, jak i pozwana, przeciwko mężczyznom ze stanu szlacheckiego oraz narodowości żydowskiej. Sprawy ściśle dotyczyły problemów związanych z prowadzeniem gospodarki w dobrach, w tym rozliczeń dostaw kontyngensu liwerunkowego63. Z protokołów można wnosić, że od śmierci jej męża minęło już kilka lat, ponieważ nie ma wzmianek o sprawach bezpośrednio związanych z jego osobą. Podobnie jak dziedziczki, spory załatwiała przez plenipotentów. Najprawdopodobniej aktywnie prowadziła działalność gospodarczą i samodzielnie zarządzała swym majątkiem.

Tabela 2 pokazuje stan i płeć stron w sporach z wydziału spornego, w których uczestniczyły dzierżawczynie. Toczyły one procesy tylko z mężczyznami, wśród których dominowali przedstawiciele stanu szlacheckiego. W sprawach cywilnych dotyczących różnych roszczeń dzierżawczynie częściej występowały jako powódki (wierzycielki – 73% przypadków). W wydziale pojednawczym zostały przeprowadzone dwie próby ugodowe z ich udziałem.

Tabela 2. Stan i płeć stron, w których co najmniej jedną ze stron była szlachcianka dzierżawczyni. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

szlachcianka

szlachcic

6

2

4

szlachcianka

mieszczanin

1

1

SUMA

7

64

3

4

szlachcic

szlachcianka

2

%

1

1

Żyd

szlachcianka

2

1

1

SUMA

4

36

1

1

2

SUMA CAŁOŚĆ

11

100

4

1

6

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

Szlachcianki mieszkające w miastach powiatu wystąpiły jako strona w 12 sprawach prowadzonych przez wydział sporny. W trzech przypadkach były to żony pracowników sądowych, m.in. „urodzona” Marianna Nowicka z Dolska64, żona burgrabiego i „wielmożna” Franciszka Białkowska, żona podsędka65, zamieszkała wraz z mężem w Śremie. O pozostałych niewiele można powiedzieć oprócz miejsca zamieszkania. Wdowy stanowiły niecałą połowę tej grupy. Szlachcianki zamieszkałe w miastach częściej pojawiały się w sądzie osobiście, niż korzystały z pełnomocnika. Większość sporów dotyczyła osób mieszkających w tych samych miastach, tak więc najprawdopodobniej znających się. W porównaniu z dziedziczkami szlachcianki zamieszkujące miasta częściej uczestniczyły w sprawach karnych (3 z 12 procesów), mających też inną specyfikę, ponieważ dotyczyły raz pobicia i dwukrotnie obrazy honoru, w których kobiety te występowały jako powódki. Sprawy cywilne pokazują, że szlachcianki miejskie, także jako mężatki, aktywnie uczestniczyły w życiu gospodarczym, zajmując się prowadzeniem spraw majątkowych swych rodzin. Przykładem może być proces z powództwa „urodzonej” Krystyny z Chmielewskich Leyman o eksmisję lokatora z kamienicy w Bninie, zakończoną korzystnym wyrokiem dla kobiety66. Należności, o które toczyły się spory, były tu niższe niż u posesjonatek, ponieważ nie przekraczały 100 zł. W sprawach cywilnych dotyczących różnych roszczeń szlachcianki miejskie nieco częściej występowały jako powódki (wierzycielki – 55% przypadków).

Tabela 3 pokazuje stan i płeć stron w sporach z wydziału spornego, w których uczestniczyły szlachcianki miejskie. Podobnie jak wyżej wymienione grupy szlachcianek, toczyły one spory tylko z mężczyznami, ale głównie ze stanów miejskich (75%). Szlachcianki zamieszkałe w miastach wystąpiły w siedmiu próbach ugodowych w wydziale pojednawczym.

Tabela 3. Stan stron i płeć w sprawach, w których co najmniej jedną ze stron była szlachcianka miejska. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

szlachcianka

mieszczanin

6

4

1

1

szlachcianka

szlachcic

2

1

1

szlachcianka

Żyd

1

1

SUMA

9

75

6

1

2

Żyd

szlachcianka

2

%

2

szlachcic

szlachcianka

1

1

SUMA

3

25

2

1

SUMA CAŁOŚĆ

12

100

8

2

2

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

Ostatnia grupa to szlachcianki mieszkające na wsiach, ale niebędące dziedziczkami ani dzierżawczyniami. W wydziale spornym uczestniczyły w ośmiu sprawach. Dwukrotnie były to żony ekonomów, ale można domniemywać, że pozostałe kobiety w większości również należały do rodzin średniego lub wyższego personelu folwarcznego. W tej grupie mamy do czynienia tylko z dwiema wdowami. Osoby te sporadycznie korzystały z pomocy plenipotentów (jeden przypadek). Jedną z występujących była szlachcianka o wyraźnie niskim statusie majątkowym, wdowa, „urodzona” Marianna Tucholska, aktywna gospodarczo, prowadząca karczmę w dobrach „urodzonego” Chrzanowskiego67. Oskarżyła „starozakonnego”68 Mendla Leszczyńskiego, że z polecenia dziedzica dokonał siłą grabieży jej krowy w celu zabezpieczenia należności. Po zakończonym procesie podsędek zawiesił niektóre koszty przypadające na wyżej wymienioną z uwagi na jej ubóstwo. Najprawdopodobniej przedstawiła w sądzie atest upoważniający do takiej ulgi. W zbiorowości analizowanych szlachcianek był to jednak przypadek odosobniony, co wskazuje, że pomimo rozwarstwienia, wśród szlachty wielkopolskiej w pierwszych dekadach XIX stulecia niewiele było osób o wyraźnie niskim statusie materialnym. Należy zauważyć, że w ostatniej rozpatrywanej grupie zdecydowanie przeważały sprawy karne (7), w większości dotyczące obrazy honoru, gdzie szlachcianki występowały zarówno jako powódki (5), jak i pozwane (2). Spory te najczęściej rozgrywały się pomiędzy nimi i innymi osobami zamieszkałymi w tych samych wsiach bądź dobrach (szlachtą, chłopami, Żydem i mieszczaninem). Wskazuje to na napięcia występujące w społecznościach lokalnych. Zatargi pomiędzy rodzinami, np. ekonomów, a niektórymi chłopami nie powinny dziwić, wziąwszy pod uwagę metody przymusu stosowane w pracy na folwarkach.

Tabela 4 pokazuje stan i płeć stron w sporach z wydziału spornego, w których uczestniczyły pozostałe szlachcianki. W większości przypadków drugą stroną sporów byli mężczyźni oraz jedna kobieta. Nie występowały one w sprawach toczonych w wydziale pojednawczym.

Tabela 4. Stan i płeć stron w sprawach, w których co najmniej jedną ze stron była szlachcianka nienależąca do pozostałych grup. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

szlachcianka

chłop

2

2

szlachcianka

szlachcic

1

1

szlachcianka

mieszczanin

1

1

szlachcianka

Żyd

1

1

SUMA

5

63

3

2

chłopka

szlachcianka

1

%

1

chłop

szlachcianka

1

1

szlachcic

szlachcianka

1

1

SUMA

3

37

1

1

1

SUMA CAŁOŚĆ

8

100

3

1

1

3

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

W grupie spraw z wydziału spornego, w których pojawiły się szlachcianki, udział procesów karnych wynosił 31% (16 przypadków). To wynik nieco niższy od udziału spraw karnych we wszystkich procesach z tego wydziału, w których co najmniej jedną ze stron był mężczyzna szlachcic. Wynosił on bowiem 34%69. W tej kwestii sytuacja szlachcianek odbiegała od położenia kobiet z innych stanów. Istotne były też charakter owych sporów i to, na jakich pozycjach sytuowały się w nich kobiety ze stanu szlacheckiego. Na 16 procesów karnych cztery dotyczyły defraudacji leśnych, w których szlachcianki występowały oczywiście jako powódki70. Wśród spraw karnych z udziałem kobiet z pozostałych stanów takie spory w ogóle nie miały miejsca.

Analizując rezultaty spraw z udziałem szlachcianek, należało przyjrzeć się, czy nie były one dyskryminowane przez składy sędziowskie ze względu na płeć w sytuacjach ich konfliktów z mężczyznami (podobnie odnośnie do wszystkich kobiet występujących przed śremskim sądem), ale także czy nie były faworyzowane jako szlachcianki, czyli osoby należące do stanu tradycyjnie wciąż uznawanego za uprzywilejowany. Trzeba tu zaznaczyć, że w sądzie pokoju w Śremie proces najczęściej wygrywała lub zawierała korzystną ugodę71 strona powodowa, bez względu na to, jaki reprezentowała stan.

W przypadku tej analizy należy podzielić szlachcianki na dwie grupy: posesjonatki, czyli dziedziczki i dzierżawczynie oraz pozostałe. Wynika to z faktu, że posesjonatki wciąż dysponowały szerokim zakresem władzy w stosunku do osób im podległych, zarówno służby dworskiej, jak i pracujących na folwarkach chłopów pańszczyźnianych72. Wyniki spraw w wydziale spornym z udziałem posesjonatek prezentują tabele 1 i 2. Znamy 22 z nich (ugody – 23%, wyroki – 77%), ponieważ w pozostałych przypadkach nie zachowały się protokoły z posiedzenia sądu kończącego proces, jeżeli był on przerywany bądź sprawy zostały odesłane do innej instancji. Wyniki spraw z udziałem szlachcianek miejskich oraz pozostałych prezentują tabele 3 i 4. Znamy 15 z nich (ugody – 33%, wyroki – 67%).

Jedynie w przypadku szlachcianek wystąpiła przewaga spraw zakończonych wyrokiem nad tymi sfinalizowanymi zawarciem ugody, w dodatku tak wyraźna. Może to wskazywać, że przedstawicielki tego stanu były najmniej skłonne do zawierania porozumień w sądzie, licząc zapewne na korzystne zakończenie swojej sprawy, co może być wskazówką dotyczącą mentalności tej grupy społecznej.

Wyznacznikiem dyskryminowania kobiet ze względu na płeć bądź braku takiej dyskryminacji, przez składy orzekające, będzie stosunek odsetka spraw przegranych przez powódki do odsetka analogicznych spraw wszystkich powodów (obydwu płci) oraz odsetka spraw wygranych przez pozwane do analogicznych spraw wszystkich pozwanych. W sądzie pokoju w Śremie odnośnie do wszystkich procesów, zarówno w wypadku spraw ugodzonych, jak i spraw zakończonych wyrokiem, racja znalazła się w 90% przypadków po stronie powoda, ewentualnie z pewnymi korektami, np. w kwestii wysokości żądanego długu73. Tym samym jeżeli analiza wykaże, że powódki z danego stanu zakończyły korzystnym dla siebie rezultatem nie 90%, a np. 80% spraw przez siebie zgłoszonych, może to wskazywać, że z jakichś powodów były do pewnego stopnia dyskryminowane przez składy orzekające. Jeżeli natomiast pozwane z danego stanu wygrywały sprawy częściej niż w 10% przypadków, najprawdopodobniej zyskiwały dodatkową przychylność sędziów.

W przypadku posesjonatek i spraw, w których były one powódkami, 100% sporów zakończyło się dla nich korzystnym wynikiem. W odwrotnej sytuacji, jako pozwane, wygrały 21% procesów. Wyniki w przypadku pozostałych szlachcianek prezentują się analogicznie. Można z tego wnioskować, że wszystkie szlachcianki w pewnym stopniu były faworyzowane przez składy orzekające. Najprawdopodobniej wynikało to z ich przynależności stanowej. Podobne konkluzje możemy wyciągać po analizie procesów chłopsko-szlacheckich. Gdy powodem był szlachcic, a pozwanym chłop, ten pierwszy wygrywał w 98% przypadków, w odwrotnej sytuacji powód kończył proces z korzyścią dla siebie rzadziej, bo w 68% spraw74. Wprawdzie ogólna tendencja pozostawała zachowana (częściej wygrywał powód), niemniej wyniki te sugerują, że szlachcic mógł w niektórych sytuacjach liczyć na przychylność sądu.

W próbach ugodowych z wydziału pojednawczego strony nie wykazywały chęci do zgody, ponieważ na 16 spraw aż 15 zostało odesłanych do trybunału cywilnego I instancji.

Żydówki

Na początku XIX w. wielkopolscy Żydzi mieszkali niemal wyłącznie w miastach75, co znalazło odzwierciedlenie w protokołach śremskiego sądu, ponieważ zaledwie kilka z nich dotyczy procesów, w których uczestniczyli Żydzi z obszarów wiejskich. Najczęściej wykonywanymi profesjami przez przedstawicieli tej grupy społecznej były zawody związane z handlem, następnie propinator i gorzelany, a z prac rzemieślniczych – krawiec oraz rzeźnik.

Na podstawie danych zawartych w protokołach grupa Żydówek, w przeciwieństwie do szlachcianek, jawi się bardziej jednolicie i nie da się wśród nich wychwycić wyraźnego rozwarstwienia.

W wydziale spornym Żydówki wystąpiły 32 razy, uczestnicząc w 30 procesach, które stanowiły 6% wszystkich procesów z tego wydziału (510), gdzie jedną ze stron była osoba narodowości żydowskiej. W wydziale pojednawczym w trzech próbach ugodowych uczestniczyły trzy Żydówki, co dawało podobny procent w ogólnej liczbie procesów z udziałem Żydów z tego wydziału (6%).

Żydówki występujące przed sądem, inaczej niż w przypadku szlachcianek, zazwyczaj były kobietami zamężnymi (17), w następnej kolejności wdowami (14), pojawiła się też jedna rozwódka.

Żydówki najczęściej stawały w sądzie osobiście i w zależności od ich stanu cywilnego towarzyszył im mężczyzna lub nie. Kilkukrotnie korzystały z pomocy adwokata. Uczestnictwo w sprawie poprzez pełnomocnika zdarzyło się czterokrotnie.

Tabela 5 pokazuje stan i płeć stron w sporach z wydziału spornego, w których uczestniczyły Żydówki. Kobiety te w pierwszej kolejności procesowały się z przedstawicielami własnej grupy społecznej (53%), następnie z chłopami (30%) i mieszczanami (17%). Częściej występowały w pozycji powódek (57%). Drugą stroną sporów najczęściej byli mężczyźni z różnych stanów (77%). W wydziale pojednawczym próby ugodowe Żydówek (3) miały miejsce tylko z mężczyznami narodowości żydowskiej. W sporach tych Żydówki dwukrotnie wystąpiły jako powódki. W przypadku większości procesów (57%) strony mieszkały w tym samym mieście, przez co można wnioskować, że się znały. Ponadto w sytuacji spraw pomiędzy osobami z różnych miejscowości ich szczegóły również wskazywały, że strony najczęściej nie były sobie obce.

Tabela 5. Stan stron w sprawach, w których co najmniej jedną stroną była Żydówka. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

Żydówka

chłop

6

6

Żydówka

Żyd

5

1

3

1

Żydówka

Żydówka

2

2

Żydówka

mieszczanka

2

1

1

Żydówka

chłopka

1

1

Żydówka

mieszczanin

1

1

SUMA

17

57

9

2

3

3

Żyd

Żydówka

9

1

3

3

2

chłop

Żydówka

1

1

mieszczanin

Żydówka

1

1

chłopka

Żydówka

1

1

mieszczanka

Żydówka

1

1

SUMA

13

43

3

3

4

3

SUMA CAŁOŚĆ

30

100

12

5

7

6

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

W wydziale spornym przeważały procesy cywilne (23 sprawy – 77%). W takich wypadkach, dotyczących zwrotów zaciągniętych pożyczek oraz innych długów, wypłat za wykonaną pracę czy rozliczeń w obrębie rodziny, Żydówki częściej występowały jako powódki (wierzycielki) – 56% przypadków (wdowy – 64%, mężatki i kobiety o nieokreślonym stanie cywilnym – 36%), następnie pozwane (dłużniczki) – 44% przypadków (wdowy – 45%, mężatki i kobiety o nieokreślonym stanie cywilnym – 55%). Pozostałe to sprawy karne (7 sporów – 23%). Wprawdzie udział spraw karnych w przypadku Żydówek był nieco niższy niż szlachcianek, jednak znacznie przewyższał odsetek takich sporów stwierdzony we wszystkich procesach z udziałem mężczyzn Żydów, do których doszło w wydziale spornym (10%). Inny był też charakter zgłaszanych problemów, niż w przypadku szlachcianek, gdyż dotyczyły one pobicia (1)76 i przestępstw obrazy honoru (6)77, którą mogło być m.in. zerwanie nakrycia głowy dokonane zwłaszcza w miejscu publicznym78. W większości spraw karnych (5) powódkami były Żydówki, drugą stronę reprezentowali: mieszczanki, Żydówka, Żyd i mieszczanin jako pozwani oraz Żyd i chłopka jako powodowie. W jednym z przypadków w sprawę dotyczącą honoru włączył się kórnicki rabin i z jego pomocą strony zawarły ugodę, koszty procesu dzieląc pomiędzy siebie. Pokazuje to rolę i wpływ osób pełniących funkcje religijne w społecznościach żydowskich79.

Rezultaty procesów z udziałem Żydówek znamy w 24 przypadkach (ugody – 54%, wyroki – 46%), w pozostałych sześciu zatrzymały się one na etapie odroczenia. Także prezentuje je tabela 5. Nie wskazują na dyskryminacyjną postawę składów orzekających. Wprawdzie w przypadkach, gdy Żydówki były powódkami, przegrywały sprawy w nieco większym odsetku (21%), niż dowodzi tego ogólna średnia, ale w odwrotnych sytuacjach, jako pozwane często kończyły procesy korzystnym dla siebie rezultatem (40%). W Księstwie wprowadzono ograniczenia w prawach obywatelskich dla tej grupy społecznej, co mogło mieć negatywny wpływ na postrzeganie osób narodowości żydowskiej i ich dyskryminację przez urzędników różnych szczebli w poszczególnych resortach. Wyroki zapadłe w śremskim sądzie nie skłaniają jednak do takich konkluzji80.

Protokoły z sądu pokoju w Śremie dostarczają pewnych danych dotyczących aktywności gospodarczej Żydówek. Pod tym względem do wyróżniających się postaci należała niewątpliwie wdowa Hejle Macholowa Pikowa z Zaniemyśla, dawniej żona Machola Pika81. Jej mąż trudnił się handlem. Trudno powiedzieć, od jak dawna była wdową, można jednak domniemywać, że musiało minąć już kilka lat od śmierci Pika, ponieważ tylko dwa procesy dotyczyły spraw bezpośrednio z nim związanych. Pikowa wystąpiła jako strona w ośmiu procesach w wydziale spornym, siedmiokrotnie jako powódka oraz raz jako pozwana w procesie w wydziale pojednawczym. Wszystkie procesy dotyczyły spraw cywilnych. W pięciu przypadkach zakończyły się dla niej korzystnym rezultatem, dwa razy zawarła kompromis, a gdy była pozwaną, racja znalazła się po stronie jej adwersarza. Na podstawie przebiegu spraw z jej udziałem można domniemywać, że Pikowa kontynuowała po śmierci męża działalność handlową i prowadziła ją zapewne z sukcesem. Niewykluczone, że przed wdowieństwem uczestniczyła w zarządzaniu interesem. Handlowała z chłopami, udzielała pożyczek, szynkowała trunki, była właścicielką nieruchomości w Zaniemyślu, w których wynajmowała pokoje. Jej działalność odbywała się przede wszystkim w bliskich okolicach Zaniemyśla, o czym świadczą nazwy wsi, z których pochodzili chłopi występujący przeciwko niej w sprawach. Niekiedy wchodziła w relacje handlowe z osobami z nieco dalszych miejscowości, choć ciągle położonych w powiecie śremskim82. Najprawdopodobniej była ostrożna, co pokazuje proces z powództwa „uczciwego” Macieja Hoffmana z Holendrów Gogolewskich o zwrot 54 zł za dostarczone drewno. Brak zapłaty Pikowa argumentowała tym, że drewno prawdopodobnie pochodzi z kradzieży. Niewykluczone też, że wątpliwości co do pochodzenia towaru starała się wykorzystać w celu zbicia ceny83. Wspomniana już próba ugodowa z wydziału pojednawczego dotyczyła wysokiej kwoty – 1128 zł84. Dobre świadectwo wystawia jej sprawa, którą wytoczyła przeciwko „uczciwej”85 Urszuli Gabryjelewej, wdowie z Lubońca86. Problem powstał jeszcze w czasach, gdy żył Pik. Mąż Gabryjelewej, nieżyjący już w momencie procesu, zakupił na kredyt od Pika wóz za 12 talarów, czyli 72 zł i nie zdążył zapłacić tej kwoty. Gabryjelewa argumentowała, że nie dysponuje odpowiednią sumą ani wozem, ponieważ po śmierci jej męża wóz wraz z innymi ruchomościami został zajęty przez dominium. Zaproponowała Żydówce, aby tam udała się z pretensjami. Pikowa uznała tę argumentację i zawarła ugodę. W świetle tych niespełna dziesięciu zachowanych protokołów Pikowa jawi się jako kobieta prowadząca aktywną działalność zarobkową. Rozpiętość czasowa pomiędzy skrajnymi terminami spraw z jej udziałem może wskazywać, że utrzymywała się na lokalnym rynku.

Jednak nie tylko wśród wdów można wskazać kobiety podejmujące niezależne decyzje o różnym charakterze. Niektóre Żydówki jeszcze w okresie panieństwa oraz po zamążpójściu indywidualnie udzielały kredytów albo same były dłużniczkami i osobiście dochodziły swych praw lub odpowiadały za niewywiązywanie się ze zobowiązań przed sądem87.

Należy dodać, że siedem Żydówek złożyło własnoręczne podpisy88. Próba wydaje się zbyt mała, aby wyciągać na jej podstawie szersze wnioski, najprawdopodobniej jednak wśród kobiet spoza stanu szlacheckiego najlepiej wykształcone były właśnie Żydówki.

Mieszczanki

Przed śremskim sądem spośród kobiet najczęściej stawały przedstawicielki stanu mieszczańskiego. Podobnie jak w przypadku pozostałych stanów osoby te, do pewnego stopnia, odzwierciedlały strukturę mieszczan wielkopolskich. Miasta w departamencie poznańskim nie miały tak rolniczego charakteru, jak ośrodki miejskie położone na centralnych i wschodnich obszarach ówczesnych ziem polskich89. W Wielkopolsce tamtej doby działało wiele ośrodków sukienniczych i płócienniczych90. Wśród stron procesów znajdujemy małżonki: płócienników, sukienników, bednarzy, cieśli, garbarzy, garncarzy, gościnnych91, handlarzy, kołodziei, kominiarzy, kowali, kuśnierzy, młynarzy, piekarzy, rzeźników, szewców, stolarzy, kobiety określane jako wyrobnice czy służące, a także żony burmistrzów Dolska i Zaniemyśla92. Najrzadziej pojawiały się małżonki mieszczan rolników.

W wydziale spornym w 152 sprawach uczestniczyło 188 kobiet ze stanu mieszczańskiego. Stanowiło to 20% wszystkich procesów z udziałem mieszczan przeprowadzonych w tym wydziale (760); wyraźnie więcej niż w przypadku szlachcianek i Żydówek. Odsetek spraw z udziałem mieszczanek, rozpatrywanych przez wydział pojednawczy (36), w stosunku do wszystkich spraw, w których co najmniej jedną stroną był mieszczanin (124), okazał się jeszcze większy niż w wydziale spornym i wynosił 29%.

Zmniejszył się udział wdów w stosunku do wyżej wymienionych stanów. Wśród mieszczanek stanowiły one co najmniej 21% wszystkich występujących93. Dominowały kobiety zamężne (62%). Pozostałe 5% były to panny. Ich udział, choć niewielki, można już uznać za zauważalny w przeciwieństwie do szlachcianek i Żydówek. Wśród mieszczanek odnotowano też rozwódkę oraz kobietę pozostającą z mężem w separacji94.

Mieszczanki najczęściej uczestniczyły w procesach osobiście. Występowanie przez plenipotenta zdarzało się sporadycznie (odnotowałem zaledwie pięć przypadków). Niewykluczone, że sięganie po pełnomocnictwo stanowiło w jakimś stopniu wyznacznik wyższej pozycji społecznej. Szlachcianki posesjonatki przytłaczającą większość spraw załatwiały właśnie w ten sposób. Jedną z korzystających z pomocy plenipotenta mieszczanek była „szlachetna”95 Wiktoria Szmitkowska, żona burmistrza Zaniemyśla, czyli osoba zaliczająca się do elity stanu96. Nieco częściej, choć wciąż rzadko (16), mieszczanki przybywały do sądu w asystencji adwokata. Na taką sytuację w dużym stopniu mogły wpływać czynniki ekonomiczne, ponieważ tego typu usługi były płatne.

Tabele 6 i 7 pokazują stan i płeć stron w sprawach z wydziału spornego, w których uczestniczyły mieszczanki97. W wydziale spornym mieszczanki głównie procesowały się z przedstawicielami własnego stanu, zarówno z mężczyznami, jak i kobietami (78%). Jeżeli zaś chodzi o częstotliwość, stroną przeciwną byli Żydzi (14%). Do tego należy doliczyć jeszcze cztery procesy z przedstawicielami szlachty miejskiej oraz trzy z proboszczami parafii miejskich. Jak widać, mieszczanki najczęściej wchodziły w spory z innymi osobami mieszkającymi w miastach. Jedynie w czterech procesach jako strona przeciwna wystąpili chłopi. Ponadto, podobnie jak Żydówki, mieszczanki zwykle procesowały się z osobami zamieszkującymi to samo miasto (75%). W większości sytuacji strony sporów zapewne znały się. Porównywalnie było w wydziale pojednawczym, gdzie odsetek spraw pomiędzy stronami z tej samej miejscowości wynosił 67%, do czego należy dodać jeszcze trzy próby ugodowe między osobami bądź blisko spokrewnionymi, bądź bez wątpienia znającymi się, lecz podającymi inne miejsca pobytu98.

Tabela 6. Stan stron w sprawach, w których co najmniej jedną stroną była mieszczanka. Sprawy cywilne. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

mieszczanka

mieszczanin

31

18

6

4

3

mieszczanka

mieszczanka

12

9

2

1

mieszczanka

Żyd

4

2

1

1

mieszczanka

szlachcic

2

1

1

mieszczanka

Żydówka

1

1

mieszczanka

chłop

1

1

mieszczanka

nieokreślony

1

1

SUMA

52

58

30

10

6

6

mieszczanin

mieszczanka

22

%

14

4

2

2

Żyd

mieszczanka

10

6

2

2

duchowny

mieszczanka

3

3

chłop

mieszczanka

1

1

chłopka

mieszczanka

1

1

SUMA

37

42

25

6

2

4

SUMA CAŁOŚĆ

89

100

55

16

8

10

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

Tabela 7. Stan stron w sprawach, w których co najmniej jedną stroną była mieszczanka. Sprawy karne. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

mieszczanka

mieszczanka

23

11

5

1

6

mieszczanka

mieszczanin

20

12

3

1

4

mieszczanka

Żyd

1

1

mieszczanka

szlachcic

1

1

mieszczanka

chłop

1

1

SUMA

46

73

24

9

2

11

mieszczanin

mieszczanka

10

%

5

1

1

3

Żydówka

mieszczanka

3

2

1

Żyd

mieszczanka

2

2

szlachcic

mieszczanka

2

2

SUMA

17

27

9

2

1

5

SUMA CAŁOŚĆ

63

100

33

11

3

16

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

W wydziale spornym mieszczanki częściej występowały jako powódki (64%). Drugą stroną sporu zazwyczaj byli mężczyźni z różnych stanów (74%). W wydziale pojednawczym zaistniała analogiczna sytuacja99.

W wydziale spornym mieszczanki częściej procesowały się w sprawach cywilnych. W przypadkach dotyczących zwrotów zaciągniętych pożyczek oraz innych długów, wypłat za wykonaną pracę czy rozliczeń w obrębie rodziny kobiety z tego stanu w podobnym stopniu występowały jako pozwane (dłużniczki) – 51% przypadków (wdowy – 31%, mężatki i kobiety o nieokreślonym stanie cywilnym – 64%, panny – 5%), jak i powódki (wierzycielki) – 49% przypadków (wdowy – 29%, mężatki i kobiety o nieokreślonym stanie cywilnym – 59%, panny – 12%).

Wśród spraw z wydziału spornego, w których uczestniczyły mieszczanki, odsetek procesów karnych wynosił 41% (63 przypadki). W przypadku sporów z udziałem mężczyzn ze stanu mieszczańskiego odsetek ten kształtował się na poziomie 18%. Różnica była bardzo wyraźna.

Struktura spraw karnych, w których uczestniczyły mieszczanki, przypominała tę z udziałem Żydówek. Dominowały sprawy dotyczące obrazy honoru (50 przypadków, 79%), następnie pobicia (11 przypadków, 17,5%), natomiast odnotowano zaledwie dwie sprawy o kradzież. Próba w przypadku mieszczanek jest wyraźnie większa niż odnośnie do dwóch analizowanych już stanów, co wzmacnia wysnute na jej podstawie wnioski. Mieszczanki najczęściej sytuowały się w pozycji powódek (73%), czyli osób poszkodowanych bądź za takie się uznających.

Liczba spraw z udziałem mieszczanek jest na tyle duża, że można pokusić się o próbę określenia wysokości kwot gotówkowych, które wypływały i wpływały do zasobów tych kobiet, co przybliży wiedzę na temat poziomu ich zamożności, także w porównaniu z ogółem mieszczan oraz innych stanów100. Próba taka będzie składać się ze spraw cywilnych dotyczących sporów o różne kwoty pieniężne. Do próby wejdą sprawy z tych samych miesięcy i lat, przeprowadzone w wydziałach spornym i pojednawczym101.

Średnia arytmetyczna z powyższych sum wyniosła 262 zł, natomiast mediana – 147 zł. W przypadku próby dotyczącej spraw z udziałem wszystkich mieszczan wartości te wyglądały następująco: średnia – 267 zł, mediana – 87 zł. Próba spraw z udziałem wszystkich mieszczan liczyła 382 przypadki102. Procesy, w których uczestniczyły tylko kobiety ze stanu mieszczańskiego, stanowiły 19% próby ogólnej (74 procesy). Średnie arytmetyczne w zasadzie pokrywają się. Różnicę widać w przypadku mediany. Trzeba jednak pamiętać, że próba tylko z udziałem kobiet jest około pięciokrotnie mniejsza, co wpływa na precyzję tego porównania.

Rezultaty spraw z udziałem mieszczanek znamy odnośnie do 126 procesów (ugody – 70%, wyroki – 30%). W przypadku gdy były powódkami, przegrywały około 10% procesów. Natomiast w odwrotnej sytuacji, gdy mieszczanki występowały jako pozwane, ich wygraną kończyło się około 7% spraw. Pierwszy przypadek pokrywa się ze średnią, drugi wskazuje na mniej korzystne położenie, w którym znalazły się mieszczanki na sali sądowej, odnośnie do wyniku średniego. Można więc przyjąć, że mieszczanki w niewielkim stopniu były traktowane gorzej w stosunku do przeciętnego petenta przeprowadzającego proces przed śremskim sądem.

W przeciwieństwie do szlachcianek mieszczanki znacznie częściej zawierały ugody w wydziale pojednawczym. Tak skończyło się 11 (31%) na 36 procesów.

W tej grupie społecznej nie można wskazać osoby, która wystąpiła w większej liczbie procesów, co pozwoliłoby nakreślić nieco szerszy obraz jej działalności. Natomiast da się uchwycić rodzaj spraw mogących świadczyć o pewnych obszarach, w których mieszczanki aktywizowały się gospodarczo.

Kobiety z tego stanu samodzielnie zaciągały i udzielały kredytu. Były to zarówno towary wydawane na kredyt, jak i pożyczki gotówkowe. W protokołach kredyt taki często określano „rękodajnym”. Kwoty, które w ten sposób pożyczano, nie przekraczały zazwyczaj 100 zł, ale można też podać przykład kredytu o wartości 300 zł, od którego powódka, „sławetna” Dorota Rajewicz z Dolska, żądała zwrotu prowizji w wysokości 41 zł od pozwanego „szlachetnego” Ksawerego Hurdzińskiego103. W przypadku wdów mogła zachodzić sytuacja, w której pozwany dłużnik pożyczył pieniądze jeszcze od męża powódki, ale nietrudno wskazać przykłady spraw, gdy to mężatki domagały się zwrotu zaległych kwot, co wskazuje na ich przedsięwzięcia. Innym przykładem samodzielnej działalności zarobkowej mieszczanek był wynajem pokoi, pomieszczeń czy całych budynków, zawierany także na podstawie umów pisemnych104. Interesujący proces rozegrał się pomiędzy Franciszkiem Polejnem, proboszczem parafii w Dolsku, powodem a „szlachetną” Kunegundą Gładkiewiczową z Dolska, dawniej wdową, w momencie procesu ponownie mężatką, występującą przez męża, „szlachetnego” Marcina Gładkiewicza, młynarza. Proboszcz żądał zwrotu zaległego czynszu za wydzierżawiony pozwanej wiatrak w kwocie 12 talarów, czyli 72 zł. Ksiądz proces wygrał, ale najważniejsze, że głównym najemcą był nie młynarz, ale jego żona, i to do niej kierowano pretensje, a mąż będący w tym wypadku pełnomocnikiem potwierdzał, że właśnie ona winna jest proboszczowi pieniądze. Ta niewątpliwie rzadka sytuacja pokazuje, że na początku XIX w. w Wielkopolsce kobiety zarządzały lub co najmniej współzarządzały typowo męskimi pracami105.

Chłopki106

Stan chłopski w Wielkopolsce na początku XIX w. był rozwarstwiony w większym stopniu niż w regionach położonych dalej na wschód. Nawet do 55% rolnych gospodarstw włościańskich funkcjonowało tam w oparciu o tzw. lepsze prawo do ziemi (okupnicy, Olendrzy), którego głównymi cechami były: nieusuwalność chłopa z zajmowanego gruntu lub możliwość usunięcia go tylko w nielicznych, ściśle określonych sytuacjach oraz czynsz w pieniądzu i zazwyczaj też w towarach jako główna powinność wobec dworu. Jeżeli chłopi gospodarujący na podstawie lepszego prawa do ziemi odrabiali pańszczyznę, to tylko w wąskim wymiarze wynoszącym do kilkunastu dni w roku107. W pewnym stopniu odzwierciedla to struktura osób z tego stanu występujących przed śremskim sądem.

Rozwarstwienie chłopek możemy śledzić nieco dokładniej niż Żydówek i mieszczanek. W protokołach, oprócz derywatów, częściej zamieszczane były informacje na temat statusu społecznego danej osoby, jak: żona gospodarza, okupniczka, mieszkanka wsi funkcjonującej na prawie holenderskim. Kobiety określane w powyższy sposób oraz żony rzemieślników wiejskich, młynarzy i gościnnych zaliczyłem do chłopek cieszących się wyższym statusem społecznym i materialnym. Do kobiet uboższych możemy włączyć komornice, wyrobnice i służące.

W wydziale spornym w 91 procesach uczestniczyły 104 kobiety ze stanu chłopskiego. Sprawy te stanowiły około 13% wszystkich procesów (689) z udziałem chłopów w tym wydziale. Było to więcej niż w przypadku szlachcianek i Żydówek. W wydziale pojednawczym odbyło się 17 prób ugodowych z udziałem chłopek, stanowiąc 21% spraw z tego wydziału (82), w których co najmniej jedną ze stron był przedstawiciel stanu chłopskiego. Tym samym chłopki uplasowały się na drugim miejscu po mieszczankach pod względem udziału spraw kobiet w procesach przeprowadzanych przez członków danego stanu.

Wdowy stanowiły co najmniej 23% procesujących się chłopek, co daje wartość zbliżoną do tej, jaką odnotowałem odnośnie do mieszczanek. Analogicznie było w przypadku panien (7% ogółu chłopek). Podobnie jak mieszczanki, chłopki występowały w sądzie najczęściej osobiście. Zaledwie w trzech rozprawach w zastępstwie kobiety pojawił się pełnomocnik. Nieco więcej było przypadków, gdy kobietom z tego stanu towarzyszył w procesach adwokat (9)108.

Tabele 8 i 9 pokazują stan i płeć stron w sprawach z wydziału spornego, w których uczestniczyły chłopki. W wydziale tym chłopki najczęściej procesowały się z przedstawicielkami i przedstawicielami własnego stanu (55%), następnie ze szlachtą (27%), mieszczanami (11%) i Żydami (7%). Zazwyczaj występowały w pozycji powódek (78%). Drugą stroną sporu najczęściej byli mężczyźni z różnych stanów (81%).

Tabela 8. Stan stron w sprawach, w których co najmniej jedną stroną była chłopka. Sprawy cywilne. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

chłopka

chłop

20

9

5

4

2

chłopka

mieszczanin

7

5

1

1

chłopka

szlachcic

5

4

1

chłopka

chłopka

3

3

chłopka

mieszczanka

1

1

chłopka

Żyd

1

1

SUMA

37

69

23

6

4

4

szlachcic

chłopka

11

%

7

1

3

Żyd

chłopka

3

3

mieszczanin

chłopka

2

2

Żydówka

chłopka

1

1

SUMA

17

31

12

1

1

3

SUMA CAŁOŚĆ

54

100

35

7

5

7

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

Tabela 9. Stan stron w sprawach, w których co najmniej jedną stroną była chłopka. Sprawy karne. Wydział sporny. Lata 1810 – VI 1815

POWÓD

POZWANY

REZULTATY

Kobieta

Mężczyzna

Kobieta

Mężczyzna

Liczba
spraw

%

Korzystny dla powoda

Kompromis

Korzystny dla pozwanego

Odroczenie

L. spr.

L. spr.

L. spr.

L. spr.

chłopka

chłop

15

12

1

2

chłopka

chłopka

10

6

2

2

chłopka

szlachcic

8

6

2

chłopka

Żydówka

1

1

SUMA

34

92

24

3

1

6

chłop

chłopka

2

%

2

szlachcianka

chłopka

1

1

SUMA

3

8

3

SUMA CAŁOŚĆ

37

100

27

3

1

6

Opracowanie własne na podstawie: protokoły audiencjonalne sądu pokoju w Śremie, AP Poznań, SPwŚ.

Na 17 prób ugodowych z wydziału pojednawczego tylko jedna rozegrała się pomiędzy powodem mieszczaninem i pozwaną chłopką. Pozostałe dotyczyły sporów chłopek z przedstawicielami własnego stanu. W 13 z nich chłopki występowały w pozycji powódek również w stosunku do innych chłopek. Dominacja procesów wewnątrz stanu w wydziale pojednawczym wynikała m.in. z tego, że około połowa sporów rozwiązywanych przez chłopki odnosiła się do problemów rodzinnych.

W sporach cywilnych strony nieco częściej (53%) pochodziły z innych wsi bądź jedna z nich mieszkała w mieście. W przypadku procesów karnych ich uczestnicy w większości zamieszkiwali tę samą wieś (80%). Mogło to wynikać m.in. z tego, że konflikty karne dotyczyły najczęściej osób pozostających w ścisłych relacjach sąsiedzkich (lub w zależności „pan” – pracownik109) i próbujących rozwiązać zaistniałe problemy na drodze przemocy fizycznej lub werbalnej. W przypadku spraw odnoszących się do zwrotów zaciągniętych pożyczek oraz innych długów, wypłat za wykonaną pracę, odszkodowań za szkody polne lub wyeksploatowane zwierzęta gospodarskie czy rozliczeń w obrębie rodziny chłopki nieco częściej występowały jako powódki (wierzycielki) – 59% przypadków (wdowy – 25%, mężatki i kobiety o nieokreślonym stanie cywilnym – 64%, panny – 11%), następnie jako pozwane (dłużniczki) – 41% przypadków (wdowy – 37%, mężatki i kobiety o nieokreślonym stanie cywilnym – 63%).

Odsetek spraw karnych w przypadku chłopek, podobnie jak u mieszczanek, wynosił 41% (37 procesów) i był wyższy niż udział spraw karnych w procesach z udziałem chłopów mężczyzn (33%). W sprawach karnych chłopki najczęściej pozywały mężczyzn (62%), w drugiej kolejności inne kobiety (30%), co w sumie stanowiło 92%. W zdecydowanej większości sporów o takim charakterze były więc osobami pokrzywdzonymi lub za takie się uznawały. Odsetek ten był wyraźnie większy niż w przypadku mieszczanek (73%). Jako pozwane wystąpiły w trzech sprawach (8%). Jedynego rozpatrywanego przypadku pobicia mężczyzny przez chłopkę miała dokonać żona gospodarza z Holendrów Czmońskich, Anna Szubert. Została ona pozwana przez „starozakonnego” rzeźnika z Bnina Abla Hullera pod zarzutem, że wspólnie z innym gospodarzem z tej samej wsi napadli go na drodze publicznej, pobili, zelżyli i zagrabili mu byka110. Powódka potwierdziła, że odebrała byka, choć jak stwierdziła, odbyło się to „sposobem dobrym”. Sprawa dotyczyła działalności handlowej.

Sprawy karne, gdzie stroną były chłopki, różniły się strukturą zarówno od tych, w których uczestniczyły kobiety z innych stanów, jak i od spraw karnych męskiej części stanu chłopskiego. W porównaniu z pozostałymi kobietami najczęściej brały one udział w konfliktach mających charakter przemocy fizycznej111 (20 procesów – 54% sporów karnych przy 17,5% wśród mieszczanek, 14% u Żydówek i 6% u szlachcianek), najczęściej jako poszkodowane. Następne w kolejności były przypadki obrazy honoru112 (16 procesów, 43%), natomiast najrzadziej występowały przestępstwa przeciwko mieniu (1 spór, 3%). W przypadku spraw karnych z udziałem chłopów mężczyzn właśnie ostatni typ wykroczeń odnotowywano najczęściej. Niewątpliwie duża liczba pobić chłopek wynikała m.in. z występowania takich zdarzeń na folwarkach, podczas prac prowadzonych w polu lub w obrębie dworu i zabudowań gospodarczych. Ich sprawcami byli dziedzice lub personel dominialny. Zgłaszane przez chłopki przestępstwa pobicia w zdecydowanej większości nie dają zakwalifikować się jako przemoc domowa, mająca miejsce zarówno pomiędzy członkami rodziny, jak i prowadzącymi gospodarstwo a zamieszkałą w jego obrębie czeladzią.

Ponownie uznałem, że liczba spraw cywilnych z obu wydziałów pozwala na stworzenie próby mogącej określić skalę wysokości kwot gotówkowych, które wypływały i wpływały do zasobów kobiet ze stanu chłopskiego, co przybliży wiedzę na temat poziomu ich zamożności. Próba została stworzona według takiej samej metody, jak w przypadku mieszczanek. Uzyskałem 43 wyniki. Średnia arytmetyczna wyniosła 397 zł, natomiast mediana – 177 zł. W przypadku próby dla ogółu spraw chłopskich (248 wyników) wartości te prezentowały się następująco: średnia – 317 zł, mediana – 105 zł113. Tak jak u mieszczanek bliższa okazała się wartość średniej arytmetycznej niż mediany. Próba dla kobiet ze stanu chłopskiego stanowiła 17% próby dla wszystkich chłopów (w przypadku mieszczanek było to 19%). Trzeba wziąć pod uwagę ewentualność, że w tym badaniu wyniki mogą być zawyżone w stosunku do badania dotyczącego wszystkich chłopów. Podobny wniosek należy odnieść także do analizy przepływów pieniężnych w przypadku mieszczanek. Z dużym prawdopodobieństwem przyczyną jest to, że spory o nieduże kwoty, znajdujące odzwierciedlenie w postaci procesów w wydziale spornym, najprawdopodobniej w mniejszym procencie trafiały do sądu. Działo się tak dlatego, że starano się podobne konflikty załatwiać polubownie w obrębie społeczności lokalnej przy współudziale sąsiadów, rodziny bądź administracji wiejskiej, którą stanowili sołtys i ławnicy114. W niektórych przypadkach zapewne także wójt mógł uczestniczyć w próbie zawarcia ugody. Proces w sądzie łączył się z dodatkowymi wydatkami i utratą cennego czasu. Podróż do Śremu stanowiła istotną przerwę w pracy, co mogło być problemem zarówno dla samych chłopów, jak i wójtów, którą to funkcję pełnili dziedzice, dzierżawcy lub wyznaczeni zastępcy. Istniała też zasadnicza różnica, jeżeli chodzi o łatwość odzyskania kwoty 10–20 zł i np. 1200 zł. W przypadku większych kwot częściej występowała konieczność udania się do sądu (np. z powodu niewypłacalności dłużnika) i uzyskania wyroku połączonego z nakazem egzekucji. W takich sytuacjach również stosunek wyłożonych kosztów do spodziewanego zwrotu był dużo korzystniejszy. Wynika z tego, że średnią wartość przepływów pieniężnych w przypadku chłopek i mieszczanek najprawdopodobniej zawyżają spory o wysokie kwoty związane z zaległymi działami spadkowymi (w rodzinie)115, żądaniami należnych wypłat w transakcjach sprzedaży gospodarstw i innych nieruchomości116 czy też niezwróconymi na czas większymi pożyczkami, przeprowadzane przede wszystkim w wydziale pojednawczym. Trzeba też pamiętać, że kobiety rzadziej niż mężczyźni udzielały bądź brały kredyty, natomiast zazwyczaj nie mogło ich zabraknąć w sprawach rozliczeń rodzinnych, często dotyczących większych sum, przekraczających niejednokrotnie 1000 zł. Próby odnoszące się do ogółu spraw z udziałem mieszczan lub chłopów są dużo większe niż te analizujące tylko sytuację kobiet z tych stanów, a co za tym idzie – najprawdopodobniej dokładniejsze117. Niemniej zaprezentowane wyniki pokazują, jaka mogła być skala przepływów pieniężnych w przypadku chłopek i mieszczanek. Zapewne odnosi się to głównie do kobiet należących do bogatszych części obu stanów. Można uznać, że były to znaczne kwoty. Przyjąłem, że zwłaszcza dla osób spoza szlachty 100 zł to już większa suma118. Niektóre kobiety w jakimś zakresie operowały kwotami nie mniejszymi niż mężczyźni, choć rzadziej decydowały o sprawach finansowych. Analogiczne wnioski trzeba odnieść do analizy zasobów mieszczanek.

Rezultaty spraw z udziałem chłopek znamy odnośnie do 78 procesów (ugody – 71%, wyroki – 29%). Chłopki i mieszczanki stanowiły grupy społeczne najbardziej skłonne do zawierania porozumień w sądzie. Rezultaty zostały zaprezentowane w tabelach 8 i 9. W przypadku gdy chłopki były powódkami, przegrywały około 8% procesów. Natomiast w odwrotnej sytuacji, gdy występowały jako pozwane, wygraną kończyło się około 6% spraw. Pierwszy przypadek mógłby obrazować korzystniejsze położenie, w jakim znajdowały się chłopki na sali sądowej, w stosunku do wyniku przeciętnego, drugi przeciwnie. Możemy więc przyjąć, że chłopki traktowano podobnie jak każdego przeciętnego petenta przeprowadzającego proces przed śremskim sądem. Pod tym względem ich sytuacja była nieco lepsza od sytuacji mieszczanek.

Na 17 spraw przeprowadzonych w wydziale pojednawczym sędziom pokoju udało się pojednać strony w dziewięciu przypadkach (53%). Chłopki, podobnie jak mieszczanki, wykazywały zdecydowanie większą skłonność do ugody niż szlachcianki. Jak w przypadku niektórych innych problemów, mogło to wynikać także z przyczyn ekonomicznych. Odesłanie sprawy z wydziału pojednawczego do trybunału cywilnego I instancji skutkowało koniecznością prowadzenia dalszego procesu, a do tego wymagany był obrońca (płatny), ponieważ na tym poziomie wymiaru sprawiedliwości istniał przymus adwokacki119.

Wśród chłopek, podobnie jak mieszczanek, trudno uchwycić postacie wyróżniające się w prowadzeniu działalności gospodarczej. Łatwiej wskazać pewne obszary, w których przejawiała się aktywność zarobkowa tych kobiet, wychodząca poza gospodarstwo domowe. Należy wymienić działalność pożyczkową z pobieraniem prowizji. Analogicznie do mieszczanek wśród chłopek można wskazać zarówno wdowy, jak i mężatki, które występowały w sądzie w roli wierzycielek. Najwyższa kwota pożyczki, o jaką toczył się spór, w którym uczestniczyła chłopka, wynosiła 2400 zł120. Na temat działalności handlowej już pisałem. W tym miejscu można wskazać gościnne prowadzące samodzielnie karczmy i pobierające na kredyt trunki na wyszynk. W jednym z procesów, odbywającym się w sylwestra 1814 r., „urodzony” Józef Rodwald, dzierżawca propinacji w dobrach Jeżewo, pozwał gościnną Barbarę Szkupniewską o zwrot 160 zł za wydane jej trunki. Był to jeden z nielicznych procesów, w których chłopka skorzystała z pomocy plenipotenta. Jej pełnomocnikiem był „urodzony” Wincenty Koszutski, dzierżawca dóbr Jeżewo. Najprawdopodobniej Koszutski czerpał zyski z działalności gościńca, dlatego też postanowił wspomóc gościnną w jej sporze z dzierżawcą propinacji. Linia obrony, którą przyjął pełnomocnik pozwanej, polegała na stwierdzeniu, że gościnna jako mężatka nie mogła być pozwana sama przed sąd (co miało miejsce), a jedynie za upoważnieniem lub w asystencji męża. Powód ripostował, że Szkupniewska może odpowiadać sama, ponieważ prowadzi oddzielne od męża gospodarstwo i trudni się tylko wyszynkiem trunków. Wydaje się, że propinator nie był daleki od prawdy i dobrze określił pozycję zawodową chłopki121.

Kobiety o nieokreślonym stanie

W wydziale spornym odbyło się jeszcze 16 procesów z udziałem kobiet o trudnym do określenia stanie122. Sadząc po noszonych przez nie imionach i nazwiskach oraz niepełnych innych danych, na pewno nie były to Żydówki. W 11 przypadkach uczestniczyły w procesach cywilnych zazwyczaj dotyczących długów. W pięciu procesach karnych spór zawsze wiązał się z obrazą honoru.

Wnioski

Niniejszy tekst odnosi się do precyzyjnie, czasowo i przestrzennie, zakreślonego fragmentu rzeczywistości, uchwytnego dzięki przeanalizowanym źródłom. Dotyczy głównie mieszkanek powiatu śremskiego oraz dodatkowo kobiet z miejscowości położonych w kilku sąsiednich powiatach. Wnioski zaprezentowane poniżej chciałbym potraktować jako hipotezy, które w przyszłości należy poddać weryfikacji poprzez dalszą analizę innych dostępnych źródeł. Bez wątpienia badanie przeprowadzone na bazie tak pozyskanych danych nie uprawnia do formułowania ogólnych wniosków odnoszących się do całego państwa, jednocześnie nie będą one dotyczyć wyłącznie obszaru niewiele przekraczającego granice powiatu. W związku z tym trzeba postawić pytanie o możliwości ekstrapolacji owych wniosków/hipotez. Jest to dylemat konieczny do rozstrzygnięcia, pojawiający się zwłaszcza odnośnie do historiografii dotyczącej dziejów Polski. W przypadku takich prac niejednokrotnie skazani jesteśmy na daleko idącą fragmentaryczność, gdyż analizy często opierają się na pozostałościach, szczątkach zespołów archiwalnych, których zasadnicze części przepadły m.in. w czasie ostatniej wojny. Uznałem, że zakres ekstrapolacji należy ograniczyć do obszaru Wielkopolski ze względu na jej zauważalną odrębność związaną z poziomem rozwoju gospodarki i kształtem relacji społecznych w stosunku do większości pozostałych ziem polskich123. Natomiast ewentualne wykluczenie nawet takiej możliwości musiałoby się m.in. opierać na założeniu, że podejście pracowników śremskiego sądu do przepisów prawa i załatwiających swe sprawy petentów, pochodzących z różnych stanów, było wyjątkowe na tle całego kraju, a nie ma przesłanek, by tak twierdzić124. Wprawdzie możliwości bezpośrednich porównań z pracą osób piastujących analogiczne funkcje w innych częściach Księstwa są nader skromne125, to jeżeli jednak sięgniemy do raportu deputacji (rządowego ciała opiniotwórczego), znajdziemy tam następujący ogólny pogląd, dotyczący m.in. pracowników nowego systemu sądów, w tym przede wszystkim podsędków: „Rozpanoszona po departamentach ta nowa urzędników klasa jest najniebezpieczniejszą dla obywatelstwa, jest prawdziwą chłostą spokojnego i towarzyskiego życia”126. Jak interpretować tak wyrażony osąd? Można przypuszczać, że chodziło m.in. o postawę podsędków i pisarzy w sporach pomiędzy szlachtą a pozostałymi grupami ludności. Pamiętajmy, że przez blisko trzy wieki żaden urzędnik nie ingerował w relacje dwór – wieś/miasto w dobrach prywatnych, a za taką ingerencję mogły być uznawane przez posesjonatów sprawy sądowe wytaczane im przez ich niedawnych poddanych, które w dodatku niejednokrotnie przegrywali. Najprawdopodobniej podsędkowie i pisarze sprawujący jurysdykcję nad mieszkańcami w sądzie pokoju w Śremie wpisywali się w szerszą tendencję dostrzegalną na obszarze całego kraju.

Odnośnie do kobiet ze wszystkich stanów można wskazać łączące je elementy wspólne oraz nakreślić kilka linii podziałów. Z tych pierwszych cechą charakterystyczną i od razu dostrzegalną jest dużo rzadszy udział kobiet w porównaniu z mężczyznami w procesach przeprowadzanych przed śremskim sądem. Najczęściej reprezentowane w wydziale spornym mieszczanki uczestniczyły tylko w 20% procesów z udziałem wszystkich mieszczan. Wynikało to m.in. z dużo skromniejszej partycypacji ówczesnych kobiet w różnych aspektach życia publicznego127. Pomimo przejawów przełamywania tego schematu, cały czas główną aktywnością kobiet było prowadzenie gospodarstwa domowego128. Na taki stan rzeczy istotny wpływ miały wzorce kulturowe, w myśl których głównym zarządzającym w sprawach rodziny był mężczyzna.

Sprzeczne wnioski mogą płynąć z analizy sytuacji Żydówek. Ich udział w procesach, w stosunku do ogółu procesów z udziałem wszystkich Żydów, był najmniejszy w porównaniu z innymi kobietami. Jednocześnie przejawiały one dostrzegalną aktywność zarobkową i dysponowały potencjalnie dużymi możliwościami wychodzenia ze swoją działalnością poza gospodarstwa domowe, o czym będzie jeszcze mowa. Musimy jednak pamiętać, że przedstawiona analiza bazuje na zachowanych aktach sądowych, tylko tych, które przetrwały różne zdarzenia losowe. W przypadku Żydówek nie wiemy, czy na początku XIX w. w miastach powiatu śremskiego wciąż działały sądy dla ludności żydowskiej. Wiadomości o takich sytuacjach płynęły z innych części kraju129. Pośrednich sygnałów o pracy dawnych jednostek wymiaru sprawiedliwości można poszukiwać w informacjach zawartych w protokołach. Dostarczają one np. dowodów na ciągłe funkcjonowanie sądów wiejskich, przynajmniej w niektórych wsiach. O sądach żydowskich nie ma informacji wyrażanych wprost, są natomiast sygnały (wprawdzie nieliczne) o działaniach rabinów w celu polubownego załatwiania niektórych sporów. Być może sprawy z udziałem Żydówek niekiedy w ogóle nie opuszczały lokalnej społeczności żydowskiej, tam znajdując swój finał. Niewykluczone, że działały tu też czynniki kulturowe i część Żydówek, zwłaszcza z bogatszych domów, podobnie jak posesjonatki, izolowała się bądź była izolowana tylko w obrębie swojego stanu. Pewną wskazówką mówiącą o takiej możliwości może być nieco częstsze korzystanie przez Żydówki z pośrednictwa plenipotentów w stosunku do pozostałych dwóch stanów nieszlacheckich. Uwagi dotyczące możliwego wpływu ciągłej działalności dawnych organów wymiaru sprawiedliwości na wyniki niniejszej analizy w pewnym stopniu odnoszą się do kobiet ze wszystkich grup, z wyjątkiem szlachty.

Niższy od mężczyzn udział kobiet w działalności gospodarczej wychodzącej poza gospodarstwo domowe oraz wzorce kulturowe wpływały przede wszystkim na wyraźnie mniejszą liczbę spraw cywilnych, w których uczestniczyły. Ten rodzaj procesów stanowił większość sporów rozsądzanych przez poszczególne grupy społeczne: w przypadku chłopów i szlachty – około 64%, wśród mieszczan – około 77%, a u Żydów najwięcej, bo około 88%130. Na temat procesów karnych i ich udziału w ogólnej liczbie spraw przeprowadzanych przez kobiety z różnych stanów będzie jeszcze mowa.

Skala przepływów pieniężnych u mieszczanek i chłopek, jeżeli weźmiemy pod uwagę liczbę spraw dokumentujących to zjawisko, potwierdza dużo mniejsze zaangażowanie tych kobiet w różnych aspektach życia gospodarczego w porównaniu z mężczyznami. Równocześnie jednak wskazuje, że jeżeli z jakichś przyczyn dochodziło już do takiej aktywności, to skala udziału w niej kobiet (mierzona wysokością kwot znajdujących się w ich dyspozycji) nie odbiegała od tej reprezentowanej przez mężczyzn. Poziom zamożności kobiet i mężczyzn w stanach mieszczańskim i chłopskim mógł być zbliżony131. Rodzi się jednak pytanie, na ile swobodnie rozporządzały kobiety gotówką pozostającą do ich dyspozycji. Chodzi zwłaszcza o większe kwoty przypadające im np. w ramach działów spadkowych. W jakim stopniu o sposobie zagospodarowania wspomnianych sum decydowali powiązani z nimi rodzinnie mężczyźni?

Kolejną cechą wspólną dla kobiet ze wszystkich stanów było to, że toczyły one spory w zdecydowanej większości z mężczyznami. W przypadku szlachcianek udział ten wynosił niemalże 100%, a pozostałych kobiet – 74–81%. Analiza rozstrzygnięć nie wykazała przejawów dyskryminowania kobiet ze względu na płeć przez składy orzekające i faworyzowania mężczyzn w przypadku Żydówek i chłopek, za to ukazała niewielki stopień dyskryminacji występujący odnośnie do mieszczanek. Można także dostrzec pewną stronniczość wydających wyroki podsędków, przejawiającą się tym, że szlachcianki miały wskaźniki korzystności wyroków nieco lepsze od pozostałych grup społecznych. Podobnie rzecz wyglądała, jeżeli weźmiemy pod uwagę np. procesy chłopsko-szlacheckie (tu występowały wyraźnie większe odchylenia). Można więc zaproponować hipotezę, iż ogólnie osoby ze stanu szlacheckiego miały większe szanse na uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia sprawy, ale wiązało się to z ich przynależnością stanową, a nie identyfikacją płciową. Zjawisko to wpisuje się już w zespół cech różnicujących sytuację kobiet z poszczególnych stanów.

Miejsce zamieszkania stron analizowanych procesów wskazuje, że konflikty będące wyrazem relacji społecznych miały wyraźnie lokalny charakter, ograniczony zazwyczaj do granic powiatu. Można wnioskować, że promień mobilności przestrzennej, również w znaczeniu cyrkulacji132, najczęściej nie przekraczał 15 km.

Wśród zaobserwowanych linii podziałów w pierwszej kolejności warto wymienić te, dzięki którym wyraźnie wyróżnia się grupa posesjonatek. Uboższe szlachcianki (nieposesjonatki) w swych postawach i zgłaszanych problemach bardziej przypominały kobiety z pozostałych stanów.

W zdecydowanej większości występujące przed sądem posesjonatki były wdowami. Dopiero utrata męża powodowała, że kobiety te aktywniej zaczynały uczestniczyć w życiu publicznym. Wynikało to m.in. z przyjętego wśród posesjonatów hierarchicznego modelu prowadzenia folwarku, w którym głównym zarządzającym był mężczyzna133. Charakterystyczne, że posesjonatki jedynie sporadycznie pojawiały się w sądzie osobiście, powierzając reprezentowanie siebie plenipotentom wywodzącym się z kręgu rodziny, wysoko postawionych pracowników dóbr lub prawników. Wynikało to z dużych możliwości finansowych kobiet z tej grupy społecznej oraz zapewne względów prestiżowych. Charakter sporów rozwiązywanych za pośrednictwem organów wymiaru sprawiedliwości, a ograniczający się w zdecydowanej większości do spraw związanych z prowadzeniem majątków, świadczył o braku aktywności posesjonatek na innych polach działalności gospodarczej.

Wśród kobiet z pozostałych stanów i uboższych szlachcianek obserwujemy inny zespół cech charakteryzujących wymienione grupy. W grupach tych wzrastał bezpośredni udział kobiet w życiu publicznym. Uboższe szlachcianki i pozostałe kobiety cechowały dużo większa niż posesjonatki dynamika oraz różnorodność w podejmowaniu działalności zarobkowej wychodzącej poza gospodarstwo domowe. Niewątpliwie zjawiska te były wymuszane m.in. przez względy ekonomiczne. Wiązało się to ściśle ze znacznym zwiększeniem liczby kobiet zamężnych występujących przed sądem. W analizowanych grupach wdowy stanowiły wyraźną mniejszość. Status wdowy nie był już podstawową cechą umożliwiającą bądź wymuszającą opuszczenie, choćby chwilowe, granic wyznaczonych przynależnością stanową czy przestrzenią domową.

W literaturze funkcjonuje pogląd, że Żydówki szybciej niż inne kobiety aktywizowały się w różnych pracach, wchodząc w role dotąd typowo męskie, np. bankierów, przemysłowców, ludzi handlu134. Mogło to wynikać ze struktury zawodowej ludności żydowskiej, gdzie dominowały profesje związane z handlem, działalnością kredytową (również tą o najmniejszej skali) czy rzemiosłem, zwłaszcza lekkim, jak np. krawiectwo. Były to prace, których wykonywanie w większości nie stanowiło dla kobiet problemu. Przedstawiona tu postać Pikowej wpisuje się w nakreślony wyżej obraz. Zwłaszcza drobny handel był sferą działalności, którą kobiety mogły szybko zacząć samodzielnie uprawiać. Żydówki miały ułatwione zadanie, ponieważ niejednokrotnie współprowadziły tego typu rodzinne interesy i w przypadku śmierci męża szybko przejmowały całość obowiązków. Większe trudności w tej sferze życia mogły spotykać mieszczanki, ponieważ przedstawiciele stanu mieszczańskiego częściej trudnili się rzemiosłem, i to niejednokrotnie w wydaniu „ciężkim”, jak kowalstwo, bednarstwo czy budownictwo (np. ciesielstwo). Uczestnictwo mieszczanek w uprawianiu różnych zawodów rzemieślniczych utrudniały też odgórne zakazy systematycznego kształcenia kobiet w takich profesjach135. Większe perspektywy zatrudnienia dla kobiet znajdowały się na pewno w popularnym w Wielkopolsce rzemiośle włókienniczym. Wydaje się, że najbardziej ograniczone w tym względzie były chłopki, ponieważ prowadzenie gospodarstwa rolnego na początku XIX w. w zasadzie nie mogło odbywać się bez udziału mężczyzn, niemniej również w tej grupie społecznej istniały możliwości zajmowania się drobnym handlem, zwłaszcza towarami rolnymi, czy zarządzania gościńcami. Na podstawie samych protokołów trudno jednoznacznie wskazać, które kobiety (z jakich stanów) wyraźnie wyprzedzały inne w procesie rozszerzania swej działalności gospodarczej. Bez wątpienia, z wyjątkiem posesjonatek, znajdujemy je we wszystkich grupach społecznych.

Powyższe rozważania odnoszą się przede wszystkim do kwestii możliwości wykonywania przez kobiety różnych prac ze względu na ich dostępność. Trzeba jednak pamiętać o czynnikach kulturowych determinujących omawiane zjawiska. Na wspomnianą wyżej szybszą emancypację ekonomiczną Żydówek mogły mieć wpływ niektóre wzorce kulturowe obecne w tej społeczności. Mowa jest o braniu przez część Żydówek odpowiedzialności za utrzymanie gospodarstw domowych w celu stworzenia mężom warunków do swobodnego kontynuowania nauki w szkołach religijnych i generalnie poszerzania wiedzy, co w konsekwencji umożliwiało im wejście do elity tej grupy społecznej. Sytuacja ta wymuszała aktywne uczestnictwo Żydówek w życiu publicznym136. Wydaje się, że o zagadnieniu możliwości rozszerzania działalności gospodarczej kobiet, mającego miejsce w analizowanym okresie, i stosunku mężczyzn do tego zjawiska wciąż najmniej wiemy odnośnie do środowisk chłopskich.

Wyraźną różnicę między posesjonatkami a kobietami z pozostałych stanów widać w charakterze spraw karnych zgłaszanych przez te środowiska. W przypadku posesjonatek zwraca uwagę marginalna liczba sporów karnych innych niż kradzieże. Nie doświadczały one przejawów przemocy (fizycznej i werbalnej) ze strony osób z pozostałych stanów. Jest to zjawisko charakterystyczne dla wszystkich posesjonatów. W przypadku mężczyzn z tej grupy odnotowałem znikomą liczbę pozwów przeciwko przedstawicielom pozostałych stanów w sprawach karnych, takich jak pobicia czy obraza honoru. Miały miejsce zaledwie cztery takie zdarzenia, dotyczące tylko dzierżawców, nie zaś dziedziców, stanowiąc 2% spraw karnych, w których uczestniczyli przedstawiciele stanu szlacheckiego. Częściej z powodu obrazy honoru i przemocy fizycznej sądzili się mężczyźni należący do szlachty o niższym statusie majątkowym. W przypadku posesjonatek jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy było życie w świecie ograniczonym barierą stanową oraz podejmowanie głównie tradycyjnych działań zawodowych, przez co nie miały one szerszego bezpośredniego kontaktu z innymi środowiskami poza gospodarstwem domowym. Wyraźna zmiana widoczna jest w przypadku pozostałych szlachcianek, które wnosiły pozwy o pobicia czy obrazę honoru, czyny dokonywane przez chłopów, mieszczan i Żydów. Odnośnie do kobiet ze stanów nieszlacheckich skala doznawanych skutków przestępstw i bycia ich sprawczyniami była o wiele większa. Nasuwa się pytanie, na ile osoby z tych grup społecznych unikały rozwiązywania konfliktów z posesjonatami na drodze bezpośredniej przemocy, z przyczyn mających swe źródło w kilkuwiekowej podległości władzy szlachty ziemiańskiej. Niewątpliwie wpływ tego czynnika był istotny. W okresie przedrozbiorowym kary za przestępstwa pobicia i obrazy honoru dokonywane przez osoby niższego stanu przeciwko szlachcie miały surowszy wymiar niż te zaistniałe w obrębie stanów nieszlacheckich. Trzeba pamiętać, że w Księstwie Warszawskim w prawie karnym nadal obowiązywały dawne prawa polskie i subsydiarnie Landrecht, w którym wciąż różnicowano wymiar kary ze względu na stan uczestników przestępstwa. Można domniemywać, że zarówno tradycja, jak i obowiązujące prawo oraz wspomniane czynniki kulturowe powodowały, że posesjonatki znajdowały się za dość szczelnym kordonem chroniącym je przed przejawami agresji płynącymi ze strony pozostałych grup społecznych.

Powstaje jednak pytanie, czy w środowisku ziemiańskim zjawisko przemocy wobec kobiet z własnego stanu występowało marginalnie137 (ponieważ brak tego rodzaju pozwów), czy też posesjonaci starali się podobne problemy rozwiązywać we własnym środowisku, rodzinnym bądź towarzyskim. Chodzi zarówno o przemoc domową, jak i szerzej o przemoc w obrębie stanu. Wśród ziemiaństwa powiatu śremskiego można przytoczyć przykłady przemocowych postaw wobec kobiet z innych grup społecznych. Ludziom tym nieobce więc były podobne zachowania. Zasadna wydaje się hipoteza mówiąca, że zjawisko to występowało, ale nie zostało odzwierciedlone w procesach sądowych i w obecnej chwili nie jesteśmy w stanie powiedzieć wiele o jego skali. Problem braku szerszych sygnałów o samej przemocy domowej nie dotyczył jednak tylko posesjonatów138. Zwraca uwagę to, że w przypadku wszystkich stanów sprawy o przemoc w rodzinie, czy szerzej w obrębie gospodarstwa domowego, stanowiły margines sporów karnych. Najprawdopodobniej zjawisko niezgłaszania takich problemów, niewychodzenia z nimi na forum publiczne, było charakterystyczne dla ogółu społeczeństwa bez względu na stan. Podobne wnioski można wyciągnąć odnośnie do przestępstw na tle seksualnym, które także w znikomej liczbie znalazły odzwierciedlenie w protokołach śremskiego sądu. Trudno przyjąć, że zjawiska te miały tak ograniczony zasięg. Najprawdopodobniej przyczyny kulturowe sprawiały, że kobiety niechętnie rozwiązywały wspomniane problemy w sądzie.

Na podstawie powyższych czynników można próbować wytyczyć wyraźną granicę kulturową pomiędzy posesjonatkami a resztą szlachcianek i kobietami z pozostałych stanów. Szerzej wniosek ten odnosi się do całej szlachty ziemiańskiej bez względu na płeć. Sytuacja ta mogła wynikać też z ograniczeń zawodowych narzucanych od kilku wieków przez prawo i zwyczaj poszczególnym stanom w okresie przedrozbiorowym. Zakaz parania się handlem i innymi profesjami miejskimi (oczywiście mniej lub bardziej przestrzegany), obowiązujący szlachtę do końca XVIII w., zapewne nadal w jakimś stopniu kształtował mentalność ziemian i dzierżawców, wpływając na pewną alienację tej grupy w momencie narastania dynamiki zmian w kierunku kapitalistycznym. Trzeba pamiętać, że nie tylko na początku XIX w., ale także w kolejnych dekadach praca zarobkowa kobiet najczęściej była traktowana jako świadectwo ich niskiego pochodzenia lub degradacji materialnej139.

Wyżej wymienione zjawiska obrazują przesunięcie dzielącej ówczesne społeczeństwo bariery między szlachtą, jako stanem o największych przywilejach i prawach, a resztą ludności na tę pomiędzy posesjonatami a pozostałymi grupami społeczeństwa.

Kolejny czynnik, nakreślający linię podziału między kobietami z poszczególnych grup społecznych, to zróżnicowanie rodzajów przestępstw, których doświadczały kobiety ze stanów miejskich (Żydówki i mieszczanki) oraz chłopki. Te ostatnie dużo częściej narażone były na bezpośrednią przemoc fizyczną. Wynikało to m.in. z licznych kontaktów chłopek z dworem poprzez pracę na folwarku. Sześciokrotnie zgłaszały one do sądu przestępstwa pobicia na folwarkach przez dziedziców lub inne osoby ze stanu szlacheckiego należące do wyższego i średniego personelu dominialnego, natomiast jedynie raz podobny proces wytoczyła mieszczanka i ani razu Żydówka. U chłopek charakterystyczne jest też to, że udział pobić dokonywanych przez osoby z tego samego stanu, tj. głównie mężczyzn, w stosunku do wszystkich spraw karnych, w których uczestniczyły te kobiety, osiągał 38% i był wyraźnie wyższy niż u kobiet z pozostałych stanów. W przypadku mieszczanek i Żydówek odsetek ten wynosił 14%, a szlachcianki w ogóle nie zgłaszały podobnych pozwów. Oczywiście natężenie wspomnianych zachowań mogło wynikać ze specyfiki gospodarki chłopskiej, gdzie często dochodziło np. do wchodzenia zwierząt w szkodę, co skutkowało następnie próbami zajmowania ich jako gwarancji przyszłego odszkodowania. Takie sytuacje rodziły duże napięcia i rzadziej występowały w miastach. Analizując jednak znane przyczyny przestępstw pobicia chłopek, wejście zwierząt w szkodę zostało wymienione tylko raz. Wydaje się, że jedną z głównych przyczyn podwyższonej brutalizacji życia codziennego chłopów, w porównaniu z innymi stanami, było narażenie na prawnie umocowaną przemoc, funkcjonującą w systemie folwarczno-pańszczyźnianym140. Najprawdopodobniej wpływało to na kształt kultury chłopskiej, w której obrębie częściej rozwiązywano konflikty na drodze bezpośredniej przemocy fizycznej, na czym cierpiały kobiety.

Wracając do pytania, dlaczego kobiety rzadziej uczestniczyły w procesach przed śremskim sądem niż mężczyźni, należy jeszcze skupić się na kwestii procesów karnych. Spróbuję problem ten pokazać na przykładzie stanu chłopskiego. Wykroczenia z udziałem chłopów rozsądzane w sądzie pokoju w Śremie możemy podzielić według częstotliwości występowania na: przestępstwa przeciwko mieniu, pobicia oraz przestępstwa przeciwko czci. Jeżeli weźmiemy pod uwagę sprawców powyższych wykroczeń, rekrutujących się ze stanu chłopskiego, to udział w nich kobiet wynosił: dla przestępstw przeciwko mieniu – 1,5%, dla pobić – 9% i dla przestępstw przeciwko czci – 18% wszystkich sprawców. Podobne wyniki uzyskamy dla mieszczanek i Żydówek141. W przypadku mężczyzn stanowiących wyraźnie większą grupę uczestników rozpraw sądowych niż kobiety najwięcej było przestępstw przeciwko mieniu, kobiety zaś popełniały je sporadycznie. Ponadto ogólna statystyka wskazuje, że wyraźnie mniej kobiet w porównaniu z mężczyznami dopuszczało się w badanym okresie wszystkich wyżej wymienionych naruszeń prawa142. To dodatkowo zawężało liczbę spraw z udziałem kobiet wpływających do śremskiego sądu. Powstaje jednak pytanie, czy kobiety jako ofiary przestępstw zgłaszały takie problemy w podobnym procencie, jak mężczyźni. Niewykluczone, że odsetek ten był mniejszy m.in. ze względu na ciągle ogólnie gorszą w porównaniu z mężczyznami zdolność procesową kobiet. Wprawdzie w Księstwie Warszawskim kobiety ze wszystkich grup społecznych, bez względu na ich stan cywilny, mogły samodzielnie pozywać w sprawach karnych, to jednak była to zasada nowa, obowiązująca zaledwie od kilku lat i najprawdopodobniej zwyczajowo wciąż w jakimś stopniu funkcjonowały wcześniejsze, odmienne wzorce kulturowe. Między innymi takie czynniki mogły ograniczać liczbę pozwów spływającą od poszkodowanych kobiet, np. od części wdów, którym po śmierci męża trudniej było znaleźć asystencję mężczyzny, jeżeli uznały, że takowa w jakimś stopniu pomoże im w prowadzeniu procesu karnego. Opisany czynnik powodowałby jednak pewne zaniżenie ogólnej liczby spraw z udziałem kobiet rozpatrywanych przez śremski sąd, co trzeba brać pod uwagę.

Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia kwestia, dlaczego udział spraw karnych w ogólnej liczbie procesów był zazwyczaj większy w przypadku kobiet niż mężczyzn. Wydaje się, że zdecydowała tu wyraźnie częstsza aktywność mężczyzn w takich dziedzinach życia, jak prowadzenie działalności gospodarczej o różnej skali, czego przejawem były procesy cywilne z ich udziałem. Natomiast te przejawy egzystencji, które skutkowały wymienionymi już rodzajami przestępstw, rozkładały się w sposób bardziej wyrównany pomiędzy oboma płciami.

Warto także zwrócić uwagę na powyższe dane pokazujące, że największy odsetek chłopek jako sprawczyń występował w przestępstwach przeciwko czci. Podobnie działo się w przypadku mieszczanek i Żydówek. Wynikało to m.in. z tego, że kobiety dysponowały mniejszą siłą fizyczną, dlatego rozwiązując lub tworząc konflikty, uciekały się do innych środków143.

Próba porównania analizowanych w niniejszym tekście elementów rzeczywistości, w jakiej znalazły się kobiety z różnych stanów po wprowadzeniu reform napoleońskich, do wcześniejszego okresu (schyłkowych lat Rzeczypospolitej – drugiej połowy XVIII w.) jest trudna, a w wielu aspektach niemożliwa. Sygnalizowałem już ten problem przy okazji omawiania literatury przedmiotu. Trudno bowiem porównywać zasoby pieniężne, którymi dysponowały kobiety ze stanów chłopskiego i mieszczańskiego w powiecie śremskim na początku XIX w., do zasobów mieszczanek warszawskich z przełomu XV i XVI w.144, kwot pozostających w dyspozycji małopolskich chłopek w analogicznym okresie145 czy 21 przykładów mieszczanek z małych miast wielkopolskich w drugiej połowie XVI i w XVII w., które wykazały posiadanie pewnych sum pieniędzy w większości niewymienionych w nominale146. To zbyt odległe okresy oraz inna rzeczywistość społeczna i gospodarcza. Nie będą także odniesieniem prace zajmujące się studiami przypadków, pokazujące zasoby pojedynczych przedstawicieli różnych stanów147. Podobnie trudno znaleźć punkt odniesienia, bazujący na badaniu statystycznym, dla zjawiska przestępczości w poszczególnych grupach społecznych148. Oparcie analizy na aktach sądu pokoju, który pracował według nowych zasad, ponieważ stanowił placówkę wymiaru sprawiedliwości dedykowaną wszystkim obywatelom państwa bez różnicy stanu, pozwoliło zestawić w niektórych aspektach lokalną sytuację kobiet z różnych stanów, co także jest nowym zabiegiem. Pewne porównania można przeprowadzić odnośnie do aktywności zawodowej kobiet wychodzącej poza gospodarstwo domowe149. Najprawdopodobniej obserwowana w powiecie śremskim zróżnicowana aktywność gospodarcza kobiet, reprezentantek poszczególnych stanów, była kontynuacją procesów, które toczyły się już co najmniej od kilku pokoleń. Natomiast z pewnością możemy mówić o poprawie sytuacji kobiet w zakresie zdolności do czynności prawnych oraz zdolności procesowej. Dotyczyło to Żydówek, mieszczanek oraz chłopek, choć również szlachcianki mogły dostrzec poprawę swego statusu w prawie cywilnym. Bez wątpienia miało to pozytywne znaczenie, ponieważ większa swoboda aktywności gospodarczej, a także możliwość dochodzenia swoich praw przed zmienionym i w założeniu równym dla wszystkich wymiarem sprawiedliwości ułatwiały rozwój i prowadzenie owocnej działalności w różnych dziedzinach życia. Natomiast ogólną sytuację społeczną kobiet wciąż najprawdopodobniej w największym stopniu determinowały dotychczasowe wzorce kulturowe. Nie brakowało jednak sygnałów o zachodzących w tej materii zmianach, będących zapewne kontynuacją dłużej trwających procesów. Trzeba też pamiętać, że wśród ówczesnych kobiet można wychwycić jednostki o silnych osobowościach, potrafiące naginać zastany system do własnych potrzeb i oczekiwań150.

Bibliografia

Źródła niedrukowane

Archiwum Państwowe w Poznaniu

Sąd Pokoju w Śremie, sygn. 3–7, 10–52, 62–64

Źródła drukowane

Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 1–4, Warszawa 1810–1812.

Księga ławnicza wsi Kargowej w powiecie kościańskim 1617–1837, wyd. Aniela i Antoni Walawenderowie, „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego”, 3, 1960, 3, s. 1–228.

Neue Sammlung aller in dem souverainen Herzogthum Schlesien und der demselben incorporirten Grafschaft Glatz in Finanz-Polizey-Sachen etc. ergangenen und publicirten Verordnungen, Edicte, Mandate, Rescripte etc., t. 6, Breslau 1802.

Powszechne Prawo Kraiowe dla Państw Pruskich, t. 3–4, Poznań 1826.

Zbiór Przepisów Administracyjnych Królestwa Polskiego, Wydział Sprawiedliwości, cz. 2, t. 10, Warszawa 1867.

Opracowania

Bezzubik Edyta, Rapt w okresie staropolskim, „Studia Podlaskie”, 9, 1999, s. 65–72.

Bogucka Maria, Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie polskim XVI–XVIII wieku na tle porównawczym, Warszawa 1998.

Bogucka Maria, Kobieta w społeczeństwie polskim, w: Pamiętnik XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, t. 2: Przemiany społeczne a model rodziny, Gdańsk–Toruń 1995, s. 3–15.

Borowski Stanisław, Kształtowanie się rolniczego rynku pracy w Wielkopolsce w okresie wielkich reform agrarnych 1807–1860, Poznań 1963.

Chamerska Halina, Sytuacja społeczna drobnej szlachcianki w XIX wieku. Królestwo Polskie, w: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 1990, s. 69–91.

Chodyła Zbigniew, Piotr Prokop Sokolnicki, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 40, Warszawa 2001, s. 90–92.

Dubas-Urwanowicz Ewa, O prawie w świecie kobiet – szlachcianek w Rzeczypospolitej w XVI–XVII wieku, w: Kobieta i mężczyzna. Jedna przestrzeń – dwa światy, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta-Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa 2015, s. 57–71.

Eisenbach Artur, Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785–1870 na tle europejskim, Warszawa 1988.

Gloger Zygmunt, Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa 1972.

Głowacka-Penczyńska Anetta, Kobieta w małych miastach Wielkopolski w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 2010.

Głowacka-Penczyńska Anetta, Rodzina staropolska w świetle źródeł z małych miast wielkopolskich w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, w: Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. 3: Społeczeństwo a rodzina, Warszawa 2011, s. 131–147.

Gniazdowska Małgorzata, Majątek po kilku zmarłych mieszczankach XVIII-wiecznego Leszna w świetle inwentarzy pośmiertnych, w: Conjux, mater, filia, soror propinqua, civis… Kobieta na ziemi wschowskiej i pograniczu wielkopolsko-śląskim, red. Marta Małkus, Kamila Szymańska, Wschowa–Leszno 2016, s. 145–153.

Goldberg Jakub, Władza dominialna Żydów – arendarzy dóbr ziemskich nad chłopami w XVII–XVIII w., „Przegląd Historyczny”, 81, 1990, 1–2, s. 189–198.

Grossman Henryk, Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808–1810, Warszawa 1925.

Guzowski Piotr, Rodzina szlachecka w Polsce przedrozbiorowej. Studium demograficzne, Białystok 2019.

Heylman August, Historya organizacyi sądownictwa w Królestwie Polskiem, t. 1, Warszawa 1861.

Hułas Maciej, Życie publiczne a moralność, „Zeszyty Naukowe KUL”, 60, 2018, 2, s. 399–415.

Jedlicki Jerzy, Wstęp, w: Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, red. Witold Kula, Janina Leskiewiczowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 25–26.

Kaczmarczyk Paweł, Migracje o charakterze cyrkulacyjnym a inne formy mobilności terytorialnej w świetle doświadczeń badawczych, Warszawa 2002 (Prace Migracyjne, 45).

Kałwa Dobrochna, Ze studiów nad historią kobiet w XIX wieku. Metodologia, stan badań, „Historyka”, 27, 1997, s. 115–124.

Karpińska Małgorzata, Badania dziejów kobiet w Polsce w epoce nowożytnej (wiek XVI–XVIII), w: Dzieje kobiet w Polsce. Dyskusja wokół przyszłej syntezy, red. Krzysztof Antoni Makowski, Poznań 2014, s. 53–74.

Karpiński Andrzej, Kobieta w mieście polskim w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 1995.

Kicińska Urszula, Korespondencja jako źródło do badań aktywności gospodarczej kobiet w epoce saskiej, w: Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, red. Urszula Kicińska, Bożena Popiołek, Agnieszka Słaby, Warszawa 2016, s. 45–56.

Kołacz-Chmiel Małgorzata, Mulier honesta et laboriosa. Kobieta w rodzinie chłopskiej późnośredniowiecznej Małopolski, Lublin 2018.

Kopczyński Michał, Studia nad rodziną chłopską w Koronie w XVII–XVIII wieku, Warszawa 1998.

Korczak-Siedlecka Jaśmina, Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku, Toruń 2021.

Kubicki Radosław, Kobieta w mieście Opatowie i dobrach opatowskich w XVIII wieku – ze szczególnym uwzględnieniem kwestii obyczajowych, w: Per mulierem... Kobieta w dawnej Polsce – w średniowieczu i w dobie staropolskiej, red. Krystyna Justyniarska-Chojak, Sylwia Konarska-Zimnicka, Warszawa 2012, s. 395–405.

Kuchta Joanna, Pozycja majątkowa wdów z rodów szlacheckich w XVII–XVIII wieku, w: Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. Cezary Kuklo, Warszawa 2008, s. 261–269.

Kuklo Cezary, Badania nad historią kobiet w Polsce XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 2020, 107, s. 13–57.

Kuklo Cezary, Jedność czy wielość przestrzeni kobiecych i męskich ognisk domowych w miastach i miasteczkach Polski przedrozbiorowej, w: Kobieta i mężczyzna. Jedna przestrzeń – dwa światy, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta-Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa 2015, s. 131–142.

Leskiewiczowa Janina, Włościanie, w: Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, red. Witold Kula, Janina Leskiewiczowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 57–82.

Linton Ralph, Kulturowe podstawy osobowości, przeł. Aleksandra Jasińska-Kania, Warszawa 2000.

Łaszewski Ryszard, Wymiar sprawiedliwości we wsiach województwa chełmińskiego w XVII i XVIII wieku. Organizacja sądownictwa i postępowanie sądowe, Toruń 1974.

Łozowski Piotr, Kredyt i dom. Rynki obrotu pieniężnego i nieruchomościami w Warszawie okresu XV i początków XVI wieku, Białystok–Warszawa 2020.

Machut-Kowalczyk Joanna, Panny, mężatki i wdowy przed sądem pokoju: prawo a praktyka w Królestwie Polskim na przykładzie akt sądów pokoju okręgu łęczyckiego, zgierskiego i łódzkiego, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 16, 2013, s. 201–213.

Malinowska Irena, Tak zwane prawo karcenia chłopów poddanych i czeladzi według kodyfikacji pruskiej z 1794 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 5, 1953, s. 124–147.

Mencel Tadeusz, Pod zaborem pruskim i w Księstwie Warszawskim (1793–1814), w: Dzieje wsi wielkopolskiej, red. Władysław Rusiński, Poznań 1959, s. 115–140.

Michałowska-Mycielska Anna, Rodzina i gospodarstwo żydowskie w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, w: Rodzina, gospodarstwo domowe i pokrewieństwo na ziemiach polskich w perspektywie historycznej – ciągłość czy zmiana?, red. Cezary Kuklo, Warszawa 2012, s. 139–150.

Moniuszko Adam, Mazowieckie sądy ziemskie (1588–1648), Warszawa 2013.

Oniszczuk Aleksandra, Pod presją nowoczesności. Władze Księstwa Warszawskiego wobec Żydów, Warszawa 2021.

Opaliński Tomasz, Stan chłopski w Księstwie Warszawskim w świetle akt sądowych, Warszawa 2020.

Opas Tomasz, Wolność osobista mieszczan miast szlacheckich województwa lubelskiego w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, „Przegląd Historyczny”, 61, 1970, 4, s. 609–629.

Opioła-Cegiełka Monika, Przegląd strategii polityczno-społecznych sprzyjających wykluczeniu społecznemu kobiet w Polsce w XIX wieku i w latach 1919–1939, w: Historie nieobojętne, t. 1: Wnuczki Pandory. Kobieta w społeczeństwie od starożytności do współczesności, red. Anetta Głowacka-Penczyńska, Katarzyna Grysińska-Jarmuła, Monika Opioła-Cegiełka, Bydgoszcz 2016, s. 155–166.

Piotrowska-Marchewa Monika, Sytuacja kobiet na ziemiach polskich w XIX wieku – przegląd stanu badań, w: Dzieje kobiet w Polsce. Dyskusja wokół przyszłej syntezy, red. Krzysztof Antoni Makowski, Poznań 2014, s. 75–95.

Płaza Stanisław, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, t. 1–2, Kraków 1997–2002.

Pomianowski Piotr, Orzecznictwo sądu pokoju w Śremie – próba opracowania statystycznego, „Miscellanea Historico-Iuridica”, 22, 2023, 1, s. 503–517.

Pomianowski Piotr, Z problematyki rozwodów w Księstwie Warszawskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 65, 2013, 2, s. 103–121.

Popiołek Bożena, Męska zbrodnia, kobiecy ból. Drobna przemoc w czasach saskich, w: Kobieta i mężczyzna. Jedna przestrzeń – dwa światy, red. Bożena Popiołek, Agnieszka Chłosta -Sikorska, Marcin Gadocha, Warszawa 2015, s. 83–93.

Rafacz Józef, Dawne prawo sądowe polskie w zarysie, Warszawa 1936.

Rafacz Józef, Dawny proces polski, Warszawa 1925.

Rosman Moshe, The History of Jewish Women in Early Modern Poland: An Assessment, w: Polin. Studies in Polish Jewry, t. 18: Jewish Women in Eastern Europe, red. Chaeran Freeze, Paula Hyman, Antony Polonsky, Oxford–Portland 2005, s. 25–56.

Rosner Anna, Sądy pokoju w Księstwie Warszawskim, mps pracy doktorskiej, Biblioteka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1985.

Rosner Anna, Sędziowie i urzędnicy sądów pokoju w Księstwie Warszawskim, „Przegląd Historyczny”, 79, 1988, 4, s. 659–684.

Rzepniewska Danuta, Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku. Królestwo Polskie, w: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, Warszawa 1990, s. 36–68.

Rzepniewska Danuta, Wiejscy oficjaliści, w: Społeczeństwo Królestwa Polskiego, red. Witold Kula, t. 1, Warszawa 1965, s. 199–236.

Schiper Ignacy, Świadczenia Żydów na rzecz państwa i patronów, w: Żydzi w Polsce odrodzonej. Działalność społeczna, gospodarcza, oświatowa i kulturalna, t. 1, red. Ignacy Schiper, Aryeh Tartakower, Aleksander Hafftka, Warszawa 1932, s. 200–210.

Sobociński Władysław, Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 70, 1964, 1, s. 1–327.

Sójka-Zielińska Katarzyna, Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2008.

Stankiewicz Zbigniew, Szlachta – ziemianie w świetle ankiety włościańskiej 1814 r., w: Ziemiaństwo polskie 1795–1945, red. Janina Leskiewiczowa, Warszawa 1985, s. 85–120.

Topolski Jerzy, Model gospodarczy Wielkopolski w XVIII wieku, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 10, 1971, 2, s. 57–71.

Topolski Jerzy, Uwagi o strukturze gospodarczo-społecznej Wielkopolski w XVIII wieku, czyli dlaczego na jej terenie nie było żydowskich karczmarzy, w: Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, red. Jerzy Topolski, Krzysztof Modelski, Poznań 1999, s. 71–82.

Wichrowska Elżbieta, Między Berlinem a Warszawą. Judyta z Levich Bucca Jakubowiczowa, w: Słynne kobiety w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. Agata Roćko, Magdalena Górska, Warszawa 2017, s. 307–332.

Wiślicz Tomasz, Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII–XVIII wieku. Wyobrażenia społeczne i jednostkowe doświadczenia, Wrocław 2012.

Wyczański Andrzej, Kobiety – kierowniczki folwarków w starostwie sieradzkim w XVI wieku, „Zapiski Historyczne”, 41, 1976, 3, s. 41–49.

Zajkowska Milena, Przestępczość kobiet na ziemiach polskich w XIX i XX w., „Miscellanea Historico-Iuridica”, 19, 2020, 2, s. 219–240.

Żarnowska Anna, Studia nad dziejami kobiet w dzisiejszej historiografii polskiej, „Kwartalnik Historyczny”, 108, 2001, 3, s. 99–116.

1 Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: AP Poznań), Sąd Pokoju w Śremie (dalej: SPwŚ), sygn. 12, k. 13r–14v.

2 JmPan – Jego miłość/mości Pan. Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. 2, Warszawa 1972, s. 296–297.

3 Kalikst Malczewski, dziedzic Nowca, najprawdopodobniej był synem Ignacego Malczewskiego, pisarza grodzkiego z Kalisza, zmarłego w 1790 r. Jeżeli tak, to urodził się około 1780 i zmarł w 1850 r. w Pawłówku. W czasie opisywanych wydarzeń mógł mieć około 30 lat.

4 Zarówno Melerowicz, jak i Nowicki należeli do stałej kadry tego organu wymiaru sprawiedliwości. Występowali zamiennie z derywatem „JmP.” lub „urodzony”, tym samym bez większych wątpliwości możemy zaliczyć ich do stanu szlacheckiego, ale zapewne nie do posesjonatów. Reprezentowali uboższą jego część, trudniąc się pracą urzędnika. Szlachta była określana także derywatem „wielmożny”.

5 Termin „policzkowanie” został kilkakrotnie użyty w protokole.

6 W niniejszym artykule termin „proces” będzie używany w odniesieniu zarówno do prób ugodowych bez względu na ich finał, jak i do postępowań zakończonych wyrokiem.

7 I. Malinowska, Tak zwane prawo karcenia chłopów poddanych i czeladzi według kodyfikacji pruskiej z 1794 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 5, 1953, s. 132–134, 141–142; W. Sobociński, Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 70, 1964, 1, s. 278. Prawo karcenia przysługujące panom gruntowym w stosunku do osób im podległych, w tym odrabiających pańszczyznę (czeladź dworska i chłopska oraz chłopi określani również jako osiadli), wskazywano jako „prawo karcenia” lub „karność domową”. Regulowały go m.in. przepisy Landrechtu: Landrecht, t. 3, tytuł 5, §§ 77–79; t. 3, tytuł 7, §§ 227–238. Powszechne Prawo Kraiowe dla Państw Pruskich, t. 3, Poznań 1826, s. 293, 361–363.

8 Posterior – strona ciała ludzkiego przeciwległa do przodu, grzbiet, plecy.

9 Podstawą prawną kary były przepisy Landrechtu: Landrecht, t. 4, tytuł 20, § 617. Powszechne Prawo Kraiowe, s. 590; oraz pruska ustawa, tzw. ustawa okólna z 30 grudnia 1798 r., tytuł 4, § 17. Neue Sammlung aller in dem souverainen Herzogthum Schlesien und der demselben incorporirten Grafschaft Glatz in Finanz-Polizey-Sachen etc. ergangenen und publicirten Verordnungen, Edicte, Mandate, Rescripte etc., t. 6, Breslau 1802, s. 223.

10 Koszt pozwu w sądzie pokoju wynosił 2 zł, do tego burgrabia doliczał kwoty wynikające z odległości, jaką musiał przebyć, aby pozew dostarczyć. Zagadnienia te regulował dekret z 14 marca 1809 r. Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 1, Warszawa 1810, s. 218–222. Zob. też: AP Poznań, SPwŚ, sygn. 14, k. 72v. Kwota pozwu wyznaczona w tym protokole to 2 zł 15 gr.

11 Analiza wielu procesów, które przeprowadzono przed śremskim sądem, wskazuje na sporą rozpiętość kwot należnych ekspensów naprawczych. Mogły być do nich wliczane różne komponenty. Niewykluczone, że uwzględniano w nich także zadośćuczynienia za doznaną szkodę niemajątkową. W przypadku spraw o pobicia, zakończonych ugodą, niejednokrotnie sąd nakazywał sprawcy wypłatę kary nazywanej „bolesnym” lub „za ból”. AP Poznań, SPwŚ, sygn. 12, k. 19v, 30r, 55r. W podobnych sprawach zakończonych wyrokiem zazwyczaj zasądzano, tak jak w przypadku Malczewskiego, karę publiczną lub areszt. Niewykluczone, że kwotę zadośćuczynienia dla Kowalskiej przewidziano w ramach ekspensów naprawczych.

12 Wysokość wynagrodzenia została ustalona przez prefekta poznańskiego 17 listopada 1810 r. T. Mencel, Pod zaborem pruskim i w Księstwie Warszawskim (1793–1814), w: Dzieje wsi wielkopolskiej, red. W. Rusiński, Poznań 1959, s. 128.

13 System sądownictwa określiły jeszcze dwa istotne akty prawne wydane przez ówczesnego ministra sprawiedliwości Feliksa Łubieńskiego: „Organizacja sądownictwa cywilnego w Księstwie Warszawskim” z 13 maja 1808 r. oraz „Tymczasowa instrukcja” z 17 maja 1808 r. A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa w Królestwie Polskiem, t. 1, Warszawa 1861, s. 23–31, 38–39, 71; Zbiór Przepisów Administracyjnych Królestwa Polskiego, Wydział Sprawiedliwości, cz. 2, t. 10, Warszawa 1867, s. 93–109; A. Rosner, Sądy pokoju w Księstwie Warszawskim, mps pracy doktorskiej, Biblioteka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1985, s. 46.

14 T. Opaliński, Stan chłopski w Księstwie Warszawskim w świetle akt sądowych, Warszawa 2020, s. 152, 155.

15 D. Kałwa, Ze studiów nad historią kobiet w XIX wieku. Metodologia, stan badań, „Historyka”, 27, 1997, s. 122; A. Żarnowska, Studia nad dziejami kobiet w dzisiejszej historiografii polskiej, „Kwartalnik Historyczny”, 108, 2001, 3, s. 105–106, 111.

16 W Księstwie Warszawskim sprawy cywilne o najmniejszej wartości sporu rozpatrywały powiatowe sądy pokoju. Następną instancją w sądownictwie cywilnym były trybunały cywilne I instancji, funkcjonujące w każdym departamencie. Od części wyroków trybunałów cywilnych I instancji można było odwołać się do sądu apelacyjnego, jednego dla całego Księstwa. W sprawach karnych, podobnie jak cywilnych, najniższą instancję stanowiły sądy pokoju. Następnym poziomem sądownictwa karnego były sądy podsędkowskie kryminalne, a ostatnią – dwudepartamentowe sądy kryminalne. Zmiany w funkcjonowaniu sądownictwa kryminalnego wprowadził dekret z 26 lipca 1810 r. dla czterech nowych departamentów, którego przepisy rozciągnięto na całe państwo dekretem z 19 lutego 1812 r. Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 2, Warszawa 1810, s. 291–303; tamże, t. 4, Warszawa 1812, s. 235–236. W myśl tych przepisów sądami najniższej instancji były wydziały policyjne sądów pokoju, a w miejscowościach, gdzie taki sąd nie funkcjonował, burmistrz lub wójt. Następną instancję stanowiły sądy policji poprawczej, dwa w departamencie, natomiast ostatnią – dwudepartamentowe sądy kryminalne. Można było złożyć skargę na wszystkie ostateczne wyroki, zarówno cywilne, jak i karne, do sądu kasacyjnego, którą to funkcję pełniła Rada Stanu. W. Sobociński, Historia ustroju, s. 243–248, 282–284.

17 T. Opaliński, Stan chłopski, s. 47, także przyp. 7. Podtrzymuję pogląd i argumentację zaprezentowane w wymienionej publikacji, mówiące, że wydział sporny sądu pokoju w Śremie w swej części zajmującej się sprawami karnymi, po 16 marca 1812 r., kiedy to na obszarze departamentów popruskich zaczął obowiązywać dekret z 26 lipca 1810 r. (Organizacja sądów kryminalnych, wydziałów policji poprawczej i sądów policyjnych), był tożsamy z wydziałem policyjnym, w związku z czym dysponujemy jeżeli nie kompletem (tego nigdy nie można być pewnym), to zdecydowaną większością akt wydziału zajmującego się sądzeniem spraw policyjnych w analizowanych w niniejszej publikacji latach. Do 16 marca 1812 r. dla spraw spornych funkcjonował jedynie wydział sporny, a podsędek powiatowy sądu pokoju przeprowadzał próby ugodowe lub w przypadku ich fiaska sądził sprawy cywilne i karne. A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa, s. 50–51, 70–72; W. Sobociński, Historia ustroju, s. 244, 282. Ponadto argument Piotra Pomianowskiego w postaci fragmentu protokołu z 22 czerwca 1813 r., mówiącego, że „Ponieważ Sąd dla natłoku spraw kryminalnych nie mógł w dniu dzisiejszym do wyinstruowania niniejszej sprawy przystąpić przeto odracza termin ten do dnia 7 lipca r.b.” [AP Poznań, SPwŚ, sygn. 31, k. 40r (protokół nr 120)], mający potwierdzać, że akta śremskiego wydziału policji prostej zachowały się jedynie częściowo, ponieważ prowadzono dla nich oddzielną dokumentację (od kiedy mogło to nastąpić, tego autor nie podaje), w mojej ocenie nie jest przekonujący. P. Pomianowski, Orzecznictwo sądu pokoju w Śremie – próba opracowania statystycznego, „Miscellanea Historico-Iuridica”, 22, 2023, 1, s. 506, 513. Zarówno przed datą obowiązywania na obszarze departamentów popruskich wymienionego dekretu z 26 lipca 1810 r. (16 marca 1812 r.), jak i po niej, do obowiązków podsędka powiatowego sądu pokoju należało prowadzenie dochodzeń i śledztw wstępnych w sprawach karnych będących w kompetencji wyższych sądów kryminalnych. A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa, s. 186–187; W. Sobociński, Historia ustroju, s. 282, 284; Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 2, s. 300. Wymieniony w powyższym cytacie „natłok spraw kryminalnych” najprawdopodobniej oznaczał przeprowadzenie w tym dniu kilku dochodzeń w sprawach przeznaczonych do rozsądzenia przez przywołane wyższe sądy kryminalne. Ponadto sprawy niebędące sprawami cywilnymi, rozpatrywane w tym okresie przez sądy pokoju, najczęściej nazywano policyjnymi, a nie kryminalnymi. Argument, że pod tą datą zachował się jedynie wspomniany protokół, ponieważ urzędnicy sądowi zajęci byli sądzeniem innych spraw zaprotokołowanych w innej księdze, także nie przekonuje, gdyż już następnego dnia, 23 czerwca 1813 r., również sporządzono tylko jeden protokół (opatrzony nr 121) i nie wymieniono podobnych okoliczności uniemożliwiających aktywniejszą pracę. AP Poznań, SPwŚ, sygn. 31, k. 41r–41v. Powyższa sytuacja w dużej mierze była wynikiem okupacji Księstwa przez wojska rosyjskie i ogólnie atmosfery niepewności w kraju, co skutkowało spadkiem aktywności śremskiego sądu w latach 1813 – czerwiec 1815, mierzonej liczbą rozpatrywanych spraw, o około 60% w stosunku do poprzednich lat. Ponadto stosunek spraw karnych (po 16 marca 1812 r. określanych jako policyjne) do cywilnych rozpatrywanych przez sąd pokoju w Śremie w poszczególnych rocznikach: 1810 – czerwiec 1815 był mniej więcej taki sam. W związku z tym nie odnotowujemy żadnego spadku udziału rozpatrywanych spraw karnych ani przed, ani po 16 marca 1812 r., co powinno nastąpić, gdyby w pewnym momencie zaczęto dla takich sporów prowadzić oddzielną dokumentację. T. Opaliński, Stan chłopski, s. 45–46.

18 A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa, s. 103–104; W. Sobociński, Historia ustroju, s. 244.

19 W źródłach, dla opisania systemu sądów zajmujących się w Księstwie Warszawskim sądzeniem spraw karnych, najczęściej stosowano zamiennie stwierdzenia: „sądownictwo karne” i „sądownictwo kryminalne”. Zbiór Przepisów Administracyjnych Królestwa Polskiego, s. 93. W literaturze przedmiotu najdrobniejsze sprawy karne rozpatrywane przez sądy pokoju w Księstwie Warszawskim, w zależności od okresu, w którym wystąpiły, określano jako „wykroczenia” zagrożone karami policyjnymi czy „najdrobniejsze sprawy karne”. W. Sobociński, Historia ustroju, s. 276, 282. Podsędek powiatowy (sądu pokoju) miał moc wydawania wyroków do sześciu miesięcy pozbawienia wolności lub 100 rózeg. A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa, s. 50. Po wprowadzeniu w życie dekretu z 26 lipca 1810 r. (Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 2, s. 291–303), zmieniającego organizację sądownictwa kryminalnego, który w starych departamentach zaczął obowiązywać 16 marca 1812 r. (Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 4, s. 235–236), podsędek, sądząc wykroczenia, mógł orzekać sankcje karne do pięciu dni aresztu lub 30 zł (W. Sobociński, Historia ustroju, s. 283). W Księstwie Warszawskim w departamentach popruskich obowiązującym prawem karnym były dawne prawa polskie oraz posiłkowo Landrecht. W. Sobociński, Historia ustroju, s. 273–274. Uchwała Sejmu Księstwa z 1809 r. nakazywała stosować precyzyjniejsze przepisy. Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. 1, s. 223–231; W. Sobociński, Historia ustroju, s. 274. Z uwagi na to, że warunki te lepiej spełniał Landrecht, sądy częściej sięgały po tę właśnie kodyfikację (S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, t. 2, Kraków 2002, s. 112), co potwierdza analiza akt sądu pokoju w Śremie. W niniejszej pracy klasyfikowałem sprawy karne, odwołując się właśnie do Landrechtu. Ostatni, tytuł 20 tej kodyfikacji obejmuje prawo karne. Przestępstwa podane tam jako występki podzielono na publiczne (dotyczyły przede wszystkim przestępstw przeciwko państwu) oraz prywatne. S. Płaza, Historia prawa, t. 2, s. 109–110. Paragraf 509, tytułu 20 Landrechtu, określa występki prywatne ogólnie: „Nie powinien nikt drugiego uszkadzać lub krzywdzić na sławie, zdrowiu, ciele, życiu, wolności i majątku” (Powszechne Prawo Kraiowe, s. 576). Następnie znajdują się szczegółowe oddziały (od 10 do 17) poświęcone różnym rodzajom przestępstw. Są to m.in.: „O obronie sławy”, Powszechne Prawo Kraiowe, s. 580; „O obrazach cielesnych”, Powszechne Prawo Kraiowe, s. 600; „O występkach cielesnych”, Powszechne Prawo Kraiowe, s. 646; „O obrażeniach wolności”, Powszechne Prawo Kraiowe, s. 657; „O uszkodzeniach majątku w ogólności, a szczególnie o kradzieży”, Powszechne Prawo Kraiowe, s. 662. Podobną klasyfikację stosowano też w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, gdzie np. w wiejskim prawie karnym przestępstwa z oskarżenia prywatnego obejmowały: przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, gwałty, przestępstwa przeciwko czci (czynna i słowna obraza), przestępstwa przeciwko mieniu (kradzież i rabunek). Przy cięższych przestępstwach istniał obowiązek wystąpienia ze skargą. S. Płaza, Historia prawa, t. 1, s. 364. Praktyka procesowa sądu pokoju w Śremie wykazała, że ze spraw karnych najczęściej zgłaszano: przestępstwa przeciwko zdrowiu przejawiające się naruszeniami nietykalności cielesnej, zazwyczaj w formie pobić, przestępstwa przeciwko czci, często określane jako obraza czy zelżenie honoru (w tym też zniesławienia), co do których używano także określenia „lezja” (AP Poznań, SPwŚ, sygn. 12, k. 174r) oraz przestępstwa przeciwko mieniu, najczęściej kradzieże, a także rabunek z użyciem siły. Do przestępstw przeciwko mieniu zostały zaliczone również defraudacje leśne, czyli kradzieże drewna z lasów dworskich dokonywane głównie przez chłopów. Sporadycznie zdarzały się przestępstwa, które według Landrechtu można zakwalifikować jako „występki cielesne”, czyli np. nakłanianie do odbycia stosunku seksualnego wbrew woli drugiej osoby, czy przestępstwa przeciwko interesom dominialnym, jak łamanie monopolu propinacyjnego. Podział spraw na cywilne i karne, zastosowany w niniejszej pracy, wynika więc z przepisów obowiązującego w Księstwie Warszawskim prawa i bazuje na opiniach autorów zajmujących się tą problematyką jeszcze w XIX stuleciu. A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa, passim. Celem niniejszej pracy jest analiza zjawisk społeczno-gospodarczych (w szerszym znaczeniu kulturowych) dotyczących kobiet z różnych stanów, zamieszkujących powiat śremski i jego okolice. W związku z tym istotne okazały się fakty zgłaszania np. przestępstw obrazy honoru i okoliczności, jakie się z tym wiązały, natomiast to, czy dana sprawa zakończyła się ugodą stron, w których jedna przyznała się np. do popełnienia danego czynu, czy też zasądzeniem kary publicznej i prywatnej, jest istotne przede wszystkim wtedy, gdy dostarcza dodatkowych informacji pomagających przeanalizować konkretne zjawisko. Samą procedurę rozwiązania konfliktu warto odnotować, ale w hierarchii ważności zjawisk sytuuje się na dalszym miejscu. To samo odnosi się do spraw cywilnych. Pomianowski przeprowadził analizę statystyczną spraw rozpatrywanych przez sąd pokoju w Śremie (dokumentacja w większości pokrywająca się z tą wykorzystaną przeze mnie w niniejszej pracy) i podzielił sprawy na: z kontraktu, „z deliktu”, o wydanie rzeczy ruchomej, świadczenia feudalne, sprawy graniczne, inne, przedmiot spraw nieznany. Następnie wśród spraw „z deliktu” wyodrębnił: lezję lub pobicia, defraudację drewna, szkody wyrządzone przez zwierzęta, inne delikty. Jedynie nieco ponad 12% spraw „z deliktu” określił mianem „spraw mających jednoznacznie charakter karny”, czego uzasadnieniem było żądanie orzeczenia kary publicznej (bądź domagania się takiego orzeczenia) na podstawie Landrechtu. Pozostałe uznał za mające „w istocie raczej charakter cywilny”. P. Pomianowski, Orzecznictwo sądu pokoju, s. 505–513. W niniejszym opracowaniu wprowadzenie podobnego podziału w obrębie spraw cywilnych i karnych niepotrzebnie komplikowałoby wywód.

20 A. Heylman, Historya organizacyi sądownictwa, s. 103–104; W. Sobociński, Historia ustroju, s. 244.

21 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 22, k. 27r–27v.

22 Jeżeli chodzi o akta spraw spornych z wydziałów: pojednawczego, spornego i policyjnego, rozpatrywanych w sądach pokoju, to dla Księstwa Warszawskiego dysponujemy jeszcze szczątkami dokumentacji z sądów pokoju w Bydgoszczy, Poznaniu, Krakowie i Rawie Mazowieckiej. Z późniejszego okresu częściowo zachowały się akta Sądu Policji Prostej Okręgu Zgierskiego oraz pojedyncze protokoły spraw spornych z sądów w Sejnach i Rawie Mazowieckiej. Straty nie dotyczyły tylko dokumentacji sądów pokoju. Materiał aktowy (przede wszystkim księgi wyroków), wytworzony przez sądy wszystkich instancji działające w latach 1807–1876 na ziemiach Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego, zgromadzony w warszawskich archiwach centralnych, uległ w czasie II wojny światowej niemalże całkowitemu zniszczeniu. Źródła te nie zostały poddane praktycznie żadnym badaniom naukowym. W. Sobociński, Historia ustroju, s. 45–46, także przyp. 58.

23 Mowa zarówno o sądach wiejskich, jak i sądach dla ludności żydowskiej. Ich akta w większości nie zachowały się. Dla obszaru Wielkopolski z czasów Księstwa Warszawskiego dysponujemy kilkoma zapiskami z sądu ławniczego wsi Kargowej. Księga ławnicza wsi Kargowej w powiecie kościańskim 1617–1837, wyd. A. i A. Walawenderowie, „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego”, 3, 1960, 3, s. 156, 162, 172. Na temat działalności dawnych sądów, w tym tych dla ludności żydowskiej, zob. W. Sobociński, Historia ustroju, s. 245–246.

24 M. Bogucka, Kobieta w społeczeństwie polskim, w: Pamiętnik XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, t. 2: Przemiany społeczne a model rodziny, Gdańsk–Toruń 1995, s. 3–4.

25 M. Kopczyński, Studia nad rodziną chłopską w Koronie w XVII–XVIII wieku, Warszawa 1998; A. Głowacka-Penczyńska, Rodzina staropolska w świetle źródeł z małych miast wielkopolskich w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, w: Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. 3: Społeczeństwo a rodzina, Warszawa 2011, s. 131–147; A. Michałowska-Mycielska, Rodzina i gospodarstwo żydowskie w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, w: Rodzina, gospodarstwo domowe i pokrewieństwo na ziemiach polskich w perspektywie historycznej – ciągłość czy zmiana?, red. C. Kuklo, Warszawa 2012, s. 139–150; P. Guzowski, Rodzina szlachecka w Polsce przedrozbiorowej. Studium demograficzne, Białystok 2019.

26 O pozycji majątkowej i aktywności gospodarczej kobiet ze stanu szlacheckiego zob. m.in.: A. Wyczański, Kobiety – kierowniczki folwarków w starostwie sieradzkim w XVI wieku, „Zapiski Historyczne”, 41, 1976, 3, s. 41–49; D. Rzepniewska, Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku. Królestwo Polskie, w: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1990, s. 36–68; J. Kuchta, Pozycja majątkowa wdów z rodów szlacheckich w XVII–XVIII wieku, w: Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. C. Kuklo, Warszawa 2008, s. 261–269; U. Kicińska, Korespondencja jako źródło do badań aktywności gospodarczej kobiet w epoce saskiej, w: Kobiece kręgi korespondencyjne w XVII–XIX wieku, red. U. Kicińska, B. Popiołek, A. Słaby, Warszawa 2016, s. 45–56. Na temat zasobów i różnych aktywności gospodarczej mieszczanek zob. A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 1995, s. 47–140; A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach Wielkopolski w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, Warszawa 2010, s. 57–102; P. Łozowski, Kredyt i dom. Rynki obrotu pieniężnego i nieruchomościami w Warszawie okresu XV i początków XVI wieku, Białystok–Warszawa 2020, s. 119–124, 192–196, 260–263, 318–321. Zasobom i aktywności gospodarczej chłopek i Żydówek poświęcono najmniej publikacji. Zob. M. Kołacz-Chmiel, Mulier honesta et laboriosa. Kobieta w rodzinie chłopskiej późnośredniowiecznej Małopolski, Lublin 2018, s. 271–315; R. Kubicki, Kobieta w mieście Opatowie i dobrach opatowskich w XVIII wieku – ze szczególnym uwzględnieniem kwestii obyczajowych, w: Per mulierem… Kobieta w dawnej Polsce – w średniowieczu i w dobie staropolskiej, red. K. Justyniarska-Chojak, S. Konarska-Zimnicka, Warszawa 2012, s. 403. Część opracowań dotyczy także późnego średniowiecza.

27 A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim, s. 314–377; A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach, s. 126–154. Więcej szczegółów przynoszą opracowania dotyczące drugiej połowy XIX w. Zob. M. Zajkowska, Przestępczość kobiet na ziemiach polskich w XIX i XX w., „Miscellanea Historico-Iuridica”, 19, 2020, 2, s. 219–240.

28 B. Popiołek, Męska zbrodnia, kobiecy ból. Drobna przemoc w czasach saskich, w: Kobieta i mężczyzna. Jedna przestrzeń – dwa światy, red. B. Popiołek, A. Chłosta-Sikorska, M. Gadocha, Warszawa 2015, s. 83–93. Autorka na s. 92 wskazuje na wyraźny deficyt badań dotyczący przemocy, jakiej kobiety dokonywały i której stawały się ofiarami.

29 A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach, s. 131.

30 B. Popiołek, Męska zbrodnia, kobiecy ból, s. 85.

31 M. Bogucka, Kobieta w społeczeństwie polskim, s. 3–15; taż, Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie polskim XVI–XVIII wieku na tle porównawczym, Warszawa 1998.

32 M. Karpińska, Badania dziejów kobiet w Polsce w epoce nowożytnej (wiek XVI–XVIII), w: Dzieje kobiet w Polsce. Dyskusja wokół przyszłej syntezy, red. K.A. Makowski, Poznań 2014, s. 53–74; M. Piotrowska-Marchewa, Sytuacja kobiet na ziemiach polskich w XIX wieku – przegląd stanu badań, w: Dzieje kobiet w Polsce, s. 75–95. Na podstawie wymienionych wyżej zestawień można wnioskować o deficycie prac dotyczących pierwszej połowy XIX w. Wśród historyków tworzących poza Polską, z zagadnień dotyczących historii kobiet zamieszkujących ziemie Rzeczypospolitej przed zaborami i w XIX w., uwagę przyciągała przede wszystkim historia Żydówek. Zob. M. Rosman, The History of Jewish Women in Early Modern Poland: An Assessment, w: Polin. Studies in Polish Jewry, t. 18: Jewish Women in Eastern Europe, red. Ch. Freeze, P. Hyman, A. Polonsky, Oxford–Portland 2005, s. 25–56.

33 C. Kuklo, Badania nad historią kobiet w Polsce XVI–XVIII wieku w latach 2011–2020. Niezmienna atrakcyjność, ale czy nowe pytania?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 2020, 107, s. 13–57.

34 J. Machut-Kowalczyk, Panny, mężatki i wdowy przed sądem pokoju: prawo a praktyka w Królestwie Polskim na przykładzie akt sądów pokoju okręgu łęczyckiego, zgierskiego i łódzkiego, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 16, 2013, s. 201–213.

35 A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim; E. Bezzubik, Rapt w okresie staropolskim, „Studia Podlaskie”, 9, 1999, s. 65–72; A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach; R. Kubicki, Kobieta w mieście Opatowie, s. 395–405; T. Wiślicz, Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII–XVIII wieku. Wyobrażenia społeczne i jednostkowe doświadczenia, Wrocław 2012.

36 D. Rzepniewska, Wiejscy oficjaliści, w: Społeczeństwo Królestwa Polskiego, red. W. Kula, t. 1, Warszawa 1965, s. 207, 210; H. Chamerska, Sytuacja społeczna drobnej szlachcianki w XIX wieku. Królestwo Polskie, w: Kobieta i społeczeństwo, s. 75–77.

37 O trwałości pojęcia „stan” w pierwszej połowie XIX w. zob. też: J. Jedlicki, Wstęp, w: Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, red. W. Kula, J. Leskiewiczowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 25–26; J. Leskiewiczowa, Włościanie, w: Przemiany społeczne w Królestwie Polskim, s. 58–59; Z. Stankiewicz, Szlachta – ziemianie w świetle ankiety włościańskiej 1814 r., w: Ziemiaństwo polskie 1795–1945, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa 1985, s. 102, 118.

38 K. Sójka-Zielińska, Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2008, s. 296 (art. 7–8), s. 389–392 (Dział III), s. 501 (art. 1594).

39 J. Rafacz, Dawne prawo sądowe polskie w zarysie, Warszawa 1936, s. 188–191; E. Dubas-Urwanowicz, O prawie w świecie kobiet – szlachcianek w Rzeczypospolitej w XVI–XVII wieku, w: Kobieta i mężczyzna, s. 68; K. Sójka-Zielińska, Kodeks Napoleona, s. 391 (art. 745).

40 E. Dubas-Urwanowicz, O prawie w świecie kobiet, s. 63; K. Sójka-Zielińska, Kodeks Napoleona, s. 323 (art. 217).

41 K. Sójka-Zielińska, Kodeks Napoleona, s. 90; J. Machut-Kowalczyk, Panny, mężatki i wdowy, s. 203–205, 209–210.

42 J. Rafacz, Dawny proces polski, Warszawa 1925, s. 88; R. Łaszewski, Wymiar sprawiedliwości we wsiach województwa chełmińskiego w XVII i XVIII wieku. Organizacja sądownictwa i postępowanie sądowe, Toruń 1974, s. 49–50; A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim, s. 23; A. Moniuszko, Mazowieckie sądy ziemskie (1588–1648), Warszawa 2013, s. 194.

43 J. Rafacz, Dawny proces polski, s. 88–89.

44 A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim, s. 26–27.

45 Podobne wnioski odnośnie do sygnalizowanego problemu na obszarze Królestwa Polskiego w pierwszej połowie XIX w. prezentuje literatura przedmiotu. Zob. J. Machut-Kowalczyk, Panny, mężatki i wdowy, s. 213.

46 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 17, k. 44r.

47 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 27, k. 10r.

48 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 35, k. 22r.

49 Przykładowo rozwody stanowiły wówczas nową sytuację prawną. Same rozwody, ich przyczyny i pozycja kobiet w takich procesach nie są przedmiotem niniejszego tekstu, ponieważ postępowania te odbywały się przed trybunałami cywilnymi I instancji. W protokołach sądu pokoju jedynie informowano (najczęściej) o stanie cywilnym strony. Samo zagadnienie jest oczywiście interesujące w wielu aspektach, w tym odnośnie do przejawów przemocy wobec kobiet w analizowanym okresie. Większość przyczyn orzeczonych rozwodów z powództwa kobiet dotyczyła bowiem zachowań określanych jako gwałty, srogość lub ciężkie obelgi. Zob. P. Pomianowski, Z problematyki rozwodów w Księstwie Warszawskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 65, 2013, 2, s. 107, 110–114.

50 Termin „poręczeństwo” najprawdopodobniej należy rozumieć jako upoważnienie.

51 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 11, k. 60v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 13, npag., sprawa nr 47.

52 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 63, npag., sprawa nr 255.

53 J. Topolski, Uwagi o strukturze gospodarczo-społecznej Wielkopolski w XVIII wieku, czyli dlaczego na jej terenie nie było żydowskich karczmarzy, w: Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, red. J. Topolski, K. Modelski, Poznań 1999, s. 80.

54 S. Borowski, Kształtowanie się rolniczego rynku pracy w Wielkopolsce w okresie wielkich reform agrarnych 1807–1860, Poznań 1963, s. 97–100.

55 W niniejszym artykule podawana jest liczba kobiet z danego stanu, które wystąpiły w określonym rodzaju procesów przed sądem pokoju w Śremie. Może chodzić zarówno o wszystkie procesy kobiet z konkretnego stanu, jak i pewną podgrupę procesów, np. sprawy karne czy sprawy z mężczyznami chłopami. W takiej sytuacji kobieta, która wystąpiła w kilku oddzielnych sprawach, została tylokrotnie zaliczona do grupy kobiet danego stanu. Z przyjętej metody wynika, że liczba kobiet z danego stanu, zaliczająca się do określonej grupy procesów, najczęściej jest większa niż liczba kobiet wskazana dla tej samej grupy procesów na podstawie imion i nazwisk przypisanych do pojedynczych osób, gdy powtarzające się personalia tej samej osoby zostaną policzone tylko raz. Ponadto w wielu grupach procesów niektóre sprawy rozgrywały się pomiędzy kobietami z tego samego stanu, co także może zwiększać liczbę kobiet z danego stanu w stosunku do liczby procesów.

56 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 63, npag., sprawa nr 275. W sprawie tej pozwanym był „urodzony” Józef Szczaniecki, określony na początku protokołu jako posesor wsi Gogolewo. Następnie dwukrotnie pada wyjaśnienie, z którego wprost wynika, że osoba ta jest posesorem, czyli dzierżawcą, a nie dziedzicem.

57 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 31r–31v.

58 Z. Chodyła, Piotr Prokop Sokolnicki, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 40, Warszawa 2001, s. 91.

59 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 43, k. 19r–19v.

60 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 38, k. 28r–29v.

61 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 23, k. 26r–27r.

62 Wytoczyli go małżonkowie, „urodzeni” Marianna i Walenty Jankowscy, dzierżawcy wsi Bruczków, przeciwko „urodzonemu” Jędrzejowi Kotowskiemu, dzierżawcy probostwa w Jeżewie. Małżonkowie Jankowscy zarzucili pozwanemu, że na balu w Jarocinie obraził ich, zarzucając im nieprawne, poprzez kradzież, dojście do majątku i znaczenia. Pozwany został skazany na publiczne przeproszenie powodów przy świadkach oraz areszt czterotygodniowy z możliwością zamiany na karę pieniężną w wysokości 50 talarów (300 zł). Wysokość drugiego członu kary pokazuje zróżnicowanie sankcji, jakie stosowano w Landrechcie, w zależności od stanu stron. Jeżeli podobne przestępstwo miałoby miejsce pomiędzy osobami niższego stanu, kara byłaby wyraźnie niższa. AP Poznań, SPwŚ, sygn. 13, npag., sprawa nr 59.

63 Stamierowska dzierżawiła ziemie zlokalizowane w trzech punktach. Były to: folwark Zakrzewek, mała wieś Boreczek oraz grunty należące do probostwa w Brodnicy. AP Poznań, SPwŚ, sygn. 50, k. 47r–48v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 51, k. 2r–3v.

64 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 41, k. 16r–17r.

65 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 42, k. 11r–14v.

66 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 46, k. 25r–26v.

67 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 12, k. 42r–43v.

68 Żydzi określani byli derywatem „starozakonny”.

69 Na tę sytuację miały wpływ liczne procesy wytaczane przez dziedziców, dzierżawców, o kradzieże drewna z lasów dworskich.

70 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 13, npag., sprawa nr 10.

71 Jako korzystną ugodę traktuję sytuację, w której skarga powoda została uznana za zasadną i wynik sprawy był zbliżony do żądań wyrażonych w pozwie, np. uzyskał on nie mniej niż 90% kwoty żądanego długu. Ugoda kompromisowa to taka, w której żądanie zostało zrealizowane w około 50%. W przypadku spraw karnych dotyczących np. obrazy honoru za wynik kompromisowy uznaję obopólne przeproszenie się stron.

72 I. Malinowska, Tak zwane prawo karcenia, s. 132–134, 141–142.

73 T. Opaliński, Stan chłopski, s. 49.

74 Tamże, s. 125. Zestawienie chłopów ze szlachtą jest najbardziej obrazowe, ponieważ stany te znajdowały się najczęściej na przeciwległych biegunach hierarchii społecznej.

75 H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808–1810, Warszawa 1925, s. 23.

76 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 63, npag., sprawa nr 177.

77 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 12, k. 158r–159v.

78 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 27, k. 7r–8r. Trzeba zaznaczyć, że niejednokrotnie oba rodzaje przestępstw występowały razem. W niniejszym artykule kwalifikowałem dane przestępstwo w zależności od tego, który problem zgłaszany był jako główny. Zob. J. Korczak-Siedlecka, Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku, Toruń 2021, s. 142–166.

79 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 50, k. 22r–22v.

80 Podobne wnioski, także odnośnie do urzędników administracji, przedstawiła Aleksandra Oniszczuk. A. Oniszczuk, Pod presją nowoczesności. Władze Księstwa Warszawskiego wobec Żydów, Warszawa 2021, s. 72–76.

81 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 56r–56v.

82 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 63, npag., sprawa nr 236. Proces prowadziła z młynarzem, „sławetnym” Mateuszem Gaszyńskim z Żernik, wsi położonej przy północnej granicy powiatu między Kórnikiem a Kostrzynem.

83 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 14, k. 37r–38v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 16, k. 27r–28r.

84 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 4, k. 33r–33v. Niestety brak daty powstania zobowiązania, co pomogłoby ustalić okres wdowieństwa Pikowej.

85 Chłopi określani byli derywatami: „pracowity”, „uczciwy”, a w przypadku osób należących do bogatszej części tego stanu, jak młynarze, także „sławetny”.

86 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 56r–56v.

87 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 63, npag., sprawa nr 281; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 36, k. 31r–31v.

88 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 17, k. 22r–22v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 36, k. 31r–31v.

89 J. Topolski, Uwagi o strukturze gospodarczo-społecznej, s. 75.

90 Tenże, Model gospodarczy Wielkopolski w XVIII wieku, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 10, 1971, 2, s. 57–71, s. 68; tenże, Uwagi o strukturze gospodarczo-społecznej, s. 77; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 11, k. 187r–187v. Tu przykład mieszczanki pracującej w rzemiośle włókienniczym.

91 Terminem „gościnny”, czyli prowadzący gościniec, określano w Wielkopolsce karczmarza.

92 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 46r–47r; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 13, npag., sprawa nr 60.

93 Trzeba pamiętać, że odnośnie do 22 mieszczanek (12%) brak pełnych informacji pozwalających zidentyfikować ich stan cywilny, dlatego też liczba wdów mogła być nieco większa. Ta sytuacja odnosi się także do chłopek. W przypadku szlachcianek i Żydówek stan cywilny został precyzyjnie określony.

94 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 27, k. 10r; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 35, k. 22r.

95 Mieszczanie najczęściej określani byli derywatami „sławetny” i „szlachetny”.

96 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 46r.

97 Przykłady spraw karnych dotyczących obrazy honoru: AP Poznań, SPwŚ, sygn. 11, k. 213r, 214r; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 12, k. 2r–2v. Przykłady spraw karnych dotyczących pobić: AP Poznań, SPwŚ, sygn. 20, k. 2r–2v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 24, k. 51r–51v.

98 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 4, k. 106r–107r. Jedna z tych spraw zwraca uwagę. Powodem był „urodzony” Piotr Gadowski, komisarz dóbr, zamieszkały w Trzebiesławkach, w sąsiednim powiecie średzkim, który pozwał małżeństwo, „szlachetnych” Katarzynę i Antoniego Robińskich, mieszczan z Kórnika, swoich niedoszłych teściów. Zażądał zwrotu 660 zł, które wydał na prezenty dla córki pozwanych, mającej zostać jego żoną, która „[…] teraz przyjaźń mu wypowiedziała i za innego pójdzie”. Pozwani stwierdzili, że nie obiecywali powodowi wydać swojej córki za żonę. Ponadto „[…] w dawaniu córce ich, prezentów, dobra zachodziła wola powoda, który ją do odbierania takowych prezentów poniekąd niewolił”. Zaproponowali mu za owe prezenty 180 zł, na co powód nie przystał i spór został odesłany do trybunału cywilnego. Wygląda na to, że komisarzowi z sąsiedniego powiatu wyraźnie zależało na zawarciu małżeństwa z córką pozwanych i fiasko całego przedsięwzięcia było dla niego sporym ciosem, i to nie tylko finansowym. Może uwłaczało również jego godności szlachcica, źle potraktowanego przez mieszczan. Wieś Trzebiesławki leży mniej więcej w odległości 4 km od Kórnika, cała sprawa miała więc ściśle lokalny wymiar. Pokazuje też proces przenikania się stanów. Małżeństwa z osobami ze stanu mieszczańskiego przez mniej zamożną szlachtę mogły być uznawane za atrakcyjne. Oczywiście istnieje możliwość, że cała sprawa miała swój wyjątkowy, jednostkowy wymiar.

99 Podobnie jak w wydziale spornym, w wydziale pojednawczym mieszczanki najczęściej procesowały się z przedstawicielami własnego stanu (17 mężczyzn – 47%, siedem kobiet – 19%), następnie z Żydami (cztery przypadki – 11%), czterema przedstawicielami szlachty (11%) oraz dwoma chłopami i dwoma proboszczami. Drugą stroną sporu najczęściej byli mężczyźni.

100 Z uwagi na ograniczoną liczbę spraw analiza taka w przypadku szlachcianek i Żydówek nie została przeprowadzona. Odnośnie do siły nabywczej pieniądza i wysokości pensji na początku XIX w. na ziemiach polskich zob. T. Opaliński, Stan chłopski, s. 71–73. Przykładowo roczna gotówkowa część wypłaty parobka dworskiego w Wielkopolsce mogła wynosić 108–120 zł, a roczny żołd szeregowca armii Księstwa Warszawskiego także w części gotówkowej – 180–200 zł.

101 Wyznacznikiem będzie dokumentacja gorzej zachowana. W tym wypadku chodzi o akta wydziału pojednawczego. Przetrwały dokumenty ze stycznia–maja z lat 1811 i 1812 oraz całe roczniki 1813, 1814, a także styczeń–czerwiec 1815 r. Dołączyłem do nich akta z tych samych okresów wytworzone w wydziale spornym. W ten sposób powstała próba licząca 74 sprawy dotyczące spornych kwot pieniężnych.

102 T. Opaliński, Stan chłopski, s. 76.

103 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 35, k. 22r.

104 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 43, k. 14r–15r. Obrazuje to sprawa pomiędzy dwiema wdowami o zaległy czynsz za wynajętą stodołę. Mogło chodzić o spór zarówno pomiędzy mieszczankami rolniczkami, jak i kobietami, których główne źródło zarobku stanowiła inna profesja. Trzeba pamiętać, że w jakimś zakresie działalność ogrodniczą czy hodowlaną prowadziła większość mieszkańców ówczesnych miast. Jako kolejne dowody samodzielnej działalności gospodarczej mieszczanek można podać sprawy o zwrot należności za wódkę pobraną na wyszynk oraz spór o zaległą należność za kupione przez kobietę gospodarstwo rolne w Książu. AP Poznań, SPwŚ, sygn. 4, k. 93r–93v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 5, k. 67r–67v; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 7, k. 23r–23v.

105 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 34, k. 28r–29r. Oczywiście możliwe są też inne interpretacje. Niewykluczone, że młyn wydzierżawił poprzedni mąż pozwanej, również młynarz, który zmarł, a ona wyszła ponownie za mąż za kolejnego młynarza, ale spór o zaległy czynsz ksiądz musiał prowadzić z nią jako dziedziczącą długi zmarłego męża. Taka interpretacja ma podstawy, ponieważ zaległości dotyczyły lat 1811 i 1812, a proces odbył się 14 września 1813 r. Przez blisko trzy lata w życiu poszczególnych osób wiele mogło się wydarzyć.

106 Zagadnienia dotyczące chłopek częściowo zaprezentowałem w: T. Opaliński, Stan chłopski, s. 82–88. W niniejszym artykule postaram się temat ten rozszerzyć i uzupełnić.

107 Tamże, s. 40.

108 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 130r–131r. W jednej z takich spraw powódka, „pracowita” chałupniczka z Jeżewa Cecylia Jakubowska, oskarżyła również „pracowitą” chałupniczkę z tej samej miejscowości, Małgorzatę Mazurkową o to, że nazwała ją czarownicą, czym naruszyła honor powódki. Pozwana ripostowała, że miała powody do oskarżenia Jakubowskiej, ponieważ ludzie we wsi i okolicy za taką ją uważali. W rezultacie obie strony zostały skazane. Pozwana za obrazę honoru, powódka zaś za to, że nie utrzymała podczas zdarzenia nerwów na wodzy i pobiła pozwaną.

109 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 63, npag., sprawa nr 240.

110 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 17, k. 76r–76v.

111 Przykłady spraw dotyczących pobić: AP Poznań, SPwŚ, sygn. 13, npag., sprawy nr 21 i 95.

112 Przykłady spraw dotyczących obrazy honoru: AP Poznań, SPwŚ, sygn. 11, k. 215r; AP Poznań, SPwŚ, sygn. 12, k. 85r–85v.

113 T. Opaliński, Stan chłopski, s. 75.

114 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 11, k. 160r.

115 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 62, npag., sprawa nr 8.

116 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 4, k. 94r–94v, 110r–111r. Liczba spraw rodzinnych i zwrotów należności za zakupione nieruchomości z udziałem mieszczanek, przeprowadzona w wydziale pojednawczym, wynosiła 12, czyli 33% całości.

117 W przypadku próby dotyczącej chłopek liczba spraw opiewających na kwoty powyżej 100 zł stanowi 67% całości, natomiast odnośnie do próby opisującej zasoby całego stanu chłopskiego odsetek ten jest wyraźnie mniejszy i wynosi 50,8%. Wiąże się to bezpośrednio z udziałem spraw z wydziału pojednawczego w próbie. W przypadku samych kobiet wyniósł on 49%, natomiast w próbie odnoszącej się do ogółu chłopów – 31%. To najlepiej tłumaczy różnice w wartościach średniej arytmetycznej i mediany. T. Opaliński, Stan chłopski, s. 75.

118 Tamże, s. 74–75. Wartość zbliżoną do 100 zł miało wiele ważnych w życiu ówczesnych chłopów wypłat, cen i należności. Można wymienić gotówkową część rocznych wynagrodzeń parobków dworskich, karbowych, niektórych rzemieślników, a także czynsz roczny z włóki chełmińskiej.

119 W. Sobociński, Historia ustroju, s. 254, 263.

120 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 62, npag., sprawa nr 13.

121 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 49, k. 26r–26v.

122 AP Poznań, SPwŚ, sygn. 64, k. 150r–151r.

123 Podobna sytuacja do tej obserwowanej w Wielkopolsce najprawdopodobniej występowała na obszarze dawnych Prus Królewskich.

124 Trzeba zwłaszcza zwrócić uwagę na postawę zawodową podsędków w osobach Józefa Szulca i Józefa Białkowskiego, wypełniających wówczas swe obowiązki w sądzie pokoju w Śremie. W przywoływanej już pracy określiłem ją jako rzetelną. Za wyznacznik owej rzetelności uznałem podejście wyżej wymienionych urzędników do stron w procesach, w których osoby ze stanu szlacheckiego pozywane były przez przedstawicieli pozostałych grup społecznych, zwłaszcza chłopów. Jak już pisałem, osoby takie mogły liczyć w większości przypadków na rzetelny proces. T. Opaliński, Stan chłopski, s. 133–135.

125 To co obecnie przede wszystkim wydaje się możliwe, to głębsza analiza postaw orzekających w sądzie podsędkowskim sądu pokoju powiatu i miasta Krakowa.

126 Cyt. za: A. Rosner, Sędziowie i urzędnicy sądów pokoju w Księstwie Warszawskim, „Przegląd Historyczny”, 79, 1988, 4, s. 679–680.

127 W niniejszej pracy przyjąłem, że „życie publiczne” to wszelkie przejawy życia społecznego, występujące pomiędzy światem gospodarstwa domowego a poziomem państwa. W związku z tym do jednego z obszarów życia publicznego zakwalifikowałem różne aktywności gospodarcze wykraczające poza krąg ściśle prywatny, takie np. jak udzielanie kredytów czy prowadzenie handlu. O ile rozgraniczenie sfery prywatnej i publicznej nie nastręcza problemów, to trudniej znaleźć granicę pomiędzy sferą publiczną a instytucjami państwa. Za instytucję publiczną możemy uważać tę służącą zachowaniu dobra ogółu. M. Hułas, Życie publiczne a moralność, „Zeszyty Naukowe KUL”, 60, 2018, 2, s. 399–401, 406–407. W związku z tym sądy mogą być za takie instytucje uznawane, a co za tym idzie uczestnictwo w procesach sądowych można postrzegać jako przejaw życia publicznego. Trzeba tu jeszcze podkreślić, że w Księstwie Warszawskim mamy do czynienia z sądami państwowymi, jednolitymi dla wszystkich mieszkańców, których podstawowy ustrój określała konstytucja. Okres ten różni się więc zasadniczo od okresu przedrozbiorowego, gdzie większość ludności w dobrach prywatnych podlegała sądom opartym na władztwie gruntowym. Podobnie podział na przestrzeń gospodarstwa domowego i publiczną zdefiniował Cezary Kuklo. C. Kuklo, Jedność czy wielość przestrzeni kobiecych i męskich ognisk domowych w miastach i miasteczkach Polski przedrozbiorowej, w: Kobieta i mężczyzna, s. 133.

128 W ramach szeroko rozumianego „gospodarstwa domowego” można wyodrębnić tzw. gospodarstwo kobiece, do którego zaliczały się m.in. hodowla drobiu, uprawa ogrodu czy tkactwo. H. Chamerska, Sytuacja społeczna, s. 77.

129 W. Sobociński, Historia ustroju, s. 245–246.

130 T. Opaliński, Stan chłopski, s. 55, 161.

131 Trzeba pamiętać, że na podstawie spraw z sądu pokoju w Śremie możemy analizować lepiej sytuowaną materialnie część obydwu stanów.

132 P. Kaczmarczyk, Migracje o charakterze cyrkulacyjnym a inne formy mobilności terytorialnej w świetle doświadczeń badawczych, Warszawa 2002 (Prace Migracyjne, 45), s. 5–6, 10–11. Przykładem osoby migrującej cyrkulacyjnie jest opisana na początku tekstu Regina Kowalska. Ta mieszkanka Dolska czasowo przebywała w celach zarobkowych w oddalonym o kilka kilometrów Nowcu.

133 D. Rzepniewska, Kobieta w rodzinie ziemiańskiej, s. 36–38.

134 E. Wichrowska, Między Berlinem a Warszawą. Judyta z Levich Bucca Jakubowiczowa, w: Słynne kobiety w Rzeczypospolitej XVIII wieku, red. A. Roćko, M. Górska, Warszawa 2017, s. 309.

135 Problem uczestnictwa mieszczanek w życiu gospodarczym oraz częściowe naświetlenie zasobów, którymi dysponowały, dla okresu przedrozbiorowego i dla różnych kategorii miast znalazły już odzwierciedlenie w historiografii. Zob. A. Karpiński, Kobieta w mieście polskim, s. 47–140; A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach, s. 57–102; P. Łozowski, Kredyt i dom, s. 119–124, 192–196, 260–263, 318–321.

136 M. Rosman, The History of Jewish Women, s. 35–36, 38–39. W przytoczonym tekście autor zwrócił uwagę, aby nie przeceniać tego zjawiska (niemniej trzeba je uwzględniać), bowiem zdecydowana większość kobiet i mężczyzn w społeczności żydowskiej na obszarze przedrozbiorowej Rzeczypospolitej w początkach XIX w. zajmowała się pracą na rzecz utrzymania siebie i rodziny. W rodzinach takich kobiety były najczęściej ekonomicznie zależne od mężów.

137 H. Chamerska, Sytuacja społeczna, s. 75. Autorka wskazała na pewien rodzaj atencji, którą darzono kobietę w środowisku drobnoszlacheckim.

138 Inaczej było w przypadku przemocy wobec kobiet poza środowiskiem domowym w obrębie stanów nieszlacheckich czy pomiędzy nimi, co znalazło szersze odzwierciedlenie w procesach.

139 H. Chamerska, Sytuacja społeczna, s. 86; M. Opioła-Cegiełka, Przegląd strategii polityczno-społecznych sprzyjających wykluczeniu społecznemu kobiet w Polsce w XIX wieku i w latach 1919–1939, w: Historie nieobojętne, t. 1: Wnuczki Pandory. Kobieta w społeczeństwie od starożytności do współczesności, red. A. Głowacka-Penczyńska, K. Grysińska-Jarmuła, M. Opioła-Cegiełka, Bydgoszcz 2016, s. 157.

140 W Księstwie Warszawskim możliwość stosowania przemocy wobec znacznej części mieszkańców państwa wynikała z obowiązującego prawa. Landrecht uznawał tzw. prawo karności domowej, w myśl którego właściciele ziemscy (w zdecydowanej większości należący do stanu szlacheckiego) w swoich dobrach mogli wymierzać karę chłosty lub aresztu wobec podległej im czeladzi oraz osób odrabiających różne powinności, w tym pańszczyznę, gdy osoby te okazały się krnąbrne, gnuśne lub nieporządne. Równocześnie prawo to nie precyzowało dokładnego znaczenia wymienionych terminów, co otwierało szerokie pole do arbitralnych interpretacji. Landrecht wprowadzał jednak w zakresie egzekwowania karności domowej pewne ograniczenia. Przede wszystkim kara nie mogła być wymierzana kijem, lecz skórzanym batem, razy należało kierować na plecy karconego, który musiał być ubrany. Ponadto kara miała być „mierna”, czyli niezagrażająca zdrowiu i życiu osoby jej poddanej. I. Malinowska, Tak zwane prawo karcenia, s. 132–134, 141–142. Prawo karności domowej nie wynikało tylko z przepisów prawa pruskiego. Bazowało również, a może przede wszystkim na dawnych prawach polskich obowiązujących w Księstwie w systemie prawa karnego. W. Sobociński, Historia ustroju, s. 278. Tym samym kodyfikacja pruska jedynie dodatkowo sankcjonowała prawo stosowane już od wieków. Na taką wspartą przepisami przemoc narażeni byli przede wszystkim przedstawiciele stanu chłopskiego. Mieszczanie, także z miast prywatnych, cieszyli się w Rzeczypospolitej wolnością osobistą, dzięki czemu nie byli w takim stopniu zależni od panów gruntowych. Znane są przypadki prób ograniczania wolności osobistej mieszczan przez dziedziców, jednak bez wątpienia dysponowali oni daleko szerszymi swobodami niż chłopi pańszczyźniani. T. Opas, Wolność osobista mieszczan miast szlacheckich województwa lubelskiego w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, „Przegląd Historyczny”, 61, 1970, 4, s. 617–627. Ponadto system powinności, które mieszczanie zobligowani byli wypełniać względem dworu, opierał się przede wszystkim na czynszu pieniężnym bądź daninie w towarach. Jeżeli mieszczanie odrabiali pańszczyznę, to najczęściej w niewielkim wymiarze wynoszącym do kilkunastu dni w roku, dzięki czemu ich bezpośrednie kontakty z dworem były znacznie rzadsze, niż te, których doświadczali chłopi pańszczyźniani. Powinności mieszczan przypominały daniny, jakie uiszczali właścicielom ziemskim chłopi gospodarujący w oparciu o dobre prawo do ziemi. Żydzi, podobnie jak mieszczanie, dysponowali wolnością osobistą (A. Eisenbach, Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785–1870 na tle europejskim, Warszawa 1988, s. 40) i ich powinności wobec panów gruntowych również przeważnie opierały się na czynszach. I. Schiper, Świadczenia Żydów na rzecz państwa i patronów, w: Żydzi w Polsce odrodzonej. Działalność społeczna, gospodarcza, oświatowa i kulturalna, t. 1, red. I. Schiper, A. Tartakower, A. Hafftka, Warszawa 1932, s. 204–205, 208–209. Relacje ludności żydowskiej z dworem stanowiły złożoną mozaikę zależności. W niektórych wypadkach żydowscy dzierżawcy przejmowali nawet część władzy patrymonialnej nad poddaną ludnością chłopską. J. Goldberg, Władza dominialna Żydów – arendarzy dóbr ziemskich nad chłopami w XVII–XVIII w., „Przegląd Historyczny”, 81, 1990, 1–2, s. 189–198. Oczywiście także osoby ze stanu mieszczańskiego bywały narażone na przemoc ze strony dziedziców, usprawiedliwianą niejednokrotnie prawem karności domowej, co pokazuje przytoczona na wstępie historia Reginy Kowalskiej. Były to jednak sytuacje zdecydowanie rzadsze niż w przypadku ludności chłopskiej. Wnioski takie płyną również z analizy statystycznej wszystkich spraw karnych rozpatrywanych przez sąd pokoju w Śremie, wytaczanych przez chłopów, mieszczan oraz Żydów przedstawicielom stanu szlacheckiego. W latach 1810 – czerwiec 1815 r. chłopi pozwali w procesie karnym osobę ze stanu szlacheckiego 38 razy (5,6% wszystkich spraw z udziałem chłopów), mieszczanie – cztery razy (0,5% wszystkich spraw z udziałem mieszczan), a Żydzi – trzy razy (0,6% wszystkich spraw z udziałem Żydów).

141 O odmiennej strukturze przestępstw, których doświadczały i dopuszczały się szlachcianki, była już wcześniej mowa.

142 Podobne dane podawane są dla drugiej połowy XIX w. Zob. M. Zajkowska, Przestępczość kobiet, s. 222. Niewątpliwie zagadnienie to wymaga dalszych badań.

143 J. Korczak-Siedlecka, Przemoc i honor, s. 406–407.

144 P. Łozowski, Kredyt i dom, s. 119–124, 192–196.

145 M. Kołacz-Chmiel, Mulier honesta et laboriosa, s. 288–304.

146 A. Głowacka-Penczyńska, Kobieta w małych miastach, s. 75.

147 M. Gniazdowska, Majątek po kilku zmarłych mieszczankach XVIII-wiecznego Leszna w świetle inwentarzy pośmiertnych, w: Conjux, mater, filia, soror propinqua, civis… Kobieta na ziemi wschowskiej i pograniczu wielkopolsko-śląskim, red. M. Małkus, K. Szymańska, Wschowa–Leszno 2016, s. 145–153.

148 Zob. przyp. 27–29.

149 Zob. przyp. 26. O aktywności gospodarczej szlachcianek, mieszczanek i chłopek w ogólnych zarysach pisała także Maria Bogucka. M. Bogucka, Białogłowa w dawnej Polsce, s. 66–85.

150 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, przeł. A. Jasińska-Kania, Warszawa 2000, s. 36–37. Ralph Linton wskazywał, że niektóre jednostki pod wpływem zaistniałych potrzeb wprowadzały innowacje zmieniające zastane społeczne status quo.

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Alicja Urbanik-Kopeć, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.7

Alicja Urbanik-Kopeć

Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Nauki

ORCID 0000-0002-1121-4309

Oddolna rewolucja a profesjonalizacja.
Formalne warunki zdobywania zawodu nauczycielki domowej w kontekście przemian społeczno-kulturowych w Królestwie Polskim 1864–19041

Bottom-Up Revolution versus Professionalization. Formal Conditions for Acquiring the Profession of Home Teacher in the Context of Socio-Cultural Changes in the Kingdom of Poland, 1864–1904

Abstract

The article examines the opportunities available to women for becoming private governesses in the context of socio-cultural changes in the Kingdom of Poland during the last quarter of the nineteenth century. It discusses the legislative reforms that contributed to the professionalization of this occupation, as well as the political, social, and cultural transformations that contributed to the gradual evolution of the profession during that period.

Słowa kluczowe: edukacja, kobieta, nauczanie domowe, emancypacja, XIX wiek

Keywords: education, woman, homeschooling, emancipation, 19th century

Wstęp

Celem artykułu jest analiza warunków zdobywania zawodu nauczycielki domowej przez kobiety w kontekście zmian społeczno-kulturowych w Królestwie Polskim ostatniego kwartału XIX w. Droga kobiet do zawodu nauczycielskiego przechodziła w latach 1864–1904 istotne zmiany na różnych płaszczyznach. Opierając się na różnorodnych źródłach – aktach prawnych, dokumentach administracyjnych, a także osobistych świadectwach bezpośrednich (wspomnieniach, listach, listach do prasy), wskazuję kierunki zmiany w zawodzie guwernantki. Zwracam uwagę na zmiany legislacyjne prowadzące do większej kontroli i profesjonalizacji zawodu. Opisuję także konflikt związany z wykonywaniem zawodu nauczycielskiego w warunkach zaborów, gdzie z większą profesjonalizacją łączyła się często większa lojalność wobec władz rosyjskich, a na pewno podejrzenie takowej. W artykule analizuję również kontekst genderowy. Nauczanie młodych dziewcząt przez kobiety wpisywało się bardzo istotnie w debatę emancypacyjną końca XIX w. Guwernantki były zarówno oskarżane o utrwalanie wstecznych wzorców i nauczanie nieprzydatnych umiejętności, jak i rozliczane z dostatecznie nowoczesnego programu zajęć, mającego wychować kolejne pokolenie młodych kobiet przydatnych do pracy społecznej, zgodnie z wymaganiami pozytywizmu.

Jak zostać guwernantką

Ryszarda Czepulis-Rastenis wskazuje, że ciasnota na rynku pracy umysłowej była bolączką inteligencji Królestwa Polskiego niemal przez cały okres międzypowstaniowy2. Likwidacja armii polskiej oraz zniesienie senatu zmniejszyło dostępność karier urzędniczych i wojskowych, reforma szkolna po 1840 r. zahamowała rozwój szkolnictwa średniego i zmniejszyła zapotrzebowanie na nauczycieli. Na małą liczbę dostępnych miejsc pracy skarżyli się powszechnie lekarze, inżynierowie, architekci. Jak zauważa Jerzy Jedlicki, sytuacja na rynku pracy umysłowej uległa zaostrzeniu po powstaniu styczniowym z powodu zbiegu kilku czynników3. Do miast zaczęli w dużej liczbie nadciągać młodzi ziemianie, dzierżawcy oraz zarządcy dóbr, których dotknęły kryzys pouwłaszczeniowy, konfiskaty i kontrybucje. Pracy jednak nie było. Reformy szkolnictwa zamknęły polskim naukowcom dostęp do pracy na UniwersytecieWarszawskim, ograniczono także możliwość nauczania w gimnazjach rządowych. W latach siedemdziesiątych władze rosyjskie zmniejszyły lub zlikwidowały dostęp Polaków do etatów urzędowych w sądownictwie, administracji publicznej, a później również w lasach państwowych, zarządach dóbr, bankowości państwowej itd. Janina Leskiewiczowa ocenia, że w pierwszej dekadzie po powstaniu w Warszawie „mniej więcej co piąty urzędnik stracił pracę”4. Na ten trudny rynek pracy wchodzić zaczęła także grupa, która do tej pory powszechnie nie szukała zatrudnienia – kobiety z klasy wyższej. Po powstaniu styczniowym „ubóstwo warstw społecznych, z których rekrutowali się pracownicy umysłowi i ich ciężka sytuacja materialna sprawiły, że kwestia zdobycia przez kobiety wykształcenia zawodowego i umożliwienia im pracy zarobkowej wystąpiła w ostrej formie”5. Zmiana stosunków społecznych, nowa sytuacja ekonomiczna, polityczna i rodzinna po 1864 r. stanowiły wstrząs dla warstw społecznych przyzwyczajonych do status quo. Dawało to pole do rozwoju ruchu emancypacyjnego promującego kształcenie kobiet, tak by wyposażyć je w narzędzia do samodzielnej egzystencji. Jako sześćdziesięciolatka w 1876 r. Narcyza Żmichowska komentowała drastycznie odmienne warunki życia młodych kobiet, oskarżając propagatorki tradycyjnego rodzaju wychowania:

los i dusze kobiety zdała na władzę męskiego rozumu, a nic nie obmyśliła dla tych, co same przez świat iść będą̨ musiały, same bez ojca, bez brata, bez męża, lub co gorzej, w sierocej lub wdowiej żałobie, z drobnym rodzeństwem, z gromadką własnych dzieci, u skraju czarnej szaty jej zawieszonych, lub co najgorzej, gdy iść będą musiały przy boku niedołężnego ojca, marnotrawnego brata, zupełnie właśnie na rozumie upośledzonego męża?6

Praca umysłowa, a szczególnie praca jako nauczycielka domowa na posadzie stałej lub w formie korepetycji, wydawała się dla wielu kobiet z tej klasy społecznej oczywistą odpowiedzią na bolączki ich sytuacji życiowej. W ostatnim kwartale XIX w. praca guwernantki zyskiwała coraz węższe ramy prawne. Kobiety wchodzące na ten rynek pracy musiały mierzyć się nie tylko z coraz liczniejszą i bardziej zdesperowaną konkurencją, ale także z pytaniami o tożsamość i miejsce w społeczeństwie polskim kobiet wykonujących ten zawód.

W drugiej połowie XIX w. władze rosyjskie w Królestwie Polskim zmierzały do jak największej formalizacji zawodu nauczyciela i nauczycielki domowej. Zgodnie z przepisami z 1841 r., potwierdzonymi w 1862 r., nauczyciele prywatni dzielili się na „Guwernerów niższych, Guwernerów wyższych i Nauczycieli początkowych”7, a wszystkie te grupy zawodowe, podobnie jak szkolnictwo prywatne, podlegały jurysdykcji Okręgu Naukowego Warszawskiego. Nauczycielem domowym zostać mógł każdy, kto był wyznania chrześcijańskiego, był poddanym Cesarstwa Rosyjskiego lub Królestwa Polskiego (obcokrajowcy mogli pracować, ale nie nabywali m.in. prawa do świadczeń socjalnych) oraz mógł pochwalić się „nieskazitelną moralnością”8.

Guwernerowie wyżsi mieli uprawnienia do nauczania domowego na poziomie gimnazjum, niżsi – na poziomie szkoły obwodowej (później progimnazjum), a nauczyciele domowi otrzymywali kwalifikacje do nauczania na poziomie szkoły elementarnej. Mężczyźni uzyskiwali kwalifikacje wyższe i niższe po ukończeniu gimnazjum i złożeniu egzaminu patentowego przed komisją egzaminacyjną, natomiast kwalifikacje nauczyciela domowego – po ukończeniu trzyletniego seminarium nauczycielskiego, tego samego, który uprawniał do nauki w szkole elementarnej. Egzamin na guwernera wyższego i niższego odbywał się jedynie w Warszawie w Komitecie Egzaminacyjnym, egzaminy na nauczyciela początkowego składane były w poszczególnych guberniach. Komisja egzaminacyjna dopuszczała do egzaminów na podstawie dokumentów. Należało złożyć:

Opis biegu życia swego w krótkości;

Metrykę chrztu;

Świadectwo Instytutu w którym odbywali naukę;

Świadectwo z obowiązków poprzednio zajmowanych;

Świadectwo o dobrym prowadzeniu się, od władz miejscowych wydane;

Świadectwo złożonej przysięgi na wierności Najjaśniejszemu Panu i oświadczenie o nienależeniu do towarzystw tajnych;

świadectwo ścisłego dopełniania obowiązków chrześcijanina od Proboszcza właściwej parafii9.

Egzamin był częściowo pisemny, a częściowo ustny – osoba egzaminowana musiała napisać krótki esej na zadany temat „w jednym z języków żyjących” i przeprowadzić jedną lub dwie lekcje pokazowe z przedmiotu, który planowała wykładać. W trakcie egzaminów, oprócz sprawdzania wiedzy teoretycznej, komisja powinna upewnić się, „czy kandydat tłumaczy się jasno i porządnie, czy ma potrzebną cierpliwość i delikatność, czy nie ma uprzedzenia, skłonności do uniesień i wady jakiejś moralnej lub fizycznej, nade wszystko, czy jest bogobojny i ma prawy sposób myślenia”10. Z egzaminów zwolnieni byli absolwenci rosyjskich szkół wyższych, duchowni oraz nauczyciele szkół rządowych z przynajmniej trzyletnim doświadczeniem.

Droga kobiet do zawodu guwernantki wyglądała nieco inaczej. Absolwentki gimnazjów i progimnazjów rządowych podchodziły do tych samych egzaminów przed komisją, co mężczyźni, z tą różnicą w zapisie, że „przy egzaminowaniu tych należy mieć wzgląd na przeznaczenie kobiet i zakres edukacji żeńskiej”11. Miały jednak szansę uniknąć egzaminów. Jeśli chciały otrzymać jedynie najniższy patent nauczycielki domowej, Komisja Rządowa Oświecenia Publicznego mogła im go przyznać bez egzaminów po ukończeniu edukacji w gimnazjum rządowym. Wedle przepisów z 1866 r. patent ten był przyznawany, jeśli dziewczęta „okazały zupełnie zadowalające postępy w ruskim języku i literaturze, jak również w większej części innych przedmiotów naukowych”12. Uczennice miały także możliwość alternatywnej drogi. Po 1870 r. w gimnazjach rządowych wprowadzono klasy VIII o profilu pedagogicznym, które pozwalały na uzyskanie patentu nauczycielki domowej i guwernantki niższej bez dodatkowych egzaminów. Patent nie tylko niższy, ale także na poziomie guwernantki wyższej (stosownie do wyników w nauce) można było uzyskać po edukacji w – jak to określały przepisy z 1841 r. – „instytutach naukowych, utrzymywanych kosztem Rządu i zostających pod najwyższą opieką Najjaśniejszej Cesarzowej Jejmości”13. Po 1864 r. dotyczyło to dwóch szkół – dawnego Instytutu Guwernantek, czyli Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego Wychowania Panien, a także Szkoły Wyższej Żeńskiej Rządowej w Warszawie.

Warto także zauważyć, że przepisy wyraźnie odróżniały świadczenia nauczycielskie od opiekuńczych czy korepetycji z przedmiotów pozaszkolnych. Przepisy w 1841 r. precyzowały, że metrowie, czyli nauczyciele i nauczycielki zatrudnione do uczenia talentów (tańca, śpiewu, muzyki, rysunku), nie muszą posiadać odpowiednich patentów, a jedynie przedstawić referencje poświadczające znajomość danego przedmiotu oraz świadectwo chrztu od proboszcza z właściwej parafii. Nauczyciele języków obcych (w większości cudzoziemcy) oraz „osoby życzące zajmować się jedynie dozorem dzieci”14, czyli nianie i bony, musieli przedstawiać jedynie referencje. Uznawano, że opieka nad małymi dziećmi, poniżej 5. roku życia, prowadzone z doskoku korepetycje z języków czy nauka talentów nie wpływają znacząco na postawę obywatelską uczniów, a więc nie muszą być tak ściśle kontrolowane przez rząd rosyjski15. W teorii przynajmniej praca nauczycielki (i nauczyciela) domowego miała być raczej podobna do zawodu urzędnika administracji państwowej niż do osoby wykonującej świadczenia prywatne z puli tradycyjnych zatrudnień kobiecych, takich jak sprzątanie, usługi czy opieka nad dziećmi. Wymagała choćby ukończenia odpowiednich szkół.

Szkoła z patentem

Pierwszą szkołą, która pozwalała na otrzymanie patentu nauczycielskiego wyższego bez egzaminów eksternistycznych, był Instytut Aleksandryjsko-Maryjski Wychowania Panien. Janina Ender twierdzi, że po przeniesieniu w 1842 r. Instytutu Guwernantek do Puław i oddaniu funkcji dozorczyni sprowadzonej z Petersburga Zenaidzie Groothen szkoła ta straciła charakter seminarium nauczycielskiego i stała się bardziej podobna instytutom szlacheckim prowadzonym w Cesarstwie Rosyjskim. Według niej „Królestwo przez długi czas, właściwie przez cały wiek XIX, nie miało już żeńskiego seminarium nauczycielskiego. Ten pierwszy zakład odegrał jednak w dziejach kształcenia kobiet niewątpliwie ważną rolę, wydał szereg nauczycielek”16.

To rozpoznanie nie jest do końca prawdziwe. Pierwsze dziesięć lat funkcjonowania Instytutu Guwernantek stanowi niewątpliwie okres formowania się pierwszego seminarium nauczycielskiego dla kobiet, jednak również po powstaniu listopadowym, a także po styczniowym dziewczęta pragnące uzyskać patent nauczycielski miały do wyboru kilka różnych instytucji, w większości zakładanych i finansowanych przez władze rosyjskie.

Komisja Senacka, oceniająca efektywność pracy rządu w corocznych raportach dla Rady Stanu, notowała w 1830 r., że absolwentki założonego w 1826 r. Instytutu Wychowania Płci Żeńskiej „okazują widoczne moralnie, ze wszech miar chwalebne postępowanie, staranne wykształcenie umysłu i znaczne usposobienie do przelewania w drugich nabyte przez siebie wiadomości i zasady”17. Rzeczywiście, celem szkoły, nazywanej popularnie Instytutem Guwernantek, było wykształcenie nauczycielek szkolnych i domowych w zorganizowany, systematyczny sposób. Jeszcze przed powstaniem listopadowym szkoła miała nadzieję na wyeliminowanie zapotrzebowania na guwernantki cudzoziemki. Ta sama Komisja Senacka dodawała w raporcie, że dzięki absolwentkom Instytutu Guwernantek „ustanie zupełnie sprowadzanie z obcych krajów guwernantek, które nie polskie uczucia i nie polskim zaszczepiały u nas językiem, […] zastąpią je daleko godniej nauczycielki z Instytutu Krajowego wychodzące, równie biegłe w talentach, a w naukach gruntowniej usposobione”18. Szkołę w nadchodzących dekadach czekały jednak burzliwe zmiany charakteru działalności.

W latach czterdziestych Instytut został przeniesiony do Puław, gdzie funkcjonował do 1862 r. pod nazwą Aleksandryjski Instytut Wychowania Panien w Puławach. Stał się też ośrodkiem rusyfikacji, gdzie „treść wszystkich wykładów była dostosowana do wychowania uczennic w duchu posłuszeństwa, czci i oddania monarchii rosyjskiej”19. Stracił również główną funkcję edukowania przyszłych nauczycielek domowych i szkolnych. W Puławach deklarowanym celem Instytutu było „udzielenie przyzwoitego wychowania kosztem rządowym niezamożnym córkom urzędników władz cywilnych i wojskowych w Królestwie Polskim”20, „nastręczenie osobom prywatnym możliwości wychowywania swych córek w tym zakładzie za umiarkowana opłatą”, a także „usposobienie spomiędzy tych pewnej liczby podług zasad pedagogicznych, do pełnienia obowiązków guwernantek”21. Po powstaniu styczniowym Instytut został ponownie przeniesiony do Warszawy i przyjął nazwę Instytut Aleksandryjsko-Maryjski Wychowania Panien.

Od 1862 r. cały kurs nauki w Instytucie trwał sześć lat. Dziewczęta uczyły się języków polskiego, rosyjskiego, francuskiego i niemieckiego, a także matematyki, historii, geografii, chemii i fizyki. Miały też zajęcia z gospodarstwa domowego, higieny, pedagogiki i robót kobiecych. Śpiew, języki włoski i angielski wykładano po zajęciach podstawowych za dodatkową opłatą. Po ukończeniu zwykłego kursu dziewczęta mogły przejść dodatkowy rok nauki w klasie pedagogicznej przeznaczonej do kształcenia guwernantek. Do klasy VII przyjmowane były absolwentki Instytutu i absolwentki Wyższej Szkoły Żeńskiej Rządowej. Dziesięć najlepszych miało szansę na pełne stypendium od Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, pozostałe płaciły zwykłe czesne wynoszące 150 rubli rocznie22.

Plan zajęć w klasie pedagogicznej faktycznie nastawiony był na przygotowanie uczennic do zawodu nie tylko teoretycznie, ale też praktycznie, z uwzględnieniem metod przekazywania wiedzy i kontaktu w uczennicami. Według „Instrukcji ogólnej” z 1862 r. w klasie VII wykładano „w dalszym ciągu i ze względem pedagogicznym”23 naukę religii i moralności, języki polski, rosyjski, francuski, historię naturalną „z jej zastosowaniem do zajęć i przeznaczenia kobiet”24, higienę „ze wskazaniem sposobów urządzania apteczek domowych i środków leczenia w przypadkach nagłych”25, pedagogikę praktyczną, „praktyczne zajmowanie się gospodarstwem domowym”26. Oprócz tych zajęć dziewczęta miały odbywać praktyki z prowadzenia lekcji w niższych klasach Instytutu, przy okazji łatając niedostatki kadrowe. Panna, która dostała się do klasy pedagogicznej, musiała zadeklarować, którego przedmiotu zamierza uczyć „i słuchać kursu tej nauki jednocześnie we wszystkich klasach, przez co nie tylko ją sobie w pamięci utwierdzi, ale pod kierunkiem nauczyciela lub nauczycielki nabędzie zarazem wiadomości, jak ją w każdym stopniu z największą korzyścią uczennic wyłożyć można; w czem jeszcze korepetycje, jakie z pannami klas niższych odbywać będzie wielką jej pomoc przyniosą”27.

„Instrukcja ogólna” mówiła, że do dawania dodatkowych korepetycji na pensjach oraz „do wykładu domowego”28, czyli uczenia w domach prywatnych, „dopuszcza bezwarunkowo wszystkie panny, które kurs nauk w 6-u klasach instytutu ukończyły”29. Patent guwernantki wyższej lub niższej, uprawniający także do nauki w szkołach rządowych i na pensjach prywatnych na poziomie gimnazjum i progimnazjum, mogły uzyskać jedynie dziewczęta po dodatkowej klasie pedagogicznej. Instrukcja precyzowała także, że absolwentki, które uzyskały patent guwernantki wyższej, „przy współubieganiu się o posady [w szkołach prywatnych lub rządowych – A.U.K.] przed innymi mają pierwszeństwo”30.

Inną szkołą, która pozwalała na otrzymanie patentu wyższego bez egzaminów eksternistycznych, była Szkoła Wyższa Żeńska Rządowa w Warszawie. Założona w 1859 r., miała być tańszą odpowiedzią na ekskluzywną edukację w Instytucie Aleksandryjsko-Maryjskim Wychowania Panien. Czesne wynosiło tu tylko 20 rubli rocznie w klasach niższych i 30 rubli rocznie w klasach wyższych. Po 1864 r. koszt ten został obniżony do 15 rubli za klasy niższe i 20 za wyższe. Cały kurs trwał, tak samo jak w Instytucie, sześć lat, a dziewczęta uczyły się religii, moralności, języków polskiego, rosyjskiego, francuskiego i niemieckiego, arytmetyki „ze wskazaniem sposobów prowadzenia ksiąg rachunkowych w gospodarstwie domowym”31, historii, fizyki, chemii, matematyki, a także pedagogiki, higieny, rysunku, robót ręcznych i kaligrafii. Według planu lekcji z 1862 r. można zauważyć, że w szkole przykładano większą wagę do nauki języków obcych niż jakiegokolwiek innego przedmiotu. Uczennice przez całe sześć lat edukacji miały trzy godziny niemieckiego i francuskiego tygodniowo, a także dwie godziny polskiego i rosyjskiego. Pedagogika jako przedmiot pojawiała się dopiero w ostatniej klasie (VI) w wymiarze godziny tygodniowo. W klasie V wykładano raz w tygodniu psychologię i logikę jako przedmiot pedagogiczny. Było to zdecydowanie mniej zajęć kierunkowych niż w Instytucie Aleksandryjsko-Maryjskim.

Przed powstaniem styczniowym, w pierwszych latach szóstej dekady XIX w., powstała sieć Szkół Wyższych Żeńskich Rządowych. Oddziały, oprócz Warszawy, mieściły się także w Płocku, Radomiu, Lublinie i Suwałkach. Uczennice każdego oddziału Szkoły Wyższej Żeńskiej Rządowej mogły uzyskać dyplom guwernantki wyższej bez egzaminów, jeśli ukończyły cały kurs sześcioletni, miały wzorowe sprawowanie i średnią ocen nie niższą niż 4,5. Uczennice, które także ukończyły cały kurs ze wzorowym zachowaniem, ale średnią nie niższą niż 3,5, otrzymywały patent guwernantki niższej. W klasach I–III Szkół Wyższych Żeńskich Rządowych wykładały nauczycielki posiadające patent niższy, w trzech klasach wyższych – patent wyższy. W Zbiorze przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego zachował się wzór patentu wydawanego absolwentkom szkoły:

Szkoła Wyższa Żeńska Rządowa w (miasto w którym znajduje się)

Okazicielka niniejszego była uczennica Szkoły Wyższej Żeńskiej Rządowej w (miasto w którym znajduje się) (imię jej, imię ojca, tudzież nazwisko), stanu… wieku lat… religii… zapisana do szkoły (dzień i miesiąc) 18… roku i pozostając w niej do… ukończyła całkowity kurs nauk. W ciągu tego czasu sprawowała się… i w przedmiotach naukowych okazała postęp następujący:

(Tu należy wymienić wszystkie przedmioty naukowe wykładane w szkole i jeżeli uczennica nabyła prawa do stopnia Guwernantki wyższej lub niższej, po wyszczególnieniu przedmiotów dodać)

Skutkiem tego, na zasadzie Ustawy dla Szkół Wyższych Żeńskich Rządowych Najwyżej zatwierdzonej w dniu… 18… roku, ma prawo, nie podlegając oddzielnemu egzaminowi, do otrzymania stopnia Guwernantki wyższej (lub niższej).

Na dowód czego wydany zostaje… niniejszy patent, na zasadzie decyzji Kuratora Okręgu Naukowego Warszawskiego, za właściwym podpisem i przyłożeniem pieczęci Szkoły32.

W ramach reformy Aleksandra Wielopolskiego w 1862 r. oddziały pozawarszawskie zostały zlikwidowane, a patent guwernantki wyższego lub niższego stopnia można było uzyskać już tylko w Warszawie. Od 1866 r., podobnie jak w Instytucie Aleksandryjsko-Maryjskim Wychowania Panien, w Szkole Wyższej Żeńskiej Rządowej uczennice, które ukończyły sześcioletni kurs z dobrym wynikiem, mogły pracować jako nauczycielki domowe albo korepetytorki w prywatnych żeńskich szkołach średnich. Uzyskanie stopnia guwernantki niższej lub wyższej, uprawniającego także do wykładania jako nauczycielka na pensji prywatnej i rządowej, wymagało zdania egzaminu przed Radą Pedagogiczną Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego Wychowania Panien oraz przeprowadzenia lekcji pokazowej w tej szkole.

Brak patentu to akt buntu

Przepisy ściśle precyzowały, w jaki sposób powinno przebiegać wzorowe zatrudnienie nauczycielki domowej. System zorganizowany był podobnie jak zatrudnienie innych pracowników domowych, w tym służących. Przepisy z 1841 r. mówiły, że guwernantka lub nauczycielka domowa zobowiązana była przy zatrudnieniu w nowym domu przedstawić swój podpisany i opieczętowany patent lokalnemu dyrektorowi gimnazjum rządowemu lub inspektorowi Okręgu Naukowego Warszawskiego (dalej: ONW), który następnie zawiadamiał gubernatora cywilnego. „Władza policyjna miejscowa zapisuje na świadectwie datę okazania. Dyrektor zaś lub Inspektor z dowodów sobie przedstawionych układa listę stanu służby Guwernera lub nauczyciela domowego”33. Wraz ze zmianą zatrudnienia guwernantki i guwernerzy mieli odbierać swoje patenty od jednych władz szkolnych i przekazywać kolejnym. Dokumenty oznaczane były datą kolejnego zatrudnienia i przechowywane w odpowiednim gimnazjum rządowym. Dyrektorzy gimnazjów gubernialnych raz do roku składali raport kuratorowi odpowiedniego okręgu ONW ze stanu zatrudnienia lokalnych guwernerów i guwernantek domowych. Listę osób, które otrzymały patent nauczycielski, publikowało co roku czasopismo ONW „Cirkular po Warszawskomu Uczebnomu Okrugu”34. W celu upewnienia się, że informacje te są prawdziwe i aktualne, mieli oni prawo „znosić się nie tylko z Władzami miejscowymi, ale nawet z samymi rodzicami i opiekunami, którzy Guwernera lub Nauczyciela przyjęli”35.

Rodzice zatrudniający nauczycieli domowych dla swoich dzieci musieli także pilnować, by ich pracownik posiadał odpowiednie świadectwa. Wedle ustawy surowo wzbronione było przyjmowanie lekcji bez odpowiednich kwalifikacji – dokument precyzował, że za nauczanie domowe bez odpowiedniego patentu otrzymuje się 400 zł kary w przypadku braku patentu wyższego i 300 zł kary w przypadku braku patentu niższego. W zamian za taką profesjonalizację zawodu guwernantki państwo proponowało świadczenia socjalne, nie do przecenia w czasach, gdy ubezpieczenia zdrowotne i społeczne były wyjątkiem. Nauczyciele, „którzy doszli do podeszłego wieku, lub dotknięci zostali długą nieuleczoną chorobą”, mieli pierwszeństwo przed innymi osobami, „po Urzędnikach i Nauczyciela zakładów naukowych rządowych” w korzystaniu „z wszelkich dobroczynnych lub innych, pod dozorem i opieką Rządu zostających, instytutów”. Podobne świadczenia przysługiwały ich małżonkom i dzieciom.

Wydawać by się mogło, że na nieuregulowanym rynku dodatkowych, prywatnych świadczeń edukacyjnych, podobnie jak w sektorze prywatnym szkolnictwa średniego, niezbyt ściśle przestrzegano posiadania, kontrolowania i wydawania patentów. Inteligencja polska odbierała jednak sam obowiązek patentów (niezależnie od stopnia jego egzekwowania) jako dowód represji ze strony władz rosyjskich. Eliza Orzeszkowa w wydanej w 1884 r. noweli A… B… C… stworzyła postać guwernantki Joanny Lipskiej, która zostaje skazana na 200 rubli grzywny lub trzy miesiące więzienia za udzielanie korepetycji bez patentu nauczycielki domowej czy też, jak zostaje to ujęte na sali sądowej, „prowadzenie szkoły bez pozwolenia”. Nowela Orzeszkowej jest bardzo bezpośrednim tekstem perswazyjnym przeciwko rusyfikacji szkolnictwa polskiego. Jej pierwszy druk w „Świcie” w 1884 r. został wstrzymany przez cenzurę, a pisarka musiała zmienić realia rosyjskie na niemieckie przed kolejną publikacją. Postać guwernantki Joanny jest zaś wzorowana na Apolonii Makowskiej, która w latach 1872–1873 jako nastoletnia panna prowadziła nielegalną szkołę dla dzieci wiejskich i dzieci oficjalistów dworskich w Werkach pod Wilnem. Ponieważ nie miała zezwolenia, została skazana na taką samą karę, która przypadła Lipskiej w A… B… C…36. Orzeszkowa znała tę sprawę, ponieważ Makowska została żoną wspólnika pisarki w prowadzeniu księgarni „Eliza Orzeszkowa i S-ka” w Wilnie.

Orzeszkowa w ogóle uważała zawód guwernantki za jedną z najtrudniejszych i najbardziej niewdzięcznych profesji. Joanna Lipska to postać tragiczna:

Młoda była i niewątpliwie ładna, lecz każdy znawca ludzi poznałby w niej odrazu jedno z tych dziewcząt, w każdym mieście licznych, które nie bawią się i nie stroją nigdy, jadają niewiele, oddychają̨ powietrzem wąskich ulic i ciasnych izdebek. […] Nie pielęgnowane i nie uwydatniane, kwitną one blado i więdną niepostrzeżone, jak kwiaty, które spłowiały w cieniu37.

Po śmierci ojca, nauczyciela w gimnazjum męskim, została sama z chorowitym bratem pracującym jako kancelista. By zarobić na jedzenie, Joanna wymyśliła, że będzie dawać lekcje dzieciom ze swojej kamienicy – wnuczkom praczki, synowi ślusarza, córce stróża. Szybko okazało się, że Joanna ma ogromny talent pedagogiczny po ojcu i jest w stanie uczyć dzieci klasy robotniczej szybko i skutecznie. Niestety, w wyniku donosu została oskarżona „o utrzymywanie szkoły bez pozwolenia władz”38. Fabuła noweli niekoniecznie pokrywa się tu z obowiązującymi realiami. Joanna prowadziła raczej korepetycje czy też nauczanie domowe, a nie regularną szkołę. W noweli nie ma informacji o jej wykształceniu, jednak nieprawdopodobne wydaje się, by córka nauczyciela w gimnazjum rządowym i siostra urzędnika nie zdobyła wykształcenia średniego w państwowym gimnazjum żeńskim. Gdyby tak było, brak patentu nauczycielki domowej byłby jedynie formalnością – wedle przepisów z 1866 r. patent przyznawano każdej absolwentce mającej dobre wyniki w nauce.

Joanna jednak została wbrew faktom oskarżona o prowadzenie szkoły, co było poważniejszym przestępstwem. Dodatkowo, dawała lekcje „o zgrozo w języku ojczystym”39. Tu jednak znowu doszło do pewnej nieścisłości. Właścicielka magla zeznała, że Lipska „jej syna do klasy trzeciej przygotowała tak dobrze, że teraz, gdyby nie był jeszcze zbyt mały, przyjętoby go może i do czwartej”40. Biorąc pod uwagę, że chłopiec należał w najlepszym wypadku do uboższego mieszczaństwa, trudno przypuszczać, by chodziło jej o prywatną szkołę dla chłopców, w której zajęcia mogłyby częściowo odbywać się po polsku. Lipska musiała więc przygotowywać go z rosyjskiego. Ostatecznie chodzi więc o brak patentu, a nie język. W trakcie zeznań opiekunowie jej uczniów powtarzali, że nie wiedzieli, że nauczanie bez pozwolenia to coś złego:

Bardzo sumiennie uczyła, bardzo sumiennie… tak sumiennie, że czuła się ona w obowiązku zapłatę jej podwyższyć. Gdyby była wiedziała, że w tem jest co złego, byłaby pewno tego nie uczyniła, ale słowo honoru daje, że nie wiedziała. Cóż? Kto ma dziecko, ten o edukację jego dbać musi, a tu pod bokiem guwernantka uczciwa, sumienna i tańsza od innych, bo biedna sierota…41

Joanna Lipska została skazana na 200 rubli grzywny lub trzy miesiące więzienia. Jej brat zapożyczył się u lichwiarzy, aby spłacić tę kwotę, a Joanna, po cichym wyznaniu, że „teraz myślę, że dobrze czyniłam”42, zdecydowała się dalej przyjmować dzieci na zajęcia, teraz już w konspiracji. Jej historia jest więc krytyką tego, jak bezduszne władze rosyjskie niszczyły zapędy edukacyjne polskiej inteligencji i zmuszały ją do tajnego nauczania. Praca jako niewykwalifikowana guwernantka domowa jest tu więc aktem odwagi i pozytywistyczną pracą u podstaw.

Kompetencje kosztem przekonań

Wydawać by się mogło, że wykształcenie zdobywane w szkole rządowej stanowiło sposób na uniknięcie problemów z władzami i powinno być oczywistą drogą dla każdej panny pragnącej zostać nauczycielką, czy to domową, czy szkolną. Tak jednak nie było. Co prawda gimnazja rządowe dla panien cieszyły się złą sławą jako ośrodki rusyfikacji, ale dwie szkoły specjalistyczne dla nauczycielek – Instytut Aleksandryjsko-Maryjski Wychowania Panien i Szkoła Wyższa Żeńska Rządowa – także nie miały jednoznacznie pozytywnej opinii.

Instytut wywoływał wśród polskiej inteligencji ambiwalentne uczucia. Jako najdłużej działająca instytucja z tradycjami wzbudzał na pewno pewien poziom respektu43, zdecydowanie jednak nie był wolny od krytyki. Ta pojawiła się ze strony byłych uczennic, w tym jednej z najbardziej znanych. Żmichowska, urodzona w 1819 r., uczęszczała do Instytutu na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XIX w., gdy przełożoną była jeszcze Klementyna z Tańskich Hoffmanowa. Jako uznana pedagożka, nauczycielka domowa i autorka podręczników do nauczania domowego dziewcząt, Żmichowska pisała pod koniec lat siedemdziesiątych XIX w., że początkowo Instytut Guwernantek, mimo sławy profesjonalnej, polskiej szkoły pedagogicznej, borykał się właśnie z brakiem kompetentnej kadry i organizacji:

Przyznajemy, [wrażenia – A.U.K.] mogły być bardzo niekorzystne w tych pierwszych latach, gdy się kilkadziesiąt dorosłych panien z różnych stron kraju w jedną gromadę zebrało i na jasno sprawy zdać sobie jeszcze nie umiały, o co chodzi w tej nauce? Czem one są? Czy takiemi jak inne pensjonarkami? Czy stowarzyszeniem młodych osób z własnej woli w naukowym celu połączonych? Świeżo utworzonemu zakładowi brakło wszelkiej tradycji […]. Przełożone, we względzie umysłowej wartości, zupełnie na równi, niektóre niżej od podwładnych swoich stały. Poza urzędowym godzin rozkładem wszystko szło próbami tylko, bez ładu, bez karności. Działy się różne nadużycia44.

Warto przypomnieć, że Żmichowska pisała o tym samym okresie, gdy Komisja Senacka składała pochwalne sprawozdania z działania szkoły. Według Żmichowskiej sytuacja poprawiła się w 1833 r., gdy przełożoną została Zuzanna Wilczyńska, właścicielka pensji dla panien, w której początkowo dziewczęta przeprowadzały lekcje pokazowe. Wilczyńska „miała wcale nie maleńką, ale raczej niepohamowaną słabość do zdolnych, gdzie tylko wybitniejsza zdolność jej uwagę zwróciła, czy w milionowej dziedziczce, czy córeczce stróża, czy w podrzutku nawet”45. Żmichowska, półsierota, dziesiąte dziecko zubożałego ziemianina, sama siebie zaliczała do takich „podrzutków”, wdzięcznych Wilczyńskiej za opiekę i wykształcenie46.

Wykształcenie to zresztą pozwoliło jej na znalezienie doskonałego zatrudnienia jako guwernantka, co świadczyłoby o wysokim prestiżu Instytutu. W 1838 r. jako nauczycielka dziewięcioletniej Marii Zamoyskiej wyjechała wraz z hr. Konstantym i hr. Anielą Zamoyskimi do Paryża, a następne angaże wybierała sama wśród najzamożniejszych rodzin ziemiańskich i arystokratycznych. Grażyna Karłowska i Monika Nawrot stwierdzają, że „dostanie się do takiego instytutu rokowało wychowankom karierę życiową”47. Henryk Wiercieński, którego pod koniec lat pięćdziesiątych XIX w. uczyła guwernantka wykształcona w Puławach, pisał w pamiętniku:

Nowa nauczycielka nasza, panna Zofia Stokowska, wychowanka Instytutu Panien Szlacheckich w Puławach, była osóbką młodą i zdaje się, że było to jej pierwsze miejsce po wyjściu z instytutu. […] Ponieważ w owym czasie wielką wagę przywiązywano do języka francuskiego, a wychowanki puławskie biegle mówiły tym językiem, podczas dwuletniego jej pobytu w naszym domu zrobiliśmy w tymże języku duże postępy48.

Wykształcenie w Instytucie Guwernantek rzeczywiście stanowiło synonim jakości, przynajmniej w uznaniu postronnych. Podobnie o swojej nauczycielce wypowiadała się w 1898 r. Izabela Zbiegniewska, która na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. była uczennicą Emilii Filleborn, wykształconej w Instytucie Guwernantek. Filleborn założyła następnie z siostrami pensję w Kaliszu. Zbiegniewska przypisywała ich talent pedagogiczny właśnie wykształceniu w instytucie, w tym lekcjom z Hoffmanową:

Po większej części pensye prowincjonalne z owych czasów, przepojone konserwatyzmem, trzymając się̨ starej rutyny, zastygły w dawnych formach i więcej dbały o nagromadzenie w głowach uczenie licznych wiadomości, niż o rozwinięcie myśli, wyrobienie sądu i rozbudzenie samodzielności. Trzeba było do świątyni nauki wpuścić prąd świeżego powietrza, i tego zadania podjęła się Emilia. […]. Cztery siostry, wychowanki Instytutu Guwernantek, zdolnością i wykształceniem przenoszące ówczesny poziom umysłowy u kobiet, stanęły do pracy na niwie społecznej z bogatym zasobem sił, energii, młodzieńczego zapału49.

W późniejszych latach Filleborn objęła posadę w Pensji Żeńskiej Rządowej. Rusyfikacja Instytutu Guwernantek po 1842 r., o której piszą Elżbieta Jaszczyszyn i Joanna Dąbrowska, także jest zjawiskiem skomplikowanym. Około 1850 r. Mikołaj Berg wskazywał, że w Instytucie na 300 uczennic tylko 50 było pochodzenia rosyjskiego i mówiły lepiej po polsku niż po rosyjsku. Zajęcia odbywały się po polsku lub francusku, a na rosyjski przeznaczona była godzina tygodniowo (po powstaniu styczniowym na rosyjski poświęcano trzy godziny tygodniowo, tyle samo co na polski i mniej niż na francuski i niemiecki). Z 12 dam klasowych mających pilnować zachowania i rozmów uczennic poza lekcjami tylko jedna była Rosjanką.

Joanna Schiller-Walicka wspomina, że trudno definitywnie ocenić „prawomyślność” nauczycielek zatrudnionych na pensjach rządowych, a tym samym atmosferę panującą na lekcjach i wpływającą na przyszłe guwernantki50. Na pewno brano pod uwagę doświadczenie w pracy – bardzo wiele nauczycielek skończyło wcześniej Instytut Guwernantek albo prowadziło inną pensję dla panien. Napotkać można przykłady angażowania nauczycielek zdecydowanie nieprawomyślnych. W latach sześćdziesiątych XIX w. w Instytucie wykładała Julia Janiszewska, zaangażowana intensywnie w ruch narodowowyzwoleńczy. Jako nauczycielka geografii o instytut w 1862 r. otarła się także sama Żmichowska. W latach osiemdziesiątych XIX w. matematyki uczyła tam Aleksandra Jentysówna, jedna z założycielek partii socjalistycznej Proletariat. Faktem jest jednak, że wiele guwernantek i nauczycielek nieufnie podchodziło do propozycji angażu w szkole rządowej. Dotyczyło to szkół nawet takich jak Instytut Aleksandryjsko-Maryjski Wychowania Panien czy Szkoła Wyższa Żeńska Rządowa.

Uważano, że angaż ten jest aktem kolaboracji, choć staranny dobór doświadczonej kadry w obu tych instytucjach uniemożliwiał tak jednostronne podejście do sprawy. Na tle pracy w Szkole Wyższej Żeńskiej Rządowej Żmichowska popadła w konflikt z Józefą Kucharską. Kucharska, sama właścicielka uznanej pensji dla panien, chciała oddać do Szkoły Wyższej Żeńskiej Rządowej swoją córkę. Żmichowska prorokowała, że szkoła ta będzie miała „wpływ rujnujący moralne, religijne i narodowe podstawy”51 w charakterach swoich uczennic.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że wśród absolwentek tych szkół znajdują się najbardziej utalentowane pedagożki przełomu XIX i XX w. Szkołę Wyższą Żeńską Rządową i klasę VIII pedagogiczną w Instytucie ukończyła m.in. Jadwiga Sikorska, zdobywając patent guwernantki wyższej. Od 1866 r. nabywała doświadczenia nauczycielskiego na pensji Pauliny Krakowowej, a w 1874 r. uzyskała pozwolenie na otwarcie własnej pensji żeńskiej, początkowo czteroklasowej, a następnie powiększanej aż do klasy VIII, w 1917 r. „Całe życie naszej przełożonej było jedną wierną, i nieraz i ciężką służbą dla idei, bezwzględną czcią prawdy i dobra natchnioną”52 – wspominała w 1899 r. Izabela Moszczeńska, która uczyła się na pensji Sikorskiej od 12. roku życia. W zamieszczonym w „Przeglądzie Pedagogicznym” tekście Ze wspomnień pensyonarskich chwaliła ogromne umiejętności pedagogiczne, naukowe i wychowawcze Sikorskiej. Przełożona, oprócz administrowania szkołą, wykładała też język polski z doskonałym przygotowaniem:

lekcje te wyrabiały w nas jasność sądu, zdrowe poglądy na życie i jego obowiązku, a bynajmniej nie oziębiały młodzieńczego zapału i porywów. O ile nie cierpiała pustych, bezmyślnych i czczych frazesów, któremi pensyonarki tak lubią swe ćwiczenia stylowe zaprawiać, o tyle z przyjemnością witała każdy objaw poczucia piękna, żywej wyobraźni lub śmielszej samodzielnej myśli […]. Starsze uczennice, o ile załatwiły się z lekcjami, uczęszczały chętnie na prelekcje najczęściej w towarzystwie panny Jadwigi. Z nią też wracając, omawiałyśmy nasze własne uwagi i wnioski53.

Wychowankami jej pensji były m.in. Maria Skłodowska (choć nie ukończyła pełnego kursu i przeniosła się do gimnazjum rządowego), Wanda Krahelska i Zofia Gąsiorowska. Sikorska wykorzystywała swoje wykształcenie i talent pedagogiczny nie tylko do nauczania panien, ale też do kształcenia nowego pokolenia nauczycielek. Teodora Męczkowska, sama pracująca na jej pensji w pierwszych latach XX w., wspominała Sikorską w 1928 r.:

Wychowywała młodzież, powierzoną swojej opiece, wychowywała nauczycieli, których powoływała do współpracy w swojej szkole, wychowywała i koleżanki swe, przełożone, które dobrowolnie i chętnie poddawały się jej autorytetowi […] nie szczędziła sił, jeśli chodzi o młodych nauczycieli, roztaczała nad nimi specjalnie troskliwą opiekę, która trwała do chwili, gdy się przekonała, że można charakterowi i umysłowi jednostki w zupełności zaufać54.

Praca na pensji Sikorskiej mogła być więc szkołą pedagogiczną także dla pracujących już w zawodzie nauczycielek, które musiały wobec tego zdobywać umiejętności poprzez praktykę i nieuchronnie popełniane błędy w metodyce nauczania. Można argumentować, że ukończenie szkoły rządowej dającej patent nauczycielski nie było więc jedyną pewną drogą do uzyskania praktycznych umiejętności i kwalifikacji do nauczania. Dla wielu autorek wspomnień, guwernantek i uczennic, przełomowa okazywała się nie sama instytucja, a spotkanie z konkretną, wybitnie utalentowaną pedagożką. „Przegląd Pedagogiczny” alarmował już w 1882 r., że poleganie w całości na indywidualnych zdolnościach jednostek nie pozwala na wykształcenie dobrej kadry nauczycielskiej:

Lecz skąd dziś u nas można zaczerpnąć tę wiedzę pedagogiczną? Wprawdzie w niektórych z wyższych zakładów naukowych żeńskich w Warszawie wykładają się psychologia i pedagogika. Lecz czy te w homeopatycznych dawkach udzielane wiadomości z dziedziny tych umiejętności mogą dopiąć swego celu? A przy tym, czy sama nawet teoretyczna znajomość pedagogiki może zapewnić powodzenie pedagogowi w przyszłej jego działalności praktycznej?55

Nawet bardzo mało zajęć z metodyki nauczania skutkowało lepszym przygotowaniem do zawodu niż zupełne ich pominięcie. Jadwiga Dawidowa, organizatorka Uniwersytetu Latającego, zwracała w 1892 r. uwagę, że różnica w przygotowaniu do pracy guwernantek i guwernerów jest bardzo widoczna i na korzyść kobiet, ponieważ mężczyźni w ogóle nie mają w szkołach zajęć z metodyki:

Młody więc człowiek z dyplomem uniwersyteckim, pomimo swojej wiedzy specjalnej, uzdolnienia pedagogicznego jako takiego nie posiada zgoła. Cóż dopiero powiedzieć o gimnazjaliście, który nawet nie słyszał o istnieniu metod i nawet przeczucia żadnego o pedagogii nie ma, bo w szkole męskiej nigdy mu o tym nie mówią. Inaczej się mają rzeczy z nauczycielką. W szkole średniej przechodzi ona zazwyczaj krótki kurs pedagogii, a więc co najmniej dowiaduje się, że sprawa nauczania jest rzeczą niełatwą, że do tego potrzeba jest odpowiedniego przygotowania, stara się więc później o uzupełnienie tej wiedzy pedagogicznej56.

Zarówno nauczycielki w rządowych szkołach nadających patenty nauczycielskie, jak i ich potencjalne absolwentki musiały odpowiedzieć sobie na pytanie o intencje kierujące je ku wykonywaniu zawodu nauczycielki domowej. Czy z punktu widzenia dobra uczennic lepiej będzie, gdy ich guwernantka zdobędzie wiedzę i doświadczenie w szkole rządowej, wspierając tym samym instytucje zaborcze, ale zyskując najlepsze dostępne kwalifikacje pedagogiczne? Czy też lepiej będzie zrezygnować z nauki w szkołach rządowych na rzecz niekoniecznie profesjonalnego samouctwa, skutkującego następnie lukami w wiedzy i potencjalnymi problemami z prawem za pracę bez patentu? Pod koniec XIX w. opinia środowisk oświatowych zmierzała w kierunku nacisku na profesjonalizację zawodu w ramach formalnych.

Pedagogiczna fuszerka odesłana do lamusa

Najczęściej nauczycielki domowe prowadzą pedagogiczną fuszerkę. Są wyjątki, ale pospolicie rzecz się tak przedstawia: Ich kwalifikacje naukowe są niedostateczne, języki obce, oraz inne przedmioty znają bardzo pobieżnie, lub nawet zupełnie źle, bo też trudno w jednej osobie mieć wszystko […]. A czy też myślą nauczycielki, aby uczennice jaką korzyść odniosły? Bynajmniej57.

Pisała w 1896 r. Maria Garczyńska, matka kilkunastoletniej córki, do „Przeglądu Pedagogicznego”. List był elementem dyskusji, która rozgorzała na łamach czasopisma po artykule Moszczeńskiej, działaczki emancypacyjnej i oświatowej, opisującej trudne warunki życia i pracy nauczycielek domowych58. Dyskusja dotykała licznych aspektów pracy guwernantki i angażowała różne czytelniczki – zarówno matki, same uczennice, jak i byłe lub aktywne zawodowo nauczycielki domowe. List Garczyńskiej wywołał wielkie poruszenie, ponieważ pełen był podobnych oskarżeń. Według niej guwernantki zarabiały zdecydowanie za dużo, dostrzegano u nich brak podstawowej wiedzy i umiejętności, a także nie przykładały się do swojej pracy, w trakcie lekcji, zamiast poświęcać uwagę dzieciom, pisały listy lub robiły na drutach. W obronie dobrego imienia guwernantek odezwały się same zainteresowane, pisząc dużo o słabych warunkach finansowych i nadmiarze pracy. Osoby zatrudniające także broniły ciężkiej doli guwernantek. Jedna z matek pisała: „najwięcej boleję nad ciernistą drogą, po jakiej nieraz muszą kroczyć młode, niedoświadczone panienki, zniewolone w celu zdobycia sobie kawałka chleba, przejść prosto z ławki szkolnej do obcego domu jako nauczycielki”59. Zaraz potem jednak dodawała, że wygórowane wymagania co do umiejętności guwernantek są znakiem czasów, profesjonalizujących się w każdym kierunku: „teraz kiedy nauka specjalizuje się coraz więcej, kiedy mamy zdolnych fachowców, specjalistów lekarzy, techników, dlaczegóż jedna fachowość nauczycielska pozostaje dotąd w zaniedbaniu?”60.

Ten głos, pełen współczucia, ale krytyczny, wydaje się charakterystyczny dla kierunku dyskusji o nauczaniu domowym w drugiej połowie XIX w. Już w pierwszych numerach „Przeglądu Pedagogicznego” z 1882 r. autorzy stwierdzali: „wprawdzie, bezwzględnie rzecz biorąc, znajdujemy znaczny zastęp pracowników zarówno na polu niższego, jak i średniego nauczania. Jeżeli jednak, pominąwszy ilość, zwrócimy uwagę na jakość naszych sił nauczycielskich, wykaże się w całej pełni nasze ubóstwo”61. „Przegląd Pedagogiczny” specjalizował się w sprawach nauczania (szkolnego oraz domowego); od momentu powstania stanowił centrum debaty na ten temat. Czasopismo, najpierw pod redakcją Eugeniusza Babińskiego, a następnie Władysława Dawida, krytycznie odnosiło się do zdolności nauczycieli i nauczycielek domowych. Zwracano uwagę, że ze względu na okoliczności życiowe pracę tę podejmowali ludzie bez wykształcenia i umiejętności. Krytykowano guwernantki za niedocenianie wartości teorii pedagogicznej, podkreślano konieczność samokształcenia nauczycieli domowych i publikowano artykuły wskazujące pomocne lektury i gotowe ćwiczenia do wykonywania z uczniami62.

Temat kompetencji guwernantek przewijał się także przez różne łamy w regularnych odstępach przez ostatnie ćwierćwiecze XIX w. Narzekanie na stan szkolnictwa domowego pojawiało się zwykle w kontekście omawiania złego przygotowania do życia nowego pokolenia młodych kobiet. Ich powierzchowna, a jednak wpędzająca w pychę wiedza, brak przygotowania praktycznego do wyzwań nowych czasów oraz umiejętności prowadzenia domu i wychowywania dzieci uznawano za konsekwencję złych wyborów rodzicielskich. Rodzice nie umieli wybrać dobrych guwernantek, zaś guwernantki nie umiały uczyć, produkując tylko kolejne pokolenia bezużytecznych nauczycielek lub niekompetentnych pań domu. Maria Ilnicka pomstowała w „Bluszczu” w 1878 r.: „Spotyka się setki całe takich nauczycielek, które rzeczywiście niczego uczyć nie mogą, bo same nic o Bożym świecie nie wiedzą, a jednak pchają przez całe lata długie taczkę swojego nauczycielskiego zawodu, co nigdy miejsca-by nie miało, gdyby staranność rodzicielska większą, czulsza w troskliwości o naukę dzieci była”63. „Opiekun Domowy” pisał w odniesieniu do nauczycieli domowych: „Gdybyśmy w miejsce całych zastępów kształconych a jednak miernych, mieli odpowiednie szeregi ludzi samodzielnych, ileż takim razie uniknęlibyśmy klęsk i zawodów, ile zyskali rękojmi co do lepszej przyszłości!”64. Niestety, mało który rodzic zdawał sobie sprawę z powagi sytuacji i zamiast tego pozwalał uczyć swoje dzieci (a szczególnie córki) na „wyuczone marionetki”. Aniela Szycówna pisała w „Przeglądzie Pedagogicznym” w 1892 r., że wiele rozczarowań wynika z niefrasobliwego zatrudniania: „matka nie zadaje sobie trudu poznać pedagogicznego uzdolnienia kandydatki, poprzestaje co najwyżej na spytaniu każdej: gdzie kończyła nauki? Czy ma patent rządowy? Czy posiada języki obce i muzykę? I na tem koniec”65 albo też wybiera kandydatkę, którą będzie jej łatwo zdominować: „bierze jaką młodziutka, nieśmiałą panienkę, która sama ledwo opuściła ławkę szkolną i pomimo skromnego pozoru uważa się za tak uczoną, iż jej już ani ogólne, ani pedagogiczne ukształcenie nie jest potrzebnem”66.

Brak przygotowania pedagogicznego i umiejętności wynikał z kilku powodów. Jednym na pewno było nieistnienie zaplecza oświatowego dla przyszłych guwernantek. Kolejnym – kształtujące się dopiero pod koniec wieku przekonanie, że praca nauczycielki domowej to profesjonalny zawód wymagający kwalifikacji, tak jak praca w szpitalu czy na poczcie. Ex-guwerner pisał w liście do „Przeglądu Pedagogicznego”, że wiele kobiet i mężczyzn na tym stanowisku nie traktuje go poważnie. „Nie przeczymy, że w jakąkolwiek stronę będzie skierowana wiedza nauczyciela lub nauczycielki, może ona przynieść korzyść wychowańcom, nie ulega jednak wątpliwości, że pierwsze miejsce powinien zająć przedmiot specjalny pedagogika i te nauki, które w bezpośrednim znajdują się z nią związku” – radził młodszym kolegom po fachu. „W dzisiejszych czasach pan majster szewc lub krawiec potrzebuje konieczne pewnego teoretycznego zaznajomienia z fachem, tylko guwerner lub guwernantka tego nie potrzebuje”67 – dodawał ironicznie. Podobnie wypowiadał się w 1890 r. Władysław Krauze: „by zostać szewcem lub stolarzem, należy odbyć uciążliwą praktykę, wystarczy jednak ukończyć szkoły, by bez wszelkiej praktyki zostać od razu nauczycielem i nikogo to nie dziwi”68. Jan Olszyc podsumowywał ten brak zainteresowania metodyką nauczania w „Kronice Rodzinnej”: „nauczycielki w ogóle nie są u nas kształcone w celu pedagogicznym, same nieraz odebrały domowe wychowanie, a w najlepszym razie kończyły pensję, i jeśli umieją coś same, rzadko bardzo umieją nauczać”69.

Powszechnym problemem zdawał się także brak zapału do pracy. Zenon Pietkiewicz diagnozował w 1895 r. w „Prawdzie”: „Każda uboga panna po skończeniu pensyi lub innego zakładu, każda jako taka wykształcona powierzchownie w domu, myśli o uczeniu innych, po to, ażeby się nałykawszy goryczy i łez, po paru latach zmarnowanych szukać nowego zawodu”70. Niektóre nauczycielki przyznawały, że część dziewcząt nie traktuje poważnie swojego zawodu, ponieważ jest on tylko krokiem na drodze do czegoś lepszego lub podjętą niechętnie pracą ratunkową. A.H., guwernantka, pisała w liście:

Niestety większość z nas nie może sobie objąć takiego zajęcia, jakiego by sobie życzyły, po skończeniu pensji zmuszoną jest natychmiast oddać się pracy na chleb, nie ma zatem wyboru i choćby czuła wstręt do nauczycielstwa, musi się im zająć. Mnóstwo nauczycielek przyznaje się głośno, że pracują na polu pedagogicznym z konieczności, że wolałaby czem innem się zająć, tylko nie mają środków dla wyuczenia się tego, do czego miałyby ochotę71.

Wszystkie te problemy składały się na bardzo niekorzystny obraz pracy guwernantek, zarówno wśród zatrudniających je rodzin, jak i samych nauczycielek. Praca „w guwernerce”, jak potocznie ją określano, jako kara stanowi częsty punkt odniesienia w ówczesnych dyskusjach. Wielu nauczycieli wyrobiło sobie przekonanie, że „praca w domach prywatnych jest pewnym rodzajem tortury, nie szczędzącej ani fizycznej, ani moralnej strony, a usiłowania najszczersze i poważne traktowanie swego zawodu musi być zawsze jałowem wobec przeciwdziałania otoczenia”72 – tak pisała T.A., guwernantka, w liście do „Przeglądu Pedagogicznego” w 1899 r. „Guwernerka na wsi – jakaż to arcyniemiła ostateczność dla mniej lub więcej ukształconej młodzi obojga płci!”73 – wykrzykiwał Ex-guwerner w tym samym roku. Podejmowały ją więc osoby, szczególnie kobiety, które nie miały możliwości zarabiać w jakikolwiek inny sposób mieszczący się w normie kulturowej dla klas wyższych.

Podobnie o pracy guwernantek pisała Orzeszkowa w swoim manifeście feministycznym z 1873 r., pt. Kilka słów o kobietach. Pisarka wskazywała, że niedostateczne wykształcenie, połączone z niechęcią do pracy pedagogicznej, jest przekleństwem guwernantek:

Nauczycielstwo zagarnęło u nas najznaczniejszą część pracujących kobiet, przyjęte zostało jako środek uniwersalny na każdą biedę, na każde zubożenie kobiety. Każda kobieta znająca obce języki i umiejąca jakkolwiek grać na fortepianie czuje się upoważnioną do zostania guwernantką i obiecuje sobie znaleźć w tym zawodzie byt codzienny, bo o moralnych wymaganiach powołania, o sumiennym przejęciu się zadaniem nauczycielki i myśli nie ma najczęściej. […]

Obok nielicznej arystokracji guwernantek, przyjmowanych do domów bogatych lub dostatnich, żyjącej w dostatkach, doświadczającej jakich takich względów i otrzymującej płacę dającą niekiedy możność zebrania sobie choćby maluchnej sumki na godzinę starości lub choroby, mrowi się ogromna masa tych cichutkich i pokornych istot w ciemnych wełnianych sukienkach, z bladymi od strudzenia twarzami, ze spuszczonym od upokorzeń wzrokiem, istot, które bez powołania i zdolności, bez dostatecznego wykształcenia, pracują ciężko i najczęściej nieumiejętnie, z małą lub żadną dla uczennic korzyścią, dla siebie z płacą mogącą zaledwie odziać je w tę ubogą sukienkę, która je okrywa74.

W społeczeństwie utrwalał się więc obraz guwernantki jako ofiary zarówno systemu edukacji, jak i własnej niekompetencji. W pamiętnikach znaleźć można wiele historii potwierdzających taki stan rzeczy. Grasylda Malinowska, która podjęła pracę nauczycielki domowej na początku lat pięćdziesiątych XIX w. jako osiemnastolatka, wspominała:

Ależ cóż ja umiałam sama! Ledwo skończyłam drugą klasę [pensji dla panien – A.U.K.], ledwo coś umiałam powiedzieć po francusku, a po niemiecku czytać dobrze nie umiałam. Z arytmetyki miałam cztery działania, z geografii nawet nie wiedziałam wszystkich miast stołecznych w Europie, a w innych częściach świata, to tylko wiedziałam, że egzystują. Historii uczono nas na pensji po francusku. Najsilniejsza byłam w muzyce i to mi drogę utorowało przez całe moje życie75.

Mimo niekompetencji Malinowska radziła sobie bardzo dobrze, a pod koniec lat pięćdziesiątych przyjęła pracę jako dama klasowa na pensji w Wilnie, gdzie miała okazję uzupełnić braki w edukacji. Izabela Stachowicz, urodzona w 1897 r., wspominała swoją pierwszą guwernantkę, pannę Różę, „znajomą cioci Andzi z Płocka”76, z mieszaniną lęku i rozbawienia. Panna Róża nie posiadała wprawdzie stosownej edukacji, ale w rodzinie cieszyła się opinią znakomitej pedagożki, uczącej modną metodą „eksperymentalno-przyrodniczą”. Metoda ta polegała na prezentowaniu siedmioletniej Izabeli wypchanych zwierząt, codziennie innych: „Serce mi się ściskało na widok tych trupków. Pamiętam ich wyleniałe futerka, okrągłe szklane oczka, za każdym razem świeża fala żałości przyprawiała mnie o łzy”77. Gdy mała Izabela odmówiła dalszej „nauki” na martwych zwierzętach, panna Róża kazała jej przepisywać do zeszytu dyktanda bez wcześniejszego objaśnienie zasad ortografii:

– Bardzo źle, nie tylko nie uważasz, ale wymyślasz głupstwa. Za karę napiszesz na trzech stronach zdanie: „Aptekarze siedzą w barze. Kto im karze?” i zdanie: „Nie pomoże dobry Boże, kiedy ranne wstają ranne zorze”.

Przepisywałam, przepisywałam, „rz” myliło mi się z „ż”; mnożyły mi się kleksy. Nie wiedziałam, co znaczy słowo „w barze”. Nauka wydawała mi się abrkadabrą i wiek czasu musiał upłynąć, zanim zrozumiałam, o co dorosłym właściwie chodzi i czego ode mnie żądają. Na trzeciej stronie napisałam: „Kto im karze siedzieć w baże? Nie pomorze ranne zorze”78.

Izabela nie zdała oczywiście do wstępnej klasy pensji panny Wareckiej, do której przygotować ją miała panna Róża. Egzaminatorka powiedziała ojcu dziewczynki, że ta „nie zdała nawet do podwstępnej klasy, to dziecko zdradza wyjątkowy brak inteligencji”79. Z perspektywy lat Stachowicz pisała o swojej guwernantce: „Dzisiaj jeszcze zastanawiam się, dlaczego moja matka, posiadająca przecież dużo zdrowego rozsądku, nie oponowała? Dlaczego mój ojciec, wówczas jeszcze dość młody i energiczny, nie wyrzucił panny Róży przez okno?”80. Ostatecznie dostała się na pensję w kolejnym roku, jednak fatalne wspomnienia z edukacji domowej zachowała do końca życia.

Egzaminy patentowe

Pomimo tak powszechnej krytyki, a także licznych przypadków uchybień opinia o guwernantkach jako niekompetentnych i nieutalentowanych nie jest sprawiedliwa. Przyszłe nauczycielki domowe musiały włożyć wiele wysiłku w naukę do egzaminu patentowego, a niektóre także starały się zdobywać dodatkowe kompetencje przydatne w pracy. Egzaminy odbywały się co kwartał w każdym okręgu. Ogłoszenie w „Dzienniku Łódzkim” z 1891 r. brzmiało: „Egzaminy na nauczycieli i nauczycielki odbywać się będą przez d. 13 marca r.b. W Warszawie podanie należy wnieść na imię kuratora okręgu naukowego, na prowincji zaś na imię dyrektorów gimnazyum lub inspektorów progimnazjum”81. Dalej precyzowano, że w progimnazjach można zdawać jedynie egzaminy na stopień nauczyciela domowego oraz że do podania należy dołączyć następujące dowody: świadectwo szkolne, metrykę, świadectwo pochodzenia i moralnego prowadzenia. Do egzaminu nie trzeba było też podchodzić bezpośrednio po skończeniu szkoły.

Wiele guwernantek z przełomu wieków opisywało w szczegółach trudny egzamin w gimnazjum męskim. Romana Pachucka na naukę do tego sprawdzianu poświęciła cały rok 1903 po skończeniu pensji pani Jarzębowskiej w Warszawie. Sama przygotowywała się z historii i geografii Rosji, historii powszechnej, arytmetyki, geografii powszechnej i religii, jednak do egzaminów językowych (z polskiego i rosyjskiego) musiała zatrudnić korepetytorkę, którą opłacała, sama dając lekcje. Jak wyjaśniała:

Jeśli chodzi o język polski, to trzeba było świetnie przyswoić sobie dużą gramatykę Adama Antoniego Kryńskiego, umieć pisać w języku rosyjskim ćwiczenia na tematy gramatyczne, operując w języku polskim tylko przykładami. Poza tym należało pisać ćwiczenia stylistyczne po rosyjsku, umieć analizować zdanie proste i złożone, pisać bezbłędnie, opanować przestankowanie w stopniu doskonałym. Z języka rosyjskiego egzamin piśmienny składał się z dyktanda na temat literacki, ustny zaś – z lektury tekstu, streszczenia go, z analizy zdania złożonego gramatycznej i logicznej oraz z historii literatury włącznie ze współczesną82.

Ogrom materiału sprawiał, że egzamin na patent nauczycielki za pierwszym razem zdawało niewiele dziewcząt. Pachucka wspominała, że jej ustny egzamin z rosyjskiego trwał cztery godziny, a ze 150 osób zdających w tym samym terminie co ona ostatecznie ustne i pisemne egzaminy razem zdało tylko pięć. Pachucka jako jedyna ze swojej pensji otrzymała pozytywny wynik i patent nauczycielki domowej.

Podobne wspomnienia miała Jadwiga z Sikorskich Klemensiewiczowa, zdająca egzamin na patent nauczycielski po ukończeniu klasy VII w II Żeńskim Gimnazjum Rządowym w Warszawie. Trudny i męczący proces opisywała w listach do rodziny:

Afanasjew [nauczyciel rosyjskiego – A.U.K.] przez ten czas ciągle mi przeszkadzał, zapytywał o co innego i widać było, że mnie koniecznie chciał speszyć i popsuć mi stopień, bo się schmurzył, marszczył swoim zwyczajem. […] Kazał mi potem opowiadać jeden z listów Karamzina (nie należących do pytania) i ja mówiłam go prawie co do słowa, tak że sam się wreszcie zdziwił, że tak dobrze go pamiętam. […] We wtorek mam egzamin z fizyki. Następnie w czwartek mamy egzamin z pedagogiki, potem z matematyki i religii83.

Klemensiewiczowa ostatecznie otrzymała świadectwo ukończenia gimnazjum rządowego w formie patentu nauczycielki domowej i guwernantki niższej, ponieważ z rosyjskiego dostała tylko czwórkę, co nie kwalifikowało jej do patentu wyższego. Emilia Sukertowa-Biedrawina wspominała swój egzamin patentowy z 1903 r., po ukończeniu klasy VII gimnazjum rządowego, także jako niesprawiedliwy i obliczony na porażkę polskiej uczennicy:

Wyciągnęłam bilet, zajrzałam do programu i zaczęłam szybko recytować. Ekscelencje znudziło to niebawem. Dał mi znak ręką, że ma dosyć i z wielką powagą kazał mi wyrecytować wszystkich carów i książąt rosyjskich od Aleksandra III do Rurika, nie opuszczając książąt udzielnych, w chronologicznym porządku, ale od końca, to znaczy zmarł – wstąpił na tron, żeby było trudniej84.

Sukertowa-Biedrawina poradziła sobie z tym zadaniem doskonale i została zwolniona z egzaminów ustnych, jednak otrzymała jedynie „srebrny medal: nie byłam generałówną, ani nawet Rosjanką”. We wrześniu, po wakacjach, odbyła lekcje próbne w gimnazjum męskim i otrzymała patent nauczycielki domowej.

Lekcje próbne, mimo że Sukertowa-Biedrawina jedynie o nich napomykała, dla wielu przyszłych nauczycielek stanowiły źródło ogromnego stresu. Do lekcji próbnych podchodziły na ogół uczennice piętnasto-, szesnasto- lub siedemnastoletnie, a odbywały się one, podobnie jak egzaminy na patent, w gimnazjum męskim. Te nieprzyzwyczajone do koedukacji panny, ledwie rok lub dwa lata starsze od swoich uczniów, prowadziły więc zajęcia na stopień przed dużą salą pełną nastoletnich chłopców i rosyjskich profesorów.

„Same egzaminy z wybranego przedmiotu poszły mi zupełnie łatwo” – pisała Klemensiewiczowa, która starała się pół roku później o wyższy patent z matematyki – „za to z ogromną tremą oczekiwałam lekcji próbnej”85. Lekcja pokazowa odbyła się w trzeciej klasie IV Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie, mieszczącego się wówczas na pl. św. Aleksandra. Lekcji przyglądali się dyrektor gimnazjum, inspektor ONW oraz profesor matematyki wykładający na co dzień w gimnazjum. „Co najgorsze, przed audytorium około 60 chłopców mniej więcej trzynastoletnich, szykujących się niewątpliwie do zastraszenia i wyśmiania nieszczęsnej kandydatki na nauczycielkę. Zaćmiło mi się na chwilę w mózgu i w oczach, gdy weszłam do tej klasy!”86 Podobne przerażenie odczuwała Zofia Kirkor-Kiedroniowa, która zdawała patent w 1899 r.:

Egzamin rządowy zdałam celująco i przeszłam pomyślnie tzw. lekcję próbną w męskim gimnazjum. Wprawdzie dzięki staraniom wyznaczono mi V Gimnazjum, gdzie uczyli się moi bracia, lecz wiedziałam, że nie w ich klasach, tylko w niższych będę zdawać, że chłopcy przez psotę lubią peszyć panny, udając, że nic z wykładanej lekcji nie zrozumieli lub płatając różne figle; a zresztą dla panienki niespełna siedemnastoletniej, która nigdy w męskim towarzystwie nie znalazła się dotąd sama, zachować przytomność umysłu wobec dyrektora, nauczyciela – Rosjan oczywiście – i gromady uczniaków, nie było bagatelką87.

Ostatecznie wszystkie zdały egzaminy patentowe i przeprowadziły lekcje próbne. Zawiłość procedur, uprzedzenia na tle narodowym i stresujące warunki lekcji pokazowych tłumaczą przynajmniej częściowo, dlaczego tak wiele guwernantek zabierało się do pracy korepetytorki lub nauczycielki domowej amatorsko i bez papierów. Tak naprawdę bowiem jedynie uczennice szkół z patentami, czyli bardzo drogiego Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego i Szkoły Wyższej Żeńskiej Rządowej, mogły uniknąć tych wszystkich nieprzyjemności. Tam lekcje próbne odbywały się w samym Instytucie przed innymi dziewczynkami, a znane środowisko łagodziło być może surowość rosyjskich egzaminatorów. Szkoły były jednak tylko dwie, a zapotrzebowanie na nauczycielki ogromne. Charakterystyczne, że zarówno Pachucka, Klemensiewiczowa, jak i Kirkor-Kiedroniowa nie przechodziły żmudnego procesu otrzymania patentu z chęci do pracy pedagogicznej – wszystkie trzy brnęły przez opisane niedogodności, by uzyskać papier pozwalający na studia zagraniczne. Malinowska zaś pisała, że głównej zalety posiadania patentu nie stanowiło nawet potwierdzenie jej szczególnych umiejętności, ale spokój od nękania przez władze rosyjskie. „Dla mnie dostateczne było to świadectwo, bo bez prześladowania od rządu mogłam zająć śmiało obowiązek w prywatnym domu i znalazłam drogę dalej kształcić się sama”88.

Samokształcenie i samopomoc

„Tak więc, aby przyjść z pomocą tym, którzy przygotowują się do zawodu nauczycielskiego, pożądaną rzeczą byłoby założenie przygotowawczych kursów pedagogicznych drogą prywatnej inicjatywy”89 – pisał w 1882 r. w „Przeglądzie Pedagogicznym” pedagog Emilian Konopczyński. „Sądzę, że przynajmniej otworzenie takich kursów dla kobiet nie powinno przedstawiać wielkiej trudności. Przytym i potrzeba takich kursów jest naglejszą, gdyż wychowanie kobiet w naszym kraju jest przeważnie domowe”90.

Konopczyński projektował roczne kursy pedagogiczne, swoiste zajęcia podyplomowe, które mogłyby mieć miejsce „przy jednym z istniejących zakładów naukowych żeńskich. Zakładom tym, które i dziś przeważnie kształcą przyszłe nauczycielki, jak o tym świadczy znaczna liczba wychowanek, składających co kwartał egzamina w gimnazjum dla pozyskania stopnia nauczycielki, nietrudno byłoby wystarać się pozwolenie władzy na otwarcie dodatkowego kursu ze specjalnym celem pedagogicznym”91. Kurs miał według Konopczyńskiego trwać rok i składać się z zajęć z psychologii, pedagogiki „w połączeniu z systematyczną encyklopedią i historią”92, higieny oraz zajęć praktycznych. Te ostatnie miały być w istocie zajęciami z przedmiotów szkolnych, gdzie nacisk położony byłby nie na ich treść, ale formę. Następnie uczennice miałyby prowadzić co jakiś czas zajęcia próbne w tej samej szkole żeńskiej, przy której odbywałyby się ich kursy pedagogiczne.

System był bardzo zbliżony do organizacji klasy VIII Instytutu Aleksandryjsko -Maryjskiego Wychowania Panien – tam plan zajęć wyglądał podobnie, a dziewczęta odbywały praktyki jako asystentki nauczycielki oraz pomagając pensjonarkom w odrabianiu lekcji. Jak jednak wiadomo, Instytut był po pierwsze drogi, po drugie zaś rządowy. Po 1870 r. gimnazja rządowe wprowadziły też klasy VIII pedagogiczne, pozwalające na uzyskanie patentu. Do takiej klasy uczęszczała Maria Wysłouchowa, późniejsza współzałożycielka Kobiecego Koła Oświaty Ludowej. Jak pisała Dionizja Wawrzykowska-Wierciochowa, „Maria wyniosła z gimnazjum doskonałą znajomość starocerkiewnego. Przełożona rządowego gimnazjum zaproponowała młodziutkiej absolwentce, aby zapisała się na roczny kurs pedagogiczny, organizowany przy tejże uczelni dla tych absolwentek, które chciały nauczać innych”93. To jednak w dalszym ciągu były zajęcia organizowane przez stronę rządową.

Kursy miały być prywatne, czyli polskie, oraz prawdopodobnie tańsze. W każdym razie Konopczyński wyrokował, że „po roku takich wykładów i praktycznych zajęć kandydatki, opuszczając zakład, przystępowałyby do egzaminu rządowego nierównie więcej przygotowane do swojego przyszłego zawodu, niż to obecnie się dzieje, i wstępując na pole praktycznej działalności, nie szłyby omackiem, niepewne każdego kroku, lecz przeciwnie, świadome celu i środków, jakimi dojść do niego należy”94.

Projekt Konopczyńskiego ziścił się w formie tajnego nauczania ledwie trzy lata później, w 1885 r. Jednym z trzech wydziałów Uniwersytetu Latającego był Wydział Historyczno-Filologiczny, w którym odbywał się także roczny kurs pedagogiczny. Według planu kursów z 1883 r.: „Studia pedagogiczne obejmowały przedmioty teoretyczne i zajęcia praktyczne. Do pierwszych należały: 1. etyka i psychologia stosowana, kurs roczny, 2 godz. tyg.; 2. fizjologia i higiena szkolna ze szczególnym uwzględnieniem higieny dziecka, kurs roczny, 1 godz. tyg.; 3. ogólna teoria wychowania, kurs roczny, 2 godz. tyg.; 4. metodyka nauczania języka polskiego, historii, arytmetyki i geografii”95, wykładowcą wszystkich czterech przedmiotów był Jan Władysław Dawid. Zajęcia praktyczne odbywały się w szkołach. Obejmowały ponadto konferencje pedagogiczne.

Przyszłe nauczycielki kształciły się na wiele sposobów. Część z nich uczęszczała na zajęcia na Uniwersytecie Latającym, niekoniecznie zapisując się na kurs pedagogiczny, tylko słuchając wykładów z przedmiotów, na których nauce chciała się konkretnie skupić. Stefania Sempołowska, która sama zaangażowała się w pomoc Jadwidze Dawidowej przy organizacji tajnych zajęć, chodziła na wykłady z geografii, Sukertowa-Biedrawina zaś z historii. Wiele guwernantek nabywało doświadczenia i umiejętności w pracy poprzez praktykę połączoną z samodzielnymi studiami. Matka Zofii Kirkor-Kiedroniowej po zdaniu przez siedemnastoletnią córkę egzaminów patentowych zatrudniła dla niej guwernantkę Francuzkę, ponieważ uważała, że panna na wydaniu nie może sama przemieszczać się po mieście, ku upokorzeniu samej Zofii. Zofia wspominała jednak z satysfakcją, że „po owym egzaminie miałam więcej wolnego czasu i tym zawzięcie pochłaniałam książki, między innymi francuskie romanse, które z rąk guwernantki przechodziły do moich”96. Czytała też klasykę rosyjską i polską, miała zajęcia z malowania, muzyki i języka angielskiego. Sukertowa-Biedrawina po skończeniu pensji i zdaniu egzaminów dołączyła do kółka samokształceniowego. „Nie wiem, kto mnie wprowadził do środowiska, które roztoczyło opiekę nad absolwentkami szkół rosyjskich” – wspominała – „odgrywały tam dużą rolę kobiety poważniejsze, bardzo zasłużone działaczki”97. Wymieniała Stanisławę Korczak-Popławską, która organizowała wykłady z filozofii, oraz polonistkę Julię Terpiłowską. Sukertowa-Biedrawina studiowała też podręcznik do języka polskiego dla samouków, starając się wyplenić ze swojej wymowy naleciałości rosyjskie, których nabyła w gimnazjum.

Pachucka po uzyskaniu patentu w 1904 r. poszła na rozmowę kwalifikacyjną na pewną pensję warszawską, gdzie poszukiwano wychowawczyni i nauczycielki języka polskiego. Przełożona zaproponowała jej bardzo niską pensję, 15 rubli miesięcznie (ponieważ miała ledwie 18 lat i świeży dyplom), a także zażądała comiesięcznego dowodu, że chodzi do spowiedzi. Wobec tego Pachucka zaczęła dawać korepetycje i przygotowywać dziewczęta na egzaminy na pensję, zarobione pieniądze inwestowała w podręczniki, a także złożyła podanie do władz Warszawy o możliwość otworzenia jednoklasowej szkoły elementarnej.

Sempołowska uczęszczała na zajęcia na Uniwersytecie Latającym i szybko zaangażowała się w jego działalność, poza tym jednak intensywnie udzielała korepetycji i pracowała jako guwernantka z polecenia spotykanych tam profesorów. Wspominała, że „profesor Wicherkiewicz polecił mnie na nauczycielkę języka polskiego w niemieckim domu barona Henzerskrena […] profesor Smoleński na nauczycielkę domową w pałacu Leopolda Kronenberga, gdzie uczyłam jego wnuczki […] w następnym roku wysunął mnie jako nauczycielkę historii Polski, polecając płacić młodej, niewiele umiejącej dwa ruble za godzinę, obiecując przy tym kierować moją pracą”98. Profesor Stanisław Mieczyński zarekomendował zaś Sempołowską na swoje zastępstwo na pensji Jadwigi Sikorskiej. Sempołowska więc, tak jak inne guwernantki i nauczycielki na pensji, zdobywała doświadczenie w czasie pracy, nie oddzielając formalnie okresu nauki teoretycznej od rozpoczęcia praktyki. Było to być może niezgodne z założeniami metodycznymi proponowanymi przez pisma pedagogiczne, odpowiadało jednak rzeczywistości społecznej i politycznej, w jakiej znajdowały się wówczas młode kobiety stawiające pierwsze kroki na rynku pracy zawodowej.

Oddolna rewolucja a profesjonalizacja

Helena Orecka znalazła się w trudnej sytuacji życiowej. Jej ojciec, ajent Domu Handlowego, stracił pracę wskutek zamknięcia filii firmy. Z powodu życia ponad stan i nieumiejętności oszczędzania przez rodzinę ziemiańską przyszłość siedemnastoletniej Heleny rysowała się w ciemnych barwach. Była jednak dobrze wykształcona przez angielską i francuską guwernantkę, postanowiła więc zgłosić się do pana Radlicza, delegata Rady Nadzorczej sieci handlowej, w której pracował jej ojciec, i poprosić go o możliwość załatwienia pracy nauczycielki w Warszawie.

– Cóż pani umiesz?

Pytania tego, streszczającego kwestię w dwóch słowach, najmniej się spodziewała Helenka. Na twarzy jej odmalowało się zakłopotanie.

– Uczono mnie wszystkiego po trosze – rzekła po chwili – umiem mówić dosyć biegle po francusku, po niemiecku, po angielsku, grać, śpiewać, rysować z natury.

– Szkoda. Wolałbym, abyś pani umiała mniej, a dobrze. Czy przecież posiadasz pani choć jeden przedmiot gruntownie, to jest tak, że mogłabyś się podjąć go wykładać?

– Niestety, nie, ale od czegóż są książki?

– Metoda zadawania dzieciom lekcji z książek minęła już niepowrotnie – odparł pan Radlicz poważnie – pedagogika dzisiaj posługuje się innymi środkami. Nauczający przede wszystkim musi sam umieć dobrze to, czego chce uczyć.

Helenka posmutniała.

– Zdaje mi się, że znam nieźle muzykę – rzekła z mniejszą niż wprzód pewnością.

– Nauczycieli muzyki mamy w Warszawie więcej, niż potrzeba, z uczennicami konserwatorium nie wytrzyma pani konkurencji. Ludzie oddadzą zawsze pierwszeństwo tym, którzy swojej umiejętności będą mogli dowieść patentem.

– To może mogłabym dostać miejsce nauczycielki prywatnej? Tyle jest nauczycielek umiejących mniej ode mnie…

Pan Radlicz popatrzył na nią z politowaniem.

– Warszawa mało potrzebuje nauczycielek prywatnych – powiedział. – Przy wzrastającej drożyźnie mieszkań i artykułów spożywczych utrzymanie nauczycielki jest kosztownym zbytkiem. Zresztą najlepsza nawet nauczycielka nie może posiadać wszystkich przedmiotów ani zastąpić szkoły. Rodzice więc posyłają dzieci do którego z zakładów, gdzie nauka jest tańszą i lepszą. Ludzie bogaci wprawdzie pozwalają sobie zbytku utrzymywania kilku nauczycielek razem i dobrze im płacą, ale na to trzeba choć jeden przedmiot znać doskonale99.

Helenka jest bohaterką powieści Księżniczka Zofii Urbanowskiej z 1886 r. Powieść ta, podobnie jak Marta Orzeszkowej z 1873 r., to krytyka niewłaściwego wychowania młodych kobiet, zastawiającego pułapkę bez wyjścia na te, które powodowane okolicznościami życiowymi niechętnie muszą wejść na rynek pracy i skonfrontować się z własną bezradnością. Helenka, podobnie jak Marta, instynktownie zwraca się w kierunku pracy guwernantki, jednak szybko okazuje się, że nie zna zasad rządzących rynkiem pracy:

– Słyszałam – mówiła dalej niepewnym głosem Helenka – że Polki, posiadające obce języki, bywają użyteczne na pensjach.

– Ma pani słuszność: sądzę, że pani mogłaby robić tłumaczenia z uczennicami klas niższych i objaśniać im znaczenie wyrazów. Znam przełożoną, która wspominała mi właśnie, że takiej osoby potrzebuje.

– Ach, panie! – zawołała z błyskiem nadziei w oczach – niech mi pan pomoże uzyskać to miejsce.

– Chętnie, ale czy pani jesteś mocna w języku rosyjskim?

Helenka spojrzała na niego ze zdziwieniem.

– Nie znam go wcale, ale cóż to ma do rzeczy?

Z kolei pan Radlicz spojrzał ze zdziwieniem na Helenkę.

– Więc pani nic o tym nie wiesz, że wykłady na pensjach muszą się odbywać po rosyjsku? – zapytał. – Że polski język może się używać tylko jako pomocniczy?

Helenka zbladła.

– Jak to! – spytała głosem drżącym, w którym czuć było niedowierzanie – więc obcy język wykłada się w innym, obcym także dla dzieci języku?

– Polski to język uważa się za obcy, łaskawa pani – odpowiedział z goryczą – i jako taki wykłada się po rosyjsku. […]

– Może bym chociaż mogła uczyć kaligrafii i przy tym być użyteczną przełożonej pensji w jaki inny sposób? – wyszeptała głosem wychodzącym ze ściśniętego gardła, głosem, w którym czuć było, że ostatnia struna była wyprężona, jakby lada chwila miała pęknąć.

Pan Radlicz roześmiał się przykrym, ostrym śmiechem.

– O święta naiwności! Czy pani uczyć będziesz kaligrafii, czy robót, zawsze musisz mieć patent z języka rosyjskiego. Jakże państwo czytacie gazety, że wszystkie te rzeczy są dla was nowe!100

Zgodnie z wymogami powieści pozytywistycznej Helenka poznaje w końcu wartość pracy, okazuje się bardzo dobrą księgową w kantorze Domu Handlowego, a także zasługuje na miłość Andrzeja, syna pana Radlicza, z którym zakłada rodzinę mieszczańską pracującą ciężko w handlu roślinami ogrodniczymi i wzmacniającą polski przemysł pod zaborem rosyjskim101. Powieść powstała na ogłaszany w „Tygodniku Ilustrowanym” Konkurs im. Pauliny Krakowowej na powieść dla młodych kobiet i zajęła pierwsze miejsce. Nagroda pieniężna w wysokości 300 rubli została ufundowana po śmierci Krakowowej, nauczycielki i działaczki oświatowej, przez przełożone warszawskich pensji dla panien. Powieść miała ukazywać młodą kobietę w nowoczesnym świecie, która „winna się uczyć, jak […] spełniać cnoty, których świat słusznie się od kobiet domaga”, a jedną z tych cnót miało być „męstwo, umiejące poddać się przeróżnym okolicznościom, ale nie upaść pod ich naciskiem, zdolne w danym razie natchnąć kobietę odwagą i przy świadomości spraw świata wytworzyć w niej siłę, skutecznie mającą wspierać ją samę i innych”102. Powieść winna być kierowana do młodych panien i pełnić funkcję dydaktyczną. Urbanowska ukończyła gimnazjum rządowe w Kaliszu, a zanim została pisarką i dziennikarką, pracowała jako nauczycielka na pensji Jadwigi Sikorskiej w Warszawie. Jej powieść odzwierciedla więc osobiste doświadczenia na równi z aspiracjami i wymaganiami wobec młodych kobiet epoki popowstaniowej. Stanowi też doskonałą ilustrację faktu, że debata na temat profesjonalizacji zawodu guwernantki, trwająca pod koniec XIX w., tak naprawdę była dyskusją na temat miejsca kobiet z inteligencji na kapitalistycznym rynku pracy w warunkach zaborów.

Podsumowanie

Z jednej strony trwające przez prawie 40 lat zmiany legislacyjne zmierzały do profesjonalizacji zawodu. Wyraźne oddzielenie „dozorczyni dzieci”, niani czy bony od „guwernantki” i „nauczycielki domowej”, gdzie tylko ta druga grupa musiała mieć stosowne patenty i uprawnienia, wskazywało, że praca oświatowa kobiet zaczynała być rozumiana jako coś odrębnego od kulturowo lekceważonej pracy stricte opiekuńczo-wychowawczej reprezentowanej przez nianie i mamki103. Profesjonalizacja zawodu wymagała zwiększenia nakładu pracy, by móc go wykonywać – długiej nauki, nużących egzaminów, stresujących lekcji próbnych – jednak odpłacała się większymi zarobkami i większym szacunkiem społecznym. W ostatnim kwartale XIX w., gdy intensywnie rozwijał się ruch emancypacyjny, otwieranie nowych dróg pracy zawodowej dla kobiet było nie do przecenienia. Praca sprofesjonalizowanej guwernantki mogła liczyć się jako zawód intelektualny, wykonywany przez kobiety nie tylko z powodu tragicznych okoliczności życiowych (deklasacja, ubożenie, nagła śmierć męskiego członka rodziny), ale jako wypełnienie ambicji intelektualnej i sposób na niezależność życiową. Oddzielała się wyraźnie od proletariackiej mamki i niekoniecznie kompetentnej, ale przepełnionej uczuciami macierzyńskimi niani.

Z drugiej strony wymogi profesjonalizacji (patenty, ukończenie odpowiednich szkół) budziły podejrzenia patriotów. Ponieważ zawód ten w większości wykonywały córki ziemiańskie i inteligencji miejskiej, ich poczucie odpowiedzialności za podtrzymywanie tożsamości narodowej młodego pokolenia było szczególnie silne, a przynajmniej taka wydawała się świadomość oczekiwań społecznych w tym względzie. Profesjonalne, rządowo wykształcone nauczycielki domowe być może zachwycały profesjonalizmem, jednak mogły zniechęcać rosyjskimi nawykami. Uzyskanie patentu z powodów oportunistycznych, by móc pracować spokojnie, nie niepokojoną możliwością kontroli policyjnej, niekoniecznie musiało budzić dobre skojarzenia. Choć można by zauważyć, że podobnie rosyjskie dyplomy mieli inni wykonawcy zawodów użyteczności publicznej, np. lekarze (a pod koniec wieku także lekarki), to jednak ścisła praca indywidualna z uczniami, a także etos pedagogiczny nakładały na guwernantki większą odpowiedzialność za formację intelektualną i moralną ich klientek, czyli uczennic. Wydaje się, że ideałem byłoby tu działanie takie jak Sempołowskiej, która uzyskała patent, ale następnie głęboko zaangażowała się w działalność patriotyczną i oświatową, nie pozostawiając tym samym wątpliwości co do swojej postawy etycznej. Takie wymagania jednak sprawiały, że praca guwernantki istotnie odróżniała się od innych profesji mieszczańskich i nie pozwalała na zupełnie swobodne działanie kobiet na kapitalistycznym rynku pracy. Oprócz ram formalnych zawodu musiały brać pod uwagę jego wymiar etyczny, nieustannie konfrontując się z równoczesnym żądaniem profesjonalizmu i ideowego zapału, który można było realizować raczej drogą tajną, amatorską, anarchiczną wręcz w strukturach tajnego nauczania. Tam nadmierny profesjonalizm był raczej zarzutem niż zaletą. Rozliczanie z zapału patriotycznego i religijności zamiast z wiedzy pozwalało zaś na nadużycia.

Innym kontekstem profesjonalizacji zawodu guwernantki jest jego wymiar genderowy. Liczne głosy krytyczne na temat umiejętności (czy też braku takowych) guwernantek opierały się zwykle na krytyce płci żeńskiej jako takiej. Nauczycielki cechowała niekompetencja, ponieważ były młode, naiwne, niezdecydowane, a swoją pracę wykonywały niechętnie, czekając na możliwość zamążpójścia. Wynikała ona z braku dobrych szkół pedagogicznych dla kobiet, była jednak o tyle katastrofalna, że napędzała wychowanie kolejnego pokolenia nieprzydatnych, źle wykształconych kobiet, które zostawały złymi nauczycielkami. W ostrej krytyce nieprofesjonalnej nauki kobiet widać niecierpliwość wobec niedostatecznie szybkiej zmiany paradygmatu edukacyjnego. Wielu komentatorów podkreślało nadejście nowoczesności i profesjonalizacji na całym rynku pracy, w przemyśle, usługach i zawodach intelektualnych. Nauczanie dziewcząt pozostawało według nich bastionem konserwatyzmu, a więc pozorowanej, nieumiejętnej nauki „dla panien”. Z jednej strony lepsze wykształcenie guwernantek byłoby dowodem na to, że zasługują na szacunek i miano prawdziwych pracownic, z drugiej – ich wykształcenie musiało iść w parze z rozwojem ruchu emancypacyjnego, na co nie każdy był gotowy.

Ostatecznie indywidualne wybory konkretnych nauczycielek wskazywały, że profesjonalizacja rynku usług edukacyjnych przyspieszała zmianę społecznej sytuacji kobiet. Nawigowanie pomiędzy oczekiwaniami kapitalistycznego rynku pracy, zmieniającym się miejscem kobiet w społeczeństwie a pogodzeniem oczekiwań patriotycznych z zarobkowymi zmuszało do niełatwych wyborów. Motywowało też jednak do samodzielnej edukacji i w efekcie samostanowienia.

Bibliografia

Źródła drukowane

„Instrukcja dla członków Komitetu Egzaminacyjnego”, 21.05.1843, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Oświecenia, t. 5: Zakłady naukowe średnie, Warszawa 1868, s. 779–789.

Instrukcja ogólna Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego Wychowania Panien, b.m. 1862.

Kirkor-Kiedroniowa Zofia, Wspomnienia, Warszawa 1986.

Klemensiewiczowa Jadwiga z Sikorskich, Przebojem ku wiedzy. Wspomnienia jednej z pierwszych studentek krakowskich z XIX wieku, Wrocław 1961.

Malinowska Grasylda, Pamiętnik kresowej nauczycielki z lat 1833–1921, Bydgoszcz 1995.

Orzeszkowa Eliza, Kilka słów o kobietach, Warszawa 1873.

Orzeszkowa Eliza, W zimowy wieczór, A… B… C…, Przy dochodzeniu śledczem, Tadeusz, Gedali, Warszawa 1888.

Pachucka Romana, Pamiętniki 1886–1914, wstęp i objaśnienia Jan Hulewicz, Wrocław 1958.

Sukertowa-Biedrawina Emilia, Dawno a niedawno. Wspomnienia, Olsztyn 1965.

Urbanowska Zofia, Księżniczka, Warszawa 1886.

„Ustawa Aleksandryjskiego Instytutu Wychowania Panien w Puławach”, 25.06.1840, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Oświecenia, t. 5: Zakłady naukowe średnie, Warszawa 1868, s. 427–467.

„Ustawa dla instytutów prywatnych, guwernerów i nauczycieli domowych”, 18.01.1841, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Oświecenia, t. 5: Zakłady naukowe średnie, Warszawa 1868, s. 739–779.

„Ustawa Gimnazjów i Progimnazjów żeńskich w Królestwie Polskim”, 5.01.1866, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Oświecenia, t. 5: Zakłady naukowe średnie, Warszawa 1868, s. 613–647.

„Ustawa o wychowaniu publicznym, dotycząca zakładów naukowych żeńskich”, 20.05.1862, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Oświecenia, t. 5: Zakłady naukowe średnie, Warszawa 1868, s. 565–589.

Wiercieński Henryk, Pamiętniki, przedm. i oprac. Andrzej Zajączkowski, Lublin 1974.

Żmichowska Narcyza, Baranowska Julia, Ścieżki przez życie. Wspomnienia, oprac. Mieczysława Romankówna, Wrocław 1961.

Opracowania

A.H., Praca nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1892, 21, s. 318.

Borkowska Grażyna, Strategia pszczoły. Żmichowska wobec Hoffmanowej, „Teksty Drugie”, 1993, 4/5/6, s. 70–80.

Chwatowa S., W sprawie położenia nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1896, 21, s. 383–384.

„Cirkular po Warszawskomu Uczebnomu Okrugu”, 1898, 1.

Czepulis-Rastenis Ryszarda, „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832–1862, Warszawa 1973.

Dawidowa Jadwiga ze Szczawińskich, Praca nauczycieli i nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1892, 20, s. 257–259.

E.K., W sprawie kształcenia przyszłych nauczycieli i nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny, 1882, 4, s. 99.

Ender Janina, Początki kształcenia nauczycielek w Polsce, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 1970, 1, s. 25–37.

Ex-guwerner, Nauczyciel domowy, „Przegląd Pedagogiczny”, 1889, 6, s. 61.

Garczyńska Maria, W odpowiedzi na artykuł, „Przegląd Pedagogiczny”, 1896, 6, s. 103.

Ilnicka Maria, Nauka i wychowanie dziewcząt. Nauczycielka-Guwernantka, „Bluszcz”, 1878, 43, s. 337–339.

Inteligencja polska pod zaborami, red. Ryszarda Czepulis-Rastenis, t. 1–6, Warszawa 1978–1991.

Jaszczyszyn Elżbieta, Dąbrowska Joanna, Instytut Rządowy Wychowania Płci Żeńskiej z perspektywy XXI wieku, w: Szkolnictwo, opieka i wychowanie w Królestwie Polskim. Od jego ustanowienia do odzyskania przez Polskę niepodległości 1815–1918, red. Hanna Markiewiczowa, Iwona Czarnecka, Warszawa 2016, s. 195.

Jedlicki Jerzy, Błędne koło 1832–1864, Warszawa 2008.

Jedlicki Jerzy, Kwestia nadprodukcji inteligencji w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym, w: Inteligencja polska pod zaborami, red. Ryszarda Czepulis-Rastenis, Warszawa 1978, s. 217–160.

Kamiński Tadeusz, „Przegląd Pedagogiczny” 1882–1905. Zarys monograficzny, Wrocław 1978.

Karłowska Grażyna, Nawrot Monika, Charakterystyka zbiorowości nauczycieli domowych w Królestwie Polskim w świetle literatury wspomnieniowej i pamiętnikarstwa, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Pedagogika”, 2004, 23 (365), s. 65–95.

Krauze Władysław, O naszych wykładach matematyki, „Przegląd Pedagogiczny”, 1890, 7, s. 90–91.

Ku uczczeniu pamięci śp. Pauliny Krakowowej, „Tygodnik Ilustrowany”, 1882, 332, s. 286–287.

Leskiewiczowa Janina, Warszawa i jej inteligencja po powstaniu styczniowym 1864–1870, Warszawa 1961.

Męczkowska Teodora, Ś.p. Jadwiga Sikorska, „Kobieta Współczesna”, 1928, 2, s. 6–7.

Miąso Józef, Tajne nauczanie w Królestwie Polskim w świetle dokumentów władz rosyjskich, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, 1990, 33, s. 47–85.

Moszczeńska Izabela, Dola nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1896, 3, s. 39–40.

Moszczeńska Izabela, Ze wspomnień pensyonarskich, „Przegląd Pedagogiczny”, 1899, 16, s. 3–4.

Moszczeńska Izabela, Ze wspomnień pensyonarskich, „Przegląd Pedagogiczny”, 1899, 17, s. 4–5.

Nawrot-Borkowska Monika, Bony w wychowaniu domowym dzieci polskich, 1850–1914, „Biuletyn Historii Wychowania”, 2006, 21/22, s. 24–50.

Ogłoszenie, „Dziennik Łódzki”, 1891, 38, s. 3.

Olszyc Jan, Proletariat kobiecy. VI Nauczycielki, „Kronika Rodzinna”, 1877, 23, s. 354–355.

Pietkiewicz Zenon, Twardy chleb, „Prawda”, 1895, 43, s. 542–544.

Poznański Karol, Szkoła i wychowanie w Królestwie Polskim w początkach lat trzydziestych XIX stulecia, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin-Polonia. Sectio F”, 54–55, 1999/2000, s. 159–183.

Przegląd Pedagogiczny 1882–1905. Dzieje wydawnictwa oraz Spis rzeczy i autorów, red. A. Białowiejski i in., Warszawa 1907.

Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, red. Witold Kula, Warszawa 1979.

Sandler Bella, Wychowanie przedszkolne i kształcenie wychowawczyń w Królestwie Polskim, Warszawa 1968.

Schiller-Walicka Joanna, Portret zbiorowy nauczycieli warszawskich publicznych szkół średnich 1795–1862, Warszawa 1998.

Stachowicz Czajka Izabela, Córka czarownicy na huśtawce, Warszawa 1963.

Szyc Aniela, Nauka w domu. Porozumienie rodziców i nauczycieli, „Przegląd Pedagogiczny”, 1892, 22.

T.A., Glosy wychowawców. Biura stręczenia nauczycieli, „Przegląd Pedagogiczny”, 1889, 3, s. 34.

„Uwagi Komisji Senatu”, w: Sejm Królestwa Polskiego o działalności rządu i stanie kraju 1816–1830, red. Janina Leskiewiczowa, Franciszka Ramotowska, Warszawa 1995, s. 263–264.

Wawrzykowska-Wierciochowa Dioniza, Wysłouchowa. Opowieść biograficzna, Warszawa 1975.

Wawrzykowska-Wierciochowa Dionizja, Stefania Sempołowska, Warszawa 1981.

Wybór nauczycieli domowych, „Opiekun Domowy”, 1874, 45, s. 353–354.

Zbiegniewska Izabela, Kilka kartek ze wspomnień pensjonarki, „Przegląd Pedagogiczny”, 1898, 16, s. 2–3.

Żmichowska Narcyza, Słowo przedwstępne do dzieł dydaktycznych Pani Hoffmanowej, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, t. 8, red. Narcyza Żmichowska, Warszawa 1876, s. 207–301.

Życka Ludwika, Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880–1919, Wilno 1932.

1 Praca powstała w wyniku realizacji projektu badawczego „Tożsamości i aspiracje guwernantek w Królestwie Polskim (1864–1904) w kontekście zmian społecznych i kulturowych” (nr 2020/39/D/ HS3/00228), finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach programu Sonata.

2 Zob. R. Czepulis-Rastenis, „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832–1862, Warszawa 1973; Inteligencja polska pod zaborami, red. R. Czepulis-Rastenis, t. 1–6, Warszawa 1978–1991; J. Jedlicki, Błędne koło 1832–1864, Warszawa 2008; Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, red. W. Kula, Warszawa 1979.

3 J. Jedlicki, Kwestia nadprodukcji inteligencji w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym, w: Inteligencja polska pod zaborami, s. 227.

4 J. Leskiewiczowa, Warszawa i jej inteligencja po powstaniu styczniowym 1864–1870, Warszawa 1961, s. 80.

5 Tamże, s. 157.

6 N. Żmichowska, Słowo przedwstępne do dzieł dydaktycznych Pani Hoffmanowej, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, t. 8, red. N. Żmichowska, Warszawa 1876, s. 271.

7 „Ustawa dla instytutów prywatnych, guwernerów i nauczycieli domowych”, 18.01.1841, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego. Wydział Oświecenia, t. 5: Zakłady naukowe średnie, Warszawa 1868, s. 755.

8 Tamże, s. 755.

9 Tamże, s. 757.

10 „Instrukcja dla członków Komitetu Egzaminacyjnego”, 21.05.1843, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego, s. 780.

11 Tamże, s. 781.

12 „Ustawa Gimnazjów i Progimnazjów żeńskich w Królestwie Polskim”, 5.01.1866, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego, s. 637.

13 „Ustawa dla instytutów prywatnych, guwernerów i nauczycieli domowych”, s. 773.

14 Tamże, s. 773.

15 Sytuacja bon zmieniała się jednak, idąc ścieżką równoległą do pracy guwernerskiej. Pod koniec XIX w. zaczęto zwracać większą uwagę na kwalifikacje bon i wymagać znajomości podstaw pedagogiki. W 1883 r. Friedrich Wilhelm Froebel wydał swój pierwszy podręcznik do wychowania przedszkolnego, zaczęły powstawać ogródki freblowskie oraz nastąpiła, także na ziemiach polskich, profesjonalizacja zawodu bony. Na przełomie wieków wiele rodzin zaczęło wymagać od bon patentu ukończenia kursu pedagogiki freblowskiej. Kursy te prowadzone były na ogół przy „ogródkach freblowskich”, czyli przedszkolach, gdzie nauczycielki przedszkolne (freblanki) mogły odbywać zajęcia teoretyczne i praktyczne, trwające od sześciu miesięcy do dwóch lat. Przy ogródkach i kursach funkcjonowały także kantory pośrednictwa pracy dla bon i ochroniarek uczących się w danym zakładzie. Jednym z najbardziej znanych i szeroko reklamujących się w prasie był interes sióstr Jahołkowskich – Jadwigi prowadzącej biuro pośrednictwa, byłej nauczycielki w II gimnazjum rządowym, i Ludwiki prowadzącej kursy dla freblanek i ogródek freblowski. Zob. M. Nawrot-Borkowska, Bony w wychowaniu domowym dzieci polskich, 1850–1914, „Biuletyn Historii Wychowania”, 2006, 21/22; B. Sandler, Wychowanie przedszkolne i kształcenie wychowawczyń w Królestwie Polskim, Warszawa 1968.

16 J. Ender, Początki kształcenia nauczycielek w Polsce, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 1970, 1, s. 35.

17 „Uwagi Komisji Senatu”, w: Sejm Królestwa Polskiego o działalności rządu i stanie kraju 1816–1830, red. J. Leskiewiczowa, F. Ramotowska, Warszawa 1995, s. 263–264; K. Poznański, Szkoła i wychowanie w Królestwie Polskim w początkach lat trzydziestych XIX stulecia, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin-Polonia. Sectio F”, 54–55, 1999/2000, s. 35.

18 K. Poznański, Szkoła i wychowanie, s. 35.

19 E. Jaszczyszyn, J. Dąbrowska, Instytut Rządowy Wychowania Płci Żeńskiej z perspektywy XXI wieku, w: Szkolnictwo, opieka i wychowanie w Królestwie Polskim. Od jego ustanowienia do odzyskania przez Polskę niepodległości 1815–1918, red. H. Markiewiczowa, I. Czarnecka, Warszawa 2016, s. 195.

20 „Ustawa Aleksandryjskiego Instytutu Wychowania Panien w Puławach”, 25.06.1840, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego, s. 427.

21 Tamże, s. 428.

22 „Ustawa o wychowaniu publicznym, dotycząca zakładów naukowych żeńskich”, 20.05.1862, w: Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego, s. 573.

23 Instrukcja ogólna Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego Wychowania Panien, b.m. 1862, s. 22.

24 „Ustawa o wychowaniu publicznym, dotycząca zakładów naukowych żeńskich”, s. 571.

25 Tamże, s. 571.

26 Tamże, s. 571.

27 Instrukcja ogólna Instytutu Aleksandryjsko-Maryjskiego Wychowania Panien, s. 26.

28 Tamże, s. 30.

29 Tamże, s. 30.

30 Tamże, s. 31.

31 „Ustawa o wychowaniu publicznym, dotycząca zakładów naukowych żeńskich”, s. 577.

32 Tamże, s. 504.

33 „Ustawa dla instytutów prywatnych, guwernerów i nauczycieli domowych”, s. 765.

34 Tabela zawierała imię, nazwisko, stopień guwernera lub guwernantki, a także datę wydania patentu. Zob. „Cirkular po Warszawskomu Uczebnomu Okrugu”, 1898, 1, s. 38.

35 „Ustawa dla instytutów prywatnych, guwernerów i nauczycieli domowych”, s. 773.

36 L. Życka, Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880–1919, Wilno 1932, s. 6–7.

37 E. Orzeszkowa, W zimowy wieczór, A… B… C…, Przy dochodzeniu śledczem, Tadeusz, Gedali, Warszawa 1888, s. 4.

38 Tamże, s. 32.

39 Tamże, s. 33.

40 Tamże, s. 35.

41 Tamże, s. 35.

42 Tamże, s. 36.

43 Narcyza Żmichowska pisała w 1876 r.: „Nie sposób zresztą, żeby i najmłodsze z czytelniczek nie miały koło siebie jakiejś poważnej matrony, jakiej na całą okolicę szanowanej cioci czy babci, i żeby ta ciocia i babcia z własnych wspomnień lub ze słyszenia przynajmniej opowiedzieć im nie mogła o najsławniejszej w Warszawie pensji, na której to z całego kraju i z Litwy, i z głębi Ukrainy zwożono bogate pensjonarki, a zawsze dosyć miejsca dla biednych «bezpłatnych» zostało”. N. Żmichowska, Słowo przedwstępne, s. 272.

44 Tamże, s. 272.

45 Tamże, s. 273.

46 Jak to ujmuje Grażyna Borkowska: „miała zadatki na klasowego potwora: biedna, brzydka, nieszczęśliwa, osierocona, a przy tym fenomenalnie inteligentna, uzdolniona, uparta, oczytana, odważna”. G. Borkowska, Strategia pszczoły. Żmichowska wobec Hoffmanowej, „Teksty Drugie”, 1993, 4/5/6, s. 74.

47 Mają na myśli sieć Instytutów Wychowania Panien, których w całej Rosji było wówczas kilka. Zaliczał się do nich Instytut Wychowania Płci Żeńskiej w Puławach (a po 1864 w Warszawie). G. Karłowska, M. Nawrot, Charakterystyka zbiorowości nauczycieli domowych w Królestwie Polskim w świetle literatury wspomnieniowej i pamiętnikarstwa, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Pedagogika”, 2004, 23 (365), s. 80.

48 H. Wiercieński, Pamiętniki, przedm. i oprac. A. Zajączkowski, Lublin 1974, s. 66.

49 I. Zbiegniewska, Kilka kartek ze wspomnień pensjonarki, „Przegląd Pedagogiczny”, 1898, 16, s. 2.

50 J. Schiller-Walicka, Portret zbiorowy nauczycieli warszawskich publicznych szkół średnich 1795–1862, Warszawa 1998, s. 125.

51 N. Żmichowska, J. Baranowska, Ścieżki przez życie. Wspomnienia, oprac. M. Romankówna, Wrocław 1961, s. 168.

52 I. Moszczeńska, Ze wspomnień pensyonarskich, „Przegląd Pedagogiczny”, 1899, 16, s. 4.

53 Taż, Ze wspomnień pensyonarskich, „Przegląd Pedagogiczny”, 1899, 17, s. 4.

54 T. Męczkowska, Ś.p. Jadwiga Sikorska, „Kobieta Współczesna”, 1928, 2, s. 6.

55 E.K., W sprawie kształcenia przyszłych nauczycieli i nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny, 1882, 4, s. 99.

56 J. ze Szczawińskich Dawidowa, Praca nauczycieli i nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1892, 20, s. 258.

57 M. Garczyńska, W odpowiedzi na artykuł, „Przegląd Pedagogiczny”, 1896, 6, s. 103.

58 I. Moszczeńska, Dola nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1896, 3, s. 84.

59 S. Chwatowa, W sprawie położenia nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1896, 21, s. 383.

60 Tamże, s. 383.

61 E.K., W sprawie kształcenia przyszłych nauczycieli i nauczycielek, s. 99.

62 T. Kamiński, „Przegląd Pedagogiczny” 1882–1905. Zarys monograficzny, Wrocław 1978; Przegląd Pedagogiczny 1882–1905. Dzieje wydawnictwa oraz Spis rzeczy i autorów, red. A. Białowiejski i in., Warszawa 1907.

63 M. Ilnicka, Nauka i wychowanie dziewcząt. Nauczycielka-Guwernantka, „Bluszcz”, 1878, 43, s. 338.

64 Wybór nauczycieli domowych, „Opiekun Domowy”, 1874, 45, s. 353.

65 A. Szyc, Nauka w domu. Porozumienie rodziców i nauczycieli, „Przegląd Pedagogiczny”, 1892, 22, s. 50.

66 Tamże, s. 50.

67 Ex-guwerner, Nauczyciel domowy, „Przegląd Pedagogiczny”, 1889, 6, s. 61.

68 W. Krauze, O naszych wykładach matematyki, „Przegląd Pedagogiczny”, 1890, 7, s. 91.

69 J. Olszyc, Proletariat kobiecy. VI Nauczycielki, „Kronika Rodzinna”, 1877, 23, s. 354.

70 Z. Pietkiewicz, Twardy chleb, „Prawda”, 1895, 43, s. 542.

71 A.H., Praca nauczycielek, „Przegląd Pedagogiczny”, 1892, 21, s. 318.

72 T.A., Glosy wychowawców. Biura stręczenia nauczycieli, „Przegląd Pedagogiczny”, 1889, 3, s. 34.

73 Ex-guwerner, Nauczyciel domowy, s. 61.

74 E. Orzeszkowa, Kilka słów o kobietach, Warszawa 1873, s. 145.

75 G. Malinowska, Pamiętnik kresowej nauczycielki z lat 1833–1921, Bydgoszcz 1995, s. 13.

76 I. Stachowicz Czajka, Córka czarownicy na huśtawce, Warszawa 1963, s. 66.

77 Tamże, s. 66.

78 Tamże, s. 67.

79 Tamże, s. 67.

80 Tamże, s. 68.

81 Ogłoszenie, „Dziennik Łódzki”, 1891, 38, s. 3.

82 R. Pachucka, Pamiętniki 1886–1914, wstęp i objaśnienia J. Hulewicz, Wrocław 1958, s. 53.

83 J. z Sikorskich Klemensiewiczowa, Przebojem ku wiedzy. Wspomnienia jednej z pierwszych studentek krakowskich z XIX wieku, Wrocław 1961, s. 140.

84 E. Sukertowa-Biedrawina, Dawno a niedawno. Wspomnienia, Olsztyn 1965, s. 12.

85 J. z Sikorskich Klemensiewiczowa, Przebojem ku wiedzy, s. 141.

86 Tamże, s. 142.

87 Z. Kirkor-Kiedroniowa, Wspomnienia, Warszawa 1986, s. 62.

88 G. Malinowska, Pamiętnik kresowej nauczycielki, s. 20.

89 E.K., W sprawie kształcenia przyszłych nauczycieli i nauczycielek, s. 99.

90 Tamże, s. 99.

91 Tamże, s. 100.

92 Tamże, s. 101.

93 D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Wysłouchowa. Opowieść biograficzna, Warszawa 1975, s. 19.

94 E.K., W sprawie kształcenia przyszłych nauczycieli i nauczycielek, s. 100.

95 J. Miąso, Tajne nauczanie w Królestwie Polskim w świetle dokumentów władz rosyjskich, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, 1990, 33, s. 66.

96 Z. Kirkor-Kiedroniowa, Wspomnienia, s. 63.

97 E. Sukertowa-Biedrawina, Dawno a niedawno, s. 16.

98 D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Stefania Sempołowska, Warszawa 1981, s. 12.

99 Z. Urbanowska, Księżniczka, Warszawa 1886, s. 57.

100 Tamże, s. 60.

101 Charakterystyczne, że Andrzej zostaje opisany przy pierwszym spotkaniu jako mężczyzna wysoki, o inteligentnym, przenikliwym spojrzeniu, a także noszący krótko ścięte, zaczesane do góry włosy i „krótką amerykańską brodę” – na wzór ówczesnych amerykańskich przedsiębiorców, ideałów doktryny samodzielnego awansu dzięki pracy.

102 Ku uczczeniu pamięci śp. Pauliny Krakowowej, „Tygodnik Ilustrowany”, 1882, 332, s. 287.

103 Choć i te ostatnie, jak już wspomniałam, pod koniec wieku zaczęły kształcić się na kursach dla freblanek i zdobywać patenty.

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Błażej Brzostek, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.9

Błażej Brzostek

Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii

ORCID 0000-0001-6080-5386

Kłopoty z historią kobiet.
Uwagi o badaniach dziejów najnowszych

The Trouble with Women’s History. Notes on the Study of the Recent Past

Abstract

The article critically discusses some of the phenomena the author sees among the works of the “women’s history” trend relating to recent history. He discusses the external conditions of the development of this trend in Poland, primarily the “masculine” character of scientific institutions and the dominance of event historiography, especially the scheme of the so-called “Polish months”, intended to explain the relations between the authorities and society in the People’s Republic of Poland. The author points out some consequences of the development of women’s history as a minority trend. He then highlights the importance of interpretive schemes taken over from Western studies, especially Anglo-Saxon ones. In his opinion, using these schemes diminishes the significance of Polish women’s social habitus in the twentieth century, especially the role of religious emotions and moral conservatism. The author also indicates the one-sided portrayal of women’s social advancement in the People’s Republic of Poland, which was supposedly expressed in the mass taking up of jobs, also thanks to the state’s breaking down of the division between “male” and “female” jobs during the Stalinist period. In this context, the author highlights how today’s dominant narratives tend to minimize the negative impact of the Stalinist system on women’s lives. This includes destroying small businesses during the fight for trade and the detrimental effects on individual agriculture. The article also criticizes various tendencies in referencing sources and studies, especially sociological ones, produced during the communist era.

Słowa kluczowe: historiografia, historia kobiet, gender, komunizm, społeczeństwo

Keywords: historiography, women’s history, gender, communism, society

Działo się jesienią 2023 r. na jednym z szacownych seminariów historycznych. Wybitny historyk starszego pokolenia przedstawiał swoje uwagi na temat pewnych źródeł typu pamiętnikarskiego. Po jego wystąpieniu głos zabrał inny uznany badacz, niemal o pokolenie młodszy, i powiedział tak mniej więcej: „Ja oczywiście nie jestem zwolennikiem ideologii gender, mam jednak pytanie, może tylko z pozoru błahe, jak mianowicie w tych źródłach odzwierciedla się punkt widzenia kobiet?”. To wyraźnie poruszyło referenta. „Jest jakiś zupełny fioł z tą historią kobiet! – wybuchnął – Historia kobiet i historia kobiet! Dochodzi do tego, że powstaje biografia jednej z pięknych postaci XIX wieku, wybitnej osoby i wielkiej patriotki, i proszę sobie wyobrazić, że z tej biografii wynika, że ona była lesbijką! Nie są już ważne inne sprawy, tylko, że tak powiem, kto z kim”. Profesura pokręciła głowami, kilka osób uśmiechało się, kilka miało nieprzenikniony wyraz twarzy1. Przyglądałem się tej scenie, zastanawiając, co zrobić – i jedyne, co przyszło mi do głowy, to napisanie artykułu „Kłopoty z historią kobiet”.

Najwyraźniej bowiem mamy kłopoty, a ściślej mówiąc, różne osoby mają różne kłopoty. W tym tekście chciałbym wskazać niektóre z nich, związane z badaniami nad dziejami najnowszymi. Nie będzie to żaden systematyczny przegląd literatury odnoszącej się do „historii kobiet”. Samo pojęcie wymagałoby zresztą dłuższych rozważań, a w każdym razie nawiązania do wieloletnich debat, w których omawiano relacje między feminizmem a nauką, między badaniami płci kulturowej a historią kobiet, między nią a „historią o kobietach” czy „historią kobiecą” i jeszcze „herstorią”. Są to w znacznej części dyskusje o zakresach pojęć, ale też o genezie nurtów badawczych. W tym tekście unikam wchodzenia w podobne dyskusje i piszę o „historii kobiet”, mając na myśli wiedzę o najnowszej przeszłości tworzoną w sposób akademicki, w mniejszym stopniu popularyzację tej wiedzy. Oczywiście, narażam się w ten sposób na kłopoty.

Słownik języka polskiego PWN definiuje „kłopot” jako „skomplikowaną lub przykrą sytuację, wymagającą jakiegoś działania”2. Przywołany wyżej historyk uznał najwyraźniej sposoby badania historycznych doświadczeń kobiet za przykrą sytuację wymagającą publicznego zajęcia stanowiska. Ja rozumiem „kłopot” raczej jako sytuację skomplikowaną, czyli bliższą pojęcia „wyzwania”, chociaż niektóre sprawy, o których zamierzam pisać, są przykre. Nie sposób oczywiście sprowadzić „kłopotu” do definicji słownikowej, ponieważ słowo to uwikłane jest, jak większość zresztą, w same dyskursy, które stanowią przedmiot mojego zainteresowania. Rozwój historii kobiet przedstawiany jest zwykle jako konfrontacja z przeciwnościami, jako ruch emancypacyjny rozbijający zastałe struktury myślowe. Siłą rzeczy mowa więc o skomplikowanych sytuacjach wymuszających działanie. Przeciwności i kłopoty są zasadniczą częścią dyskursów feministycznych. Jak wspominała filozofka amerykańska Judith Butler, autorka ważnych prac o feminizmie i płci:

Według dyskursu panującego w moim dzieciństwie nie należało w ogóle sprawiać kłopotów właśnie po to, by samemu w nie nie wpadać. […] To spostrzeżenie dało początek krytycznemu wglądowi w subtelne mechanizmy władzy: dominujące prawo groziło kłopotami, nawet je powodowało, a wszystko tylko po to, by móc kłopotów uniknąć. Dlatego też doszłam do wniosku, że kłopoty są po prostu niezbędne, trzeba tylko wiedzieć, jak najlepiej je sprawiać i samemu w nie wpadać. Z biegiem czasu dzięki krytycznemu nastawieniu pojawiły się nowe niejednoznaczności. Okazało się, że „kłopoty” bywają eufemistycznym określeniem zasadniczo tajemniczego problemu, zwykle związanego z domniemaną tajemnicą, która spowija wszystko, co kobiece3.

Zatem „kłopot” stanowi rodzaj motywacji do działania rozbijającego utrwalony porządek, można go więc uznać za rodzaj pojęcia fundacyjnego. Potwierdzają to różne wykłady historii badań historycznych i społecznych nad kobietami i kobiecością.

Jak pisała 35 lat temu Louise A. Tilly, historię kobiet odróżnia od większości innych nurtów badań przeszłości jej zaangażowany charakter, bycie movement history, czyli nauką w akcji, zmierzającą do zmiany rzeczywistości4. Inaczej mówiąc, „kłopot”, czyli świadomość opresji historycznej, której poddane były kobiety, wyzwalał energię kierowaną także ku badaniom naukowym. Zresztą właśnie feministyczna podbudowa historii kobiet w jakiejś mierze zawężała jej oddziaływanie, ułatwiała zbywanie jej i traktowanie jako działalności ideologicznej, a nie badawczej. Przytoczona wyżej scenka seminaryjna A.D. 2023 wskazuje, że bywa tak nadal. Jako „nauka w akcji” historia kobiet zyskała wewnętrzny rozmach, ale zarazem zamknęła się, czy też została zamknięta, w dość wąskich granicach oddziaływania. W latach osiemdziesiątych XX w. jej status, jak twierdziła Tilly, pozostawał wśród badań historycznych marginalny5. Ważną przyczyną była, na co wskazuje Justyna Górny, „bariera płci”, czyli powstawanie badań w środowisku kobiet i tolerowanie, ale nie cytowanie, przez mężczyzn6. Taka bariera także niewątpliwie istnieje do dziś w Polsce, chociaż w różny sposób naruszana, do czego przyczynia się chyba w dużym stopniu system grantowy; to jednak wymagałoby osobnych rozważań.

Jak wynika z tego, co w swoich analizach genezy historii kobiet powtarzają jej znawcy i znawczynie, opór wobec zastanej rzeczywistości kształtował ją w zachodniej nauce na dwa zasadnicze sposoby. Po pierwsze, nadawał jej pozytywistyczny rys pracy u podstaw, czyli odkrywania obecności kobiet w różnych sferach życia i dokumentowania ich działań. „Spojrzenie” jest ważnym słowem, kategorią związaną w myśleniu feministycznym z pojęciem „męskiego spojrzenia” nie tylko jako poglądu czy wizji świata, ale narzędzia władzy. Dlatego też tak mocno podkreśla się dążenie do ukazania historii „oczami kobiet”7. To właśnie skłaniało do odszukiwania świadectw osobistych, a także wywoływania relacji mówionych. Jest to wyraźną do dziś skłonnością historii kobiet. Z tego samego wynika jej nachylenie ku badaniom środowiska pracy. Specyfika pracy i zatrudnienia kobiet, ich doświadczenia w społeczeństwie przemysłowym, wyznaczone im czy też wywalczone przez nie role i przede wszystkim nierówności ich statusu względem statusu mężczyzn jako pracowników – wszystko to przyciągało przez dekady badaczy i badaczki historii kobiet8. Po drugie, historia kobiet powiązała się z tendencjami w innych badaniach społecznych, w filozofii, semiologii i badaniach literackich, które w latach siedemdziesiątych otworzyły epokę nazywaną postmodernizmem. To skierowało ją ku problemom języka i płci kulturowej. Przede wszystkim pod wpływem badań szkoły Michela Foucaulta, dotyczących władzy, przemocy i ciała, historia kobiet na dobre i złe sprzęgła się z badaniami gender.

Zjawiska, które zaistniały w historiografii zachodniej, zaznaczyły się w bardzo podobny sposób w polskiej historii kobiet, lecz w czasowym przesunięciu. Jak stwierdziła Teresa Kulak, „u progu XXI wieku polskie badania kobiece były spóźnione w stosunku do Europy Zachodniej o pełne dwie dekady (znacznie więcej w stosunku do kobiet amerykańskich)”9. Jak każda teza o „opóźnieniu” i jak każdy model zakładający powtarzanie się pewnych faz rozwojowych, ten odnoszący się do historii kobiet także zasługuje na dyskusję. Niemniej jednak pewien schemat wydaje się podobny, jeśli nie tożsamy. Historia kobiet w Polsce także wytworzyła pierwotnie nurt badań szczegółowych ukazujących specyfikę sytuacji społecznej kobiet i zwłaszcza ich pracy zawodowej. Wielotomowa seria „Kobieta i…”, wydawana na przełomie wieków pod kierunkiem Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca, stanowi najlepszy przegląd tych badań. Wydają się one inspirowane zwłaszcza historiografią francuską i niemiecką ostatniej ćwierci stulecia. Osobny nurt badań szczegółowych określić można jako przywracanie pamięci o wybitnych postaciach, które naruszyły w XIX i XX w. męski monopol w świecie nauki, sztuki, polityki. Już w XXI w. polska historia kobiet czerpać zaczęła dość jednoznacznie z dorobku badań amerykańskich, a zwłaszcza studiów nad płcią kulturową, społecznym tworzeniem porządku płci, dyskursami i wyobrażeniami z tym związanymi. Ten nurt stanowi wyraźniej movement history, nasycony jest myślą feministyczną.

Chyba niezależnie od tego historia kobiet rozprzestrzeniła się w drugiej dekadzie XXI w. w wersji popularnej. Opublikowano wielką liczbę biografii, a także reportaży, w tym zwłaszcza obrazujących udział kobiet w różnych „męskich” dotąd kulturowo wydarzeniach, przede wszystkim wojnach i powstaniach, które zaludniły postaci już nie tylko łączniczek i pielęgniarek, ale też lotniczek czy snajperek. Należałyby się temu zjawisku dłuższe rozważania, podobnie jak specyficznemu portretowaniu kobiet w popularnej literaturze historycznej, w której są one „boskie, natchnione i przeklęte” albo „niepokorne, ambitne i zagadkowe” (by przywołać pierwsze z brzegu podtytuły10). Przejawia się w tym wciąż przekonanie o inności kobiet, charakterystyczne dla ich postrzegania w kulturze dominującej. Natomiast wraz z rozprzestrzenianiem się w bardziej elitarnych grupach zainteresowania dziejami mniejszości i zwłaszcza „historią ludową”, zainspirowaną w Polsce badaniami amerykańskimi, popularyzacja historii kobiet nabrała poważniejszego wymiaru. Ogromnym sukcesem cieszyły się Brakująca połowa dziejów Anny Kowalczyk, rodzaj popularnej historii kobiet w przekroju dziejów Polski, a potem reportaże historyczne Joanny Kuciel -Frydryszak o służących i o chłopkach11. Ten nurt zaznaczył się też w wystawiennictwie, by przywołać wystawę Zofii Rojek pt. Niewidoczne. Historie warszawskich służących w Muzeum Warszawy (2021). Wokół podobnej tematyki powstało mnóstwo wywiadów, podcastów i artykułów. Wpływają one zwłaszcza na wyobraźnię młodej inteligencji (jeśli to pojęcie jest wciąż stosowne) i poruszają także osoby ze świata nauki. Czy to zachęcają je do nowych poszukiwań, czy zniechęcają do pracy, ukazując łatwość, z jaką tematykę historyczną opanowują osoby spoza korporacji historyków. Zresztą sama korporacja stała się bardziej niż kiedykolwiek podatna na atrakcję masowego przekazu. W każdym razie rodzą się w jej obrębie coraz to nowe tematy badawcze związane z historią płci i historią kobiet.

Wspomniany nurt „historii ludowej”, który jest niewątpliwie czymś więcej niż tylko przejściową modą (chociaż jest nią także), ukazuje potencjał zainteresowania podziałami społecznymi czy też „klasowością”, bo słowo to powróciło do łask, w warunkach okrzepłej gospodarki wolnorynkowej. Innymi słowy, ukształtowanie się w Polsce modelu gospodarczego i społecznego, opartego na rywalizacji i konsumpcji, zbliżyło lokalne badania nad historią kobiet do tematyki od dekad istotnej dla elit Zachodu. W jej centrum znajduje się sytuacja kobiety w kapitalizmie. Szczególne znaczenie mają więc tematy związane z pracą fizyczną, zarówno domową, jak zawodową, eksploatacją pracy, ze stosunkiem do ciała i dziedzictwem rewolucji seksualnej. Tematy te podejmowane są w ostatnich czasach zasadniczo przez badaczki i badaczy, dla których formujące doświadczenie stanowiły transformacja lat dziewięćdziesiątych w Polsce albo już tylko realia XXI w. Pamięć tych grup o PRL jest albo pamięcią dzieci, albo zapośredniczoną pamięcią społeczną. Jak sądzę, ma to znaczenie odświeżające, podobnie jak uczestnictwo w otwartym świecie badań historycznych, w którym zapoznawanie się z nauką międzynarodową jest tak oczywiste, jak oddychanie. Dlatego do świata PRL prowadzą teraz inne drogi niż jeszcze 20 lat temu.

Dróg tych jest zresztą wiele. Spokojna i szczegółowa narracja Natalii Jarskiej o polskich robotnicach lat stalinizmu jest bardzo starannie wypracowana źródłowo: autorka nie narzuca perspektyw, każdą z omawianych spraw stara się oglądać z różnych stron12. Pokrewna tematycznie książka Małgorzaty Fidelis, historyczki pracującej w USA, ma natomiast nastawienie perswazyjne: operuje silnymi tezami osadzonymi w tradycji amerykańskiego rewizjonizmu historycznego13. O tym dalej. Praca ta budzi uznanie bardzo celowym, ambitnym planem badawczym. Z kolei książki Anny Dobrowolskiej o pracy seksualnej w PRL i o nudyzmie odnoszą się zarówno do kultury pracy, jak i kultury ciała, a opierają się na zaciekawieniu dyskursami jako wyrazami nastawień aktorów społecznych14. Ukazują one, jak kształtowane są zbiorowe wyobrażenia o kobiecości i jak kobiety próbują te wyobrażenia kontrolować. Innymi drogami wiodą poszukiwania Barbary Klich-Kluczewskiej, która – co obecnie naprawdę rzadkie – interesuje się rodziną jako doświadczeniem kobiety w PRL, a korzysta m.in. z akt sądowych15.

Za najbardziej miarodajny obraz osiągnięć historii kobiet w pierwszej ćwierci XXI w. uważam tom Kobiety w Polsce 1945–1989. Nowoczesność, równouprawnienie, komunizm, opublikowany w 2020 r. To efekt pracy wspólnej czworga autorów. Chciałbym podkreślić: pracy prawdziwie wspólnej. Wszyscy znają projekty grantowe, które opierają się na fikcyjnej współpracy i workshopach organizowanych głównie po to, aby wydać środki. Z tego też powodu wiele grantów kończy się błahymi wynikami ubranymi w grube raporty, numery czasopism i książki, przypominające typowe publikacje pokonferencyjne. Otóż Kobiety w Polsce to przedsięwzięcie godne uwagi, ponieważ autorki i autor przygotowali indywidualnie i w parach osiem rozdziałów, których zakres tematyczny wypełnić miał pole zarysowane w tytule. Książka ta, bogata interpretacyjnie i bardzo szeroka w ujęciu, będzie długo jednym z podstawowych punktów odniesienia dla polskiej historii kobiet. Jak każdemu ambitnemu zamierzeniu, pracy Kobiety w Polsce należy się przede wszystkim uważna krytyka. Chciałbym dostrzec w niej obraz nie tyle stanu wiedzy o dziejach kobiet w PRL, ile charakterystycznych kierunków tych badań. Dlatego też, traktując to opracowanie w szczególny sposób, będę podawał odniesienia do niego (numery stron) w samym tekście, a nie w przypisach.

W niniejszym artykule próbuję wskazać kilka rodzajów kłopotów, które wiążą się dziś z pisaniem historii najnowszej kobiet w Polsce. Wyodrębniłem siedem takich rodzajów. Trzy z nich mają charakter zewnętrzny i ogólny, czyli są związane z funkcjonowaniem historii kobiet jako gałęzi badań w pewnym otoczeniu społecznym i emocjonalnym. Cztery zaś dotyczą wewnętrznej dynamiki badań i odnoszą się do interpretacji zjawisk historycznych.

Kłopot (1) z otoczeniem społecznym

Tradycja historii jako nauki zinstytucjonalizowanej ma niewątpliwie charakter kulturowo męski. Jak w wielu innych zawodach, np. medycznych czy architekta, w drugiej połowie XX w. stale rósł odsetek kobiet jako studentek historii różnego stopnia, natomiast bardzo wolno zmieniała się hierarchia stanowisk i władzy. Inaczej mówiąc, kobietom z dyplomem historyczek było trudniej, niż ich kolegom, osadzić się w świecie nauki i wyraźnie trudniej zyskać pozycje kierownicze. Dość powiedzieć, że w dzisiejszym Instytucie Historii im. T. Manteuffla Polskiej Akademii Nauk (dalej: PAN) żadnym z dwunastu zakładów naukowych nie kieruje kobieta, chociaż wśród osób w nich pracujących stanowią one około jednej trzeciej16. W Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego wszystkimi katedrami i zakładami (a także wchodzącymi w ich skład pracowniami) kierują mężczyźni17. Podobnie przedstawia się to w większości uczelni w Polsce, chociaż na niektórych (uniwersytety we Wrocławiu, Szczecinie czy Toruniu) pojedynczym zakładom lub katedrom historycznym szefują kobiety.

Mamy do czynienia z instytucjonalnym wyrazem sytuacji znanej z doświadczenia potocznego: mężczyźni czują się w placówkach naukowych bardziej pewnie. Z większą swobodą także zwykle się wypowiadają. Do dziś, chociaż widać regres tego zjawiska, pozwalają sobie na uwagi, które wyrażają nierówne traktowanie płci. Można także napotkać wszelkie wymienione ponad pół wieku temu przez Anne Koedt „reakcje mężczyzn” wobec kobiecej i zwłaszcza feministycznej tematyki18. Mowa w szczególności o trywializowaniu, pobłażaniu i ośmieszaniu. Wynika to najpewniej z doświadczenia historycznego, mianowicie słabej tradycji swobodnego aktywizmu politycznego kobiet. Był on w Europie Środkowo-Wschodniej drugiej połowy XX w. na ogół niemożliwy. Także w Polsce, tak szczycącej się swymi „miesiącami” i oporem wobec władzy w PRL, ten brak przyczynił się do niezrozumienia logiki i postulatów ruchów kobiecych. Jak wspominała amerykańska badaczka Ann Snitow, która przyjeżdżać zaczęła w latach dziewięćdziesiątych do krajów postkomunistycznych, nawet „wspaniali ludzie (na przykład wielki polski opozycjonista Adam Michnik) śmieli się, gdy słyszeli, że jestem działaczką feministyczną. Feminizm był tak głupiutki, że w zasadzie wrogość była niepotrzebna”19. Jeśli zaś wrogość pojawiła się w następnych dekadach, stanowi to najlepsze świadectwo rozwoju ruchów kobiecych w Polsce.

Polska historia kobiet (i historia badana przez kobiety) rozwijała się w takim otoczeniu. Reguły w środowiskach zawodowych kontrolowane były przez mężczyzn, którzy wpływali na większość tematów prac dyplomowych, kształt karier i życia naukowego, czyli publicznych wydarzeń takich jak konferencje i zjazdy historyków. Dodajmy, że kadry naukowe w PAN i na uczelniach do drugiej dekady XXI w. powiększano w zasadzie drogą kooptacji, czyli o tym, kto otrzyma etat, decydowało porozumienie między profesorami. System otwartych konkursów z trudem torował sobie drogę, a jest tajemnicą poliszynela, że i dziś w wielu instytucjach daleko w tej sferze do deklarowanych publicznie zasad. Wymagałoby zbadania, czy prawdziwe konkursy zatrudnieniowe zmieniły w jakiś sposób sytuację kobiet w nauce. Być może taki skutek odniosły konkursy grantowe. Nie pomagały też w rozwoju historii kobiet, jak i innych badań przekrojowych, skłonności do utrzymywania w instytucjach badawczych katedr czy zakładów „epokowych”, porządkowanych wedle stuleci. Ma to, oczywiście, swoje zrozumiałe przyczyny, warto jednak wciąż pytać, czy dające się obronić w obliczu skutków. Należy do nich wąskie formowanie spojrzenia na historię. Stale uderza mnie, gdy pytani o swoje zainteresowania studenci odpowiadają: „średniowiecze” albo „XIX wiek”. Wymaga niekiedy pewnego trudu dowiedzenie się, co w istocie w tych epokach ich czy je interesuje. Odpowiedzi „epokowe” ukazują przystosowanie do systemu. Gdy natomiast słyszę odpowiedź: „Interesuje mnie historia kobiet”, jest ona zwykle wyrazem pewnego oporu wobec rzeczywistości. Na zasadzie oporu, a w każdym razie z chęci uzupełnienia zastałej struktury, powstają różne komisje czy zespoły mające się zajmować sprawami przekrojowymi. Ich status instytucjonalny jest zwykle mniej przekonujący, stanowią dodatek. Na tej zasadzie tworzyć zaczęto pod koniec XX w. małe platformy także dla historii kobiet.

Głównymi lokatorami polskiego gmachu nauk historycznych pozostają więc mężczyźni. Ma to wpływ na efekty nauczania i pisania historii, czyli sposoby doboru, hierarchizacji i wyjaśniania zjawisk. Jak się zdaje, podtrzymuje schemat zachowawczy: elitarny i zdarzeniowy, o jakim Fernand Braudel pisze, że przypomina dostrzeganie ogników świętojańskich na ciemnym niebie20. I taki, z jakim mierzyły się pół wieku temu i dawniej zachodnia historia społeczna i historia kobiet. Wrót tego gmachu strzegą wciąż te same pomnikowe figury mistrzów przeszłości, a sale noszą ich imiona. W salach tych jednak wiele nowego życia: oto pokolenie adeptek i adeptów historii narodzone około 2000 r. zyskuje właśnie przyczółki samodzielności badawczej, a jego doświadczenie życiowe jest, ogólnie biorąc, nowym zjawiskiem. Ukształtowało się ono w otwartej Europie, na wyjazdach erazmusowskich i stypendiach, w trybach punktacji i systemu grantowego, w oczekiwaniu na zagraniczne studia doktoranckie i postdoki, z nadzieją na konkursy projektowe i zatrudnieniowe nie tylko (i niekoniecznie) w Polsce. Są to realia, których starsze pokolenia badaczy na ogół nie zaznały. Na dobre i na złe. Otóż ta nowa sytuacja wytwarza różnorakie napięcia w sferze nauki, w której zmienia się świat odniesień i autorytetów, co prowadzi, zupełnie jak w sferze polityki (jak je zresztą rozdzielić?), do postaw niechętnych wszelkim nowościom. Nic nowego pod słońcem. Tego typu napięcia występowały przecież na przykład w kulturze polskiej XVIII w., poddanej intensywnym wpływom zachodnim, wśród których pojawiła się figura fircyka, niosąca odstręczające w „domowej” kulturze szlacheckiej rysy zniewieściałości. Część szlachty domagała się wręcz zakazania podróży formacyjnych do Francji, w które udawali się młodzi mężczyźni z elity tego stanu.

Bardzo pouczające było także z tego punktu widzenia uczestnictwo w Forum Badaczy Dziejów Najnowszych, które odbyło się w Warszawie w grudniu 2016 r. Wystąpił na nim m.in. Wojciech Roszkowski, historyk i były europoseł, który ocenił, że na zachodzie Europy historia traktowana jest „podejrzliwie, wręcz wrogo”, a dominujący paradygmat polega na tym, aby w ogóle „unikać mówienia o historii”, celem zaś takiej polityki jest wytworzenie narodu europejskiego21. Tego rodzaju przestrogi przed Zachodem, który utracił swoje wysokie wartości, miałyby skłaniać historyków polskich do tym pilniejszego strzeżenia gmachu swej nauki. I bronienia go przed coraz to nowymi falami rozkładowych ideologii, wśród których znajduje się „ideologia gender”. Roszkowski jest, jak wiadomo, także autorem podręcznika dla szkół średnich do przedmiotu historia i teraźniejszość, w którym przestrzega młodzież przez miazmatami tej ideologii. Badanie płci kulturowej nie tylko ma zostać odrzucone poza monumentalne progi gmachu historii, ale przed „tyranią postępu” należy bronić nastolatków.

Mowa tu w istocie o władzy, może zwłaszcza o panowaniu symbolicznym, w którym część dawnych autorytetów czuje się zagrożona, ale o władzy także w sensie instytucjonalnym. Mobilizowanie odbiorców przeciwko „ideologii gender” – temat może wart ułożenia swoistej antologii – jest też mobilizowaniem przeciwko powstawaniu placówek zajmujących się w murach akademii badaniem płci kulturowej. Jak wiadomo, w kampanię tego rodzaju wdawały się w ostatnich latach instytucje państwowe, łącznie z ministerstwem odpowiedzialnym za naukę. Ponieważ główne nurty dzisiejszej historii kobiet są strukturalnie związane z tradycją badań płci kulturowej, znajdują się w szczególnej sytuacji. Oczywiście, nagonki słowne ministra albo stygmatyzujące wypowiedzi historyka mogą badaczkom i badaczom historii kobiet pomagać. Mobilizują do działania, ujawniając zarazem różne ograniczenia przeciwników. Wśród myślącej młodzieży wytwarzają się też skłonności oporne, podobne do tych, które występowały w PRL czy w innych dyktaturach, gdy władze polityczne jawnie manipulowały nauczaniem i nauką. Owocami tego oporu mogą być ważne badania. W ten sposób utrwala się jednak w samej nauce podział właściwy walce politycznej.

Nauka historyczna i jej popularyzacja stanowi teatr społeczny, a ten teatr – z jego porządkiem ról, hierarchicznością i dekoracjami – wytwarza wokół historii pewien klimat emocjonalny. Przedstawienia te mają charakter bardzo rytualny. Nie jest to sprawą błahą w zakresie porządku płci. Oto pierwszy z brzegu przykład, mianowicie cykl Debat Belwederskich prowadzonych pod auspicjami urzędu prezydenckiego i Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: IPN) od 2016 r.: większość polega na monologach pięciu albo sześciu mężczyzn, omawiających różne zagadnienia polityczne i militarne przeszłości. Najbardziej uroczysta z nich („Sto lat z tysiąclecia. Drogi do Niepodległej”), zorganizowana na Zamku Królewskim w Warszawie w listopadzie 2018 r., była też najbardziej kuriozalna. Na scenie ustawiono okazałą planszę z sylwetkami sześciu polityków mężczyzn, uznanych za ojców II Rzeczypospolitej, a na tym tle zasiadło sześciu namaszczonych historyków mężczyzn22. Tak przygotowana scena wyglądała jak miejsce obrzędu, w czasie którego kapłani objaśniają czyny mitycznych herosów. Warto byłoby to szerzej analizować przy użyciu kategorii zaproponowanych kiedyś przez Ervinga Goffmana. Tutaj nasuwa się uwaga, że męska rola gospodarza pamięci społecznej albo raczej jej kapłana wydaje się przyjmowana przez uczestników takich spotkań jako oczywista.

Te spektakle znam jako widz, ale nie mogę pominąć jednego, w którym znalazłem się na scenie. Wyreżyserowany on został w teatrze uchodzącym za awangardowy, mianowicie w Instytucie Badań Literackich (dalej: IBL) PAN, jesienią 2018 r. Przedmiotem była antologia tekstów Pawła Jasienicy, wydana pod zdumiewającym tytułem Historia to nie dziwka. To, oczywiście, cytat, ale jego dobranie świadczy o absolutnej głuchocie na znaczenie, jakie niesie. Otóż tytuł spotkania w IBL był identyczny, a do dyskusji wybrano, a jakże, sześciu mężczyzn. Byłem jednym z nich. Wykorzystałem tę okazję, aby publicznie powiedzieć, co myślę zarówno o tytule, jak i formule spotkania. Odniosłem wrażenie, że żaden z zasiadających za stołem historyków nie przyjął do wiadomości, że słowo „dziwka” ma charakter poniżający i należy do męskiego świata wyobrażeń, i że debata o pismach Jasienicy pod tym szyldem jest – by tak to ująć – niewłaściwa. Jeden z profesorów uznał też za dowcipne szepnięcie, że jeśli nie podoba mi się męskie towarzystwo, powinienem był przyjść z żoną.

To nie anegdoty. W takich sytuacjach ujawniają się cechy dominującej kultury. Trudno się dziwić, że historia kobiet rozwinęła się jako nurt mniejszościowy. Nie chodzi o jej skalę projektową czy liczebność badaczek i badaczy tematu. Otóż mniejszościowość jest jej cechą wewnętrzną. Przejawia się na dwa sposoby. Pierwszy nazwać można konserwatywnym, cechuje się skłonnością do budowania alternatywnego kobiecego panteonu przeszłości. Podobnie jak to czyni wielu historyków, dokumentujących dzieje mniejszości etnicznych, przywołujących skrupulatnie postaci, które „zaznaczyły się” w kulturze dominującej: wywodzących się z diaspory naukowców, artystów, poetów czy polityków. W podobny sposób kreowany jest panteon profesorek, artystek, poetek czy polityczek. Drugi sposób przejawiania się mniejszościowości historii kobiet Tilly nazwała dawno temu, w 1989 r., „kompensacyjnym”23. Tamten rok miał, jak wiadomo, pewne znaczenie w dziejach Polski i zwykle data ta służy za podstawową cezurę – także w historii nauki polskiej. A tę analizuje się głównie w zakresie jej powiązań z nauką zachodnią. Przypomnijmy opinię Kulak o „spóźnieniu” polskiej historii kobiet i dodajmy teraz do siebie opinię o „kompensacyjnym” charakterze historii kobiet i tę o jej lokalnym „spóźnieniu”. Jaki będzie wynik takiego działania?

Kłopoty (2) z historią najnowszą

Kłopoty z historią najnowszą kobiet są kłopotami historii najnowszej z samą sobą. Zmienia ona wciąż swój zakres, swoje źródła, swoją perspektywę, wrażliwa jest na obecność świadków historii, czyli konfrontuje się z żywą pamięcią. Stanowi też pole bitwy politycznej. Wszystkie te okoliczności, tak fascynujące i przyciągające adeptów tej trudnej dziedziny badań, są zarazem jej wielkim obciążeniem i osłabiają jej wiarygodność naukową. Odpowiadają za to w Polsce same środowiska i instytucje, zajmujące się badaniami i rozprzestrzenianiem wiedzy historycznej. Głosem wołającej na puszczy pozostają słowa Krystyny Kersten sprzed ponad 30 lat:

Historyk nie oskarża, nie broni, nie feruje wyroków, nie może być prokuratorem, adwokatem, a nawet sędzią, choć nierzadko uzurpuje sobie te role lub jest do nich nakłaniany. Jego zadaniem jest rzetelne przygotowanie „dokumentów w sprawie”, przedstawienie wszystkich okoliczności. Werdykty historii, do których się często odwołują politycy, też zresztą bywają niejednoznaczne i zmienne, zależne od wartości wyznawanych w danej epoce przez daną zbiorowość24.

Mnóstwo prac wydanych w okresie postkomunizmu miało charakter materiału prokuratorskiego, który posłużyć winien skazaniu na sądzie dziejowym całych grup na infamię. Pod auspicjami IPN pomniki uznane za niewłaściwe ścierano z powierzchni ziemi, tworząc z kolei publiczne mitologie grup, którym należne są pomniki. Niewielki dystans czasowy i z konieczności bardzo krótka historia badania poszczególnych zjawisk sprzyjają projekcjom i uproszczeniom. Szkodzi też historii najnowszej pasja rozliczeniowa towarzysząca osobistym uwikłaniom historyków w historię, a wzmacniająca skłonność do korzystania z gotowych schematów wyjaśniających, przeważnie w duchu „historii narodowej”. Sprzyja też temu uwiedzenie przez media, które nie tyle popularyzują przeszłość, ile uprawiają populizm historyczny. Nagrania publikowane w kanale „IPN TV” to dobre źródło nie tylko do poznania polityki historycznej, ale także kultury i porządku płci. Zdecydowana większość uczestników to mężczyźni. Tytuły wskazywać mają ostre kontrowersje („Bohaterowie czy Zdrajcy?”, „Weryfikacja czy Mistyfikacja?”), ale odpowiedzi debatujących na tytułowe pytanie są zwykle jasne, nim jeszcze otworzą usta. Taka debata ma być – jak zapowiada moderator jednej z nich – „na pewno merytoryczna”, a zarazem „emocjonująca”25.

W swojej poważniejszej warstwie historia najnowsza odczuwa skutki krótkiej perspektywy badawczej, a przy tym nieprawdopodobnej masy źródeł wszelkiego rodzaju, której sama selekcja nawet dla wąskiego tematu stanowi wyzwanie. Te dwa zagadnienia wywołują w sumie skłonności do schematycznych uogólnień pokrytych warstwą danych i cytatów, mających tworzyć wrażenie poważnej roboty naukowej. Dlatego efekty nie wykraczają przeważnie poza rutynowe ciągi przyczynowo -skutkowe z dziewiętnastowiecznego warsztatu historycznego. By powrócić do metafory Braudela, świetlikami tych opowieści są władcze jednostki, a jeśli roją się masy pomniejszych robaczków, wydarzenie nabiera zbiorowego charakteru jako „rewolucja”, „powstanie”. Dlatego też rytm opowieści o PRL wyznaczyły „polskie miesiące”: wielkie konflikty Czerwca i Października (1956), Marca (1968), Grudnia (1970), znowu Czerwca (1976), Sierpnia (1980) i znowu Grudnia (1981). Próbą pogłębienia tej narracji była koncepcja „oporu społecznego”, który miałby bardziej ciągły i społecznie określony charakter. Koncepcja ta jednak okazała się poznawczo ograniczona, głównie dlatego różne sytuacje społeczne sprowadzała do relacji z aparatem władzy. Była to pochodna samych źródeł wytworzonych przez komórki tego aparatu. Wyrazami „oporu społecznego” miały być więc i strajki, i dezercje z wojska, i rozmaite gesty czy wypowiedzi, przez sam aparat zakwalifikowane jako „wrogie”. W każdym razie koncepcja ta pozwalała jednak na dostrzeżenie kobiet jako animatorek strajków, zwłaszcza w przemyśle włókienniczym, i ich roli w różnych innych zdarzeniach, np. w oporze chłopskim przeciw kolektywizacji.

Wewnętrzna logika dyskursu „polskich miesięcy” polega na dostrzeganiu działań masowych, które zdają się uosabiać dążenia społeczne czy narodowe, opisywaniu poczynań ich liderów oraz – jednocześnie – dokumentowaniu reakcji władz, przede wszystkim przemocy. Mamy więc do czynienia z interakcją władza – społeczeństwo, której wyodrębnionymi bohaterami są mężczyźni: z jednej strony kierujący działaniami zbiorowymi, z drugiej – aparatem władzy. Nie ma innego wyjścia: zarówno elita władzy, jak i opozycji miała w PRL charakter męski. Do 1981 r. w kilkunastoosobowym Biurze Politycznym nie było ani jednej kobiety; w kolejnych radach ministrów PRL (a składały się one z dziesiątków resortów) zasiadały pojedyncze, nigdy oczywiście w kierownictwie któregoś z resortów strategicznych i siłowych. Działania społeczne (jeśli przyjmiemy tu roboczo biegunowy model relacji) nie były tak sformalizowane, ale gdy zaczęły nabierać charakteru instytucji, ujawniły podobną logikę. Wśród 14 założycieli Komitetu Obrony Robotników w 1976 r. była jedna kobieta (i jedna osoba duchowna), a wśród 12 następnych, do lata 1977 r., dwie kobiety (i jeden duchowny). Wśród 18 sygnatariuszy proklamacji Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela z wiosny 1977 r. nie odnotowano żadnej kobiety, za to znaleźli się trzej duchowni. Podążanie za strukturami i deklaracjami formalnymi, do którego ma skłonność historiografia polityczna, prowadzi więc siłą rzeczy do oczyszczenia pejzażu z postaci kobiecych, przy czym pejzaż taki staje się w oczach odbiorców opowieści niejako naturalny. Innymi słowy, taka historiografia utrwala porządek kulturowy, wiedząc lub nie wiedząc o tym.

Oczywiście, inaczej to wygląda w przypadku dogłębnych badań, np. ukazujących działanie podziemia prasowego lub konspiracji stanu wojennego. Jednak, jak to ukazuje amerykańska historyczka Shana Penn, formalizacja ruchu opozycyjnego osłabiała pozycję kobiet26. Ich rolę przy zakładaniu niezależnych związków zawodowych publicznie dostrzegano, jednak prezydia władz Solidarności z 1981 r. były absolutnie lub niemal absolutnie męskie. Dynamika społeczna lat osiemdziesiątych potwierdzała to zjawisko. Wśród 60 uczestników obrad plenarnych Okrągłego Stołu zasiadała jedna kobieta (Anna Przecławska po stronie władzy), dopóki w pewnym momencie nie pojawiła się Grażyna Staniszewska po stronie opozycji, ale dlatego, że zastąpiła Klemensa Szaniawskiego. Przy stole znalazło się trzech duchownych katolickich, proporcja duchowieństwa i kobiet wyniosła więc 2 : 1. W obradach zespołów udział kobiet był równie nikły. W liczącym 35 osób zespole do spraw pluralizmu związkowego liczba kobiet wyniosła zero. Tak debatowano nad przyszłością Solidarności.

Opisane sprawy nie są przeważnie dostrzegane w wykładach historii najnowszej; zamykają się w przestrzeni historii kobiet. Nie pokonują zwykle wspomnianej „bariery płci”, a jeśli, to w bardzo szczególny sposób. Najlepszym przykładem Anna Solidarność, czyli płaski i hagiograficzny portret Anny Walentynowicz w książce Sławomira Cenckiewicza, najtrafniej scharakteryzowanej na samej okładce jako „biografia pretekstowa”27. Pretekstem tym jest w istocie wielki konflikt polityczny wokół osoby Lecha Wałęsy. Postać Walentynowicz została uprzedmiotowiona w kontekście tego konfliktu, którego uczestnicy starali się umniejszyć znaczenie historyczne Wałęsy. Potwierdzało to, że postać mężczyzny stale wyznacza kierunki myślenia o historii.

Jeśli jednym z kłopotów polskiej historii najnowszej jest jej linearność i perswazyjność, która ma cechy teleologicznej historii „drogi”, pokonywanej przez społeczeństwo (naród) zmierzające do samostanowienia, to kłopot ten zagraża również mniejszościowej historii kobiet. Na tej drodze gubi się całe grupy zagadnień i aktorów społecznych przeszłości. Obawiam się, że historia kobiet jako polska movement history ulega podobnym pokusom. Występująca w niej logika narracyjna bywa bardzo zbliżona do naszkicowanej tu historii „narodowej”. To historia drogi – pokonywania przeciwności, osiągania etapów – co upodabnia ją do liniowej narracji o „miesiącach”. Jest zarazem uwarunkowana inaczej niż „narodowa”, ponieważ ma przemożny aspekt powszechny, ten uniwersalizujący, wpisujący ją w naukę międzynarodową, łatwy do odczytania dla środowisk naukowych nieznających polskich realiów, ale przyjmujących schematy wyjaśniające.

Kłopoty (3) z „modelem wyjaśniającym”

Przywoływana już Snitow w eseju Feminizm w podróży z 1999 r. odnosiła się do swych doświadczeń z Europy Wschodniej, jak nazywała Polskę czy Węgry. Opisywała nieporozumienia związane z przejmowaniem zachodnich kategorii do opisu doświadczeń kobiet tej części świata. Pisała, że teoria gender funkcjonuje w niej jako „import z zagranicy, niosący obietnicę modelu wyjaśniającego”, który może przesłaniać lokalne uwarunkowania. Wskazywała przykład Rumunii i jej wyjątkowo liberalnego prawa rozwodowego. Wydaje się ono znakomicie spełniać postulaty zachodnich feministek, dopóki się nie okaże, że wykorzystywane jest przez mężczyzn, którzy chcą się łatwo uwolnić od zobowiązań. Ważny jest bowiem kontekst miejscowej kultury, dowodziła Snitow: „Feminizm jest lokalny”28.

Kłopot, który nazwać można nową normatywnością, dostrzegany jest od dawna przez osoby analizujące dyskursy feministyczne. Butler wskazuje na zagrożenie polegające na podporządkowywaniu narracyjnym podmiotów spoza kultury Zachodu w ramach systemu normatywnego, w wielu aspektach przywołującego kolonizację symboliczną29. Ponieważ sam problem kolonialności, jej przejawów i skutków, nie tylko historycznych, znajduje się od dawna w centrum humanistyki zachodniej, trudno się dziwić, że obecny jest w badaniach nad historią kobiet. Z jednej strony sam los kobiet bywa opisywany w kontekście przemocy prawnej, fizycznej i symbolicznej, którą można uznać za element szerokiego systemu kolonizacji świata przez białego mężczyznę. Z drugiej jako wytwór Zachodu feminizm zbudował system pojęciowy, który stał się „obietnicą modelu wyjaśniającego” na różnych obszarach kulturowych. Kłopot ten w odniesieniu do Polski i krajów sąsiednich trzeba traktować poważnie. Należą one do regionu historycznie stygmatyzowanego, przez długie okresy zależnego politycznie od mocarstw, na niektórych obszarach doznającego zjawisk przypominających klasyczną kolonizację. A także pozbawionego, o czym już była mowa, w kluczowym okresie rozwoju ruchów feministycznych pierwszej fali (u schyłku XIX w.) i późnej drugiej (w okresie podziału jałtańskiego Europy) możliwości uczestniczenia w tych zjawiskach. W przypadku Polski nie istniały, jak wiadomo, przez większą część obu stuleci możliwości swobodnego życia publicznego i nie miało na przykład sensu pojęcie sufrażystek (pod władzą rosyjską), ponieważ kobiety i mężczyźni zrównani byli w braku praw politycznych, podobnie zresztą jak po II wojnie światowej. Niestety, należy przypominać tutaj te truizmy w obliczu kłopotu, o którym mowa. Wyobrażenie „Europy Wschodniej”, urobione przez myślicieli oraz podróżników zachodnich w oświeceniu i włączone do systemu normatywnego Zachodu, wciąż w różny sposób przejawia się w nauce i dotyczy także historii kobiet.

„Obietnice modelu wyjaśniającego”, których wiele pojawiło się w toku integracji polskiej humanistyki z nauką zachodnią, mają wpływ na przebieg badań i kształt prac. Wpływają na ich język dający poczucie uczestniczenia w nauce światowej i legitymizujący lokalne badania w oczach recenzentów. Nasycają go pojęciami, które nie tyle ułatwiają poznanie rzeczywistości, ile są rodzajem znaków rozpoznawczych: agency, backlash, hegemoniczny, master narrative, performatywny, subwersywny, transgresywny, transnarodowy… Każde z tych pojęć ma swój sens, jednak nie wtedy, gdy stają się makaronizmami potrzebnymi do utrzymania się w grupie, niekiedy w sposób naprawdę podobny do szlachciców wplatających łacińskie sentencje, aby potwierdzić przynależność do stanu. W dodatku celem jest akceptacja przez gremia oddalone często od miejsca i kontekstu badań, ale mające zaaprobować „model wyjaśniający”.

Recenzowałem niedawno pracę opublikowaną z grantu w międzynarodowym domu wydawniczym, która dotyczyła pewnego aspektu życia społecznego w PRL. Autor tej publikacji okrył ją kokonem pojęć czerpanych z bieżącej anglosaskiej historiografii przedmiotu. W tym grubym kokonie krył się okruszek badań źródłowych, czyli powierzchownej kwerendy prasowej. Obfite zasoby archiwalne nie zostały nawet dotknięte. Zagraniczni recenzenci wydawniczy, najwyraźniej niemający pojęcia o lokalnych źródłach, ale rozpoznający globalny kod, ocenili pracę entuzjastycznie. Nie jest to odosobniony przypadek. Przysłuchując się rozmaitym konferencjom i czytając projekty, artykuły czy książki, nabrałem przekonania, że sprawa jest poważna. Że stanowi objaw peryferyjności polskich praktyk badawczych, będącej efektem struktury zależnej. Dlatego, paradoksalnie, badania polskich socjologów czy historyków lat głębokiego PRL były częstokroć bardziej odkrywcze i inspirujące. Przemawiały własnym językiem30. Istnieje także zjawisko zwrotne, które powinno doczekać się analizy. Badaczki i badacze z zagranicy, zaopatrzeni w „modele wyjaśniające”, ale nie w chociażby jaką taką znajomość lokalnego języka i kultury, zlecają ze środków grantowych kwerendy źródłowe i tłumaczenia na miejscu. Kwerend tych dokonują na ogół osoby polecone, często studenci czy doktoranci, traktując to jako źródło zarobku. Powstają prace, których źródłowej głębi i poprawności nie są w stanie ocenić sami autorzy, ale które operują przyswojonym dyskursem i jako anglojęzyczne stają się ważnym punktem odniesienia; ważniejszym niż rzeczy publikowane lokalnie. Obie praktyki trącą naukowym kolonializmem.

Niestety, w ogólniejszym planie opisane zjawiska mają wpływ na polaryzację badań i zwłaszcza przekazu o historii najnowszej. Z jednej strony wytwarza się nurt zależny, operujący dyskursami dobrze odpowiadającymi na calls for papers. Z drugiej cementuje się historia „narodowa”, wspierana przez rodzime instytucje, zwykle z powodów politycznych. Jest ona niekonkurencyjna i nieatrakcyjna w przekazie międzynarodowym (choć kosztownie promowana przez instytuty kultury krajów peryferyjnych), lokalnie zaś wpisana w logikę głębokich podziałów ideowych. Jak wiadomo, polska historia „narodowa” nie jest wrażliwa na tematykę płci, a jej wytwórcy na ogół uznają gender za „ideologię”. Historia kobiet oddzielona jest więc od niej szczególnie wysoką barierą. W ten sposób także objawia się niska spójność społeczna w Polsce. Sprzyja to sytuacji, w której historia kobiet orientuje się na wzory uniwersalne, ignorując w znacznym stopniu lokalny dorobek nauki, zwłaszcza dawniejszej, jako niegodny uwagi. Pozwala jej to uczestniczyć w obiegu międzynarodowym, a zarazem podkreśla jej mniejszościowość w planie lokalnym.

We wspomnianym tomie Kobiety w Polsce znajduje się tekst Fidelis, przedstawiony jako „zarys badań nad kobietami i płcią kulturową” (s. 18). Sama autorka deklaruje, że zwraca „szczególną uwagę” na literaturę anglojęzyczną (s. 25). Należałoby raczej powiedzieć o „całej uwadze”, ponieważ innej literatury w zasadzie tam nie ma. Przeświadczenie, jakiego czytelnik może nabrać po lekturze tego programowego tekstu, to nieistnienie żadnych badań na ten temat na ziemiach polskich ani też ziemiach sąsiednich. W tym kontekście osobliwie brzmi zdanie: „Badaczki coraz częściej przyglądają się międzynarodowej współpracy organizacji kobiecych ze Wschodu, Zachodu i Globalnego Południa, jak również transnarodowym przepływom idei i praktyk, które problematyzują hegemoniczność wzorów Zachodnich i Zachodniego feminizmu” (s. 39). Otóż właśnie. W książce tejże autorki, wspomnianym już ważnym studium o pracy zawodowej kobiet w PRL, wydanym pierwotnie w USA, znajduje się obszerna bibliografia obejmująca także wiele polskich badań historycznych nad przemysłem i społeczeństwem XX w., w przeważającej większości opublikowanych po 2000 r. Wśród źródeł autorka wskazuje rozliczne zbiory archiwalne oraz bogaty przegląd tytułów prasowych, ale moją uwagę przykuwa dział „Źródła drukowane”. Znajduje się w nim, obok Czupiradełka Hanny Muszyńskiej-Hoffmannowej i innych powieści, a także wspomnień, zbiorów dokumentów czy sprawozdań stenograficznych Sejmu PRL, kilka (pięć) prac socjologicznych wydanych przed 1989 r. Co najmniej dwie z nich mają naprawdę spore znaczenie. Ich relegowanie do kategorii „źródeł drukowanych” wydaje mi się znamienne.

Ogólnie rzecz biorąc, dorobek różnych nauk z okresu PRL, przede wszystkim socjologii, ale też etnologii, psychologii czy pedagogiki, które interesowały się rozmaitymi aspektami życia społecznego, jest wciąż w niewielkim stopniu przyswojony w historii kobiet. Nie jestem przekonany, że rację ma Justyna Granatowska, która omawiając stan badań różnych dyscyplin nad kobietami w PRL, konstatuje, że o kobietach pisano „nieczęsto”31. Dokonuje bowiem przeglądu książek, a nie artykułów, rozsiewanych przez dziesiątki lat w periodykach naukowych. Lecz jeśli się nawet zgodzimy, że tak było, to i tak wielu kluczowych prac próżno szukać w bibliografiach. Stanowi to uderzającą cechę „progresywnej” historii kobiet, ponieważ przypomina praktyki kojarzone z historiografią antykomunistyczną, która unieważnia dorobek nauki PRL i zstępuje wprost do źródeł. Otóż przeważająca większość badań, prowadzonych po 1956 r. wokół problemów pracy kobiet, porządku płci, ich nierówności, ról społecznych itd., nie została nawet uznana za „źródła drukowane”; po prostu nie istnieje w dzisiejszych pracach tego nurtu.

Aby nie obciążać nadmiernie tego artykułu, wskażę tylko garść pomijanych nazwisk: Henryk Bednarski, Zofia Chyra-Rolicz, Zofia Dach, Danuta Goleniowska, Franciszek Jakubczak, Antonina Kłoskowska, Krystyna Knychała, Jadwiga Komorowska, Jan Lutyński, Jan Malanowski, Danuta Markowska, Aleksander Matejko, Halina Najduchowska, Stefan Nowakowski, Anna Olędzka, Anna Preiss-Zajdowa, Magdalena Sokołowska, Władysława Tatara-Hoszowska, Renata Tulli, Zbigniew Tyszka, Grażyna Ungeheuer, Zofia Wasilewska, Zbigniew Woźniak (w drugim obiegu jako Andrzej Bujwid).

Proszę zwrócić uwagę, że większość wymienionych to kobiety, niewątpliwie „pracujące”, które w PRL, często w trudnych warunkach, prowadziły i publikowały badania na temat zatrudnienia kobiet, ich egzystencji i zwłaszcza pracy w mieście i na wsi. Poza aspektem, rzec można, symbolicznym tego wymazania istnieje tu aspekt czysto warsztatowy. Należy on do wspominanych już kłopotów historii najnowszej, która lubi zstępować wprost do źródeł. Jest ich zawsze tak wiele, że główna uwaga badających skupia się na archiwaliach, publikowanych pamiętnikach konkursowych czy prasie. Ponieważ zaś istnieje ogólny „model wyjaśniający”, te zasoby zdają się zupełnie wystarczać, zresztą na ogół można ich ledwie uszczknąć. Tymczasem uważam, że potrzebny byłby porządny „biały wywiad” wśród publikowanych prac naukowych, które są z pewnością czymś więcej niż tylko „źródłami drukowanymi”. Wymaga to kwerend w takich pismach, jak „Studia Socjologiczne”, „Problemy Rodziny”, „Przegląd Psychologiczny”, „Roczniki Socjologii Wsi” i podobnych, a także biuletynach różnych instytutów itd. Badania tego rodzaju, chociaż w bardzo ograniczonym zakresie, prowadzono zresztą także w epoce stalinizmu lub też zaraz po niej, gdy starano się zbadać to, co w Polsce zaszło po wojnie.

Piszę o tym w tym miejscu, aby przejść do kolejnych kłopotów, tych wiążących się już ze sposobami interpretacji historycznej. Chodzi mi o niektóre duże zjawiska społeczne, których uczestniczkami były kobiety w PRL.

Kłopoty (4) ze stalinizmem

W polskiej historii kobiet można dosłyszeć echa tzw. szkoły rewizjonistycznej, która wyrosła ponad 40 lat temu w sowietologii amerykańskiej i wprowadziła m.in. bardziej rozumiejące, otwarte na badanie rzeczywistości społecznej ujmowanie epoki stalinizmu. W szczególności, by przywołać prace Sheili Fitzpatrick, podważała ona schemat totalitarnego, odgórnego modelowania rzeczywistości ZSRR, ukazując siłę i znaczenie praktyk społecznych. Badania historii kobiet polskich zdają się podążać śladami tych koncepcji. Widać to zwłaszcza w staraniu o wydobycie z przekazów indywidualnych (wywiadów i pamiętników) obrazu oddolnego, indywidualnego wykorzystywania pewnych szans życiowych, które otwierał system stalinowski. Chodzi o problemy tzw. awansu społecznego, które w różny sposób nurtowały polską kulturę powojenną, zostały przyciszone w latach dziewięćdziesiątych, gdy opór, a nie awans społeczny w PRL, stanowił temat wiodący, i wydobyły się na powierzchnię w XXI w. Miało na to wpływ zainteresowanie „historią ludową”, ale może wyraźniej nowa sytuacja społeczna i zmiany pokoleniowe, które w nowy sposób uwrażliwiały badaczy i badaczki. Wymienię tu książkę Poruszeni antropolożki Magdy Szcześniak, opierającą się zwłaszcza na odczytywaniu przekazów wizualnych, na które historycy najnowsi są niezbyt czuli, ale też m.in. na pamiętnikach konkursowych32.

Tu glosa: właśnie takie pamiętniki, których setki tysięcy napisano w PRL, stały się jednym z podstawowych źródeł dla bieżącej historii kobiet. Jest to zasób nie do przecenienia, zwłaszcza odkąd można zapoznać się z częścią niepublikowanych pamiętników w zasobach archiwalnych. Źródła te niesłusznie bywają traktowane przez historyków ze szczególnym dystansem, jako głosy nieautentyczne i kontrolowane przez polityczną poprawność PRL. Wystarczy poczytać te opublikowane, aby się przekonać, że to nieprawda. Przedstawiają one, choć ocenzurowane, bogate spektrum poglądów i doświadczeń ludzi z różnych grup społecznych. Kłopot dotyczy czegoś innego: pamiętniki były tworzone i nadsyłane na konkursy przez osoby ponadprzeciętnie aktywne i ambitne. Dlatego też dobrze nadają się do odtwarzania postaw takich właśnie osób i grup – awansujących, krytycznych wobec rzeczywistości, jaką poznały w dzieciństwie, dumnych ze swego dorobku, często z decyzji o „wyrwaniu się” z dotychczasowego życia, przeważnie z gospodarstwa wiejskiego. Na tego typu głosy historia kobiet, szukająca emancypacji, jest wyjątkowo wrażliwa.

Do rewizjonistycznej tendencji odziedziczonej z zachodniej tradycji sowietologicznej dołącza się w badaniach nad kobietami w PRL inny rewizjonizm, prowokowany opisaną wyżej konserwatywną tendencją przekazu lokalnego. Przekaz ten, oceniany jako jednostronny i antykomunistyczny, jest z zasady ignorowany, a wraz z nim ignorowana jest pewna wrażliwość, którą nazwałbym semiotyczną. Historia kobiet ma skłonność do przestawiania drogowskazów. Czytamy oto, że stalinizm był okresem „ożywionej debaty politycznej na temat ról męskich i kobiecych, a to przyczyniało się do zmiany miejsca kobiety w relacjach zawodowych oraz, szerzej, w ustroju społecznym”33. Ciekawe, co oznacza pojęcie „debata” w systemie, który unicestwia sferę publiczną, zawłaszcza wszelkie media i represjonuje surowo nieuzgodnione wypowiedzi? Czytamy, że udziałem polskich kobiet po 1945 r. miała być „równość wobec prawa” (s. 40). Interesujące, w jaki sposób w dyktaturze stalinowskiej przejawia się równość wobec prawa i czym w istocie jest prawo w kraju, w którym brak niezawisłych sądów? Czytamy, że komuniści realizowali projekt „nowego społeczeństwa wolnego od nierówności społecznych”34. Należałoby się zastanowić, czy to najtrafniejszy opis wywłaszczania wielkich grup społecznych w mieście i na wsi, a zarazem budowanie tego, co Milovan Ðilas nazwie „nową klasą”. Powiedziałbym, że tego rodzaju stawianie sprawy samo w sobie jest (przepraszam) backlashem wobec istniejącej wiedzy na temat działania systemu władzy w PRL i innych państwach zależnych.

Takie rozstawianie drogowskazów (bo chodzi tu nie o wyniki analiz, tylko założenia badawcze!) wynika zapewne z tradycji amerykańskiej historii kobiet, z natury krytycznej wobec rzeczywistości, w jakich się rozwinęła, zwanej kapitalizmem. W zachodnich nurtach feminizmu to pojęcie wiązane jest organicznie z opresją kobiet35. Historia walki z kapitalistycznym wyzyskiem stała się więc jedną z ich głównych (by nie powiedzieć: hegemonicznych) opowieści. Ten wpływ widoczny jest w narracjach Fidelis: „Mimo że głównym celem komunistów stało się obalenie kapitalistycznego porządku, przejęli oni wiele pojęć z kapitalistycznego środowiska pracy, zwłaszcza tych dotyczących płci” (s. 116). Jakich pojęć? I czy przejmowanie pojęć, czymkolwiek by było, określa materialne warunki pracy, dostęp do świadczeń, wysokość płac, możliwość awansu zawodowego? Czy naprawdę elementy „kapitalizmu” w myśleniu organizatorów gospodarki PRL wpływały na ich podejście do kobiet?

Powróćmy do domniemanej „równości wobec prawa”. Otóż brak autentycznych związków zawodowych, prawa do strajku i niezawisłego sądownictwa oznaczał w PRL brak ochrony pracy. Dlatego na przykład osoby zatrudnione w skrajnie szkodliwych warunkach miały bardzo nikłe możliwości wpływu na ten stan rzeczy. Inaczej mówiąc, to, co mogły sobie wywalczyć w 1888 r. słynne „dziewczyny zapałczane” z Londynu albo w latach dwudziestych XX w. „dziewczyny radowe” z fabryk zegarkowych w USA, czyli kontrolę warunków pracy i odszkodowania za ciężkie choroby – nie było dostępne na przykład dla „dziewczyn żarówkowych”, jeśli tak nazwiemy pracownice warszawskiej fabryki imienia Róży Luksemburg w PRL. O ich codzienności pisze sugestywnie Małgorzata Mazurek, ukazując, jak pracodawca łamał wszelkie zasady: pył ołowiowy zalegał na podłodze, sprzątano bez masek, rtęć wylewano do kanalizacji, a temperatura dochodziła do 60 stopni36. To jeden z powodów, dla których – wedle badań socjologicznych – zadowolenie kobiet z ich pracy było bardzo niskie, a znaczna część deklarowała, że by ją porzuciła, gdyby mogła inaczej się utrzymać.

Znamienny jest stosunek autorek tego nurtu historii kobiet do ustawodawstwa ochronnego wprowadzanego w Polsce od połowy lat dwudziestych i uchodzącego wówczas za osiągnięcie mające chronić kobiety przed szczególnie szkodliwymi dla zdrowia, ciężkimi i eksploatującymi rodzajami pracy. Autorki postrzegają to jako rodzaj dyskryminacji i oczywiście można to w takich kategoriach ocenić, jednak każda ocena historyczna wymagałaby ukazania kontekstu. Ustawodawstwo tego rodzaju uchodziło w epoce za postępowe i oczywiście nie było pomysłem polskim. W każdym razie ukazywanie go głównie jako sposobu chronienia swojej przewagi przez męską większość zatrudnionych wydaje się co najmniej jednostronne. Tym bardziej zaś uznawanie za akt emancypacyjny zniesienia niektórych ograniczeń przez władze w 1951 r.! Tu już zupełnie nie ma kontekstu. Były nim zaostrzenie się zimnej wojny, militaryzacja założeń gospodarczych, a zarazem wzmożony pobór do wojska. Niedobory mężczyzn w kopalniach, bo m.in. o pracę pod ziemią tu chodziło, uzupełniano w tych latach niewolniczą pracą więźniów, a także otwierano furtki, aby wprowadzić pod ziemię kobiety. Wymaga naprawdę starań przedstawienie tego faktu jako osiągnięcia polityki równościowej w Polsce. Fidelis, która konsekwentnie przedstawia rok 1956 w kategoriach powracającej opresji, uznaje za „znaczące”, że „po 1956 roku przywrócono niektóre wycofane zapisy z listy przedwojennej, w tym ponownie zakaz pracy kobiet pod ziemią” (s. 118–119).

Oczywiście, istnieją świadectwa kobiet, które chciały pracować „na dole”, aby podwyższyć znacznie swoje zarobki, albo i dlatego, że pociągał je ten rodzaj pracy. Lecz mowa nie o tendencji, a o przypadkach, które zawsze można wyłowić z bezmiaru relacji o indywidualnych doświadczeniach. Tymczasem praca pod ziemią, wyjątkowo ciężka i niebezpieczna, wpisana była w całokształt systemu pracy w stalinizmie. Przypomnijmy kontekst najbardziej elementarny: nie istniały związki zawodowe i niezależność sądów, fikcyjna była ochrona bezpieczeństwa pracy, autentyczny był nacisk na zatrudnionych, których mobilizowano do przekraczania norm, wymuszano pracę w nadgodzinach, ściągano na obowiązkowe zebrania i masówki po pracy, używano straży przemysłowej jako narzędzia nacisku na pracujących. Strajki zagrożone były surowymi represjami, dokumenty zatrudnionych wykorzystywane przez działy personalne do kontroli politycznej. Nie istniały na ogół rozgłaszane w propagandzie „ułatwienia” w rodzaju stołówek czy żłobków, a stan tych istniejących urągał ówczesnym wyobrażeniom. Transport do pracy odbywał się zwykle w bardzo trudnych warunkach, a za kilkuminutowe spóźnienia karano surowymi potrąceniami z wypłat wedle ustawy o „socjalistycznej dyscyplinie pracy”.

Dodajmy kolejny element kontekstu: ogromną, rekordową w skali stulecia dzietność w Polsce okresu stalinizmu, czyli to, co dawniej nazywano w języku naukowym „obciążeniem porodami”. To zjawisko kluczowe dla ówczesnej sytuacji kobiet, a w dodatku dziś trudne do pojęcia, ponieważ żyjemy w społeczeństwie o zupełnie odmiennej dynamice. Mam wrażenie, że bieżące doświadczenia pokoleniowe bardzo wpływają tu na perspektywy postrzegania przeszłości. Otóż w ostatnim ćwierćwieczu wskaźnik TFR, czyli domniemana liczba porodów w ciągu życia kobiety w wieku produkcyjnym (15–49 lat), oscyluje wokół jednego dziecka, zarówno w mieście, jak i na wsi. U kresu PRL wskaźnik ten wynosił dwa, natomiast w 1955 r. 3,6 dziecka (na wsi 4)37. W okresie stalinizmu w ciągu roku rodziło się tyle dzieci, ile w dzisiejszej Polsce przychodzi na świat w ciągu dwóch i pół roku. Do różnicy wysiłku kobiet dodać musimy bardzo trudne warunki zdrowotne czy aprowizacyjne.

Przestawianie drogowskazów bywa potrzebne, ponieważ zawraca z utartych ścieżek. Obawiam się, że kłopotem historii najnowszej są utarte ścieżki. Historia kobiet prowadzi innymi i jest to jej wartość. Lecz przestawianie drogowskazów może powodować także cofanie się w dialogu. Wymusza powtarzanie rzeczy z dawna znanych, jak powyższe, które zresztą samych zaangażowanych nie przekonają. Bardzo podobną naturę ma w gruncie rzeczy historia „narodowa”, pomijająca różne konteksty w poszukiwaniu obrazu jak najbardziej spójnego. Obawiam się, że w obu wypadkach wynika to z wąskiego kręgu debaty, która odbywa się w zasadzie „między swemi” czy też, mówiąc dzisiejszym językiem, w bańkach. Można to zresztą łatwo rozpoznać, przyglądając się przypisom: na ogół badaczki i badacze danej bańki przywołują własny, oswojony krąg naukowy. Powiększają też wzajemnie swoją (przepraszam) „cytowalność”.

Kłopoty (5) z „polskim rokiem 1956”

Oto co napisała w „Tekstach Drugich” Agnieszka Mrozik, specjalizująca się w IBL PAN w badaniach nad komunizmem i PRL, omawiając afirmatywnie książkę Fidelis:

Rugowanie kobiet z „męskich zawodów” i kierowanie ich do bardziej „kobiecych”, jak przedszkolanka, pielęgniarka, nauczycielka, urzędniczka, kelnerka, zakaz pracy na nocną zmianę, zakaz wykonywania pewnych prac przez kobiety w ciąży – wszystko to wpisywało się w ożywający właśnie dyskurs narodowy, definiujący rolę kobiety jako przede wszystkim żony i matki – centrum życia polskiej rodziny38.

Zmiana ta wiązała się „z realnym pogorszeniem warunków życia tysięcy kobiet, którym po raz kolejny w polskiej historii wyznaczono miejsce w cieniu narodowego pomnika”. Natomiast liberalizacja prawa aborcyjnego była w tym kontekście tylko „nagrodą pocieszenia”39.

Zdania te dotyczą odwilży politycznej i w szczególności roku 1956. Trudno się do nich odnieść, ponieważ nie komunikują się z istniejącą wiedzą o stalinizmie i o odwilży, a ukazują, na pewno wbrew intencji piszącej, przedmiotowe podejście do bohaterek tej narracji. Otóż do zawodu nauczycielki czy przedszkolanki młode kobiety nie były „kierowane”, tylko zawód ten sobie na ogół wybierały, co poświadcza nie tylko mnóstwo pamiętników, ale i badań socjologicznych. Nikt zwykle nie „kierował” absolwentek szkół podstawowych do liceów pielęgniarskich. Kobiety natomiast nie wybierały sobie pracy na nocną zmianę (zresztą wcale niezakazanej w 1956 r.), tylko traktowały jak konieczność – o likwidację tej zmiany będzie się starała Solidarność i nie z powodu jakiegoś reakcyjnego charakteru tego ruchu, tylko wiedzy o logice i skutkach takiej pracy. Radziłbym zapoznać się z tematyką pracy na nocne zmiany w PRL, nim zacznie się uznawać ich domniemany zakaz za jakiś krok wstecz40. Osłodzony liberalizacją aborcji! Tego typu felietonowe uproszczenia (drukowane w szacownym i punktowanym czasopiśmie) stanowią efekt perswazyjnego i rewizjonistycznego charakteru tego nurtu historii kobiet. Rok 1956 to w niej moment węzłowy, przy czym jego znaczenie jest równie mocne, aż przeciwne znaczeniowo, jak w uświęconej narracji „polskich miesięcy”.

Otóż data ta wyznacza „odejście od polityki równouprawnienia”, odnawianie się „tradycyjnych podziałów płci”, wzrost dyskryminacji ze względu na płeć (s. 106, 108, 122). Przede wszystkim zaś, jak pisze Fidelis, w połowie lat pięćdziesiątych „rządzący doszli do wniosku”, że należy zreformować system i umocnić reżim postalinowski poprzez „kreowanie obrazu moralnego chaosu i rzekomego pogwałcenia «naturalnej» roli kobiety jako matki przez młode i emancypujące się robotnice przemysłowe”41.

[Wtedy to] narodziła się czarna legenda Nowej Huty, popularyzowana w dużym stopniu przez kręgi reformatorsko zorientowanej inteligencji […]. Ta czarna legenda zasadzała się na wizerunku nowohuckich kobiet […]. Obraz ten nie miał wiele wspólnego z rzeczywistością, ale raczej był projekcją społecznych niepokojów związanych ze zmianami w relacjach płci, przede wszystkim zaś z bezprecedensową niezależnością kobiet z klas niższych [s. 121–122].

Projekcją jest tu, moim zdaniem, zupełnie co innego, mianowicie powyższa opinia badaczki. Rzeczywistość Nowej Huty nie została wymyślona przez Adama Ważyka i rozpropagowana przez inteligentów, którzy nie mogli się pogodzić z niezależnością kobiet z klas niższych. Na temat sytuacji społecznej w Nowej Hucie, a także w innych skupiskach hoteli robotniczych i miejscach napływu migrantów szukających zmiany życiowej, istnieje potężna dokumentacja, powstała zanim Ważyk opublikował swój Poemat. Jest ona przywoływana w literaturze, korzystała z niej zresztą sama Fidelis. Stanowią ją m.in. raporty o sytuacji w nowohuckich hotelach robotniczych z początku lat pięćdziesiątych i w innych podobnych skupiskach42. Oczywiście, w publicystyce odwilżowej wiele siano paniki moralnej wynikającej z drastyczności ówczesnych doświadczeń społecznych, które można było nagle w jakiś sposób wyrazić, i z wielkiego rozczarowania uwiedzionych ideologią. Z przytoczonych wyżej zdań badaczki wynikałoby, że była to jakaś inspiracja rządzących, rodzaj socjotechnicznej gry służącej utrzymaniu władzy.

Wszystko to zmierza do podchwyconej łatwo tezy o backlashu, którym miały być w historii kobiet polskich zmiany odwilżowe i zwłaszcza rok 1956. Teza ta jest zapożyczeniem interpretacyjnym z książki Susan Faludi o zwrocie konserwatywnym w USA w latach osiemdziesiątych43. Nie uważam, aby tego typu asocjacje były czymś niewłaściwym, przeciwnie, w kontekście „polskiego roku 1956” mogą być wartościowe, poszerzając spojrzenie na wydarzenia raczej jednorodnie opisywane w historiografii. Powiedziałbym, że ta reinterpretacja ma charakter z ducha mniejszościowy, ponieważ sprzeciwia się dominującej wizji „narodowej” i tu spotyka z narracją historii polskich Żydów. Jak wiadomo, w doświadczeniu żydowskim rok 1956 wiąże się z narastaniem atmosfery antysemityzmu w PRL, która doprowadzi do alii lat następnych. Rok 1956, przynoszący wielką liberalizację, czy wręcz przywrócenie życia publicznego, oznaczał wyzwolenie się wielu poglądów i emocji, w tym nastrojów ksenofobicznych, odreagowywanie terroru stalinowskiego i gwałtownych zmian społecznych tego czasu, obracające się niewątpliwie także przeciwko kobietom. Jak sądzę, na przestrzeni XX w. społeczeństwo polskie doświadczało kilkakrotnie sytuacji, w których uwolnienie z więzów politycznych wyzwalało różne radykalne nurty, począwszy od wydarzeń lat 1905–1907, poprzez lata 1918–1920, „wyzwolenie” 1945, „polski rok 1956”, „rewolucję Solidarności”, aż po rok 1989. W każdej z tych sytuacji zyskana swoboda skutkowała także objawieniem się ksenofobii, antysemityzmu i reakcji lękowych, o których pisze szeroko w wypadku „wyzwolenia” Marcin Zaremba w Wielkiej trwodze. Każda z tych przełomowych sytuacji oznaczała coś ważnego również w doświadczeniu kobiet, niekiedy traumatycznym. Prawie zawsze „spojrzenie” na te momenty było określone na długo przez grupy dominujące, czyli mężczyzn uznających siebie za depozytariuszy pamięci i wartości, określających znaczenia „polskich miesięcy”. Trudno się dziwić, że w historii kobiet także rok 1956 objawia się inaczej aniżeli w utartym przekazie.

Odnoszę jednocześnie wrażenie, że w omawianym przypadku bardzo jaskrawo występują cechy, o których pisałem wyżej. Mamy bowiem do czynienia z przyjęciem „modelu wyjaśniającego”, który należy bardzo wyraźnie do amerykańskiej movement history. Mowa o książce, której sam tytuł (Reakcja. Niewypowiedziana wojna przeciw kobietom Faludi) ukazuje jej walczący charakter. Znamienne, że badaczki polskie przyjmują wersję angielską, a nie polską tytułowego pojęcia (Backlash. The Undeclared War Against American Women), może chcąc uniknąć przymiotnika „reakcyjny”, który w polskim kontekście jest silnie nacechowany. Jeśli tak, byłoby to bardzo rozsądne. Pamięć o dyktaturze, jaka tu panowała przez niemal półwiecze, i o jej języku powinna nam towarzyszyć. Sam backlash jednak? Zdaniem Dobrochny Kałwy pojęcie backlash może być „dobrym narzędziem” do poznania różnych form reakcji na wszelkiego rodzaju progresywne zmiany44. W świecie opisywanym przez Faludi zmiany te wynikały z dążeń społecznych, mianowicie ruchów kobiecych wpływających na politykę, zdolnych tworzyć duże organizacje i oddziaływać na społeczeństwo poprzez akcje masowe i media. Lecz użycie słowa „progresywny” w odniesieniu do świata, w którym tego rodzaju działania są trudne do wyobrażenia, wydaje mi się niewskazane. Określenie „narzędzie” nabiera niezbyt fortunnego znaczenia. Tym bardziej że obraz stalinizmu i odwilży, wyłaniający się z publikacji Fidelis i podążających jej śladem autorek, wydaje mi się bardzo jednostronny. Czy naprawdę w połowie lat pięćdziesiątych doszło do cofnięcia w języku władzy, który zaczął odwoływać się do figury matki-Polki?45 Mam wrażenie, że proces ten był znacznie dłuższy. Czy z kolei bezrobocie wśród kobiet wynikało z nowej dyskryminacyjnej polityki prowadzonej po 1956 r.? W jakiejś mierze na pewno. Lecz główną jego przyczyną był brak ofert pracy w małych miastach, spowodowany nie dyskryminacją czasów odwilży, tylko polityką stalinizmu, która wytrzebiła prywatny rynek handlu i usług. O tym dalej.

Warto tutaj wspomnieć o dwóch zjawiskach, które miały w PRL trwały charakter. Pierwsze to ogromna aktywność zawodowa kobiet, która po 1956 r. stale wzrastała i należała do najwyższych w Europie. W 1970 r. w Polsce zatrudnionych było 46,4% kobiet i wśród państw bloku wschodniego tylko w Bułgarii i Rumunii (48,1%) wskaźnik ten był wyższy, natomiast we Włoszech wynosił 18,6%, we Francji – 30,1%, a w Szwecji – 29,9%46. O czym mówią te dane? Nie o stopniu emancypacji kobiet, ponieważ wtedy Rumunia, w której panował szczególnie ponury reżim, także np. w zakresie praw reprodukcyjnych, stałaby się wzorem emancypacji, a Szwecja jej antytezą. Gdzie jednak „spektakularny sukces poststalinowskiego backlashu”?47

W tezie o backlashu zawiera się informacja o rosnącym w czasie odwilży bezrobociu wśród kobiet. Takie bezrobocie nie stanowiło fenomenu 1956 r., raczej wtedy można było o nim głośno mówić. Nie znikło też później, chociaż mówić o nim głośno zaprzestano. Informacje pojawiały się w rozproszeniu lub w wydawnictwach niskonakładowych. Jedna z notorycznie dziś pomijanych badaczek, Zofia Dach, opublikowała książkę na ten temat w połowie lat siedemdziesiątych. Sytuację kobiet poszukujących pracy w województwach białostockim, lubelskim czy kieleckim nazwała „dramatyczną”. W tym ostatnim na dziesięć kobiet zarejestrowanych w urzędach pracy przypadało pod koniec epoki Gomułki 0,3 oferty48. Czy ta sytuacja była skutkiem „reakcji”, jaka nastąpiła po 1956 r.? Wątpliwe. Jak wynikało z rozpoznań socjologicznych, kobiety przeważnie poszukiwały pracy w sektorze usług. Sfera ta zaś została szczególnie uderzona przez praktyki gospodarcze stalinizmu i chociaż po 1956 r. państwo zaczęło poważniej w nią inwestować, na tle państw europejskich pozostawała niedorozwinięta. Udział zatrudnionych w usługach (25%) był w PRL lat sześćdziesiątych niższy od wskaźników większości krajów socjalistycznych, gdzie zbliżał się do jednej trzeciej, wyjąwszy najbardziej ortodoksyjne: Albanię i Rumunię, w których nie sięgał 20%. Natomiast w Europie Zachodniej przekraczał 40%, a w USA bliski był nawet 60%49.

Mamy więc obraz pozornie niespójny: zarazem wyjątkowo wysokie zatrudnienie kobiet i niedostatek miejsc pracy. Pozornie, ponieważ odpowiedzi można szukać w innych z kolei wynikach badań. Ukazywały one na ogół niewielką satysfakcję kobiet z wykonywanej przez nie pracy, podjętej z konieczności, w miejscu, o którym nie myślały. Zarazem dynamika wzrostu wykształcenia była wyraźnie wyższa w dojrzałym PRL wśród kobiet niż wśród mężczyzn: te pierwsze musiały włożyć większy wysiłek edukacyjny, aby zyskać odpowiadające jakoś ich ambicjom etaty i przeciętne płace. Wysiłek ten oznaczał zarazem, że chcą unikać pracy fizycznej – wszelkie badania na wsi i w mieście pokazywały, że to właśnie stanowi aspirację społeczną i w szczególności aspirację kobiet. Innymi słowy, wolały być sklepowymi, pielęgniarkami, nauczycielkami czy księgowymi niż robotnicami. Nie wynikało to z żadnego backlashu, „rugowania z męskich zawodów”, tylko było udziałem społeczeństw europejskich tego czasu po obu stronach żelaznej kurtyny50. Właśnie poprzez wykształcenie i pracę kobiety zdobywały przyczółki samostanowienia, lecz w PRL rozwój tych aspiracji był bardzo ograniczony w warunkach gospodarki zdeformowanej w zasadzie przed 1956 r., a nie po tej dacie.

Kłopoty (6) ze „sprawczością”

Kłopoty te są poważne. Mam wrażenie, że wchodzi tu w grę uzależnienie od raz sformułowanego schematu wyjaśniającego, który marginalizuje drastyczne strony polityki państwa. W rozdziale o „kobietach pracujących”, wchodzącym w skład tomu Kobiety w Polsce, na 60 stronach znalazło się (na końcu) 12 poświęconych „pracy kobiet wiejskich”. Dowiadujemy się o unowocześnianiu gospodarstwa domowego (pralki, telewizory), kursach kroju i szycia organizowanych przez Związek Młodzieży Wiejskiej, o pewnych uciążliwościach dnia codziennego, zwłaszcza w zakresie budżetu czasu, i ambicjach kształceniowych – o samej pracy znajdziemy może jedną stronę. Na tych 12 stronach nie ma ani jednego zdania odnoszącego się do stalinowskiej polityki wobec wsi i jej skutków, a możemy dostrzec tylko wzmiankę o „odwrocie od kolektywizacji” (s. 151).

Otóż wycieranie tego problemu – nie waham się użyć tego słowa – z narracji o losie kobiet po II wojnie światowej uznaję za zjawisko bardzo znamienne. Odnoszę wrażenie, że pisanie o kolektywizacji zakłóciłoby narrację o emancypacyjnym charakterze stalinizmu. Poszukiwanie agency kobiet w osobliwy sposób stowarzyszyło się z pomijaniem ich sprawczej roli w gospodarce, ale nie jako pracownic najemnych, lecz w dwóch kluczowych sferach uderzonych przez reformy powojenne: w indywidualnym rolnictwie oraz w sferze, którą dziś moglibyśmy nazwać małym biznesem. Otóż kontekstem opisywanych szeroko dążeń kobiet do zatrudnienia w przemyśle były likwidacja lub zagrożenie innych możliwości stanowiących – zwłaszcza zaraz po wojnie – bardzo ważne doświadczenie kobiet.

Lęki przed kolektywizacją, prowadzoną intensywnie na początku lat pięćdziesiątych, podkopywały wiarę w sensowność pozostawania na wsi i wypychały z niej zwłaszcza młode pokolenie. Oczywiście, były to procesy w ogromnej mierze spontaniczne, nie ma bowiem wątpliwości, że – jak w całej Europie – nikła mniejszość młodzieży pragnęła pozostawać w rolnictwie. Na początku lat pięćdziesiątych w kraju przeoranym i dopiero osiadłym na swoim ofensywa przeciwko indywidualnemu rolnictwu stanowiła jednak zagrożenie egzystencjalne, a kobiety należały do najaktywniejszych uczestniczek lokalnych protestów przeciw kolektywizacji.

We wspomnianym rozdziale o pracy kobiet pada raz słowo „kolektywizacja”, ale nie ma wzmianki o kobietach pracujących na swoim w mieście. Nie pojawia się też pojęcie „bitwy o handel”, którego z jakichś powodów historia kobiet nie lubi. Czy kobiety prowadzące paszteciarnie, sodowiarnie, bary, sklepiki, komisy, zakłady rzemieślnicze, stragany handlowe nie były kobietami pracującymi? Informatory adresowe każdego miasta polskiego sprzed 1950 r. zawierają ogrom informacji o ich aktywności. Utrzymywały się w ten sposób czy to samotnie, czy w spółkach z innymi kobietami, a także zapewniały chleb swoim bliskim. Były to w ogromnej liczbie samotne żywicielki rodzin. Otóż „bitwa o handel” pozbawiła większość z nich możliwości samostanowienia. Nie tylko utraciły na ogół, wskutek domiarów i innych represji, to, co udało im się zarobić, ale zmuszone były zatrudnić się, czyli znaleźć na ogół pod władzą mężczyzn jako kierowników, majstrów, dyrektorów, szefów organizacji partyjnych itd. Te zaś, które zdecydowały się kontynuować działalność bez zezwoleń, narażały się na prześladowania i nierzadko trafiały do obozów pracy. Bardzo obfita dokumentacja Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, znajdująca się w Archiwum Akt Nowych, jest znakomitym źródłem do poznania ich losu. Trudno się dziwić, że ich głos nie rozbrzmiewa w pamiętnikach konkursowych!

Drogowskaz kieruje nas jednak w inną stronę. „Państwo komunistyczne – pisze Fidelis – dało kobietom bezprecedensową szansę zdobycia edukacji i zawodu. Jednocześnie w praktyce kontynuowało (i modyfikowało) tradycję związaną z rozwojem gospodarki kapitalistycznej, w której kobiety były wykorzystywane jako tania i posłuszna siła robocza” (s. 104–105). Jak wiadomo, w rozwoju kapitalizmu udział mieli nie tylko wielcy przemysłowcy, ale także masa drobnych uczestników rynku. Ani w kapitalizmie, ani w socjalizmie tradycja „wykorzystywania” siły roboczej kobiet nie była jedyna. Istniała też tradycja indywidualnej zaradności i organizowania sobie miejsca pracy. Jeśli jednak podążymy za drogowskazem, postrzegamy kobiety jako obdarowane przez państwo w bezprzykładny sposób. Powiedziałbym, że prześwituje tu patriarchalny obraz życia społecznego. Nie dostrzegamy zaś tych, które były, jak sądzę, zbyt „kapitalistyczne”, ponieważ nie były robotnicami ani inteligentkami, mało interesują więc badaczki i badaczy ze stronnictwa „lewicy”, przejmującego się strukturami klasowymi i rewolucją społeczną, ale też „prawicy” skupionej na elitach. Nie były także chłopkami, których los mieści się w kręgu wrażliwości spod znaku „historii ludowej”. Te kobiety, których życie zostało wywrócone tylko parę lat po okrutnej wojnie i okupacji, należały do kategorii, którą nazwać można prywatnymi przedsiębiorczyniami albo też pośredniczkami. Ich los, podobnie jak doświadczenia kobiet, które przez cały PRL utrzymywały się z nielegalnego handlu, a także tych, które od schyłku lat siedemdziesiątych, gdy złagodzono przepisy, zaczęły prowadzić budki z zapiekankami, butiki czy małe wytwórnie kosmetyków, nie mieści się w schemacie progresywnej historii kobiet.

Kłopoty (7) z podłożem kulturowym

Odnoszę wrażenie, że kłopotem polskiej historii kobiet jest nieczułość na habitus społeczny. Wynika to, jak sądzę, z opisanych wyżej skłonności do używania „narzędzi badawczych” z importu i z niedoceniania dorobku różnych nauk na miejscu, ale także z teleologicznego charakteru samych badań, które mają ukazywać procesy wyzwalania się z opresji. Kobiety współtworzyły, a nierzadko reżyserowały spektakl społeczny, i nader często wcale nie w kierunku tak oczekiwanej emancypacji. Wystarczy wczytać się w badania socjolożki Jadwigi Komorowskiej nad obrzędowością świąteczną późnego PRL, aby nabrać przekonania, że to kobiety podtrzymywały tradycje domowe, rozdzielając zadania świąteczne i wypełniając przestrzeń fizyczną i emocjonalną energicznymi działaniami51. Właśnie nad ankietami i analizami jakościowymi przeprowadzonymi przez socjolożki i socjologów z tamtej epoki warto się zastanowić, ukazują bowiem kulturę społeczną, której wyrazistymi cechami stały się – używając przykrego języka opracowań – familiocentryzm i infantocentryzm52. Skupienie na dzieciach i rodzinie, a także skłonności do „wicia gniazda” w niełatwych warunkach gospodarczych, były zapewne wzmocnione przez zdominowanie wszelkich instytucji publicznych i kanałów porozumienia przez władzę. Należało zresztą z pewnością do zjawisk dłuższego trwania, wyrobionych w okresie zaborów i także pod okupacjami. Na ten problem zwraca uwagę w przywołanej książce Klich-Kluczewska, która podkreśla też braki badań nad rolą Kościoła w życiu społecznym PRL53.

Kobiety funkcjonowały w kraju, który socjolog Stefan Nowak diagnozował jako żyjący w warunkach próżni społecznej. Pod koniec lat siedemdziesiątych pisał o dwóch poziomach emocjonalnej i społecznej identyfikacji Polaków. Pierwszy z nich stanowiłyby wedle niego powiązania rodzinne i przyjacielskie, tworzące podstawy ograniczonej solidarności, opartej na zaufaniu. Drugim byłaby wyobrażona wspólnota narodowa. Pomiędzy nimi właśnie zaistniała „próżnia”, stanowiąca kluczowe spostrzeżenie socjologa: brak identyfikacji z instytucjami, które w społeczeństwach nowoczesnych tworzą rodzaj tkanki łącznej54. Oczywiście, teorii tej należy się dyskusja, a nie tylko „zastosowanie”, ale daje ona do myślenia o życiu zbiorowym w PRL. Przywołania badań Nowaka nie znalazłem w żadnej monografii historii kobiet. Jeśli próżnia społeczna istniała, to takie instytucje, jak Liga Kobiet, Koła Gospodyń Wiejskich czy Komitet Gospodarstwa Domowego, mogły jej zakres jakoś lokalnie umniejszać, wypełnione autentycznym aktywizmem, z którego działaczki bywały bardzo dumne. Były to jednak organizacje kontrolowane przez władze i jeśli mogły nabierać cech tego, co dzisiaj nazywa się NGO, to w nikłym zakresie. Znamienne, że o instytucjach tych, które zresztą (Liga) pozostawiły bogate archiwalia, pisze się często i sporo w polskiej historii kobiet. Rzadko i mało (jeśli w ogóle) wspomina się o klubach parafialnych, kołach różańcowych i innych zdominowanych przez kobiety organizacjach religijnych. Wynika to, jak sądzę, z programowego albo spontanicznego pomijania religijności i udziału kobiet w Kościele. Takie dźwięki nie wpadają po prostu w ucho badaczek i badaczy.

Na 500 stronach wspominanej monografii Kobiety w Polsce znalazłem 22 wzmianki na temat religii i Kościoła w PRL, przy czym najdłuższa miała kilka zdań. To paradoksalne, zważywszy, że katolicyzm był główną alternatywą kulturową (i w jakiejś mierze polityczną) dla peerelowskiego systemu ideologicznego. Pisząc więc o nowoczesności, równouprawnieniu i komunizmie, należałoby poświęcić sporo miejsca religijności, a w każdym razie potraktować to zjawisko poważnie. Otóż wśród 22 dostrzeżonych przeze mnie wzmianek niemal połowa (10) odnosi się do Kościoła jako instytucji opresyjnej i hamującej zmiany społeczne: opornej wobec równouprawnienia kobiet (s. 85), przeciwnej ich pracy zarobkowej (s. 170, 297), powojennemu prawu małżeńskiemu (s. 299–300, 326), nawołującej do wstrzemięźliwości seksualnej i przede wszystkim do zakazania aborcji (s. 307, 369, 373, 377) i wymuszającej ten zakaz po 1989 r. (s. 39). Cztery wzmianki uznać można za neutralne, ponieważ odnotowują one istnienie Kościoła jako instytucji rywalizującej ideowo z państwem i PZPR (s. 18, 47, 86, 101), a w jednej zaznaczono, że Kościół coś w tej rywalizacji stracił (zamknięto wiele szkół katolickich, s. 248). Skwitowano istnienie ślubów kościelnych (s. 314) oraz praktyk religijnych (w cytacie mowa o kobietach chodzących do kościoła, s. 71) i uznano, że Kościół miał wpływ na praktyki wychowawcze (s. 219, 380). Istnienie oddolnej religijności zostało zauważone tylko w trzech miejscach. Oto Piotr Perkowski wskazuje, że działaczki oficjalnych organizacji natrafiały w latach stalinizmu na opór światopoglądowy o charakterze religijnym wśród robotnic i mieszkanek wsi (s. 57, 58), a Katarzyna Stańczak-Wiślicz ocenia, że Kościół i religia były ważnymi punktami odniesienia także dla młodych ludzi (s. 238). To najdalej idąca tego rodzaju obserwacja w książce.

Zauważmy, że przeważająca większość wzmianek odnosi się do Kościoła jako instytucji, a nieliczne do praktyk społecznych. Jeśli chcemy szukać „sprawczości” kobiet, to znajdziemy ją niewątpliwie w sferze religijnej. Najlepszym przykładem ich rola w długotrwałych zmaganiach społeczności nowohuckiej o zbudowanie kościoła albo ruchach mirakularnych, które dość regularnie odnawiały się w PRL. Wiosną 1965 r. w Zabłudowie pod Białymstokiem 14-letnia dziewczynka doznała „widzenia” i wspierana była przez matkę, która próbowała zainteresować zjawiskiem księdza proboszcza. Jego niechęć do całej sprawy i zwłaszcza jej nagłaśniania wyzwoliła agency kobiety, która zmobilizowała sąsiadki, a te następnie przyciągnęły większość społeczności na polanę, na której objawiać się miał cud. Efektem były zajścia 30 maja 1965 r., gdy kilkutysięczny tłum starł się z milicją55.

Niezależnie od takich zjawisk, raczej niecodziennych, zakres religijności stanowił jedną z ważniejszych cech różnicujących postawy kobiet i mężczyzn. Różne badania potwierdzały, że religijność kobiet była silniejsza – przy ogólnych wskaźnikach lokujących obywateli PRL w pierwszych szeregach katolików Europy. Wedle ankiety państwowego Ośrodka Badania Opinii Publicznej z początku lat sześćdziesiątych na wsi wiarę deklarowało 83,8% pytanych, a w mieście – 75,6%, natomiast niewiarę odpowiednio 1,1% i 3,1% (reszta prezentowała postawy niepewne), przy czym regularnego uczestniczenia w mszy niedzielnej przestrzegała niemal połowa ludności wiejskiej i nieco ponad jedna trzecia miejskiej. Znamienne, że „przywiązanie do tradycji” jako fundament swojej religijności deklarowało 16% mężczyzn i o połowę mniej (8,2%) kobiet. Można przypuszczać, że mężczyźni postrzegali „tradycję” jako czynnik potwierdzający porządek społeczny, zapewniający im dominującą pozycję. Niemniej jednak to kobiety na wsi praktykowały gorliwiej: połowa deklarowała, że robi to regularnie, gdy wśród mężczyzn około jednej trzeciej56. Religijność codzienną badano też m.in. w dużym projekcie socjologicznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego z pierwszej połowy lat siedemdziesiątych. Wyniki wskazywały znowu na znaczną przewagę religijnego zaangażowania kobiet. Matek deklarujących zupełną niewiarę było czterokrotnie mniej niż ojców, chociaż ogólnie rzecz biorąc, to wciąż nikłe odsetki (1% versus 4,3% w skali kraju, a w dużych miastach – 2% versus 7%). Wierzące matki były gorliwsze od ojców w praktykach: „obowiązek niedzielny” wypełniała regularnie połowa z nich, a tylko jedna trzecia ojców. Codziennie odmawiało pacierz 68% matek i 46% ojców, przy czym w dużych miastach deklarowano tę praktykę rzadziej, ale istniała w nich znacznie większa dysproporcja między kobietami a mężczyznami (54% i 25%)57. Spora (ale jaka?) część ankietowanych mówiła zapewne to, co sądziła, że należałoby powiedzieć. Nie umniejsza to znaczenia przewagi kobiet, które żyły zapewne pod wyraźniejszą presją kultury katolickiej i/albo się z nią silniej utożsamiały. I najpewniej jako matki wywierały w tej sferze wyraźniejszy wpływ na córki niż ojcowie na synów. Wbrew tezom o nieuchronności laicyzacji nasilenie praktyk spadało nieznacznie. Miały na to wpływ papież Polak i zwrócenie się ku tradycji i religii w obliczu klęski materialnej i moralnej reżimu. W latach osiemdziesiątych 45% kobiet deklarowało, że praktykuje regularnie, a dalsze 29% nieregularnie, co stanowiło przytłaczającą większość wobec 15% wierzących niepraktykujących, 5% niewierzących, ale przywiązanych do tradycji religijnych (czyli obrządków świątecznych) i 7% żyjących zupełnie poza religią. W sumie 84% kobiet uważało, że życie rodzinne winno być prowadzone po katolicku, a dzieci, wychowane w wierze, zawrą w przyszłości małżeństwa kościelne58. Postawy takie utrwalały się wobec braku alternatywy kulturowej – ta promowana przez laickie państwo była od dawna nieaktualna, ta proponowana przez Zachód – mało realna.

Zmierzam do następującej myśli: jeśli chcemy poznawać „sprawczość” kobiet, winniśmy przyjąć do wiadomości kulturę, jaką współtworzyły. Częścią każdej kultury są przymus i opresja, lecz zredukowanie znaczenia Kościoła do instytucji opresyjnej mówi więcej o potrzebach i poglądach badaczek i badaczy niż o rzeczywistości, którą chcą badać. Trudno też przeciwstawić jakąś domową religijność kobiet (której symbolem może być pacierz) tej publicznej, odbywającej się w miejscach kultu. Poglądy męskiej hierarchii katolickiej łatwo ułożyć w obraz konserwatywnej przemocy symbolicznej, ale znaczenie budynku kościoła jako miejsca życia społecznego już nie poddaje się takiej prostej interpretacji – i dlatego zapewne nie pojawia się w polu widzenia. Tymczasem budynek kościelny był jednym z ważniejszych miejsc kontaktów społecznych na wsi i w mieście, a w szczególności miejscem bezpiecznym dla kobiet, jedną z niewielu przestrzeni publicznych miasteczka czy miasta, w której mogły się czuć w pełni na swoim miejscu. Lapidarnie ujęła to młoda prządka wspominająca swoją rodzinną wieś pod Opolem, w której „dla mężczyzn knajpa, dla kobiet kościół”59. Przestrzeniami przyjaznymi dla kobiet nie były przecież restauracje i bary, służące wtajemniczeniom alkoholowym, ani parki, w których samotna kobieta musiała się liczyć wieczorem z zaczepkami, ani urzędy, w których stawała się petentką. Kościół pozwalał często na chwilę spokoju, był miejscem obcowania z kulturą (naznaczoną na dobre i złe przez barokowe dekoracje i dziewiętnastowieczne obrazy dewocyjne), a w czasie liturgii – z muzyką instrumentalną i śpiewem, dając też poczucie zakorzenienia w społeczności i uspokojenia.

Ilekroć idę do kościoła, zawsze podczas mszy klęczę cały czas. Jest to rodzaj pokuty za grzechy, obmyślony przeze mnie. W czasie klęczenia modlę się o dobre wyniki w nauce, o zdrowie i o dobrego męża. Nieraz zapominam się w modlitwie, bo bardzo lubię muzykę organową, a nasz organista dość ładnie gra. Czasem patrzę na ambonę i myślę: „Kto też to tak ładnie wyrzeźbił naszą ambonę?” Bo takiej ambony, jak jest u nas, nie widziałam jeszcze w żadnym kościele, a przedstawia łódź z żaglem, błękitne fale i dużą rybę60.

Tym cytatem chciałbym musnąć problem kościoła (czy cerkwi) jako miejsca akulturacji. Podobnej uwagi wymaga trudna do badania sprawa spowiedzi jako instytucji społecznej, w której przejawiały się funkcje władzy i kontroli, ale która miała duże znaczenie psychiczne w życiu kobiet wierzących. Jak powiedziała około 1960 r. pewna pacjentka kliniki ginekologicznej: „Lekarzowi i księdzu zawsze mówi się prawdę, pani doktór”61.

*

Obok wspomnianej aspiracji kapłańskiej, charakterystycznej dla establishmentu nauk historycznych, daje się zauważyć – może zwłaszcza w historii kobiet – aspiracja, którą nazwać można społecznikowską. Jest ona oczywiście z ducha odmienna, ale zawiera w sobie także element władczy. Piszący chcą obdarować postaci przeszłości jakimiś możliwościami, wezwać je do działania, „przywrócić moc sprawczą”, „oddać im głos”, „wywołać je z milczenia”. Tego typu deklaracje powtarzają się w narracjach historii kobiet, a odnoszą się zwłaszcza do źródeł pamiętnikarskich i historii mówionej. W wypadku tej ostatniej „wywoływanie” jest oczywiste, chociaż samo słowo wieloznaczne. Osobiście uważam, że historyk zamiast „wołać”, powinien nasłuchiwać62. Tymczasem mamy na ogół do czynienia z wybieraniem sobie z bezmiaru źródeł i szumu, jaki one wytwarzają, tych dźwięków, na które wrażliwe są uszy piszących. To kłopot, z którym każda badaczka i badacz historii (nie tylko najnowszej) musi się mierzyć i nikt zapewne nie jest w stanie zupełnie się wybronić. Mam wrażenie, że większość specjalistów zajmujących się tzw. twardą historią polityczną nawet nie próbuje. Ale dobry słuch zwrócony ku przeszłości wydaje się nieodzowny, gdy mowa o historii kobiet. To bowiem historia prawdziwie społeczna, jakkolwiek by nie były grube i mylące podobne kategorie.

Wszystko to zostało napisane z nadzieją, że historia kobiet będzie coraz ważniejszą i coraz bardziej wpływową częścią polskich badań historycznych, słyszalną, ale przede wszystkim nasłuchującą.

Bibliografia

Bełch Kazimierz ks., Środowisko rodzinne a religijność dzieci, „Roczniki Nauk Społecznych”, 9, 1981, s. 81–100.

Braudel Fernand, Historia i trwanie, przeł. Bronisław Geremek, Warszawa 1999.

Butler Judith, Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. Karolina Krasuska, Warszawa 2008.

Cenckiewicz Sławomir, Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), Poznań 2010.

Dach Zofia, Praca zawodowa kobiet w Polsce w latach 1950–1972 i jej aspekty ekonomiczno -społeczne, Warszawa 1976.

Dąbrowska Danuta, Udomowiony świat. O kobiecym doświadczaniu historii, Szczecin 2012.

Dobrowolska Anna, Nie tylko Chałupy. Naturyzm w PRL, Warszawa 2024.

Dobrowolska Anna, Zawodowe dziewczyny. Prostytucja i praca seksualna w PRL, Warszawa 2020.

Faludi Susan, Reakcja. Niewypowiedziana wojna przeciw kobietom, przeł. Anna Dzierzgowska, Warszawa 2013.

Fidelis Małgorzata, Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce, przeł. Maria Jaszczurowska, Warszawa 2015.

Górny Justyna, Historia kobieca czy historia płci? Badania Karin Hausen nad dziejami porządku płci, „Porównania”, 2011, 8, s. 61–72.

Granatowska Justyna, Przegląd stanu badań nad historią kobiet polskich (1945–1989), w: Badania historii kobiet polskich na tle porównawczym. Kierunki, problematyka, perspektywy, red. Małgorzata Dajnowicz, Adam Miodowski, Białystok 2021, s. 293–306.

Humm Maggie, Słownik teorii feminizmu, przeł. Bożena Umińska, Jarosław Mikos, Warszawa 1993.

Janicki Janusz, Z badań nad aspiracjami zawodowymi w Polsce w latach 1958–1959, „Studia Socjologiczne”, 1961, 1, s. 217–225.

Jarosz Dariusz, Notatka o sytuacji w Domach Młodego Robotnika, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały”, 2, 1997, s. 331–340.

Jarska Natalia, Kobiety z marmuru. Robotnice w Polsce w latach 1945–1960, Warszawa 2015.

Jestem Ślązaczką, czyli Polką, w: Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia, t. 8: Drogi awansu w mieście. Pamiętniki, Warszawa 1972, s. 221–223.

Kałwa Dobrochna, Post-Stalinist Backlash In Poland, „Clio. Women, Gender, History”, 41, 2015, s. 151–160.

Kersten Krystyna, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944–1956, Londyn 1993.

Kienzler Iwona, Kobiety ze słynnych polskich obrazów. Boskie, natchnione, przeklęte, Warszawa 2020.

Klich-Kluczewska Barbara, Rodzina, tabu i komunizm w Polsce 1956–1989, Kraków 2015.

Kobiety i ich mężowie. Studium porównawcze, red. Joanna Sikorska, Warszawa 1996.

Koedt Anne, Niektóre reakcje mężczyzn, w: Nikt nie rodzi się kobietą, red. i przeł. Teresa Hołówka, Warszawa 1982, s. 311–312.

Komorowska Jadwiga, Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście. Studium na przykładzie Warszawy, Warszawa 1984.

Kowalczyk Anna, Brakująca połowa dziejów. Krótka historia kobiet na ziemiach polskich, Warszawa 2018.

Krzywosz Maciej, Cuda w Polsce Ludowej. Studium przypadku prywatnego objawienia maryjnego w Zabłudowie, Białystok 2016.

Kuciel-Frydryszak Joanna, Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa 2023.

Kuciel-Frydryszak Joanna, Służące do wszystkiego, Warszawa 2022.

Kulak Teresa, Uwagi o rozwoju badań nad przeszłością kobiet polskich w XIX i XX wieku (w kontekście działalności Komisji Historii Kobiet Komitetu Nauk Historycznych PAN), w: Historia kobiet czy historie kobiet?, red. Ewa Chabros, Agnieszka Klarman, Wrocław–Warszawa 2019, s. 11–28.

Lebow Katherine, Unfinished Utopia. Nowa Huta, Stalinism, and Polish Society, 1949–56, Ithaca–London 2013.

Makarczyk Wacław, Czynniki stabilizacji w zawodzie rolnika i motywy migracji do miast, Wrocław 1964.

Malewska Hanna, Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksualnego, Warszawa 1969.

Mazurek Małgorzata, Socjalistyczny zakład pracy. Porównanie fabrycznej codzienności w PRL i NRD na progu lat sześćdziesiątych, Warszawa 2005.

Michalska Marta, Dźwięki, ludzie i nasłuchiwanie miasta. Wybrane elementy fonosfery Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, Toruń 2024.

Mrozik Agnieszka, Wywołać z milczenia. Historia kobiet w PRL-u, „Teksty Drugie”, 2011, 4, s. 112–119.

Nesterowicz Piotr, Cudowna, Warszawa 2014.

Nie będę cichą gąską, w: Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia, t. 5: Gospodarstwo i rodzina. Pamiętniki, Warszawa 1968, s. 651–693.

Nowak Stefan, System wartości społeczeństwa polskiego, w: tenże, O Polsce i Polakach. Prace rozproszone 1958–1989, zebrał Antoni Sułek, Warszawa 2009, s. 135–156.

Olędzka Anna, Kobieta. Budżet czasu, praca wielozmianowa, Warszawa 1975.

Pawełczyńska Anna, Postawy ludności wiejskiej wobec religii, „Roczniki Socjologii Wsi”, 8, 1968, s. 71–95.

Penn Shana, Sekret „Solidarności”. Kobiety, które pokonały komunizm w Polsce, przeł. Maciej Antosiewicz, Warszawa 2014.

Pomorska Maria, Praca zawodowa a inne role społeczne kobiet, w: Kobieta polska lat osiemdziesiątych, red. Andrzej Bujwid [Zbigniew Woźniak], Warszawa 1988, s. 99–128.

Schwarzweller Harry K., Dążenia zawodowe młodzieży wiejskiej w świetle badań porównawczych, „Wieś i Rolnictwo”, 1977, 3, s. 49–70.

Smokowicz Laura, Sławne, niepokorne, ambitne i zagadkowe, Warszawa 2006.

Snitow Ann, Feminizm niepewności. Dziennik rodzaju, przeł. Monika Bokiniec, Warszawa 2018.

Strzemińska Helena, Praca zawodowa kobiet a ich budżet czasu, Warszawa 1970.

Szcześniak Magda, Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce, Warszawa 2023.

Tilly Louise A., Gender, Women’s History, and Social History, „Social Science History”, 13, 1989, 4, s. 439–462.

1 Na podstawie własnej zrobionej na bieżąco notatki.

2 Zob. https://sjp.pwn.pl/slowniki/k%C5%82opot.html (dostęp: 10 II 2025).

3 J. Butler, Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska, Warszawa 2008, s. 33.

4 L.A. Tilly, Gender, Women’s History, and Social History, „Social Science History”, 13, 1989, 4, s. 440–441.

5 Tamże, s. 442.

6 J. Górny, Historia kobieca czy historia płci? Badania Karin Hausen nad dziejami porządku płci, „Porównania”, 2011, 8, s. 66.

7 D. Dąbrowska, Udomowiony świat. O kobiecym doświadczaniu historii, Szczecin 2012, s. 9.

8 L.A. Tilly, Gender, s. 444.

9 T. Kulak, Uwagi o rozwoju badań nad przeszłością kobiet polskich w XIX i XX wieku (w kontekście działalności Komisji Historii Kobiet Komitetu Nauk Historycznych PAN), w: Historia kobiet czy historie kobiet?, red. E. Chabros, A. Klarman, Wrocław–Warszawa 2019, s. 19.

10 I. Kienzler, Kobiety ze słynnych polskich obrazów. Boskie, natchnione, przeklęte, Warszawa 2020; L. Smokowicz, Sławne, niepokorne, ambitne i zagadkowe, Warszawa 2006.

11 A. Kowalczyk, Brakująca połowa dziejów. Krótka historia kobiet na ziemiach polskich, Warszawa 2018; J. Kuciel-Frydryszak, Służące do wszystkiego, Warszawa 2022; taż, Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa 2023.

12 N. Jarska, Kobiety z marmuru. Robotnice w Polsce w latach 1945–1960, Warszawa 2015.

13 M. Fidelis, Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce, przeł. M. Jaszczurowska, Warszawa 2015.

14 A. Dobrowolska, Zawodowe dziewczyny. Prostytucja i praca seksualna w PRL, Warszawa 2020; taż, Nie tylko Chałupy. Naturyzm w PRL, Warszawa 2024.

15 B. Klich-Kluczewska, Rodzina, tabu i komunizm w Polsce 1956–1989, Kraków 2015.

16 Zob. https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklady-naukowe/ (dostęp: 6 XII 2024).

17 Zob. https://historia.uj.edu.pl/pl_PL/instytut/struktura2 (dostęp: 21 XII 2024).

18 A. Koedt, Niektóre reakcje mężczyzn, w: Nikt nie rodzi się kobietą, red. i przeł. T. Hołówka, Warszawa 1982, s. 311–312.

19 A. Snitow, Feminizm niepewności. Dziennik rodzaju, przeł. M. Bokiniec, Warszawa 2018, s. 17.

20 F. Braudel, Historia i trwanie, przeł. B. Geremek, Warszawa 1999, s. 28.

21 Zob. https://www.youtube.com/watch?v=b0bJ3Glwo8c&t=6206s (dostęp: 21 XII 2024).

22 Zob. https://www.youtube.com/watch?v=0HkSX3tSySo (dostęp: 20 XII 2024).

23 L.A. Tilly, Gender, s. 451.

24 K. Kersten, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944–1956, Londyn 1993, s. IX.

25 Zob. https://www.youtube.com/watch?v=rLHVuQFeE9k (dostęp: 7 XII 2024).

26 Sh. Penn, Sekret „Solidarności”. Kobiety, które pokonały komunizm w Polsce, przeł. M. Antosiewicz, Warszawa 2014.

27 S. Cenckiewicz, Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), Poznań 2010.

28 A. Snitow, Feminizm niepewności, s. 275.

29 J. Butler, Uwikłani w płeć, s. 46.

30 Gdy w połowie lat pięćdziesiątych XX w. osłabła zależność polityczna polskiej nauki, gdy otworzyły się możliwości kontaktu z nauką światową, ale gdy nie powstała strukturalna zależność od niej, zaistniała (tylko na kilka lat) sytuacja, w której polska historiografia, socjologia czy filozofia zyskały bardzo szczególny status. Poszukiwały własnych interpretacji, uciekając od narzuconych wcześniej schematów, w kontakcie z różnymi nurtami myśli europejskiej. Emigranci marcowi mieli potem światu coś istotnego do powiedzenia o sprawach, które świat obchodziły – np. o marksizmie albo o nowoczesności – ponieważ przemawiali niezależnym językiem.

31 J. Granatowska, Przegląd stanu badań nad historią kobiet polskich (1945–1989), w: Badania historii kobiet polskich na tle porównawczym. Kierunki, problematyka, perspektywy, red. M. Dajnowicz, A. Miodowski, Białystok 2021, s. 294.

32 M. Szcześniak, Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce, Warszawa 2023.

33 M. Fidelis, Kobiety, s. 19.

34 Tamże.

35 Zob. hasło „kapitalizm”, w: M. Humm, Słownik teorii feminizmu, przeł. B. Umińska, J. Mikos, Warszawa 1993, s. 99.

36 M. Mazurek, Socjalistyczny zakład pracy. Porównanie fabrycznej codzienności w PRL i NRD na progu lat sześćdziesiątych, Warszawa 2005, s. 196–200.

37 Dane GUS, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/urodzenia-i-dzietnosc,34,1.html (dostęp: 13 IX 2024).

38 A. Mrozik, Wywołać z milczenia. Historia kobiet w PRL-u, „Teksty Drugie”, 2011, 4, s. 116.

39 Tamże.

40 Zob. H. Strzemińska, Praca zawodowa kobiet a ich budżet czasu, Warszawa 1970; A. Olędzka, Kobieta. Budżet czasu, praca wielozmianowa, Warszawa 1975.

41 M. Fidelis, Kobiety, s. 20.

42 Zob. K. Lebow, Unfinished Utopia. Nowa Huta, Stalinism, and Polish Society, 1949–56, Ithaca–London 2013, zwł. s. 97–123; D. Jarosz, Notatka o sytuacji w Domach Młodego Robotnika, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały”, 2, 1997, s. 331–340.

43 S. Faludi, Reakcja. Niewypowiedziana wojna przeciw kobietom, przeł. A. Dzierzgowska, Warszawa 2013.

44 D. Kałwa, Post-Stalinist Backlash In Poland, „Clio. Women, Gender, History”, 41, 2015, s. 153.

45 Tamże, s. 154.

46 Z. Dach, Praca zawodowa kobiet w Polsce w latach 1950–1972 i jej aspekty ekonomiczno -społeczne, Warszawa 1976, s. 63, tab. 15.

47 D. Kałwa, Post-Stalinist Backlash, s. 158 („spectacular success of the post-Stalinist backlash”).

48 Z. Dach, Praca zawodowa kobiet, s. 142.

49 H. Strzemińska, Praca zawodowa kobiet, s. 190.

50 Por. J. Janicki, Z badań nad aspiracjami zawodowymi w Polsce w latach 1958–1959, „Studia Socjologiczne”, 1961, 1, s. 217–225; W. Makarczyk, Czynniki stabilizacji w zawodzie rolnika i motywy migracji do miast, Wrocław 1964; H.K. Schwarzweller, Dążenia zawodowe młodzieży wiejskiej w świetle badań porównawczych, „Wieś i Rolnictwo”, 1977, 3, s. 49–70.

51 J. Komorowska, Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście. Studium na przykładzie Warszawy, Warszawa 1984.

52 Kobiety i ich mężowie. Studium porównawcze, red. J. Sikorska, Warszawa 1996.

53 B. Klich-Kluczewska, Rodzina, s. 16–17.

54 S. Nowak, System wartości społeczeństwa polskiego, w: tenże, O Polsce i Polakach. Prace rozproszone 1958–1989, zebrał A. Sułek, Warszawa 2009, s. 135–156.

55 P. Nesterowicz, Cudowna, Warszawa 2014; M. Krzywosz, Cuda w Polsce Ludowej. Studium przypadku prywatnego objawienia maryjnego w Zabłudowie, Białystok 2016.

56 A. Pawełczyńska, Postawy ludności wiejskiej wobec religii, „Roczniki Socjologii Wsi”, 8, 1968, s. 71–95.

57 Ks. K. Bełch, Środowisko rodzinne a religijność dzieci, „Roczniki Nauk Społecznych”, 9, 1981, s. 81–100.

58 M. Pomorska, Praca zawodowa a inne role społeczne kobiet, w: Kobieta polska lat osiemdziesiątych, red. A. Bujwid [Z. Woźniak], Warszawa 1988, s. 116.

59 Jestem Ślązaczką, czyli Polką, w: Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia, t. 8: Drogi awansu w mieście. Pamiętniki, Warszawa 1972, s. 221.

60 Nie będę cichą gąską, w: Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia, t. 5: Gospodarstwo i rodzina. Pamiętniki, Warszawa 1968, s. 671.

61 H. Malewska, Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksualnego, Warszawa 1969, s. 22.

62 Pojęcie nasłuchiwania przeszłości zawdzięczam Marcie Michalskiej. Odbija się ono w jej książce Dźwięki, ludzie i nasłuchiwanie miasta. Wybrane elementy fonosfery Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, Toruń 2024.

DYSKUSJE

Przegląd Historyczny, Tom CXVI 2025, Zesz. 1

ISSN 0033-2186, e-ISSN 3071-9569

Copyright © by Authors, 2025

Creative Commons: Uznanie Autorstwa (CC BY) 4.0

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

DOI https://doi.org/10.31338/3071-9569.phis.2025-1.9

Dziwna historia. Polska mediewistyka o historii kobiet: deficyty nie tylko źródłowe

Rozmowa redakcyjna z Anetą Pieniądz, Małgorzatą Kołacz-Chmiel, Grzegorzem Pacem

Prowadzenie: Marcin R. Pauk, Marcin Zaremba1

Marcin Zaremba: Punktem zwrotnym w badaniach nad historią kobiet w Polsce było ukazanie się w 1990 r. książki Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku pod redakcją Anny Żarnowskiej. Jakiś czas później w Poznaniu i Toruniu zostały wydane pierwsze zbiorowe prace mediewistyczne z kobietą w tytule, będące efektem konferencji lub seminariów. Kiedy w polskiej mediewistyce nastąpił na dobre zwrot w stronę tego typu badań?

Aneta Pieniądz: To raczej był slalom. W każdym razie zakrętów było więcej. Ale zacząć wypada od tego, że w mediewistyce polskiej problematyka historii kobiet zyskiwała na popularności dużo później niż w nauce zachodniej. Ominęły nas zaciekłe dyskusje teoretyczne, toczone zwłaszcza w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, które doprowadziły do wypracowania autonomicznych kwestionariuszy badawczych tego nurtu historiografii, a także do zdefiniowania pojęć i kategorii, które dzisiaj należą już do klasycznego wyposażenia historyka. Tyle że nie historyka wykształconego w Polsce. Zresztą i ta opóźniona recepcja podstawowych dla badań nad historią kobiet koncepcji dokonywała się w nietypowy, choć niekoniecznie zaskakujący sposób. Dobrym przykładem może być jeden z podstawowych dla rozwoju tych badań tekstów, czyli artykuł Joan Wallach Scott z 1986 r.: Gender. A Useful Category of Historical Analysis, opublikowany w „The American Historical Review”. Autorka zaproponowała nową siatkę pojęciową i wywołała falę zainteresowania płcią kulturową także na polu badań nad średniowieczem. Na język polski tekst ten został przetłumaczony i upowszechniony nie w publikacji naukowej, lecz na stronie internetowej, w bibliotece online Think Tanku Feministycznego dopiero w 2009 r., a więc ćwierć wieku po wydaniu jego oryginalnej wersji. Myśmy późno weszli do światowej dyskusji związanej z tym nurtem badań, późno i selektywnie zaczęli czytać zachodnią literaturę i na dobrą sprawę nie przepracowaliśmy najważniejszych pojęć do dzisiaj.

W latach dziewięćdziesiątych tematyka kobieca pociągała swoją świeżością i oryginalnością. Dla wielu badaczek ważny był również aspekt emancypacyjny – mogły zamanifestować swoją odrębność, uprawiać własne pole badawcze. Historiografia to produkt konkretnego czasu, a nasze prace, choć często tego nie dostrzegamy, są kulturowo uwikłane. By pociągnąć wcześniejszą metaforę, ta kręta droga rozwoju badań nad dziejami kobiet była na dodatek wyjątkowo wyboista. W Polsce historię kobiet długo traktowano jako gorszy, tzn. mniej poważny temat. Nie raz słyszałam o „genderowej aberracji”, uleganiu zachodnim modom i trendom, ale także ideologizacji zagadnienia. Feministyczną historiografię krytykowano – czasami słusznie – za jej prezentyzm i bycie na bakier z poprawnością warsztatową. Moim zdaniem największą wadą szczególnie we wczesnej fazie badań było sztuczne wypreparowanie kobiet jako grupy z szerszego kontekstu społecznego. Dziś większy nacisk kładziemy na relacyjność płci, ich współzależność, problem statusowy, czyli przynależność do określonej warstwy społecznej, a także inaczej rozumiemy relacje władzy i sprawczość kobiet.

Marcin R. Pauk: Przed wieloma laty jeden z mediewistów, należących wtedy do młodszego pokolenia, powiedział publicznie, że nie jest przekonany, by historia kobiet czy seksualności w średniowieczu mogła kiedykolwiek być równorzędna pod względem znaczenia badawczego np. z historią ustroju Polski jagiellońskiej. Dlatego zapytamy: jaki wpływ na to opóźnienie w badaniach nad kobietami mogła mieć maskulinizacja środowiska historycznego w Polsce?

A.P.: Skłonna byłabym rozumieć ten problem szerzej, generalnie jako swoisty konserwatyzm badawczy środowiska mediewistycznego, które z trudem przewartościowuje sposób myślenia o hierarchii ważności zagadnień badawczych, bez refleksji nad tym, że hierarchia ta nie ma charakteru obiektywnego i jest tworem określonej epoki – i tu płeć badacza ma drugorzędne znaczenie. Po prostu często wpisujemy swoje badania w te obszary, które nauczyliśmy się uważać za istotne lub co równie ważne – które nasi mistrzowie uważali za istotne. A że mistrzowie ci byli w przygniatającej większości mężczyznami, to już inna sprawa. Po prostu badaczki z reguły stanowiły mniejszość. Pozwolę sobie odwołać się do własnego, ale chyba znamiennego przykładu: w Zakładzie Historii Średniowiecznej Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego byłam pierwszą zatrudnioną na stałe kobietą i przez blisko 20 lat mojej pracy jedyną, dopiero dwa lata temu przyjęto kolejną.

Małgorzata Kołacz-Chmiel: Pani Profesor powiedziała o fali zainteresowań historią kobiet. Moim zdaniem na dobrą sprawę ona nigdy do Polski nie dotarła. Powiem surowo, tylko nieznacznie przesadzając: nie ma badań, brakuje monografii, stoimy w miejscu daleko w tyle za europejską mediewistyką i nie nadrobiliśmy zaległości. Mam wątpliwości, czy problem wynika tylko z braku kobiet zatrudnionych w katedrach historii średniowiecznej. Moim zdaniem leży on w tradycyjnej koncentracji na źródłach historycznych, fetyszyzacji rekonstrukcji faktów. Trzymając się kurczowo dotychczasowego sposobu uprawiania historii, nie zobaczymy kobiet, bo są one w znacznie mniejszym stopniu widoczne w źródłach niż mężczyźni. Żeby ruszyć do przodu, trzeba zacząć stawiać nowe pytania. Inna sprawa to negatywny stosunek do badań o charakterze genderowym ze strony niemałej części środowiska. W mojej habilitacji nie odważyłam się na umocowanie narracji w tym nurcie badań ze względu na obawy o reakcję części środowiska naukowego. Na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej jestem praktycznie jedyną osobą, która zajmuje się historią kobiet w średniowieczu. W tej sytuacji trudno więc o dyskusję, wymianę myśli czy tworzenie zespołów badawczych.

M.Z.: Czyżby strach przed „potworem gender” na uniwersytetach? Przyznać trzeba, że nie brzmi to najlepiej.

Grzegorz Pac: W ogóle historią kobiet w średniowieczu nie zajmuje się w Polsce wielu badaczy. Na Wydziale Historii UW, gdzie pracuję, to też są przecież pojedyncze osoby, ale faktycznie liczy się klimat – jest tam może więcej życzliwego zainteresowania i otwarcia na problematykę oraz metodologię. Zgadzam się, że problemem jest status ontologiczny historii kobiet, którą długo traktowano jako dziwną, pozostającą poza głównym nurtem, par excellence kobiecą także biograficznie. Na konferencjach często byłem jedynym mężczyzną zajmującym się historią kobiet. Całkiem niedawno otrzymałem anonimową recenzję mojego dorobku od zagranicznej badaczki (bo zgaduję, że była to kobieta). Z dużym uznaniem oceniła fakt, że mężczyzna tyle uwagi w swojej aktywności naukowej poświęcił kobietom. Wydaje mi się to niezwykle znaczące. Dziwny status historii kobiet po części wynika z faktu, że mówimy o stosunkowo młodej dyscyplinie, która musiała wybić się na niepodległość, będąc w jakimś sensie dzieckiem nowych nurtów badawczych, a jakby pozbawiona tradycyjnego rozwoju, który miały inne tematyki. Na przykład w wypadku władczyń często nadal nie wykonano tej żmudnej, tradycyjnej roboty, którą dla władców wykonali badacze często jeszcze w XIX w. Nie mówię tego jako zwolennik badań w stylu pozytywistycznym – jesteśmy dziś w innym miejscu; uważam zresztą, że właśnie bardzo tradycyjny model dużej części polskiej historiografii dotyczącej kobiet to jej spora słabość.

Warto dodać, że wskazanemu tu schematowi w jakimś sensie wymyka się jedynie ważny nurt badawczy dotyczący tak wczesno-, jak i późnośredniowiecznego monastycyzmu żeńskiego. Choć oczywiście w ostatnich dziesięcioleciach cieszy się on wyjątkowym zainteresowaniem i bywa ujmowany w sensie metodologicznym bardzo nowocześnie – widać to zwłaszcza w badaniach amerykańskich, natomiast na gruncie polskim warto wskazać choćby programowy tekst Haliny Manikowskiej o klasztorze żeńskim w środowisku miejskim, monografię benedyktynek legnickich Przemysława Wiszewskiego czy studia Olgi Miriam Przybyłowicz nad kulturą materialną polskich klarysek. Jednocześnie nurt ten ma długą tradycję, własny kwestionariusz i funkcjonował nieźle także przed zwrotem w stronę zainteresowania historią kobiet, jako część badań nad monastycyzmem i historią Kościoła. Zresztą nic dziwnego – jeśli wskazać jakieś kobiety, które miały w średniowieczu naprawdę samodzielną władzę, to nie były to królowe – głównie jednak żony i matki królów, ale stojące na czele klasztorów żeńskich opatki i przeorysze.

M.R.P.: Spróbujmy zatem ustalić jakiś podstawowy zarys kanonu badawczego. Które z prac naszych zachodnich koleżanek i kolegów można uznać za wpływowe, programowe lub szczególnie inspirujące w obszarze badań historii kobiet?

A.P.: Listę lektur zaczęłabym od monografii francuskiej badaczki Régine Le Jan. Jej książkę Famille et pouvoir dans le monde franc (VIIe–Xe siècle). Essai d’anthropologie sociale z 1995 r. uważam za jedną z ważniejszych prac poświęconych miejscu kobiet w strukturze społeczeństwa wczesnośredniowiecznego. Le Jan doskonale porządkuje i syntetyzuje problematykę, a jednocześnie jest autorką wielu szczegółowych studiów poświęconych zwłaszcza relacji kobiet i władzy. Jeśli chodzi o historyczki z kręgu anglosaskiego, w pierwszej kolejności wymieniłabym Janet L. Nelson, autorkę m.in. Rulers and Ruling Families in Early Medieval Europe, która choć nigdy nie zajmowała się historią kobiet jako tematem głównym, to już władzą kobiet jak najbardziej. Są to jednak studia skoncentrowane na elitach. Być może zabrzmi to obrazoburczo, ale wydaje mi się, że starsze, klasyczne prace szkoły Annales, mam tu na myśli przede wszystkim książkę Rycerz, kobieta i ksiądz Georges’a Duby’ego, dość schematycznie postrzegały miejsce kobiet w społeczeństwie średniowiecznym i ten schematyzm w dużej mierze zaciążył nad późniejszą historiografią, choć nie można zaprzeczyć, że to annaliści na dobre wprowadzili tematykę kobiecą do badań mediewistycznych.

G.P.: To prawda, a były to też prace tłumaczone na polski i dziś widzimy – na dobre i na złe – ich wpływ na naszych studentów. Ja także lokowałbym Le Jan i Nelson wśród historyczek wzorcotwórczych. Podobnie też nie kwalifikowałbym ich jako badaczek kobiet. Jeśli miałbym posłużyć się jakąś etykietą, są to po prostu mediewistki okresu karolińskiego. Sama Nelson rekomendowała kiedyś, by czytać Pauline Stafford Gender, Family and the Legitimation of Power. England from the Ninth to Early Twelfth Century. Bardzo cenię również Simona MacLeana, choć on również – jak sądzę – nie zaliczyłby się do nurtu historii kobiecej, mimo że świetnie porusza się w tematyce, zwłaszcza epoki ottońskiej. Dostrzegam tu pewną prawidłowość: wśród badaczy w sposób najbardziej wartościowy podejmujących temat kobiet w średniowieczu – i to bynajmniej nie na marginesie swych zainteresowań – wielu nie utożsamia się wprost z omawianym tu nurtem. Pokazuje to, że wartościowa historia kobiet to taka, która umieszcza tę tematykę w szerokim kontekście. Z historyczek tego samego pokolenia, co Le Jan i zmarła w minionym roku Nelson, wskazałbym na Caroline Walker Bynum, amerykańską mediewistkę, nota bene pierwszą kobietę na stanowisku profesora na Uniwersytecie Columbia. O ile postacie wspomniane wcześniej to badaczki i badacze specjalizujący się we wczesnym średniowieczu, jej zainteresowania koncentrują się wokół pobożności i duchowości kobiet w późnośredniowiecznej Europie, co wiąże się ze wspomnianymi przeze mnie wcześniej nowymi ujęciami monastycyzmu żeńskiego. Podobne zagadnienia – „gender, sexuality, spirituality” – porusza Dyan Elliott, która ma w swoim dorobku m.in. takie książki, jak: Spiritual Marriage. Sexual Abstinence in Medieval Wedlock i Proving Woman czy Female Mysticism and Inquisitional Practice in Later Medieval Europe. Temat seksualności, małżeństwa w swoich pracach podejmuje amerykańska mediewistka Ruth Mazo Karras. Jej Sexuality in Medieval Europe miało już cztery wznowienia i polskie tłumaczenie. Jest też autorką interesującej pracy: Unmarriages. Women, Men, and Sexual Unions in the Middle Ages. Poszerzyła więc, podobnie zresztą jak Elliott, pole zainteresowań o problem męskości w średniowieczu, co w jakimś sensie typowe dla badań nad płcią w ostatnich dziesięcioleciach. Ale znów są to historyczki, które podejmowały wiele tematów, nie czyniąc wątku genderowego, a tym bardziej kobiecego wyłącznym. Ich książki uznajemy za ważne i wpływowe, ponieważ ich autorki są świetnymi badaczkami, nie zaś dlatego, że mają taki, a nie inny background metodologiczny.

M.Z.: O ich sukcesie zadecydowały dobre wykształcenie, szerokość perspektywy, umiejętność stawiania niebanalnych pytań, niekoniecznie natomiast użyte kategorie, które kojarzymy z nurtem feministycznym. Na przykład Bynum wyszła od badania kultury religijnej średniowiecza. A Pani Profesor – zwracamy się do Małgorzaty Kołacz-Chmiel – których autorów widziałaby na sztandarach?

M.K.Ch.: Na mnie też duży wpływ wywarła Karras. Do wymienionych wcześniej publikacji jej autorstwa dodałabym jeszcze Common Women. Prostitution and Sexuality in Medieval England, zwłaszcza za spojrzenie na zjawisko prostytucji i kobiet nią się trudniących z perspektywy średniowiecznego społeczeństwa, bez współczesnej penalizacji zjawiska. Ponieważ prof. Pac wymienił najważniejsze autorki, wskażę tu zwłaszcza badaczki, które podejmowały bliską mi chłopską tematykę. Niestety studiów nad mieszkańcami wsi i wiejskimi kobietami jest mało. Na pewno wymieniłabym Judith Bennett i jej książę History Matters. Patriarchy and the Challenge of Feminism, w której – chyba najsilniej z wymienionych do tej pory badaczek – akcentowała znaczenie podejścia feministycznego, ukuła określenie „patriarchalna równowaga” jako element „długiego trwania”. Przy okazji warto zauważyć, że u nas nikt nie zajmuje się patriarchatem w średniowieczu. Bennett uważam za oryginalną, ponieważ w jej pracach przebija spojrzenie na kobietę z perspektywy wartości jej pracy. Siły i sprawczości, którą posiadają kobiety w społeczeństwie średniowiecznym z racji wykonywanych przez nie czynności. Nie powinniśmy też zapominać o amerykańskiej historyczce Barbarze Ann Hanawalt, która w monografii The Ties that Bound. Peasant Families in Medieval England postawiła kontrowersyjną tezę o „szorstkiej równości” między płciami w społeczeństwie chłopskim średniowiecznej Anglii. Wskazywała, że praca kobiet była tam tak samo ważna i tak samo potrzebna, jak praca mężczyzn. Do tego stopnia, że rodzina nie była w stanie przetrwać bez kobiety, matki, żony. I dlatego ówczesne rodziny cechowało do pewnego stopnia równouprawnienie. Tezy Hanawalt były mocno dyskutowane w historiografii.

M.R.P.: Ten krótki przegląd dowodzi, jak daleko przed nami jest współczesna historiografia zachodnia. W naszej dyskusji padły już wyjaśnienia: struktura płci w środowisku historyków, konserwatyzm i zapóźnienia badawcze. To chyba jednak nie wszystko. Czy stawianie źródłom konwencjonalnych pytań, ograniczenia ich zasobu nie tylko dla wczesnego, ale nawet późnego średniowiecza, a wreszcie brak niektórych kategorii źródeł nie odgrywa tu jednak istotnej roli? Niedawno w Czechach została opublikowana praca zbiorowa Staré baby. Ženy a čas ve středověké Evropě. Jest poświęcona starym kobietom z bardzo ciekawej perspektywy nakładających się kręgów wykluczenia społecznego – starości i płci. Część opublikowanych tam studiów została oparta na źródłach literackich, w tym wernakularnych, których w Polsce właściwie do XVI w. prawie nie ma. Tymczasem staroczeskie utwory satyryczne, religijne czy moralizatorskie powstawały już w XIV w. Czy podobne tematy są do zrealizowania dla późnego średniowiecza w Polsce?

G.P.: Zapóźnienie źródłowe rzeczywiście doskwiera. Na amerykańskich uniwersytetach obok historyków mediewistów można spotkać literaturoznawców i językoznawców mediewistów zajmujących się literaturą starofrancuską lub staroangielską, i oni są ze sobą w kontakcie. Mówię o tym celowo, ponieważ nam nie tylko brakuje źródeł w języku wernakularnym, ale również – w konsekwencji – wprawionych w ich czytaniu badaczy. To ma i inny ważny aspekt: rozmaite koncepcje metodologiczne, język, najważniejsze pojęcia genderowe, queerowe, trans itp. do amerykańskiej mediewistyki przechodziły często za pośrednictwem właśnie badań literaturoznawczych i kulturoznawczych (wskazać można choćby liczne prace amerykańskiego germanisty mediewisty Albrechta Classena). Pozbawieni właściwie, z przyczyn wskazanych wyżej, literaturoznawców mediewistów, nie mamy tych inspiracji, ale też do tego stopnia bronimy naszego podwórka, że nie interesuje nas często, w co grają na innych boiskach.

A.P.: Zajmuję się wczesnym średniowieczem na zachodzie Europy. Ostatnio jednak zostałam wciągnięta w świat polskich źródeł przy okazji pracy nad słownikowym wydawnictwem Clavis scriptorum et operum Medii Aevi Poloniae. Moim zadaniem było opracowanie haseł dotyczących m.in. różnego typu utworów poetyckich świeckich i religijnych, drobnych tekstów prozatorskich służących rozrywce i dydaktyce, hagiografii z przełomu XV i XVI w. I tu spotkała mnie niespodzianka. Okazało się bowiem, że źródeł literackich dotykających tematu kobiet jest nadspodziewanie dużo. Mają też bardzo zróżnicowany charakter. Poza dobrze rozpoznanymi tekstami hagiograficznymi istnieją egzempla, kobiety pojawiają się w kazaniach, zachowały się satyry poświęcone kobietom, ale także np. teksty medyczne dotyczące ich fizjologii. Wiele z nich czeka jeszcze na opracowanie. Historycy późnego średniowiecza dysponują również niewyczerpanym źródłem informacji – księgami sądowymi. Teraz czytam na przykład – na szczęście zdigitalizowaną – księgę sądów bartniczych starostwa leżajskiego, obejmującą okres od lat siedemdziesiątych XV w. aż do początków XVIII w. Kobiety pojawiają się w niej bardzo często i to jako aktywne podmioty czynności prawnych. Problem w tym, że nie jest to łatwa lektura nawet dla profesjonalnych historyków. Wymaga dużych kompetencji paleograficznych, filologicznych, o czym się boleśnie przekonuję. Podsumowując: dla wczesnego średniowiecza tych źródeł brakuje, dla późnego jest ich masa, ale często nieopracowanych. Zaprotestuję też odnośnie do naszego zapóźnienia, ponieważ praca prof. Paca Kobiety w dynastii Piastów. Rola społeczna piastowskich żon i córek do połowy XII wieku – studium porównawcze może bez trudu konkurować z książkami wymienionych tu autorów zachodnich.

G.P.: Bardzo dziękuję, ale muszę zauważyć, że ja w swoich badaniach zatrzymałem się na latach czterdziestych XII w. Słowem, jest jeszcze dużo do zrobienia.

M.K.Ch.: Zgadzam się z panią prof. Pieniądz, że problem nie leży w braku źródeł. To prawda, że mamy nieco uboższą bazę źródłową niż na Zachodzie czy w bliskich nam Czechach. Ale wbrew pozorom materiałów jest całkiem sporo. Problem leży w tym, że nie zawsze potrafimy wydobyć z nich to, co nas interesuje. Pytanie retoryczne: czy my wykorzystujemy w pełni istniejącą bazę źródłową? Na przykład w księgach sądowych informacji na temat kobiet znajduje się tak wiele, że nie jesteśmy w stanie przebadać ich wszystkich bez powołania dużych zespołów naukowych. Tym bardziej że jest to materiał rozproszony na tysiącach kart, a co za tym idzie wymagający żmudnej i czasochłonnej kwerendy archiwalnej. Najbogatszym źródłem na temat życia kobiet spoza elit społecznych są księgi sądów kościelnych. Ze względu na kompetencję tych organów, które zajmowały się sprawami małżeńskimi, znajdziemy w nich szerokie spektrum informacji na temat relacji damsko-męskich i funkcjonowania rodziny w średniowieczu, np. przedmałżeńskich i pozamałżeńskich kontaktów seksualnych, bigamii, nieślubnego potomstwa, konfliktów i przemocy w małżeństwie, a także pozycji kobiety w rodzinie i społeczeństwie. Do tego dochodzą sprawy kobiet zepchniętych na margines życia społecznego, oskarżonych o różnego rodzaju przestępstwa, włóczęgostwo, utrzymujących się z nierządu i żebractwa. Interesującą grupą spraw są również te rzucające światło na stosunek kobiet do nakazów religijnych, w tym kwestia moralności, nieprzestrzegania dnia świętego czy postu, a także ich relacje z przedstawicielami duchowieństwa. Wbrew pozorom źródła te zawierają także pewne informacje o ekonomicznej działalności kobiet i ich majątku. Kolejnym źródłem są księgi kryminalne miast, tzw. księgi czarne. Niestety zachowane dopiero od XVI stulecia. Stanowią one nieocenione źródło wiedzy na temat przestępczości kobiet, w tym takich zjawisk, jak: udział w grupach przestępczych, złodziejstwo, paserstwo, świętokradztwo, dzieciobójstwo, a także prostytucja i cudzołóstwo. Natomiast w księgach sądów miejskich i wiejskich znajdujemy zapisy dokumentujące udział kobiet w życiu gospodarczym, np. sprawy wiana i posagu, dysponowania własnym majątkiem, informacje o udziale kobiet w rynku kupna-sprzedaży, zaciągniętych pożyczkach, obrocie nieruchomościami, spadkach. Z pewnością nie wyczerpałam wszystkich zagadnień. To tylko pobieżny zarys tego, co możemy odnaleźć w tego typu zasobach źródłowych.

M.Z.: Nie rozumiem. Ponad pół wieku temu Bronisław Geremek zbierał materiały do swojej książki o życiu średniowiecznego Paryża. Dlaczego nie doczekaliśmy się podobnych prac o polskich miastach, skoro źródła – jak słyszę – są?

M.K.Ch.: Do nich się sięga, ale to prawda, w niewielkim stopniu.

M.Z.: Do tej pory myślałem, że problem z nadmiarem źródeł mają tylko historycy dziejów najnowszych.

M.K.Ch.: Są dwie bariery. Jedna paleograficzna, czasami odczytanie krótkiej zapiski może zająć długie godziny. By posiąść taką umiejętność, trzeba wielu lat praktyki. Druga to fakt, że większość z nas pracuje w pojedynkę. A pamiętajmy, że informacje o kobietach są zazwyczaj rozproszone, co oznacza, że trzeba przeczytać całą księgę, by znaleźć czasami zaledwie jedną wzmiankę.

G.P.: Wyjaśnię. To jest problem rozproszonego materiału, który wymaga dużej inwestycji czasu. A efekt bywa rozczarowujący.

A.P.: A nawet jak znajdzie się interesującą zapiskę, ba, nawet kilka, to na tej podstawie może powstać tylko praca przyczynkarska. W ten sposób dochodzimy do zagadnienia studiów podstawowych. Musi powstać taka liczba prac cząstkowych, które pozwolą przekroczyć masę krytyczną dla napisania syntezy. Tam gdzie natrafiamy na luki w materiale źródłowym, rozwiązaniem części problemów może być sięgnięcie po materiały aktowe z XVI w. Dobrze wykorzystane poszerzają perspektywę, dają możliwości analiz statystycznych. Przykładem mogą być prace Piotra Guzowskiego (np. Rodzina szlachecka w Polsce przedrozbiorowej. Studium demograficzne). Analiz statystycznych dla samego średniowiecza nie da się przeprowadzić, bowiem próba jest z reguły za mała.

M.Z.: Ale ekstrapolacje w przeszłość nie są grzechem? Przecież Jacques Le Goff pisał o „długim średniowieczu”. Naiwnie zapytam, sytuacja kobiet w XVII w. chyba aż tak się nie zmieniła w porównaniu ze średniowieczem?

M.K.Ch.: W niektórych obszarach widać podobieństwa. Seksualność zwłaszcza na wsi wyglądała bardzo podobnie. Byłabym jednak bardzo ostrożna z twierdzeniami, że nic się nie zmieniło. W nowożytności zwiększył się zakres kontroli nad kobietą w porównaniu ze średniowieczem – to m.in. konsekwencja rewolucji protestanckiej i reakcji katolickiej. Zmieniła się również sytuacja ekonomiczna, która wpływała na standard życia jednostki. Na przykładzie polskiej wsi świetnie to pokazał w niedawno opublikowanej pracy Piotr Miodunka (Chłopi południowej Małopolski wobec kryzysów żywnościowych od XVII do połowy XIX wieku). Wojny XVII stulecia wpływały nie tylko na sytuację polityczną, ale przede wszystkim na codzienne życie ludzkie, niosąc ze sobą przemiany w zakresie społecznym, demograficznym i gospodarczym. Zważywszy, że pozycja kobiety w rodzinie w dużym stopniu zależała od jej statusu materialnego i posiadanego majątku, a także wykonywanej przez nią pracy (zwłaszcza przynoszącej dodatkowy dochód finansowy), to ubożenie pewnych grup społecznych i pozbawienie ich możliwości pracy zarobkowej nie mogły pozostać bez wpływu na stosunek do kobiet w ich obrębie. Byłabym zatem bardzo ostrożna w stawianiu wniosków odnośnie do średniowiecza w oparciu o materiał pochodzący z XVII–XVIII w. Ponadto przenoszenie kategorii dla opisu wcześniejszych epok niesie za sobą również ryzyko prezentyzmu. Bardzo dobrze jest to widoczne na przykładzie oceny patriarchatu. Czasami słyszę, zwłaszcza w nurcie historii ludowej, jak to kobiety były strasznie uciskane, jak im było źle, bo były podporządkowane mężczyznom. Pamiętajmy jednak, że one o ideach feministycznych w średniowieczu nie słyszały. Należy raczej postawić pytanie, czy one czuły się uciskane i czy odbierały nadrzędną pozycję mężczyzn w rodzinie i społeczeństwie jako „naturalną”. To samo odnosi się do warunków życia i wykonywanej przez nie pracy. Należy na nie spojrzeć nie z perspektywy człowieka żyjącego w XXI w., przyzwyczajonego do pewnych standardów życia, ale urodzonego, wychowanego i egzystującego w rzeczywistości sprzed kilku stuleci. To, co dla nas jest ciężkie i niewyobrażalne, dla niego było rzeczywistością dnia codziennego.

Wrócę jednak do kwestii źródeł: problem nie leży tylko w paleografii czy rozproszeniu dostępnych informacji, lecz także w pytaniach, jakie im zadajemy. Nie mam złudzeń, że na wiele z nich po prostu nie znajdziemy odpowiedzi. Choć bardzo chciałabym wiedzieć na przykład, co myślała i co czuła kobieta chłopska w średniowieczu. A tego nie dowiemy się ani z ksiąg sądowych, ani ze źródeł o charakterze narracyjnym. Więcej da się powiedzieć o mentalité szlachty i mieszczan. Jednocześnie należy zauważyć, że wiele większych ośrodków miejskich nie posiada monografii poświęconych zamieszkującym je kobietom w średniowieczu, chociażby sam Kraków i bliski mi Lublin. Nie zawsze jest to problem braku źródeł, ale raczej niepodejmowania tej tematyki przez badaczy.

M.Z.: W historiografii jesteśmy jednak skazani na używanie współczesnych pojęć do opisu przeszłości. Posługujemy się pojęciem „rewolucji”, choć Kopernik rozumiał je przecież inaczej…

M.K.Ch.: Posługiwać się nimi oczywiście możemy. Problem jest, gdy próbujemy w oparciu o nie wartościować. A do takich należy pojęcie „patriarchatu”. To kwestia precyzji terminologicznej. Czy mówiąc o społeczeństwie patriarchalnym w średniowiecznej Polsce, mamy na myśli to samo zjawisko, które definiuje to pojęcie współcześnie? Raczej nie.

M.R.P.: Zwrócę się teraz do prof. Paca, autora z wielu powodów przełomowej – i wspominanej tu już – książki o kobietach piastowskich do połowy XII w. Ukazuje ona całkowicie nową perspektywę analityczną, uruchamiając przede wszystkim szeroki kontekst porównawczy, unika przy tym niezbyt strawnego dla mnie idiografizmu, który dominuje niekiedy w publikacjach na temat tej epoki. Niestety tego zwłaszcza mi brakuje w polskich pracach poświęconych kobietom z elit rządzących w kolejnych fazach średniowiecza, tak jakby Piastowie i Jagiellonowie zaczęli żyć nagle w jakimś wyizolowanym świecie, bez relacji z innymi krajami, przepływu wzorców kultury, obyczajowości dworskiej itp. Kolejną kwestią jest kontynuacja takiego patrzenia na kobiety Piastów w XII i XIII w., gdy np. stają się w ramach rządów opiekuńczych gwarantkami sukcesji dla swych małoletnich dzieci, a z czasem – gdzieś, jak sądzę od schyłku XIII w. – w pewnym sensie nosicielkami praw dziedzicznych do władzy w przypadku braku męskiego rodzeństwa. Co z chronologiczną kontynuacją monografii Piastówien i żon Piastów w perspektywie środkowoeuropejskiej kultury politycznej XIII–XIV w.?

G.P.: Oczywiście, Piastowie i Jagiellonowie nie żyli w wyizolowanym świecie, nadal też ich przyjeżdżające z zewnątrz małżonki mogły pełnić ważną rolę w przekazywaniu wzorców kulturowych, na co dla wcześniejszego okresu starałem się zwracać uwagę w mojej książce. Choć trzeba zauważyć, że akurat w XIII w. obserwujemy w Polsce nowe zjawisko, które także trzeba by na nowo opisać, a mianowicie małżeństwa między przedstawicielami różnych linii Piastów. Polska XIII w. domaga się zresztą bliższej analizy w kontekście kobiet z kręgów dynastycznych także i w innych aspektach. Mam tu na myśli choćby wspomniane przed chwilą rządy opiekuńcze w imieniu małoletnich synów, a także niewidoczne wcześniej przyznanie pewnych prerogatyw dotyczących dziedziczenia córkom, zwłaszcza w sytuacji wygaśnięcia linii męskiej (widać to w przypadku Ryksy Elżbiety, jedynego dziecka Przemysła II). Ale przecież mamy też wówczas do czynienia na przykład z pewnego rodzaju instytucjonalizacją dóbr wiennych, a więc obszarów stanowiących szczególne uposażenie władczyni, z których korzystała zwłaszcza jako wdowa, co wyraźnie widzimy w wypadku tzw. dominium sądeckiego. Wiąże się to z innym zagadnieniem, tym razem szeroko ostatnio podjętym przez Annę Dryblak w pracy Piastowskie fundacje klasztorów żeńskich w Polsce XIII wieku, a więc znaczeniem, jakie odgrywały w XIII w. klasztory żeńskie tak dla dynastii jako całości i jej poszczególnych linii, jak i zwłaszcza dla należących do niej kobiet: księżnych fundatorek, księżniczek opatek czy księżniczek oddawanych tam na wychowanie.

M.Z.: Wrócę do „długiego trwania”. Z dawnych lektur Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. Ludwika Stommy zapamiętałem uwagę o dużej liczbie osób chromych na polskiej wsi. Efekt powrotu ojca z karczmy i niewyleczonych kontuzji. Co wiemy o przemocy wobec kobiet w średniowieczu?

M.K.Ch.: Znów „biała plama”. Dla średniowiecza nie mamy takiej pracy, jaka ostatnio powstała dla nowożytności. Mam tu na myśli monografię Jaśminy Korczak -Siedleckiej Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku. Są pojedyncze artykuły dotyczące przemocy. Natomiast księgi sądowe, o których wspomniałam, zawierają różnorodny materiał badawczy odnośnie do tej tematyki. Jedyne, czego w nich zdecydowanie brakuje, to przemoc wobec dzieci. Dzieci nie miały osobowości prawnej, nie mogły się poskarżyć przed sądem. Inna sprawa, że wiele wskazuje, że przemocowe wychowanie było normą społeczną. Podobnie nie znajdziemy w źródłach przemocy słownej lub przemocy fizycznej niepowodującej dużego uszczerbku na zdrowiu u małżonków. Wynikało to z ówczesnego prawa, wedle którego mąż, o ile nie dopuścił się poważnego uszczerbku na zdrowiu, miał prawo, a nawet obowiązek karać żonę cieleśnie.

G.P.: Miał prawo bić.

M.K.Ch.: Słowem, taka przemoc istniała, ale oskarżenia o nią rzadko trafiały na wokandę. Czasami musimy wnioskować z milczenia źródeł. Nieobecność w nich pewnych zachowań można wyjaśniać nie tylko ich usankcjonowaniem prawnym, ale także powszechnością występowania. Niewnoszenie oskarżeń w takich sprawach wynikało z ich akceptacji społecznej. Agresję słowną, np. oskarżenia o kradzież bądź o bycie kobietą lekkich obyczajów, widzimy tylko wówczas, gdy stosuje ją osoba postronna. To samo dotyczy lekkiej przemocy fizycznej w postaci uderzenia dłonią, rózgą, szarpania za włosy lub ubranie. Wówczas kobieta udawała się do sądu, by bronić swojego dobrego imienia lub uszczerbku na czci spowodowanego znieważeniem słownym lub fizycznym. Wracając jednak do przemocy w rodzinie, nie jest wykluczone, że skala i forma przemocy wobec kobiet zależały od przynależności stanowej. Wobec kobiet z rodzin możnowładczych rzadziej stosowano przemoc fizyczną, zwłaszcza taką, która ocierała się o znamiona znęcania, i nacechowaną dużą skalą okrucieństwa. Jednak i w tych wypadkach zdarzały się wyjątki. Mam tu na myśli małżeństwo Elżbiety Warszówny z Oleksowa herbu Rawicz z Gniewoszem z Dalewic herbu Strzegomia. Nawet jednak w rodzinach chłopskich pochodzenie żony z elity wiejskiej było pewnym gwarantem lepszego traktowania przez małżonka. Wysoko urodzone kobiety miały więcej do powiedzenia, były pod ochroną swoich ojców i braci.

A.P.: W polskiej mediewistyce przemoc domowa, codzienna czeka wciąż na swojego badacza, choć tematyki tej dotknęła Magdalena Biniaś-Szkopek, zajmująca się analizą spraw małżeńskich przed sądami kościelnymi. W takiej pracy powinna pojawić się kwestia uprawomocnienia przemocy, systemu wartości, który ją legitymizował. Ważne jest w tym kontekście odczytanie komentarzy biblijnych, egzemplów, kazań mówiących o preferowanych relacjach między żoną a mężem. Mąż, który nie dyscyplinował żony, nie tylko był przedmiotem satyry, ale mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności. To, co my dzisiaj uznajemy za przemoc, w średniowieczu nie musiało być za nią uważane. Wedle ówczesnych przekonań czasami kobietę trzeba było skarcić dla jej własnego dobra, zwłaszcza wtedy, gdy jej zachowanie narażało na niebezpieczeństwo jej duszę. „Nurt ludowy” tego nie dostrzega, podobnie jak ogólnego, wysokiego poziomu przemocy w społeczeństwie średniowiecznym. Zwraca na to uwagę pisząca o nieco późniejszym okresie Korczak-Siedlecka w swojej niezwykle interesującej pracy Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku.

G.P.: Ponieważ przemoc była – jak już powiedzieliśmy – powszechna, czasami trudno określić motywy. Czy rzeczywiście kobiety częściej jej doświadczały niż mężczyźni? Zapewne tak, choć jednocześnie przecież kluczowe znaczenie miały i inne czynniki. Trudno mi na przykład uwierzyć, że kobieta z kręgu możnowładczego doświadczała więcej przemocy niż chłop, nawet jeśli od tego ostatniego więcej doznawała jej chłopka. Choć jednocześnie jak pomyśleć o przemocowym wychowaniu w wielu najznamienitszych rodach, to i te środowiska od przemocy nie były wolne. Taką socjalizację w rodzinie opartą na surowości i dyscyplinie dobrze pokazał – oczywiście dla zupełnie innych czasów – Ingmar Bergman w filmie Fanny i Aleksander.

M.K.Ch.: Kobiety były ofiarami agresji, ale – pamiętajmy – też jej nosicielkami. Mam tu na myśli przemoc wobec służby, dzieci, a także mężczyzn. Za przykład mogą tu posłużyć kobiety ze stanu chłopskiego uczestniczące w bójkach w karczmach, rozbojach na drodze i napadach na domy. Rzadziej spotyka się oskarżenia wnoszone przez małżonków o stosowanie przemocy przez żony. Zazwyczaj jest ona ukryta w oskarżeniach o dążenie do zgładzenie męża przy pomocy osób trzecich, trucizny lub czarów.

M.Z.: W 1971 r. Linda Nochlin, amerykańska historyczka sztuki, napisała esej Why Have There Been No Great Women Artists?. A my zapytamy, czy w średniowieczu nie było bizneswoman? Czy coś wiemy na temat przedsiębiorczych kobiet w wiekach średnich?

M.K.Ch.: W historiografii zachodniej ten temat pojawił się już w latach osiemdziesiątych XX w. Autorzy zwracali uwagę nie tylko na pracę kobiet w gospodarstwach domowych, ale także ich pracę zarobkową. Po polsku ukazało się raptem kilka artykułów na temat aktywności kobiet w cechach miejskich, prowadzenia warsztatów rzemieślniczych, np. Janusza Tandeckiego Kobieta w rzemiośle wielkich miast pruskich na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Natomiast nie ma pracy, która odwoływałaby się do całości zagadnienia w mieście średniowiecznym. Odnośnie do późnego średniowiecza i epoki nowożytnej jest bardzo dobra książka Andrzeja Karpińskiego Kobieta w mieście polskim w drugiej połowie XVI i w XVII wieku. W swoich badaniach tylko dotknęłam problemu pracy kobiet w gospodarstwie chłopskim. Ale znów temat wymaga dalszych studiów i analiz. Przedsiębiorczość była nie tylko udziałem wdów, jak się przyjęło uważać. Także kobiety zamężne potrafiły prowadzić własną działalność gospodarczą. Znam przykład aktywności mężatki, która zarządzała manufakturą nakładczą. Brała surowiec do tkania. Rozdzielała go między inne mieszkanki wsi, a po wykonaniu pracy dzieliła się zapłatą. Na niedomogi w tym obszarze polskiej historiografii wpływ ma znów charakter źródeł. Żeby znaleźć aktywność kobiet na rynku kupna-sprzedaży, trzeba przebić się przez tysiące zapisów w księgach sądowych.

A.P.: Sprawy nie ułatwia też heterogeniczna etniczna i religijna struktura miast, np. Krakowa w średniowieczu. Było to miasto co najmniej trójjęzyczne, jego mieszkańcy mówili po niemiecku, po polsku, w jidysz. Dlatego konieczne są duże projekty badawcze, jeden historyk nie podoła opracowaniu tak zróżnicowanych źródeł. Inna sprawa, że nad historią gospodarczą wciąż ciąży niechęć do marksizmu. Dopiero teraz obserwujemy pewne odbicie, powolny powrót do zagadnień gospodarczych. Pani profesor pisała o aktywności ekonomicznej chłopek. Witold Brzeziński opublikował właśnie obszerną pracę Życie szlachcianki w późnośredniowiecznej Wielkopolsce. Magnificae et generosae. Zagadnienia demograficzne i majątkowe, poświęconą roli kobiet w strategiach majątkowych szlachty.

M.Z.: Na koniec chcielibyśmy zapytać o Państwa plany badawcze i przestrzenie, które należy eksplorować.

A.P.: Od zawsze zajmowałam się historią powszechną średniowiecza, niedawno natomiast popełniałam artykuł o Polsce. Powstał w ramach projektu anglojęzycznej publikacji dla wydawnictwa Routledge Status and Social Roles of Women in Central Europe in the Middle Ages, w której wszyscy troje zresztą partycypujemy, mającej przedstawić zachodniemu odbiorcy wybrane nurty badań nad historią kobiet w naszej części Europy. Do tego tomu napisałam artykuł dotyczący zakorzenionych w Biblii wyobrażeń o kobietach w najstarszej polskiej historiografii. Czyli temat na pozór już tysiąc razy przebadany, a jednak wciąż można coś nowego i interesującego w nim znaleźć. Razem z Beatą Możejko i Magdaleną Biniaś-Szkopek, które są współredaktorkami tomu, chciałyśmy pokazać przede wszystkim wieloaspektowość historii kobiet – to, że da się na bazie dostępnych źródeł pisać o kobietach ze wszystkich warstw społecznych i o przeróżnych ich aktywnościach. Chciałyśmy uciec od dominującego wciąż w historiografii patrzenia na kobiety z perspektywy najlepiej udokumentowanej warstwy społecznej, czyli elity szlacheckiej i dworu monarszego. Jest to również próba naszkicowania panoramy źródeł, czasami nieoczywistych, i sposobów, w jaki można je wyzyskać, by o kobietach dowiedzieć się więcej, zobaczyć je w działaniu. To, czego nam się pomimo prób zrobić nie udało i co uważam za jedną z luk, które warto byłoby jak najszybciej wypełnić w badaniach, to uzupełnienie naszej wiedzy o kobietach należących do mniejszości wyznaniowych, grup innych niż polskojęzyczne.

M.K.Ch.: Od wielu już lat zajmuję się kobietą wiejską i ciągle mam wrażenie, że to, co udało mi się zbadać, to wierzchołek góry lodowej. Mam jednak nadzieję, że pokazałam ważne w mojej opinii kierunki, które warto kontynuować. Teraz moja uwaga koncentruje się na uczestnictwie kobiet chłopskich w sferze sacrum, nieograniczającej się tylko do religijności chrześcijańskiej, ale związanej też z ich rolą w dawnych praktykach i wierzeniach z zakresu kultury ludowej. W tym nurcie znajdują się również moje badania nad wpływem prawa kanonicznego na funkcjonowanie kobiety w obrębie rodziny. Natomiast pytań, na które nie znamy odpowiedzi, jest bardzo wiele. Niezwykle istotne wydaje mi się zwłaszcza przyjrzenie się stereotypom i rolom płciowym narzucanym kobietom przez społeczeństwo w obrębie poszczególnych warstw społecznych. Widziałabym to jednak w sposób dwuaspektowy. Z jednej strony jako pokazanie pewnego wzorca akceptowanego społecznie, a z drugiej przyjrzenie się rzeczywistości, zwłaszcza wykraczającej poza tę przyjętą normę.

Bardziej istotne niż pytanie, co badać, jest, w jaki sposób zachęcić środowisko naukowe do podejmowania studiów nad kobietami w średniowieczu. Pewnym rozwiązaniem może być ułatwienie dostępu do istniejącej bazy źródłowej. Wprowadzenie do obiegu naukowego nadal niewykorzystanych w pełni zasobów ksiąg sądów kościelnych i świeckich mogą ułatwić ich edycje źródłowe, indeksacja zasobu pod kątem problematyki kobiecej i tworzenie ogólnodostępnych baz danych. Jeśli nie rozpoczniemy pracy zespołowej, wspólnie przy źródłach i nie zaczniemy wzajemnie udostępniać swoich odkryć, to postęp w badaniach będzie bardzo powolny.

G.P.: Nie ukrywam, że po napisaniu książki byłem trochę zmęczony tematem. Wracam jednak do niego, badając historię świętych kobiet. Co do postulatów na przyszłość podpisuję się pod wyżej wzmiankowanymi. Przypomnę tylko o konieczności szerszego przyjrzenia się polskiemu XIII w. w badaniach nad kobietami, także tymi ponoć tak świetnie już przebadanymi, a więc z dynastii piastowskiej.

M.R.P.: W wydanym w 1999 r. bilansie studiów nad średniowieczem Hans -Werner Goetz (Moderne Mediävistik, Darmstadt 1999) poświęcił problematyce badań nad kobietami niewielki, ale osobny rozdział. Dwa lata temu ten sam – dodajmy, bardzo wybitny – niemiecki mediewista zainicjował powstanie nowego zbiorowego przeglądu tematów ważnych i kontrowersyjnych w mediewistyce ostatniego ćwierćwiecza (Kontroversen in der jüngeren Mediävistik, Köln 2023). Znalazł się tam obszerny, syntetyzujący tekst Amalie Fößel o średniowiecznej historii płci pod nieco prowokującym tytułem Mediävistische Geschlechtergeschichte – immer noch ein Reizthema?. W kontekście tego, co usłyszeliśmy, odpowiedź na postawione w nim pytanie wydaje się absolutnie twierdząca – jest to ciągle temat atrakcyjny i ważny.

M.Z.: Patrząc na to z boku, widzimy nie tyle „białą plamę”, co „białe jezioro”. W porównaniu z historiografią zachodnią jesteśmy zapóźnieni o jakieś kilkanaście lat. Brakuje wielu szczegółowych badań, ale przede wszystkim chyba odwagi w napisaniu pierwszej syntezy.

1 Aneta Pieniądz (Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii, ORCID 0000-0001-6075-4259), Małgorzata Kołacz-Chmiel (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Historii i Archeologii, ORCID 0000-0002-4410-2389), Grzegorz Pac (Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii, ORCID 0000-0001-8371-9560), Marcin R. Pauk (Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii, ORCID 0000-0001-5438-4060), Marcin Zaremba (Uniwersytet Warszawski, Wydział Historii, ORCID 0000-0001-5411-6306).