Zespół Rektorski ds. Wydawnictw Jubileuszowych

dr hab. Waldemar Baraniewski

Wydział Historyczny UW/

Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną ASP

prof. dr hab. Tomasz Kizwalter

Wydział Historyczny UW

dr hab. Piotr M. Majewski

Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Piotr Salwa

Wydział „Artes Liberales” UW

prof. dr hab. Henryk Samsonowicz

Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Wojciech Tygielski – przewodniczący

Wydział Historyczny UW

prof. dr hab. Marek Wąsowicz

Wydział Prawa i Administracji UW

prof. dr hab. Andrzej Kajetan Wróblewski

Wydział Fizyki UW

Szanowni Państwo!

Drodzy Czytelnicy!

W 2016 roku będziemy obchodzić jubileusz dwóchsetlecia Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz Uniwersytet nie jest jedynie wyższą szkolą, nie jest tylko pracownią uczonych – to środowisko, którego działania w ciągu dwóch wieków polskiej historii stanowiły istotny wkład do wiedzy, kultury, myśli ludzkiej.

Z okazji jubileuszu powstaje seria wydawnicza Monumenta Universitatis Varsoviensis, w której opisujemy dzieje i dorobek naszej Uczelni oraz przypominamy sylwetki jej najwybitniejszych profesorów.

W syntetycznej formie przedstawiamy również losy oraz architekturę budynków Uniwersytetu, a także zbiory i kolekcje, które są w naszym posiadaniu oraz nad którymi przyszło nam sprawować pieczę. Nie zabraknie też dokumentów ilustrujących różne sfery społecznego oddziaływania Uczelni, a także świadectw życia codziennego naszej społeczności.

Kolejne tomy ukazywać się będą sukcesywnie, od roku 2016. Mamy nadzieję, że spotkają się z Państwa życzliwym przyjęciem i wzbudzą zainteresowanie.

Gaudeamus igitur!

Katarzyna Chałasińska-Macukow

Rektor Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2005–2012

Marcin Pałys

Rektor Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa, 19 listopada 2012 r.

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

Nauki humanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki społeczne na Uniwersytecie Warszawskim

Nauki ścisłe i przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

(A–Ł)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1945

(M–Ż)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

(A–K)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

(L–R)

PORTRETY UCZONYCH

Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945

(S–Ż)

Poczet Rektorów Uniwersytetu Warszawskiego

Gmachy Uniwersytetu Warszawskiego

Uniwersytet Warszawski i fotografia 1839–1921

Ludzie, miejsca, wydarzenia

Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie 1817–2017

Miscellanea

DANUTA JACKIEWICZ

Uniwersytet Warszawski i fotografia 1839–1921

Ludzie, miejsca, wydarzenia

Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016

WARSZAWA 2016

Dyrektor WUW

Anna Szemberg

Redaktor Naczelny WUW

Anna Kędziorek

Redaktorzy prowadzący WUW

Beata Jankowiak-Konik

Ewa Wyszyńska

Tłumaczenie

Aleksandra Rodzińska-Chojnacka

Redakcja

Maria Panecka-Mazurkiewicz

Korekta

Beata Jankowiak-Konik

Indeks nazwisk – tableaux

Anna Masłowska

Indeks

Beata Jankowiak-Konik

Projekt graficzny serii

Marcin Władyka /Studio Headme©

Projekt graficzny tomu

Krzysztof Stefaniuk

Projekt stron tytułowych

Krzysztof Stefaniuk

Redakcja techniczna

Zofia Kosińska

Koordynator produkcji

Martyna Chołuj

Skład wersji elektronicznych

INPINGO SA

ISBN 978-83-235-1791-7 (MUV)

ISBN 978-83-235-1799-3

ISBN ePub 978-83-235-2233-1

ISBN Mobi 978-83-235-2241-6

ISBN PDF 978-83-235-2225-6

© Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

Warszawa 2016

Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego

00-497 Warszawa

ul. Nowy Świat 4

e-mail: wuw@uw.edu.pl

Księgarnia internetowa

www.wuw.pl

Wydanie 1

Spis treści

1. UNIWERSYTET WARSZAWSKI I FOTOGRAFIA 1839–1921

2. ALBUM

3. WPROWADZENIE

4. WYBRANA BIBLIOGRAFIA

5. INDEKS NAZWISK

6. INDEKS NAZWISK – TABLEAUX

UNIWERSYTET WARSZAWSKI I FOTOGRAFIA 1839–1921

Pałac Kazimierzowski, siedziba rektora Uniwersytetu Warszawskiego, pozostawał od zarania dziejów stołecznej uczelni najważniejszą jej budowlą. Bogata i burzliwa historia pałacu sięga XVII wieku, kiedy to na malowniczej Skarpie Warszawskiej została wzniesiona dla króla Zygmunta III letnia rezydencja – Villa Regia. Podmiejska siedziba monarchów z dynastii Wazów bywała centrum naukowych eksperymentów i dysput, między innymi z zakresu fizyki, optyki oraz chemii, prowadzonych przez wybitnych badaczy z całej Europy[1]. W XVIII wieku kolejny właściciel, król Stanisław August Poniatowski, ulokował w murach pałacu Szkołę Rycerską. Natomiast na początku XIX wieku budowlę oddano powołanemu w 1816 roku Królewskiemu Uniwersytetowi Warszawskiemu oraz Liceum Warszawskiemu. W Pałacu Kazimierzowskim przy Krakowskim Przedmieściu doszło więc do kontynuacji intelektualnej tradycji poprzednich wieków. Uniwersytet przetrwał zaledwie piętnaście lat, do 1831 roku. Władze carskie zamknęły uczelnię po stłumieniu powstania listopadowego, w którym środowisko akademickie odegrało istotną rolę. Dlatego też w 1839 roku, gdy w Paryżu ogłaszano dokonanie wynalazku dagerotypii, Warszawa była miastem pozbawionym wyższej uczelni. Narodziny fotografii zostały jednak dostrzeżone przez wielu absolwentów Uniwersytetu. Dzięki jednemu z nich Pałac Kazimierzowski stał się drugim – po kościele Wizytek – obiektem warszawskiej architektury zobrazowanym za pomocą nowej techniki.

Idea fotografii, czyli bezpośredniego zapisu obrazu natury na dowolnej powierzchni za pomocą działania światła, sięga starożytności. Jednak podwaliny tego wynalazku stworzył dopiero intensywny rozwój nauki w XVIII wieku. Przełomowe okazały się badania fizyków, dotyczące problematyki światła, osiągnięcia w zakresie optyki, związane z postępem w produkcji szkła i konstrukcji soczewek, a przede wszystkim liczne odkrycia w dziedzinie chemii[2]. Znane od wieków zjawisko odwzorowania natury w camera obscura coraz bardziej irytowało brakiem możliwości zapisania go na trwałe. Wobec rosnącego zapotrzebowania na precyzyjną rejestrację badań naukowych, wykopalisk archeologicznych czy obiektów sztuki tradycyjny rysunek już nie zadowalał. Marzenie o photogenii ziściło się ostatecznie za sprawą ludzi związanych nie tylko z nauką, ale także ze sztuką. W tym samym mniej więcej czasie trzej Francuzi i Anglik opracowali własne, oryginalne techniki fotograficzne. Wynalazcy fotografii, postrzegani początkowo jako marzyciele i wizjonerzy, dokonali odkrycia o znaczeniu przełomowym dla naszej cywilizacji[3].

Joseph Nicéphore Niépce (1765–1833), francuski właściciel ziemski, z zamiłowania i profesji wynalazca, poszukiwał łatwego, ale precyzyjnego sposobu reprodukowania rycin[4]. W 1827 roku kolejne eksperymenty doprowadziły go do wykonania pierwszej fotografii z natury, nota bene zachowanej do naszych czasów[5]. Widok z okna rodzinnego domu w burgundzkiej wsi Saint-Loup-de-Varennes został sfotografowany na płytce cynowej, pokrytej światłoczułym asfaltem syryjskim. Jest to unikalny obraz fotograficzny, uznawany obecnie za pierwszą fotografię z natury. Opracowaną przez siebie technikę nazwał Niépce heliografią.

Louis Jacques Mandé Daguerre (1787–1851), francuski malarz dekoracji teatralnych i scenograf, marzył o utrwalaniu widoków natury odwzorowanych w camera obscura. Chodziło między innymi o zaoszczędzenie czasu przy tworzeniu dioram, czyli obrazów „ożywianych” dzięki sprawnej grze świateł, wywołującej iluzję trójwymiarowości. Po kilku latach współpracy z Niépce’em oraz wskutek własnych doświadczeń Daguerre wynalazł fotograficzną technikę pozytywową, w której podłoże dla obrazu stanowiła posrebrzana miedziana płyta, uczulana na działanie światła parami jodu. Po naświetleniu powstawał unikat niedający możliwości wykonania odbitek. Fotografia zrobiona metodą Daguerre’a pozwalała na uzyskanie ostrego obrazu, jednakże jego oglądanie utrudniała lśniąca powierzchnia płyty. Dagerotyp – tak od nazwiska wynalazcy nazwano fotografię w opracowanej przez niego technice – wymagał szczelnej oprawy, ze względu na wrażliwą na dotyk powierzchnię i szkodliwe dla niej działanie powietrza. Pierwsze dagerotypy pochodzą z 1835 roku i ukazują martwe natury komponowane z rozmaitych przedmiotów kolekcjonerskich[6].

William Henry Fox Talbot (1800–1877), angielski arystokrata, matematyk, członek Royal Society oraz brytyjskiego parlamentu, a także rysownik-amator, marzył o wiernym rejestrowaniu natury, bez pośrednictwa niewprawnej ręki człowieka[7]. Rozpoczął doświadczenia nad utrwalaniem obrazów natury otrzymywanych w ciemni optycznej, a także powstających bez udziału camera obscura[8]. W 1835 roku uzyskał pierwszy negatyw, fotografując z natury okno w rodzinnej posiadłości Lacock Abbey, na papierze uczulonym na działanie światła chlorkiem srebra. Swoją negatywowo-pozytywową metodę otrzymywania fotografii nazwał kalotypią, od greckiego słowa kalos – piękny. Po pierwsze dlatego, że właśnie umiłowanie i poszukiwanie piękna doprowadziło go do wynalezienia fotografii, po drugie – obrazy fotograficzne kopiowane z papierowych negatywów wyróżniały się wyjątkowymi walorami estetycznymi.

Czwartym z wynalazców był Hippolyte Bayard (1801–1887)[9], francuski urzędnik Ministerstwa Finansów, aktywny uczestnik życia paryskiej bohemy. Bayard, owładnięty myślą o sukcesie i uznaniu podobnym do tego, które stało się udziałem Daguerre’a, podjął w styczniu 1839 roku własne eksperymenty zmierzające do uzyskania fotograficznego obrazu natury. Wkrótce otrzymał na światłoczułym papierze obraz pozytywowy, tzw. pozytyw bezpośredni. Tematem jego pierwszych prac były martwe natury oraz autoportrety – najwcześniejsze w dziejach fotografii.

Każdego z czterech wynalazców do wysiłku badawczego i mozolnych prób „ujarzmienia światła” skłoniły odmienne motywy. Wszyscy odnieśli sukces, doprowadzając do stworzenia – własną oryginalną techniką – trwałego fotograficznego obrazu natury, kolejno w latach: 1827 – Niepce, 1835 – Daguerre i Talbot oraz 1839 – Bayard. Dlaczego zatem za symboliczną datę początku historii fotografii przyjęto właśnie rok 1839? Dlaczego na wynalazcę fotografii został wypromowany Daguerre, a jego technikę, powszechnie stosowaną tylko do końca lat pięćdziesiątych XIX wieku, uznano wówczas za najdoskonalszą?

Do ugruntowania takiej opinii przyczynił się Dominique François Jean Arago (1786–1853), wybitny fizyk, członek Francuskiej Akademii Nauk oraz deputowany do parlamentu Francji. W 1839 roku przeprowadził światową kampanię reklamową na rzecz dagerotypii, którą rozumiał przede wszystkim jako „sposób reprodukowania, użyteczny dla nauki, sztuk pięknych i archeologii”[10]. Arago, z jednej strony badacz zjawisk świetlnych, z drugiej zaś działacz polityczny, zorientował się szybko, że dagerotyp to odkrycie niezwykle praktyczne. Pojmował, że jego rozpowszechnienie będzie miało daleko idące następstwa, takie jak rozwój przemysłu, powstanie nowych profesji oraz wzrost zatrudnienia, czego potrzebowała pogrążona w kryzysie ekonomicznym Europa. Od 7 stycznia do 19 sierpnia 1839 roku systematycznie prezentował wynalazek na łamach prasy. Na rzecz odkrycia Daguerre’a potrafił zaangażować najwyższe autorytety w państwie, współpracował z elitami intelektualnymi swego kraju i zagranicy. Zapewnił też sobie współdziałanie francuskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz środowiska dziennikarskiego, doceniając jego znaczenie dla skutecznej promocji fotografii. Słowem, Arago konsekwentnie prowadził do kulminacyjnego wydarzenia, jakim była prezentacja dagerotypu na wspólnym posiedzeniu Akademii Nauk i Akademii Sztuk Pięknych w dniu 19 sierpnia 1839 roku. Skutkiem podarowania światu nowego wynalazku stało się powszechne uznanie dagerotypii za pierwszą technikę fotograficzną, Daguerre’a okrzyknięto wynalazcą fotografii, Francję zaś zaczęto uważać za kolebkę jednego z najważniejszych odkryć w dziejach ludzkości. Fotografia dała bowiem początek cywilizacji wizualnej, w ramach której percepcja świata zewnętrznego nie może się już obyć bez jego reprodukcji.

Rok 1839, w którym prowadzono kampanię na rzecz dagerotypii, został zatem uznany za początek historii nowego medium. Przewidziane przez Arago praktyczne znaczenie dagerotypu szybko się potwierdziło, a rozpowszechnienie wynalazku rzeczywiście miało daleko idące następstwa, zarówno intelektualne, jak i te najbardziej wówczas upragnione – ekonomiczne. Rozpropagowanie nowego sposobu reprodukowania rzeczywistości stało się możliwe także dzięki wsparciu wybitnych naukowców z całego świata. Wśród autorytetów promujących ideę fotografii znalazł się Sir John Frederick William Herschel (1792–1871), brytyjski astronom, odkrywca tiosiarczanu sodowego i jego przydatności w procesie utrwalania fotograficznego obrazu, wynalazca techniki cyjanotypii, zwolennik eksperymentów swego rodaka Talbota, ale też wielki admirator dagerotypii[11]. W Niemczech poważne zainteresowanie wynalazkiem przejawiał twórca podstaw nowożytnej geografii Alexander Heinrich Friedrich von Humboldt (1769–1859), autor syntetycznego dzieła o Ziemi i wszechświecie Kosmos czyli rys fizyczny opisu świata. W Stanach Zjednoczonych jednym z najgorętszych orędowników i propagatorów dagerotypii był Samuel Finley Breese Morse (1791–1872), naukowiec i wynalazca, znany jako konstruktor pierwszego telegrafu elektromagnetycznego, a przede wszystkim autor specjalnego kodu, zwanego alfabetem Morse’a, służącego do komunikacji na odległość. Mając tak poważnych protektorów, dagerotypia zrobiła szybką karierę na całym świecie.

Rozpowszechnienie się fotografii, zwłaszcza portretowej, podróżniczej oraz reprodukcji dzieł sztuki, miało ogromne znaczenie dla tworzenia się silniejszych niż dotychczas więzi społecznych, kształtowania nowych sposobów postrzegania rzeczywistości czy też upowszechniania wiedzy. Z jednej strony przydatny okazał się fotograficzny dokument, z drugiej – możliwość zapisania na światłoczułym materiale zjawisk niedostrzegalnych gołym okiem, co miało wartość inspirującą tak dla nauki, jak i dla sztuki.

Dagerotyp, prezentowany jako narzędzie naukowego poznania, jednoczący naukę i sztukę, stał się przedmiotem zainteresowania intelektualnej elity także na obszarach dawnej Rzeczypospolitej, która w XIX wieku nie widniała na mapie Europy. Jako pierwsi praktyczne próby wykonania dagerotypu podejmowali naukowcy pracujący na wyższych uczelniach[12]. Dzięki akademickiej wiedzy potrafili skutecznie wykorzystać opublikowane instrukcje oraz receptury, a także skonstruować własne kamery fotograficzne.

Fotografia, wypromowana przez naukowo-artystyczne milieu Paryża, spotkała się z bardzo dobrą recepcją w podobnym środowisku w Warszawie. Stołeczna prasa podawała na bieżąco informacje o dagerotypie już od stycznia 1839 roku, powołując się na doniesienia dzienników francuskich i niemieckich. Jeden z opisów nowego wynalazku, zamieszczony w lipskim tygodniku „Pfenig-Magazin”, został przetłumaczony przez Antoniego Żyszkiewicza (1807–1856), adiunkta Gabinetu Zoologicznego. Tekst zatytułowany Daguerrotyp albo malowidła Daguerra działaniem samego światła wykonane ukazał się 9 lutego 1839 roku w „Magazynie Powszechnym”. Mówiono w nim o „bajeczności” wynalazku, który „pewna mgła tajemniczości okrywa”. Podkreślano możliwość „wykonywania wszelkich widoków, bez najmniejszej pracy i znajomości rysunku, owszem nawet bez przyłożenia ręki do obrazu; tak iż się zdaje, że tu chęć z wykonaniem za jedno uważane być mogą”[13].

Z kolei w lipcu tego samego roku Maksymilian Strasz (1804–1885), absolwent Wydziału Sztuk Pięknych i Miernictwa Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, zapoznał czytelników „Wiadomości Handlowych i Przemysłowych” z fotograficzną metodą Talbota. Co ciekawe, wykształcony architekt i inżynier nie tylko opisał Sposób przenoszenia przedmiotów na papier, za pomocą kamery obskury, przez wpływ samego światła, lecz także zrobił własne kalotypie przy użyciu tej techniki. Złożone w redakcji gazety „dwie próbki tego doświadczenia” do dzisiaj nie dają spokoju historykom fotografii[14]. Pierwszych zdjęć, wykonanych przez Polaka mieszkającego wówczas w Kielcach, dotychczas nie odnaleziono. Strasz, zafascynowany nowinami na temat fotografii, podał czytelnikom w październiku 1839 roku także Opis szczegółowy sposobu wyrabiania dagerotypów[15]. Temat ten kontynuował miesiąc później, prezentując Uwagi nad przedstawieniem przedmiotów w daguerrotypie[16]. W ten sposób stał się pierwszym Polakiem, który upowszechniał informacje o dwóch odmiennych technikach fotograficznych: kalotypii Talbota i dagerotypii Daguerre’a, a także pierwszym polskim kalotypistą[17].

Za pierwszego polskiego dagerotypistę uznaje się Andrzeja Radwańskiego (1800–1860), który ukończył Wydział Filozoficzny Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, a po zamknięciu uczelni wykładał fizykę w szkołach średnich. W dniu 20 października 1839 roku zaprezentował własny dagerotyp na wystawie w gmachu Towarzystwa Dobroczynności przy Krakowskim Przedmieściu. Miała tam miejsce pierwsza w Królestwie Polskim prezentacja francuskiego wynalazku. Radwański sfotografował świątynię Wizytek przy Krakowskim Przedmieściu, za czasów Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego pełniącą funkcję kościoła akademickiego. Z opisu fotografii zamieszczonego w gazetach codziennych wynikało, że sylweta kościoła była widoczna w głębi planu. W kadrze znalazły się także sąsiadujące z nim gmachy, między innymi „jeden z pawilonów pałacu Kazimirowskiego, w którym odbywają się publiczne szkół popisy”[18]. Wymieniony pawilon to zapewne uniwersytecki Gmach Audytoryjny. Drugi dagerotyp Radwańskiego, który ukazywał Pałac Kazimierzowski, wzbogacił ekspozycję tydzień później. Prawdopodobnie sfotografowana została fasada pałacu, o czym zaświadcza, tak jak w przypadku pierwszego dagerotypu, tylko notatka prasowa następującej treści: „Obraz przedstawia widok pałacu Kazimirowskiego, zdjęty w dzień pochmurny i dżdżysty. Pomimo to w gmachu tym odpiętnowały się bardzo wyraźnie filary, drzwi, okna itp. Kłąby drzew iak zazwyczaj odbiły się niewydatnie. Tło z którego występuie widok, wpada w kolor biały kości słoniowej i tem właśnie odróżnia się od tła zagranicznych tego rodzaiu obrazów”[19].

Dwa najstarsze polskie dagerotypy Andrzeja Radwańskiego, ukazujące czołowe zabytki architektury warszawskiej, nie zostały zreprodukowane i, według aktualnego stanu wiedzy, nie zachowały się do naszych czasów. Wielka szkoda, zwłaszcza jeśli chodzi o wizerunek kościoła Wizytek, gdyż dagerotyp utrwalił widok świątyni przed remontem, rozpoczętym w 1847 roku. Radwański wybrał dla swoich eksperymentów obiekty związane z dawnym Uniwersytetem Warszawskim, co mogło być spowodowane jego trwałym związkiem z Pałacem Kazimierzowskim: najpierw bywał w nim jako student, potem – pracownik Gabinetu Mineralogicznego, a po 1832 roku – jako nauczyciel fizyki. W pałacu, pozostającym stale w gestii „władzy edukacyjnej”, pomieszczono bowiem szkołę rządową. Radwański nie tylko sam fotografował, ale też skonstruował własną kamerę. Ponadto objaśnił technikę dagerotypii w publikacji z 1850 roku, zatytułowanej O istotach nieważkich. Wiadomości z fizyki. W przedmowie do książki napisał: „Tu także powziąć można wyobrażenie o owym dni naszych cudzie to jest o dagierowaniu, czyli o utrwalaniu obrazów, przedstawianych od światła”[20]. Określanie fotografii wykonywanych techniką dagerotypii mianem cudu, bajki czy tajemnicy było wówczas powszechne na całym świecie, nawet wśród reprezentantów środowisk naukowych. Tak też, do końca lat pięćdziesiątych XIX wieku, przedstawiano tę kwestię w piśmiennictwie. Wcześniej od Radwańskiego, w 1842 roku, rozprawę O dagerotypie opublikował Józef Żochowski (1801–1851), również magister filozofii, wykształcony na Uniwersytecie Warszawskim[21].

W latach czterdziestych XIX wieku dagerotyp związany z terenem Uniwersytetu zrobił także Karol Beyer (1818–1877), warszawski fotograf, działający zawodowo od początku 1845 roku. „Widok wzięty od Kazimierowskiego pałacu na pałace Hr. Krasińskich, Hr. Uruskiego i na widzianą z poza nich górną część kościoła Ewangelickiego” jest znany tylko ze współczesnego opisu w prasie[22]. Wśród dagerotypowych widoków stolicy, fotografowanych w 1841 roku przez litografa Maurycego Scholtza, znalazł się jeszcze jeden obiekt należący do Uniwersytetu – gmach Obserwatorium Astronomicznego, usytuowanego na terenie uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego w Alejach Ujazdowskich. Oryginał nie istnieje, ale znamy jego wygląd dzięki litografii rysowanej przez Scholtza na podstawie własnego zdjęcia. Jest to jedyny, o jakim wiadomo, fotograficzny wizerunek Obserwatorium, który utrwalił pierwotny kształt architektoniczny gmachu przed przebudową, rozpoczętą w 1870 roku [il. 1].

Ryc. 1. Maurycy Scholtz, Obserwatorium Astronomiczne w Warszawie, 1841, litografia według dagerotypu, MNW

Obserwatorium Astronomiczne, wybudowane dla potrzeb Uniwersytetu, działało także po zamknięciu uczelni, a dyrektorem tej placówki badawczej pozostawał wykształcony na Uniwersytecie Warszawskim astronom Jan Baranowski (1800–1879). W jego asyście Karol Beyer w dniu 28 lipca 1851 roku dagerotypował przez teleskop Obserwatorium zaćmienie słońca. Co prawda nie odnaleziono dotychczas żadnego z dwunastu dagerotypów dokumentujących to zjawisko astronomiczne, ale fakt ich powstania jest dowodem na wczesne zastosowanie nowej techniki w badaniach naukowych[23]. W wydarzeniu tym raczej nie mógł uczestniczyć Adam Prażmowski (1821–1885), zatrudniony w Obserwatorium jako adiunkt, w owym czasie odbywał bowiem podróż po Niemczech i Francji. Warto jednak przypomnieć, że ten wybitny astronom, uchodzący za pioniera rodzimej astrofizyki, został wymieniony wśród pierwszych polskich dagerotypistów[24]. Dotychczas jednak nie zidentyfikowano żadnej z jego fotografii [il. 2].

Ryc. 2. Karol Beyer, Teodor Chrząński, Portret humorystyczny Adama Prażmowskiego, adiunkta w Obserwatorium Astronomicznym, ok. 1852, odbitka na papierze solnym kolorowana akwarelą, MNW

Do grona pracowników nauki praktycznie zainteresowanych dagerotypią należał także malarz pejzaży miejskich Marcin Zaleski (1796–1877), od 1844 roku profesor malarstwa w Szkole Sztuk Pięknych. Zaleski wykonywał dagerotypy już od 1840 roku, aby wykorzystywać je następnie przy komponowaniu obrazów. Już w lipcu 1840 roku „Kurier Warszawski” przedstawiał malarza jako artystę „używającego Daguerra dla zbierania widoków” i kierował do niego, jako znawcy problemu, pytanie o możliwość zastosowania nowej techniki „do zdejmowania portretów”[25]. Niestety, również w przypadku Zaleskiego nie dysponujemy żadnym zachowanym dagerotypem. Analiza obrazów malarza, chętnie utrwalającego na płótnach architekturę, pozwala jednak przypuszczać, że mógł mieć w pracowni fotografie, przydatne przy komponowaniu wedut i odtwarzaniu zabytkowych wnętrz. Można zatem uznać Zaleskiego za pierwszego polskiego artystę realizującego pogląd francuskiego malarza Paula Delaroche’a (1797–1856), który podczas promocji dagerotypu w Paryżu określił ten sposób dokumentowania rzeczywistości nie tylko jako użyteczny, ale wręcz niezbędny w warsztacie artysty, a to ze względu na doskonałą wierność rejestrowanego obrazu.

Rozwój i ekspansja fotografii wiązały się przede wszystkim z powszechnym zapotrzebowaniem na portret, wynikającym z tradycji, ale też wspartym modą, kreowaną w połowie XIX wieku w ramach kultury mieszczańskiej, określanej pojęciem biedermeier. Charakterystyczny dla niej kult domu i rodziny zaowocował szczególnym upodobaniem do kolekcjonowania wizerunków osób bliskich. Dzięki dagerotypii coraz szersze kręgi społeczne mogły cieszyć się ich podobiznami, mniej kosztownymi niż obrazy czy miniatury. Liczną klientelę dagerotypowych atelier w latach czterdziestych XIX wieku stanowiła inteligencja, wśród której nie brakowało byłych profesorów i studentów Uniwersytetu. W Warszawie już od 1842 roku można było fotografować się w dwóch plenerowych ateliers – u Maurycego Scholtza w ogrodzie pałacu Radziwiłłów przy Krakowskim Przedmieściu oraz u Antonina Wysockiego (1796–1877) w ogrodzie pałacu Duckerta przy ulicy Długiej[26]. Niestety, skromna liczba zachowanych na terytorium Polski dagerotypów pozwala na przywołanie nielicznych zabytków. Dla przykładu: przed rokiem 1852 w pracowni Karola Beyera powstał na srebrnej płycie portret Adriana Krzyżanowskiego (1788–1852), wcześniej profesora matematyki na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim[27] [il. 3, 4]; około 1848 roku u jednego z warszawskich dagerotypistów sfotografował się z małżonką Tytus Chałubiński (1820–1889), piastujący podówczas stanowisko naczelnego lekarza Szpitala Ewangelickiego[28], a w późniejszych latach wykładowca w Akademii Medyko-Chirurgicznej [il. 5].

Ryc. 3. Karol Beyer, Portret Adriana Krzyżanowskiego, przed 1852, dagerotyp [zniszczony], Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim

Ryc. 4. Verso oprawy dagerotypu, Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim

Ryc. 5. Fotograf nieznany, Portret Tytusa Chałubińskiego z żoną Antoniną z Kozłowskich, ok. 1849, dagerotyp, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Wizerunki absolwentów pierwszego Uniwersytetu oraz wykładowców późniejszej Szkoły Głównej można też odszukać wśród dagerotypów wykonanych poza Polską. W Paryżu, w 1846 roku, powstał w tej technice jeden z kilku, niezachowanych do dzisiaj, portretów Fryderyka Chopina (1810–1849), który uczęszczał na uniwersyteckie wykłady w okresie nauki w Szkole Głównej Muzyki w latach 1826–1829[29]. Z kolei Włodzimierz Dybek (1824–1883), który został profesorem Akademii Medyko-Chirurgicznej, a następnie Szkoły Głównej Warszawskiej, jeszcze jako student został uwieczniony w 1845 roku na dagerotypowym portrecie zbiorowym wraz z szesnastoma kolegami z uniwersytetu w Berlinie [il. 6].

Ryc. 6. Fotograf nieznany [Berlin], Portret grupy polskich studentów w Berlinie, m.in. z Włodzimierzem Dybkiem, 1845, dagerotyp, MNW

Dagerotypy wykonywano jeszcze w latach pięćdziesiątych XIX wieku, ale od 1851 roku stopniowo zyskiwała zwolenników nowa technika negatywowo-pozytywowa, pozwalająca na otrzymanie ze szklanego negatywu dowolnej ilości odbitek na papierze. Do najwcześniejszych portretów, odbijanych na papierach solnych przed 1855 rokiem, należą przypisywane Karolowi Beyerowi: plenerowy portret grupy artystów związanych ze Szkołą Sztuk Pięknych, portret humorystyczny wspomnianego wyżej astronoma Adama Prażmowskiego czy wizerunek Kazimierza Stronczyńskiego (1809–1896), absolwenta Uniwersytetu w Warszawie, naukowca i jednego z oficjalnych gości na uroczystej inauguracji Szkoły Głównej [il. 7].

Ryc. 7. Karol Beyer, portret Kazimierza Stronczyńskiego, który jako dyrektor kancelarii Komisji Oświaty Rady Stanu uczestniczył w uroczystości inauguracji Szkoły Głównej, ok. 1855, odbitka na papierze solnym, MNW

Najstarsza z odbitych na papierze fotografii Pałacu Kazimierzowskiego [Album I.1], widocznego na dalekim planie, pochodzi z panoramicznego widoku Warszawy, zdjętego z latarni kościoła ewangelicko-augsburskiego w 1858 roku[30]. Autorstwo tej panoramy przypisuje się Karolowi Beyerowi, który przed 1859 rokiem sfotografował też Pałac Staszica – siedzibę Akademii Medyko-Chirurgicznej [Album I.2]. W bogatym zespole zachowanych pozytywów z drugiej połowy XIX wieku wyróżniają się panoramiczne widoki z 1862 i 1865 roku, ujmowane z wieży kościoła św. Krzyża w kierunku terenu sąsiadującego z Pałacem Kazimierzowskim [Album I.3, II.3, III.3, IV.3]. Brakuje natomiast wczesnych zdjęć, ukazujących gmachy Audytoryjny i Pomuzealny oraz Gabinet Mineralogiczny. Powyższa uwaga dotyczy także dekoracji rzeźbiarskiej uniwersyteckich budynków oraz ich wnętrz. Podobny niedosyt budzi fotograficzna ikonografia wnętrz biblioteki i muzeum starożytności, znajdujących się w Pałacu Kazimierzowskim, a także gabinetów zoologicznego i fizycznego, znanych wyłącznie z drzeworytów prasowych, rysunków i rycin [il. 8]. Odnaleziono też niewiele fotografii Obserwatorium Astronomicznego [Album I.4, II.4, III.4]. Obszerna lista braków wśród wczesnych źródeł fotograficznych do dziejów budynków uniwersyteckich powinna być traktowana jako wyzwanie dla badaczy, którzy zechcą dotrzeć do nierozpoznanych jeszcze pod tym kątem zasobów archiwalnych i muzealnych w kraju oraz za granicą.

Ryc. 8. L. Fryk, Wnętrze Biblioteki Głównej w pałacu Kazimierzowskim w Warszawie, drzeworyt według rysunku Franciszka Tegazzo, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, nr 308, s. 77, MNW

Zakłady fotograficzne, powstające coraz liczniej w latach pięćdziesiątych XIX wieku, otwierano najchętniej w centrum miasta. Krakowskie Przedmieście było wówczas ulicą najbardziej reprezentacyjną, dlatego też tutaj – w sąsiedztwie Pałacu Kazimierzowskiego – ulokowało się aż jedenastu z blisko dwudziestu działających wtedy w Warszawie fotografów. Na początku lat sześćdziesiątych, kiedy liczba ateliers w mieście wzrosła trzykrotnie, na Krakowskim Przedmieściu także ich przybyło. Zakłady fotograficzne znajdowały się w kamienicach: Księży Misjonarzy (Krakowskie Przedmieście 1), Józefa Grodzickiego (Krakowskie Przedmieście 7) [Album I.5], Sióstr Wizytek u zbiegu z Karową (Krakowskie Przedmieście 40), w Hotelu Europejskim (Krakowskie Przedmieście 13), w pałacach Potockich (Krakowskie Przedmieście 15) oraz Tarnowskich (Krakowskie Przedmieście 42/44). W 1901 roku na miejscu tego ostatniego stanął hotel Bristol, w którym również mieściło się studio fotograficzne. Przy pobliskim Nowym Świecie atelier fotograficzne miało siedzibę w pałacu Andrzeja Zamoyskiego pod numerem 67/69, a dalej na południe, w kamienicy pod numerem 57, wynajmował lokal Konrad Brandel.

Brandel, podobnie jak inny wybitny fotograf tamtych czasów – Aleksander Karoli (1838–1916)[31], był abiturientem Gimnazjum Realnego. Przez wiele lat zajmował się fotografią medyczną oraz mikroskopową, stając się prekursorem tej dziedziny na ziemiach polskich. Nowatorskie podejście do wykorzystania fotografii przyniosło mu wyjątkowe wyróżnienie w postaci oficjalnego tytułu fotografa Uniwersytetu w Warszawie[32]. Spośród absolwentów Akademii Medyko-Chirurgicznej zawód fotografa uprawiał na przykład Michał Trzebiecki (1830–1905) [Album I.6, II.6]. Personel pracowni fotograficznych, zatrudniających operatorów, pozerów, retuszerów i koloryzatorów, zasilali studenci oraz absolwenci Szkoły Sztuk Pięknych. Rysownik i grafik Michał Gajewski (1820–1854), rysownik Józef Kajetan Janowski, a także malarze Juliusz Kossak (1824–1899) i Mateusz Zarzecki (1825–1871) kolorowali pozytywy w zakładzie fotograficznym Karola Beyera. Władysław Heliodor Gumiński (1822–1898) i Władysław Bakałowicz (1833–1903) pracowali dla Karola Geislera, a Ludwik Mulert (1818–1875) dla Grzegorza Sachowicza (1819–1877). Atelierowe portrety fotograficzne wymagały malarskiego wykończenia, gdyż przyzwyczajeni do miniatur klienci ciągle jeszcze przedkładali prace barwne nad utrzymane w tonacji ugrów i brązów odbitki fotograficzne. Podmalowywano także widoki miejskie, zdjęcia przeznaczone do wydawnictw naukowych oraz reprodukcje dzieł sztuki, aby bardziej przypominały oryginały [il. 9].

Ryc. 9. Karol Beyer, Widok Warszawy z latarni kościoła ewangelicko-augsburskiego w kierunku placu Saskiego, 1858, odbitka albuminowa kolorowana, MNW

Lata sześćdziesiąte XIX wieku w fotografii charakteryzują się ekspansją małej odbitki typu carte de visite [Album I.7, II.7, III.7, IV.7, V.7, VI.7, VII.7, VIII.7, IX.7, X.7], która odegrała poważną rolę między innymi w przekazywaniu wiedzy o przeszłości narodowej i kultywowaniu pamięci wybitnych Polaków. Fotograficzne albumy rodzinne wypełniły się nie tylko familijnymi portretami, ale też reprodukcjami rycin i obrazów, ukazujących ważne postacie historyczne. Wśród rozpowszechnianych ilustracji nie brakowało scen z powstania listopadowego oraz wizerunków związanych z nim osób, co dawało okazję do przypominania w tym kontekście o dziejach Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Współczesność także obfitowała w dramatyczne wydarzenia, dokumentowane przez fotografów, a następnie propagowane za pośrednictwem zdjęć. Wiedzę o wypadkach lutowych 1861 roku w Warszawie, w których uczestniczyli studenci i profesorowie Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz Szkoły Sztuk Pięknych, prasa zagraniczna uzyskała nie tylko z relacji dziennikarskich, ale też dzięki rysunkom i fotografiom. W Warszawie cenzura nie dopuściła do zamieszczenia w „Tygodniku Ilustrowanym” zdjęć z pogrzebu Pięciu Poległych, zabitych podczas manifestacji 27 lutego 1861 roku, ani też portretów uczestników Delegacji Miejskiej. Natomiast, w wyniku solidarnego kolportowania zdjęć we wszystkich zaborach, fotograficzne obrazy skutków tych wydarzeń stały się dokumentami znanymi powszechnie i wpływały na kształtowanie się patriotycznych postaw. Dowodziły między innymi politycznego zaangażowania młodzieży akademickiej oraz wykładowców [Album I.8, II.8, III.8, IV.8], co powtórzyło się niebawem w czasie Powstania Styczniowego [il. 10]. Rzutowało ono na dzieje otwartej w 1862 roku Szkoły Głównej już u progu jej działalności. Zamknięcie uczelni przez władze carskie w 1869 roku stanowiło ostatni akt rozprawiania się rosyjskiego zaborcy z inteligencją polską po klęsce Powstania Styczniowego.

Ryc. 10. Fotograf nieznany, Portret Jana Kantego Wołowskiego, absolwenta Królewskiego UW, pierwszego dziekana Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej, zesłanego za udział w powstaniu styczniowym w głąb Rosji, gdzie zmarł, 1861, odbitka na papierze albuminowym, MNW

Szkoła Główna, z którą wiązano – spełnione przecież – nadzieje na intelektualne odrodzenie polskiej młodzieży, wzbudzała ogromne zainteresowanie prasy codziennej oraz ilustrowanej. W licznych artykułach i komunikatach informowano na bieżąco o działalności Szkoły, zamieszczano drzeworyty z podobiznami kadry naukowej oraz wizerunkami gmachów. Większość rytowanych ilustracji powstawała na podstawie fotografii, o czym informowano w podpisach[33]. Tworzono również popularne tableaux – kompozycje z wielu portretów, prezentujące wszystkich profesorów lub cały rocznik studentów bądź absolwentów danego wydziału. W gazetach codziennych nie brakowało też anonsów o dostępnych dla szerokiej publiczności wizerunkach wykładowców Szkoły Sztuk Pięknych czy Szkoły Głównej, które sprzedawano w księgarniach i zakładach fotograficznych. Oto niektóre z nich:

„W tych dniach na wystawie zakładu fotograficznego P. Trzebieckiego przy ulicy Rymarskiej, umieszczone zostały nowe fotografje, a między innemi i fotografia P. Kaniewskiego Dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych, siedzącego przed znanym obrazem jego pędzla przedstawiającym spotkanie Ojca Śgo w okolicach Rzymu z rodziną Rektora Szkoły Głównej Mianowskiego”[34];

„W szafie zakładu fotograficznego P. Trzebieckiego obok hotelu Europejskiego, pomieszczonym został w tych dniach portret Doktora Korzeniowskiego [Hipolit Korzeniowski z Wydziału Lekarskiego] apparatem megaskop zwanym wykonany”[35].

O dużych nakładach fotografii portretowych polskich naukowców świadczy zachowanie się do dziś sporej liczby odbitek, zarówno pojedynczych, jak i umieszczonych w albumach. Podtrzymaniu pamięci o Królewskim Uniwersytecie Warszawskim służyły z kolei fotograficzne reprodukcje rysunków lub obrazów z podobiznami jego dawnych profesorów, oferowane klientom: „Dowiedziawszy się, że wizerunek fotograficzny ś.p. Franciszka Armińskiego, pierwszego Dyrektora i założyciela Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie, wykonany został zeszłego roku w pracowni fotograficznej Pana Sachowicza życzyć by należało, aby zakład ten w większej ilości, w zwykłych kartkach wizytowych, rozprzestrzenił wizerunek tego zasłużonego męża”[36].

Za czasów Szkoły Głównej gazety codzienne szczegółowo informowały o społecznej działalności wykładowców, między innymi o popularnonaukowych prelekcjach dla mieszkańców Warszawy. Takie wydarzenia bywały dokumentowane przez warszawskich fotografów, chociaż nie zawsze z sukcesem. Zdarzało się, że szklane płyty z negatywami tuż po zrobieniu zdjęcia ulegały potłuczeniu i dokumentacja przepadała:

„Na ostatniej prelekcji prof. Pęczarskiego [Nikodem Pęczarski z Wydziału Matematyczno-Fizycznego] w Resursie Kupieckiej, właściciel zakładu fotograficznego P. Trzebiecki, zdejmował fotografie przy świetle magnezjowem, tak osób przybyłych na wykład, jako też i estrady z prelegentem i asystującemi mu osobami, obie fotogratje a szczególniej jedna, była bardzo dobra, ale przy wyjściu z Resursy, przez nieostrożność niosącego, odbicia te rozbiły się i tym sposobem pozbawieni zostaliśmy ciekawych fotograthi”[37].

Po likwidacji Szkoły Głównej w 1869 roku i utworzeniu rosyjskiego uniwersytetu, na którym z rozmaitych powodów nadal studiowało wielu Polaków, sporo zmieniło się w sposobie prezentacji działalności wyższej uczelni warszawskiej na łamach prasy. Dziennikarze potrafili jednak wykorzystać aktualne wydarzenia dla przypominania, oczywiście między wierszami, o dawnej polskiej wyższej uczelni. Tak było w przypadku wielkiej manifestacji, w jaką przerodził się pogrzeb profesora Wydziału Lekarskiego byłej Szkoły Głównej Polikarpa Girsztowta (1827–1877), który pozostał w szeregach kadry profesorskiej po zrusyfikowaniu uniwersytetu [il. 11]:

„Pogrzeb ś.p. profesora Girsztowta był wymownym dowodem, że społeczeństwo nasze umie cenić prawdziwą zasługę. Tłumy kilkunastotysięczne towarzyszyły skromnej trumnie, która zamknęła w sobie śmiertelne prochy człowieka czynu, pracy pożytecznej i głębokiej nauki. Młodzież szczególniej ze skwapliwością biegła uczcić pamięć mistrza i prawdziwego przyjaciela, który jej nie tylko ukazywał światło wiedzy, lecz umiał jej zapał do nauki i pracy rozbudzać i własnym podsycać przykładem”[38].

Ryc. 11. Ludwik Kraków, Wyprowadzenie zwłok ś.p. Girsztowta z kościoła świętego Krzyża na cmentarz powązkowski w dniu 17 listopada r.b., 1877, chemigrafia według rysunku Władysława Szymanowskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1877, nr 100, s. 328–329, MNW

Do konduktu, prowadzonego przez młodzież uniwersytecką Krakowskim Przedmieściem, dołączyli mieszkańcy Warszawy, a o skali tego społecznego wydarzenia zaświadcza drzeworyt, zamieszczony na dwóch rozkładowych stronach „Tygodnika Ilustrowanego”. Także jubileusz pięćdziesięciolecia pracy dydaktycznej i literackiej profesora Józefa Kowalewskiego (1801–1878) dał okazję do wspomnienia o polskiej uczelni. Wybitny orientalista i badacz języka mongolskiego pracował bowiem jako dziekan Wydziału Filologiczno-Historycznego Szkoły Głównej i zachował to stanowisko na rosyjskim uniwersytecie [il. 12].

Ryc. 12. Fotograf nieznany, Portret Józefa Kowalewskiego, dziekana Wydziału Filologiczno-Historycznego Szkoły Głównej i rosyjskiego Uniwersytetu Warszawskiego, ok. 1870, odbitka na papierze albuminowym, MNW

Przemiany dotyczyły także pamiątkowych fotografii, tradycyjnie zamawianych przez każdy rocznik akademików z okazji ukończenia studiów. W latach 1862–1869, w czasach polskiej Szkoły Głównej, zdjęcia takie zawsze dedykowano „ukochanemu rektorowi” oraz profesorom [Album I.9, II.9, III.9]. Podobizn rosyjskiego rektora na późniejszych pamiątkach dla kolegów nie umieszczano, ograniczając też grono profesorskie jedynie do pracujących nadal na uczelni polskich wykładowców. Najliczniej zachowały się fotograficzne tableaux Wydziału Prawa, który liczbą studentów zawsze górował nad pozostałymi. Ten rodzaj dokumentacji dziejów Uniwersytetu stanowi prawdziwą skarbnicę unikalnych wizerunków ogromnej rzeszy słuchaczy warszawskiej uczelni, których podobizn nigdzie indziej nie można odnaleźć. Zwyczajem absolwentów Szkoły Głównej stało się także obchodzenie jubileuszów ukończenia uczelni, co dawało impuls do spotkań w gronie dawnych przyjaciół i wspólnej wizyty w fotograficznym atelier. Dzięki temu mamy dziś możliwość zestawienia portretów osób, których twarze zostały zapisane w okresie studiów, a ponownie po kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu latach.

Efektem docenienia przez warszawskie środowisko naukowe zalet wiernego obrazu, jaki oferowała fotografia, stało się wykorzystywanie zdjęć w pracy badawczej profesorów różnych specjalności. To z kolei owocowało ilustrowanymi publikacjami. Tego rodzaju postawa rozpowszechniła się w latach sześćdziesiątych XIX wieku, ale już w 1855 roku sformułowano postulat, aby „w interesie umiejętności, przy każdej większej szkole utrzymywany był osobny fotografista, tak jak dziś prosektor anatomii, laborant do doświadczeń chemicznych itp.”[39].

Przekazy dotyczące fotografów na stałe zatrudnionych przez uczelnię w omawianym okresie nie są dotychczas znane. Odnotowano natomiast współpracę profesjonalnych zakładów fotograficznych z naukowcami. W 1859 roku Karol Beyer, prekursor polskiej fotografii naukowej, zrobił zdjęcia wypchanych ptaków z kolekcji ornitologa Władysława Taczanowskiego (1819–1890), nieco później – kustosza Gabinetu Zoologicznego Szkoły Głównej. Kolorowane odbitki miały ilustrować jego pracę, zatytułowaną O ptakach drapieżnych w Królestwie Polskim pod względem wpływu, jaki wywierają na gospodarstwo ogólne. Jednak tylko nieliczne egzemplarze zostały zaopatrzone w dwadzieścia pięć tablic z oryginalnymi fotografiami eksponatów. Z kolei Teodor Willnow współpracował z doktorem Ludwikiem A. Neugebauerem (1821–1890), profesorem Wydziału Lekarskiego, dla którego preparaty anatomiczne fotografował z natury lub reprodukował z publikacji. W ten sposób powstał materiał do zilustrowania Anatomii opisowej ciała ludzkiego podług Józefa Hyrtla przez Dra Ludwika Adolfa Neugebauera, wydanej w 1860 roku. Także humaniści docenili wartość poglądową ilustracji fotograficznej. Bibliotekarz biblioteki Szkoły Głównej oraz założyciel i kustosz tamtejszego Muzeum Starożytności Hipolit Skimborowicz (1815–1880) dołączył do pracy doktorskiej, zatytułowanej De Bibliis earumque partibus singulis in Polonicum versis aut in Polonia editis, trzydzieści reprodukcji kart tytułowych najrzadszych polskich Biblii [il. 13, 14]. W 1865 roku uzyskał za to opracowanie stopień doktora filozofii Uniwersytetu w Jenie. Rękopis Skimborowicza, zilustrowany fotografiami Karola Beyera, można uznać na obecnym etapie badań za pierwsze w dziedzinie humanistyki dopełnienie pracy naukowej reprodukcjami omawianych źródeł[40]. Fotografie starodruków przetrwały i obecnie są przechowywane w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Zainteresowanie Skimborowicza fotografią dało się zauważyć już w 1847 roku. Przewodnik dla zwiedzających Częstochowę jego autorstwa zawierał litograficzną reprodukcję dagerotypu Karola Beyera. Fotografia prezentowała widok ogólny jasnogórskiego klasztoru.

Ryc. 13. Karol Beyer, Karta ze spisem fotografii starodruków do pracy naukowej Hipolita Skimborowicza, 1865, odbitka na papierze albuminowym, MNW

Ryc. 14. Grzegorz Sachowicz, Portret Hipolita Skimborowicza, 1862, odbitka na papierze albuminowym, MNW

Fotograficzna rejestracja na potrzeby nauki wszelkiego rodzaju zabytków i eksponatów stała się już od początku lat sześćdziesiątych XIX wieku powszechnie stosowaną praktyką. Kiedy w 1864 roku dotarły do Warszawy egipskie mumie, przywiezione z wyprawy naukowej Aleksandra (1821–1877) i Konstantego Branickich (1824–1884) oraz profesora Antoniego Stanisława Wagi (1799–1890), ich dokumentację fotograficzną powierzono pracowni Karola Beyera. Zabytki zasiliły kolekcję Gabinetu Zoologicznego, którego donatorami pozostawali Braniccy. Z kolei Grzegorz Sachowicz sfotografował w atelier „odłamek aerolitu spadłego w dniu 30 stycznia 1868 we wsi Sielce nad Narwią w wielkości naturalnej”. Okaz, który trafił najpierw do redakcji „Kuriera Codziennego”, został przekazany do specjalistycznych badań w pracowni chemicznej Szkoły Głównej. Zamówioną u Sachowicza fotografię meteorytu opublikowano następnie w formie drzeworytu w „Tygodniku Ilustrowanym”[41].

Fotografem, którego współpraca z Uniwersytetem zaowocowała najbardziej spektakularną realizacją, był Konrad Brandel [il. 15]. Jego związki z terenem uniwersyteckim datują się od czasów nauki w Gimnazjum Realnym, które ukończył w 1858 roku. Gimnazjum mieściło się w gmachu, w którym później ulokowano Szkołę Główną.

Ryc. 15. Konrad Brandel, Autoportret w gondoli balonu, 1865, odbitka na papierze albuminowym, MNW

Na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku Brandel rozpoczął fotografowanie trudnych przypadków medycznych dla lekarzy, związanych z warszawską uczelnią. Dokumentował na przykład bliźnięta syjamskie dla położnika Ludwika Neugebauera oraz patologiczne stany chorobowe u pacjentów doktora Erasta G. von Trautfettera, specjalisty chorób skórnych i wenerycznych. W zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jest przechowywane cimelium – album zawierający czterysta piętnaście pozytywów ukazujących drastyczne przypadki medyczne fotografowane przez Brandla we wnętrzu urządzonym jak typowe atelier, a także kilka ujęć wyposażenia gabinetu lekarskiego. Fotograf ofiarował Uniwersytetowi to bogate i unikalne wydawnictwo jako dokumentację oraz pomoc naukową[42] [il. 16]. W 1875 roku Brandel otrzymał tytuł „Fotografa Cesarskiego Warszawskiego Uniwersytetu”, który od tej pory umieszczał na firmowych kartonach[43] [il. 17]. Uhonorowano w ten sposób jego wkład w dokumentację naukowych osiągnięć uniwersyteckich profesorów, z którymi współpracował. Zakład fotograficzny Brandla kontynuował ten rodzaj działalności w następnych latach, o czym informował w rozmaitych ogłoszeniach, zachęcając naukowców do korzystania z jego bezinteresownej oferty. Z anonsów wynikało, że Brandel wyspecjalizował się w dokumentacji patologii chorobowych, a jego kolekcja „szczególniejszych okazów chorób” doszła w 1881 roku do „poważnej liczby siedmiuset kilkudziesięciu sztuk”[44].

Ryc. 16. Konrad Brandel, Scoliosis thoracis, 1873, odbitka albuminowa z albumu fotografii dokumentujących pracę kliniki kierowanej przez doktora Trautfettera, BUW

Ryc. 17. Brandel Fotograf Cesarskiego Warszawskiego Uniwersytetu, 1875, litografia, verso kartonu zakładu fotograficznego Konrada Brandla, MNW

Współpraca ludzi nauki, reprezentujących rozmaite dyscypliny wiedzy, z profesjonalnymi fotografami rozwijała się wraz z nowymi osiągnięciami sztuki fotografii. Coraz większa rzesza naukowców doceniała wartość fotograficznego dokumentu. Znaleźli się wśród nich i tacy, którzy samodzielnie wykonywali zdjęcia przydatne w swych badaniach. Przykładem może być Jan Stanisław Kubary (1846–1896), w latach 1865–1868 student Wydziału Przyrodniczo-Lekarskiego Szkoły Głównej, którego życiorys, powikłany i pełen dramatycznych zwrotów, stał się powodem opuszczenia kraju[45]. Kubary osiadł w Hamburgu, pracując w należącym do Johanna C. Godeffroya Muzeum Historii Naturalnej. Jako jego wysłannik podróżował na wyspy Oceanii, stając się pionierem badań etnologicznych na tym obszarze. W 1877 roku „Tygodnik Ilustrowany” opublikował relacje Kubarego wraz drzeworytami wykonanymi według jego własnych fotografii, ukazujących wioski oraz mieszkańców archipelagu Samoa [il. 18]. Zdjęcia naukowca, który jako pierwszy fotografował na wyspach Mikronezji, wykorzystywano do ilustrowania specjalistycznych periodyków europejskich jeszcze w latach dwudziestych XX wieku. Aparatu fotograficznego jako narzędzia badawczego używał także profesor Benedykt Dybowski (1833–1930)[46]. Wykształcenie uniwersyteckie zdobył w Dorpacie, Wrocławiu i Berlinie, a w 1862 roku objął stanowisko profesora zoologii w Szkole Głównej. Na warszawskiej uczelni wykładał jednak niedługo, gdyż zaangażował się w powstanie styczniowe, wchodząc w skład Rządu Narodowego, po czym w 1864 roku został aresztowany i skazany na śmierć. Ostatecznie wyrok zamieniono na dwanaście lat zesłania. Dybowski spędził ten czas nad Bajkałem, gdzie studiował faunę, tworząc podstawy nowej nauki – limnologii. Następnie, na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku, pracował na Kamczatce, badając między innymi autochtoniczne ludy półwyspu oraz tworząc bezcenne archiwum własnych fotografii[47]. Nie pozwolono mu powrócić do Warszawy, dlatego od 1884 roku związał się z Uniwersytetem Lwowskim, na którym założył katedrę antropologii. Obaj naukowcy, Kubary i Dybowski, należeli do grona prekursorów stosowania fotografii jako metody badawczej.

Ryc. 18. Rysownik nieokreślony, Chaty na archipelagu Samoa. Samoańczyk. Samoanki, 1877, drzeworyt według fotografii Jana Kubarego, „Tygodnik Ilustrowany” 1877, nr 98, s. 296, MNW

Kolejnym przykładem aktywnego uczestnictwa warszawskiego środowiska intelektualnego w życiu naukowym Europy było błyskawiczne zapoznanie opinii publicznej z najnowszym osiągnięciem z dziedziny fizyki i fotografii. Pod koniec 1895 roku niemiecki fizyk Wilhelm C. Röntgen (1845–1923) odkrył nowy typ niewidzialnego promieniowania, nazwany przez niego promieniowaniem X. Röntgen opublikował efekty swoich badań w styczniu 1896 roku, a już 18 lutego Wiktor Biernacki (1869–1918), absolwent fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, wygłosił w Towarzystwie Lekarskim wykład na temat promieni X oraz możliwości ich zastosowania w diagnostyce. Co więcej, zilustrował wystąpienie własnymi zdjęciami rentgenowskimi[48]. W tym samym roku powstała w Warszawie pierwsza prywatna pracownia rentgenologiczna, założona przy szpitalu św. Ducha przez dr. Mikołaja Brunnera (1840–1914). Lekarz ten kształcił się między innymi w Akademii Medyko-Chirurgicznej, a następnie pracował z chemikiem Jakubem Natansonem, profesorem Szkoły Głównej. W 1907 roku Brunner otrzymał odznaczenie za wykonane przez siebie rentgenogramy, które prezentował na wystawie przyrodniczo-lekarskiej w Krakowie. Fotograficzne obrazy „prześwietlające” żywe organizmy zrewolucjonizowały wkrótce diagnostykę medyczną.

Omawiając udział naukowców związanych z Uniwersytetem Warszawskim w upowszechnianiu innowacji w dziedzinie rejestracji obrazów rzeczywistości, należy też wspomnieć o holografii. W 1920 roku kierownikiem Katedry Fizyki Teoretycznej na Uniwersytecie Warszawskim został Mieczysław Wolfke (1883–1947). W tym samym czasie ten wykształcony w Paryżu fizyk i konstruktor stworzył teoretyczne podstawy holografii optycznej, czyli zapisywania i odtwarzania trójwymiarowego obrazu dzięki wykorzystaniu interferencji fal. Teorię tę zrealizował doświadczalnie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku angielski naukowiec węgierskiego pochodzenia Dennis Gabor (1900–1979), który za wynalezienie holografii otrzymał Nagrodę Nobla. Stało się to w 1971 roku, ponieważ zastosowanie holografii w praktyce umożliwiło dopiero zbudowanie odpowiedniego lasera. Doszło do tego na początku lat sześćdziesiątych XX wieku.

Spośród absolwentów Szkoły Głównej wywodzą się także pierwsi kolekcjonerzy fotografii. Świadome zbieranie zdjęć zainicjowało środowisko miłośników sztuk plastycznych na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku[49]. Fotograficzne reprodukcje dzieł sztuki, postrzegane jako najdoskonalsze faksymile, chętnie włączano do kolekcji rysunków i rycin. Fotografie z natury szybko stały się przedmiotem zainteresowania osób podróżujących po świecie, a także miłośników rodzimych pamiątek historycznych. Do grona najznamienitszych polskich kolekcjonerów należał prawnik i literat Leopold Méyet (1850–1912), który stworzył zbiór nazywany muzeum romantyzmu polskiego. Posiadał bezcenne dagerotypowe portrety Adama Mickiewicza, albuminowe odbitki z widokami dziewiętnastowiecznej Warszawy, zdjęcia zabytków architektury krajowej i europejskiej, a także bogaty zbiór fotograficznych reprodukcji dzieł sztuki. Tę część swojej kolekcji przekazał w spuściźnie warszawskiemu Muzeum Sztuk Pięknych, od 1916 roku noszącemu nazwę Muzeum Narodowego. Wiele fotografii prezentowanych w niniejszym albumie pochodzi właśnie ze zbiorów Meyeta [il. 19].

Ryc. 19. Witold Dębski, Anatoliusz Masłowski, Portret Leopolda Méyeta, prawnika, kolekcjonera fotografii, ok. 1910, odbitka bromowa, MNW

Fotograficzne portrety z natury oraz reprodukcje dzieł sztuki zbierał także Aleksander Kraushar (1843–1931), prawnik i historyk, absolwent Szkoły Głównej. Przekazał je później Bibliotece Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, które powstało w 1906 roku. Do bogatego programu działania na rzecz polskiego dziedzictwa kulturowego na terenie zaboru rosyjskiego TOnZP włączyło zadanie tworzenia fotograficznej dokumentacji zabytków. Zachowane do dziś szklane negatywy, a także papierowe pozytywy, wykonane na zlecenie Towarzystwa w latach 1906–1939, stanowią jedną z najcenniejszych dokumentacji do dziejów polskiej sztuki i fotografiki[50].

Rozwój techniki fotograficznej od lat osiemdziesiątych XIX wieku sprawił, że na nieznaną przedtem skalę rozwinęła się fotografia amatorska. Powszechnie dostępny stał się lekki aparat z migawką do robienia zdjęć „z ręki”, bez konieczności używania statywu. Fotografowanie zainteresowało byłego studenta Szkoły Głównej, Bolesława Prusa (1847–1912) [Album I.10]. Jako znany już publicysta warszawskiej prasy chętnie wypróbowywał wszelkie nowinki techniczne, takie jak maszyna do pisania czy rower. W 1898 roku pisarz zakupił aparat fotograficzny firmy Kodak i wkrótce tak pisał o swoich dokonaniach: „Zrobiłem już około 100, a nawet przeszło 100 fotografii. Utwory te bardzo mi się podobają, a tai się w mym sercu cicha nadzieja, że jeżeli nie jestem jeszcze największym współczesnym fotografem, to przynajmniej należę do tych arcykapłanów sztuki, którym wdzięczna ludzkość nie zaniedba wznieść odpowiednich posągów”[51]. Prus w Kronikach tygodniowych wielokrotnie zabierał głos na temat „jednego z najpiękniejszych wynalazków XIX wieku”, jak mawiał o fotografii. Zajmował stanowisko przychylnego krytyka stanu polskiej fotografii, informował o osiągnięciach, relacjonował wystawy, ale przede wszystkim poważnie traktował możliwości tego medium w zakresie dokumentacji rodzimej kultury i historii oraz rejestracji zjawisk społecznych.

Pod koniec XIX wieku na terenie Uniwersytetu Warszawskiego zmieniła się sytuacja przestrzenna. Pałac Kazimierzowski został zasłonięty od strony Krakowskiego Przedmieścia przez gmach Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, który wzniesiono w latach 1891–1894 [Album I.11, II.11, III.11, IV.11, V.11]. Projektantami nowego budynku byli architekci Stefan Szyller (1857–1933) i Antoni Jasieńczyk-Jabłoński. Warszawianie przyjęli tę inwestycję z niechęcią, gdyż pozbawiła przechodniów widoku na jeden z piękniejszych zabytków stolicy. W tym samym czasie pobliski Pałac Staszica „ubrano” w bizantyjski kostium [Album I.12], a we wnętrzu ulokowano cerkiew. Zmiany te z jednej strony wywoływały ironiczne komentarze, ale z drugiej budziły niepokój, jako ponury wyraz rosyjskiego panowania w Warszawie. Ostatnią poważną inwestycją rosyjskiego uniwersytetu była eklektyczna brama, od 1910 roku odcinająca uczelnianą uliczkę od Krakowskiego Przedmieścia. Bramę, zaprojektowaną przez Stefana Szyllera, zdobiły ustawione w niszach posągi Minerwy i Uranii oraz dwie wysoko wyniesione latarnie elektryczne [Album I.13, II.13].

„Pokolenie Szkoły Głównej”[52] doczekało się odrodzenia polskiego uniwersytetu w 1915 roku, wkrótce po opuszczeniu Warszawy przez Rosjan. Polacy natychmiast podjęli prace organizacyjne, mimo że w efekcie działań na frontach pierwszej wojny światowej rozpoczęła się kolejna okupacja, tym razem niemiecka. Inauguracja Uniwersytetu Warszawskiego odbyła się w dniu 15 listopada [il. 20, 21, 22]. Na godzinę dziewiątą trzydzieści zaproszono gości na uroczyste nabożeństwo [Album I.14, II.14] do katedry św. Jana [il. 23], a następnie na spotkanie w Pałacu Kazimierzowskim [Album I.15], które odbyło się w obecności pierwszego rektora Uniwersytetu Warszawskiego, Józefa Brudzińskiego, oraz generał-gubernatora Hansa H. von Beselera, reprezentującego nowe władze okupacyjne. Fakt utworzenia w Warszawie polskiej uczelni był wykorzystywany przez Niemców w celach propagandowych, czemu służyły między innymi barwne pocztówki z uroczystości inauguracji, wydawane w dużych nakładach [il. 24]. Obchody wskrzeszenia Uniwersytetu zaszczycili trzej żyjący profesorowie Szkoły Głównej: Ignacy Baranowski z Wydziału Lekarskiego oraz Władysław Holewiński i Walenty Miklaszewski z Wydziału Prawa i Administracji. „Tygodnik Ilustrowany” podał do wiadomości ten fakt obok komentarza nawiązującego do historii: „ Oto siwa głowa prof. Miklaszewskiego przesuwa się przez podwórzec. Zdejmujemy przed nim kapelusze, jak dawniej przed 25-ciu laty zdejmowaliśmy czapki studenckie. [...] Chwila zadumy. Jedno spojrzenie ku głównej fasadzie pałacu Kazimierowskiego. Jeden moment niezapomnianej wizyi: Szkoła rycerska, Kościuszko, Niemcewicz; później uniwersytet Królewski, Brodziński, ks. Szweykowski, Lelewel, akademicy; później Szkoła Główna, rektor Mianowski, świetna plejada profesorów i uczniów, którzy przez lat 50 na barkach swoich dźwigali odpowiedzialność za istnienie nauki polskiej, później my <urodzeni w niewoli, okuci w powiciu>, prześladowani i pełni buntu wśród szarej, przygnębiającej atmosfery życia polskiego, a teraz – jutro narodu, stawiające pierwsze swoje kroki na nowej drodze, ku słońcu [...] Deus mirabilis, fortuna variabilis!”[53]. Piszący te słowa dziennikarz nie wiedział jeszcze, że aż sześć lat działalności zakładanego w trakcie pierwszej wojny światowej Uniwersytetu upłynie inter arma. Taka sytuacja nieodparcie kojarzy się z losem Szkoły Głównej nie dość, że powołanej do życia w okresie niewoli, to jeszcze w przededniu Powstania Styczniowego.

Ryc. 20. Adres gratulacyjny od Kaliskiej Siedmioklasowej Szkoły Handlowej do rektora Józefa Brudzińskiego z okazji powołania Uniwersytetu w Warszawie, ilustrowany przez szesnastoletniego Tadeusza Kulisiewicza, 15 listopada 1915, Archiwum UW

Ryc. 21. Adres gratulacyjny od Stowarzyszenia Aptekarzy w Łodzi do rektora Józefa Brudzińskiego z okazji powołania Uniwersytetu w Warszawie, 15 listopada 1915, Archiwum UW

Ryc. 22. Adres gratulacyjny od Aleksandra Kraushara , prezesa Towarzystwa Miłośników Historii, do rektora Józefa Brudzińskiego z okazji powołania Uniwersytetu w Warszawie, 15 listopada 1915, Archiwum UW

Ryc. 23. Karta wstępu do katedry na uroczyste nabożeństwo w dniu otwarcia Uniwersytetu i Politechniki Warszawskiej

Ryc. 24. Die Einweihung der neuen Universität in Warschau [Poświęcenie nowego Uniwersytetu w Warszawie], 15 listopada 1915, druk barwny, niemiecka karta pocztowa, BUW

Prasa warszawska od 1915 roku rzetelnie relacjonowała wszystkie fakty, mające związek z Uniwersytetem. „Tygodnik Ilustrowany” zamieszczał bogate serwisy fotograficzne, prezentując często problematykę szkoły wyższej na rozkładowych stronach czasopisma[54]. Najczęściej publikowano zdjęcia fotoreporterów Wacława Saryusza-Wolskiego (1870–1933) oraz Mariana Fuksa (1884–1935), a także Warszawskiej Agencji Fotograficznej [Album I.16, II.16, III.16, IV.16, V.16, VI.16]. W maju 1916 roku tematami fotoreportaży stały się obchody 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja i udział w nich środowiska akademickiego oraz Powszedni dzień akademicki [il. 25]: „Ten <szary dzień akademicku niemniej atoli jest dla społeczeństwa ciekawy, niemniej je interesuje, bo społeczeństwo chce i ma prawo wiedzieć, jak młodzież pracuje, jak z nauki, do której pozyskała dostęp, korzysta. W imię tego prawa przed aparatem fotograficznym Tygodnika Ilustrowanego otworzyły się sale wykładowe, teatr anatomiczny, biura Bratnich Pomocy i oto w szeregu ilustracyi widzimy powszedni dzień akademicki – dzień naszej nadziei i naszej wiary w przyszłość”[55].

Ryc. 25a, b, c, d. Wacław Saryusz-Wolski, Powszedni dzień akademicki, „Tygodnik Ilustrowany” 1916, nr 22 z 27 maja, s. 260–261, MNW

Ryc. 25a. Seminarium polonistyczne prof. J. Kallenbacha

Ryc. 25b. Prof. Kostanecki podpisuje indeksy

Ryc. 25c. Bufet studencki

Ryc. 25d. Wydział „Pomocy Bratniej” studentów Uniwersytetu Warszawskiego

Rok 1918 przyniósł Polakom z jednej strony odzyskanie upragnionej niepodległości, ale z drugiej – konieczność dalszej walki o jej utrzymanie i doprowadzenie do zintegrowania ziem polskich. W odpowiedzi na apel Józefa Piłsudskiego studenci uczelni warszawskich utworzyli w listopadzie 1918 roku Ochotniczą Legię Akademicką, która formowała się na terenie Uniwersytetu [Album I.17]. Prasa, do tej pory wypełniona fotografiami przedstawicieli kadry naukowej, reportażami z udziału młodzieży w manifestacjach polskości, zdjęciami oddziałów akademickich trzymających warty [il. 26] i odbywających ćwiczenia wojskowe, zaczęła przynosić ilustrowane relacje z walk na frontach wojny Polski z Rosją sowiecką. Dnia 19 kwietnia 1919 roku „Tygodnik Ilustrowany” zamieścił całostronicowy reportaż fotograficzny Pogrzeb żołnierzy-akademików poległych w obronie Lwowa [il. 27], a dnia 2 sierpnia – Akademicy warszawscy na froncie na Wołyniu. Pomimo tragicznych wydarzeń wojennych nie zapomniano o pięćdziesiątej rocznicy zamknięcia przez Rosjan Szkoły Głównej, po raz pierwszy przypominając ten fakt oficjalnie, w niepodległym kraju [il. 28]. Wojna polsko-bolszewicka, której apogeum przypadło na lato 1920 roku, spowodowała, że rok akademicki 1920/1921 nie rozpoczął się w zwyczajowym terminie. Co prawda działania wojenne ustały w październiku, ale pozostających w szeregach wojska studentów i profesorów zdemobilizowano dopiero w listopadzie i grudniu 1920 roku. Do inauguracji – wyjątkowo uroczystej, pełnej powagi i przepojonej pamięcią o poległych – doszło 10 stycznia 1921 roku [Album I.18, II.18, III.18]. Uczestniczyła w tym wydarzeniu cała Warszawa, z prezydentem stolicy, oraz władze państwowe z premierem i marszałkiem Sejmu. Nie zabrakło też prasy, a fotoreporterzy pozostawili bogatą dokumentację zarówno w czasopismach, jak i w albumach komponowanych dla różnych zleceniodawców. Ostatnim, najmocniejszym akordem w procesie tworzenia Uniwersytetu Warszawskiego stała się uroczystość nadania uczelni godeł przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego w dniu 2 maja 1921 roku [Album I.19] połączona z nadaniem pierwszych honorowych doktoratów [il. 29].

Ryc. 26. Wacław Saryusz-Wolski, Pierwsza warta akademicka przed dawnym pałacem namiestnikowskim, fotoreportaż Z dni przełomowych w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1918, nr 46 z 16 listopada, s. 536, (student w czapce uniwersyteckiej to Stanisław Rotstad z Wydziału Lekarskiego), MNW

Ryc. 27. Fotograf nieznany, Pogrzeb żołnierzy-akademików poległych w obronie Lwowa, „Tygodnik Ilustrowany” 1919, nr 16 z 19 kwietnia, s. 247, MNW

Ryc. 28. Wacław Saryusz-Wolski, Z chwili – uroczystości 50. rocznicy zamknięcia Szkoły Głównej z udziałem trzech pokoleń: ostatnich profesorów tej szkoły, jej wychowanków i młodzieży akademickiej, w centrum profesorowie Walenty Miklaszewski i Teodor Dydyński, „Tygodnik Ilustrowany” 1919, nr 24 z 14 czerwca, s. 384, MNW

Ryc. 29. Autor nieokreślony, Honorowi doktorzy Uniwersytetu Warszawskiego, którym wręczono dyplomy w dniu nadania wszechnicy godeł uniwersyteckich, „Tygodnik Ilustrowany” 1921, nr 20 z 14 maja, s. 312, MNW

W niektórych uroczystościach na Uniwersytecie Warszawskim mógł wziąć udział wybitny polski fotografik Jan Bułhak (1876–1950), kierownik Zakładu Fotografii Artystycznej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W lipcu 1920 roku, po koniecznej w związku z wojną ewakuacji Uniwersytetu Wileńskiego do Warszawy, Bułhak wraz z innymi profesorami tej uczelni znalazł się w stolicy. Pomieszczenie na pracownię fotograficzną udostępniono mu prawdopodobnie na terenie Uniwersytetu przy Krakowskim Przedmieściu, na co wskazuje treść tuszowej pieczątki, którą sygnował warszawskie zdjęcia [il. 30, 31]. Czas do kwietnia 1921 roku wykorzystał na fotografowanie architektury stolicy, kierując obiektyw aparatu ku najcelniejszym jej zabytkom, w tym także ku gmachom i zieleni Uniwersytetu [Album I.20, II.20, III.20, IV.20, V.20, VI.20, VII.20, VIII.20, IX.20, X.20, XI.20, XII.20, XIII.20, XIV.20]. Odkrył także mało znane uliczki i zapomniane zakątki, których nie fotografowali miejscowi artyści. Pozostawił Warszawie, jako cenne źródło historyczne i najpiękniejszy prezent, kolekcję 716 zdjęć w 13 albumach, a wśród nich niepowtarzalne fotograficzne obrazy Pałacu Kazimierzowskiego, gmachów Porektorskiego i dawnego Gabinetu Mineralogicznego, Biblioteki Uniwersyteckiej (zwanej dzisiaj starym BUW-em), a także kościoła Wizytek[56].

Ryc. 30. Pieczątka tuszowa, którą Jan Bułhak sygnował odbitki zrobione w Warszawie, MNW

Ryc. 31. Fotograf nieznany, Portret Jana Bułhaka, ok. 1920, odbitka bromowa tonowana, MNW

Bromowe, tonowane odbitki Jana Bułhaka z widokami Uniwersytetu Warszawskiego zachowały się do dzisiaj w niewielu egzemplarzach. Dagerotypy z kościołem Wizytek oraz Pałacem Kazimierzowskim nie przetrwały wcale. Ciekawe, że oba te zabytki architektury, należące od dawna do kanonu obiektów tradycyjnie utrwalanych przez kolejne pokolenia artystów, zainspirowały i pierwszego polskiego fotografa Andrzeja Radwańskiego w 1839 roku, i twórcę koncepcji polskiej fotografii ojczystej Jana Bułhaka w roku 1921.

Przekonanie o wyjątkowej wartości fotografii jako źródła historycznego skłoniło autorkę do próby opisania i opatrzenia ilustracjami związków pomiędzy dziejami Uniwersytetu Warszawskiego a rozwojem wynalazku o znaczeniu fundamentalnym dla powstania nowej cywilizacji wizualnej. Zebrane zdjęcia posłużyły z jednej strony do wskazania najstarszych fotograficznych wizerunków osób tworzących historię uczelni oraz do zilustrowania wyglądu gmachów na terenie uniwersyteckim w omawianym czasie. Z drugiej strony chodziło o refleksję nad genezą wprowadzenia fotografii w Warszawie i udziału w tym procesie środowiska uniwersyteckiego. Podkreślono także fakt wczesnego, sięgającego początków lat pięćdziesiątych XIX stulecia, uznania fotografii za przydatny instrument badawczy przez naukowców wywodzących się z Uniwersytetu Warszawskiego.

W naukach humanistycznych mamy dzisiaj do czynienia z ogromnym zainteresowaniem możliwościami intelektualnego wykorzystania bogactwa znaczeń obrazu fotograficznego. Wśród filozoficznych i estetycznych koncepcji definiowania oraz interpretacji fotografii ważne miejsce zajmuje wątek pamięci i świadectwa. Fotografia – rozumiana tradycyjnie jako wierny obraz i doskonałe narzędzie rejestrowania rzeczywistości – od stu siedemdziesięciu lat nie tylko ułatwia pamiętanie o przeszłości, ale też poszerza horyzonty i ożywia wyobraźnię. Dzięki odkrywaniu zapomnianych fotografii także zasób wiedzy o Uniwersytecie Warszawskim powiększa się i wzbogaca.

1   Na ten temat: Juliusz A. Chrościcki, Naukowo-literackie środowisko Villa Regia, [w:] Ars et Educatio. Kultura artystyczna Uniwersytetu Warszawskiego, red. Jerzy Miziołek, Warszawa 2003, s. 83–100.

2   W dziedzinie chemii kluczowe okazało się: ustalenie światłoczułości azotanu srebra (1727), odkrycie chloru (1774), jodu (1812) i bromu (1826), a także rozpoznanie właściwości rozpuszczania soli srebra przez tiosiarczan sodowy (1819), zastosowany w fotografii jako utrwalacz.

3   Na temat filozofii, historii i rozwoju wynalazku zob.: Les multiple inventions de la photographie, red. Pierre Bonhomme, Paris 1989.

4   Paul Jay, Niépce. Génése ďune invention, Chalon-sur-Saône 1988.

5   Fotografia odnaleziona przez kolekcjonera i historyka fotografii Helmuta Gernsheima (1913–1995), sprzedana wraz z całą kolekcją Uniwersytetowi Austin w Texasie. Patrz: Die Geburtsstunde der Fotografie. Mailensteine der Gernsheim Collection / The Birth of Photography. Highlights of the Gernsheim Collection, red. Alfried Wieczorek, Claude W. Sui, Mannheim 2012.

6   Stephen C. Pinson, Speculating Daguerre, Chicago 2012 ; Le daguerréotype français. Un objet photographique, red. Quentin Bajac, Dominique Planchon-de Font-Réaulx, Paris 2003.

7   Larry J. Schaaf, The Photographic Art of William Henry Fox Talbot, Princeton 2000.

8   Talbot nazywał prace powstające bez użycia aparatu fotograficznego photogenic drawings.

9   Michel Poivert, Hippolyte Bayard, Paris 2001.

10   Anne McCauley, Arago, l’invention de la photographie et le politique, „Études Photographiques” 1997, nr 2.

11   Larry J. Schaaf, Out of the Shadow. Herschel, Talbot and the Invention of Photography, London 1992.

12   We Lwowie pierwsze dagerotypy wykonał jeszcze w 1839 r. Jan Gloisner, profesor fizyki na Uniwersytecie Lwowskim, a w Krakowie jesienią 1840 r. Stefan Ludwik Kuczyński (1811–1887), profesor fizyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Patrz: Dawna fotografia lwowska 1839–1939, red. Aleksander Żakowicz, Lwów 2004, s. 5–6, 12; Jerzy Koziński, Fotografia krakowska w latach 1840–1914, Kraków 1978, s. 15, 180.

13   „Magazyn Powszechny” 1839, nr 6 z 9 lutego, s. 44.

14   „Wiadomości Handlowe i Przemysłowe” 1839, nr 308 z 13 lipca, s. 1291.

15   „Wiadomości Handlowe i Przemysłowe” 1839, nr 336 z 19 października, s. 1403–1405.

16   „Wiadomości Handlowe i Przemysłowe” 1839, nr 347 z 27 listopada, s. 1447–1448.

17   W 1857 roku Strasz wydał rodzaj podręcznika zatytułowanego Fotografja czyli zbiór środków używanych do zdejmowania obrazów za pomocą światła na papierze lub na szkle, ułożony do praktycznego zastosowania, podług dzieł h. de la Sor i Texier, le Graya i Brebissona przez M.[aksymiliana] S.[trasza]. „Rozprawka” ta została skrytykowana przez anonimowego autora w tygodniku „Przyroda i Przemysł” 1857, nr 41, s. 327–328. W XX wieku Maksymilian Strasz bywał uznawany za „ojca polskiej fotografii”. Ogólnopolski Komitet Organizacyjny Obchodów 150-lecia Fotografii umieścił jego podobiznę (nota bene wyimaginowaną) na jubileuszowym medalu.

18   „Kurier Warszawski” 1839, nr 280, s. 1349.

19   „Kurier Warszawski” 1839, nr 286, s. 1377.

20   Jest to część druga pracy Treść nauki przyrodzenia, w sposobie dla każdego przystępnym wyłożyli magistrowie b. uniwersytetu warszawskiego nauczyciele nauk przyrodniczych w Szkołach Rządowych, Warszawa 1850, s. 456–460.

21   Józef Żochowski, Fizyka, t. II zawierający naukę o świetle, elektryczności, magnetyzmie i elektro-magnetyzmie, księga III Nauka o świetle czyli optyka, rozdz. XVIII O daguerotypie, Warszawa 1842, s. 82–91.

22   Bolesław Podczaszyński, Kronika sztuk i przemysłu, „Gazeta Warszawska” 1853, nr 6, s. 4.

23   Dorrit Hoffleit, Some firsts in astronomical photography, Cambridge Massachusetts, 1950.

24   Adam Wiślicki, Fotografia w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1863, nr 209 z 26 września, s. 377–379.

25   „Kurier Warszawski” 1840, nr 195 z 26 lipca, s. 937.

26   Wanda Mossakowska, Antonin Wysocki – warszawsko-krakowski dagerotypista portretowy, „Kronika Warszawy” 1988, nr 1, s. 115–122.

27   Wizerunek A. Krzyżanowskiego jest nieczytelny ze względu na zły stan zachowania dagerotypu. Patrz: Wanda Mossakowska, Dagerotypy polskie i polonica w zbiorach krajowych, „Dagerotyp” 2001, nr 7, s. 1–28.

28   Wanda Mossakowska, Dagerotypy w zbiorach polskich. Katalog, Wrocław–Warszawa–Kraków–Łódź 1989.

29   Małgorzata Maria Grąbczewska, Powstanie i historia dagerotypowych wizerunków Fryderyka Chopina – nowe ustalenia, „Muzyka” 2008, nr 3.

30   Wanda Mossakowska, Zdjęcia do najstarszej fotograficznej panoramy Warszawy z 1858 roku, „Dagerotyp” 2007, nr 16, s. 25–65 oraz ilustrowana wkładka.

31   Krystyna Lejko, Przyczynek do dziejów fotografii warszawskiej przed I wojną światową – trzy pokolenia rodziny Karolich [w:] Sympozjum z historii fotografii polskiej, Wrocław 1989, s. 20–31.

32   Danuta Jackiewicz, Konrad Brandel (1838–1920), seria Fotografowie Warszawy | Photographers of Warsaw, Warszawa 2015.

33   Bezpośrednią reprodukcję obrazu fotograficznego umożliwił dopiero wynalazek autotypii. Zastosowano go po raz pierwszy 10 marca 1877 r. we francuskim „Le Monde Illustré”, ale do powszechnego użytku wszedł w latach osiemdziesiątych XIX w., Pierre Albert, Gilles Feyel, Photography and the Media. Changes in Illustrated Press, [w:] A New History of Photography, red. Michel Frizot, Köln 1998, s. 361–362.

34   „Kurier Warszawski” 1866, nr 77 z 5 kwietnia, s. 414.

35   „Kurier Warszawski” 1866, nr 233, s. 1366.

36   „Kurier Warszawski” 1866, nr 245 z 30 października, s. 1434.

37   „Kurier Warszawski” 1866, nr 56 z 10 marca, s. 300.

38   „Tygodnik Ilustrowany” 1877, nr 100, s. 321.

39   „Dziennik Warszawski” 1855, nr 342.

40   Danuta Jackiewicz, U źródeł fotografii jako narzędzia nowoczesnej humanistyki. Praktyka Karola Beyera, [w:] Miejsce fotografii w badaniach humanistycznych (w druku).

41   „Tygodnik Ilustrowany” 1868, nr 7 z 15 lutego, s. 89, 90.

42   Erast G. von Trautfetter, Fotograficzeskij atłas kożnych i wenericzeskich boliezniej, b.m., 1872. W publikacji znalazło się osiem ręcznie kolorowanych fotografii, a wśród nich dwie mikrofotografie. Ponowna edycja z 1886 roku zawierała 24 kolorowane zdjęcia.

43   Polscy fotografowie Józef Kordysz (1824–1896) i Franciszek de Mezer (1829–1919) posiadali tytuły fotografów Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie.

44   Katalog wystawy przemysłowej urządzonej staraniem Komitetu Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie w pałacu Brühlowskim otwartej dn. 26 kwietnia 1881 r. przedmiotów przeznaczonych na Wystawę Moskiewską, Warszawa 1881.

45   Witold Armon, Kubary Jan Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVI, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1971, s. 9–12.

46   Ludwik Bykowski, Dybowski Benedykt, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VI, Kraków 1948, s. 36–40.

47   Kamczatka i jej ludy autochtoniczne wfotografii, tekstach i eksponatach Benedykta Dybowskiego, oprac. Maria Dybowska, Warszawa 2003.

48   Wiktor Biernacki, Fotografie otrzymane za pomocą promieni Roentgena, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”, Warszawa 1896, z. IV, s. 255.

49   Danuta Jackiewicz, Józef Ignacy Kraszewski i początki kolekcjonerstwa fotografii w Polsce, [w:] Fotografia. Od dagerotypu do galerii Hybrydy. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Oddział Warszawski Stowarzyszenia Historyków Sztuki, red. Danuta Jackiewicz, Zofia Jurkowlaniec, Warszawa 2008, s. 47–53.

50   Na szkle zapamiętane. Fotografie z kolekcji Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości 1906–2006, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2006.

51   Aleksander Głowacki, Listy, oprac. Krystyna Tokarzówna, Warszawa 1959, s. 276–277.

52   Określenie to przywołuję za: Stanisław Fita, Pokolenie Szkoły Głównej w życiu społecznym i kulturze polskiej, Warszawa 1980.

53   Z. D., Juvat meminisse, „Tygodnik Ilustrowany” 1915, nr 47 z 15 listopada, s. 667–668.

54   Zainteresowaniem prasy cieszyła się także Politechnika Warszawska, która odrodziła się jako polska uczelnia w 1915 r.

55   „Tygodnik Ilustrowany” 1916, nr 22 z 27 maja, s. 260.

56   Danuta Jackiewicz, Wizja miasta. Warszawa na fotografiach Jana Bułhaka z 1920–1921 roku, „Dagerotyp” 2007, nr 16, s. 66–73.

ALBUM

WPROWADZENIE

W albumie zebrano wyłącznie oryginalne fotografie z lat 1858–1921 ukazujące przede wszystkim portrety profesorów i studentów, a także budynki służące Uniwersytetowi Warszawskiemu. Zdjęcia, które powstały w czasie dramatycznych zmagań Polaków z rosyjskim zaborcą o przywrócenie Warszawie Uniwersytetu, ilustrują zarówno sukcesy, jak i porażki na tej drodze. Prezentujemy powstające kolejno: Szkołę Sztuk Pięknych (nawiązującą do Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), Akademię Medyko-Chirurgiczną (przypominającą o Wydziale Lekarskim Uniwersytetu), Szkołę Główną, pełniącą de facto rolę polskiego uniwersytetu, oraz zrusyfikowany Cesarski Uniwersytet Warszawski. Czasy polskiego Uniwersytetu, odrodzonego podczas pierwszej wojny światowej, a ostatecznie ustabilizowanego po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, zostały udokumentowane przez nowoczesny fotoreportaż prasowy. Zdjęcia, realizowane wówczas na zamówienie prasy, trafiały także do albumów, dzięki czemu przetrwały w formie oryginalnych odbitek.

Fotografie umożliwiają zapoznanie się z wizerunkiem Warszawy od połowy XIX wieku do 1921 roku. W szczególności dotyczy to Krakowskiego Przedmieścia, ówcześnie pryncypalnego traktu stolicy, przy którym znajduje się zespół historycznych gmachów Uniwersytetu Warszawskiego. Pokazane są również inne miejsca, związane z aktywnością społeczno-polityczną reprezentantów uczelni, takie jak: place Zamkowy, Saski (dzisiaj Marszałka Józefa Piłsudskiego) i Trzech Krzyży, czy też ulice: Marszałkowska i aleja 3 Maja (obecnie początkowy odcinek Alej Jerozolimskich).

Większość fotografii wybranych do albumu pochodzi z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, które – pod nazwą Muzeum Sztuk Pięknych – powołano do życia w tym samym co Szkołę Główną, 1862 roku. Wśród pierwszych zdjęć zakupionych do muzealnych zbiorów w 1863 roku znajdowało się Wnętrze auli Szkoły Głównej, a jedną z najcenniejszych kolekcji fotograficznych ofiarował Muzeum Leopold Méyet, absolwent Wydziału Prawa i Administracji tej uczelni. Zamieszczone w niniejszej publikacji fotografie często pierwotnie były opatrzone tytułami. Tytuły te, wyróżnione u nas kursywą, pozostawiono w podpisach pod zdjęciami jako swoiste świadectwo czasów, nawet jeśli znalazły się w nich informacje nieścisłe, np. różne wersje nazw poszczególnych obiektów. W przypadku oczywistych błędów skorygowano je poprzez umieszczenie informacji w nawiasach kwadratowych.

Podczas tworzenia fotograficznej narracji o dziejach uczelni w omawianym okresie autorce towarzyszyło przekonanie, że niniejsza prezentacja wzbogaci dotychczasowy stan wiedzy na temat źródeł do przeszłości Uniwersytetu Warszawskiego, a w szerszej perspektywie – polskiego szkolnictwa wyższego. Edycja albumu stanie się być może zachętą dla badaczy do kontynuowania opowiadania historii szkoły wyższej przy Krakowskim Przedmieściu za pośrednictwem fotografii także po 1921 roku. Dla epoki międzywojnia, czasów II wojny światowej, lat PRL-u i wreszcie III Rzeczypospolitej źródła fotograficzne są daleko bogatsze i równie fascynujące.

Fragment panoramy Warszawy w kierunku Pałacu Kazimierzowskiego, fotografia przypisywana Karolowi Beyerowi, 1858, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW [Esej I.1]

Pierwsza fotograficzna panorama Warszawy, wykonana z latarni kościoła ewangelicko-augsburskiego, wznoszącego się do dziś przy placu Małachowskiego (dawniej plac Ewangelicki), składa się z dwunastu zdjęć. Jedno z nich ukazuje fragment miasta w kierunku wschodnim. Na pierwszym planie widnieje kamienica przy ulicy Mazowieckiej 16, zaprojektowana w 1848 roku przez Franciszka Marię Lanciego dla Ordynacji Krasińskich. Dalej uwieczniono stojące kolejno pałace: Krasińskich (obecnie siedziba Akademii Sztuk Pięknych) i Kazimierzowski. Po prawej stronie Pałacu Kazimierzowskiego widoczny jest dach Gmachu Porektorskiego przed przebudową.

Jest to najstarsza zachowana fotografia, ukazująca sylwetę Pałacu Kazimierzowskiego. W 1857 roku w jego murach uroczyście zainaugurowano działalność Akademii Medyko-Chirurgicznej. Powołanie Akademii obudziło nadzieje na reaktywowanie przez władze carskie Uniwersytetu w Warszawie, zamkniętego w 1831 roku w ramach represji po powstaniu listopadowym.

Po prawej stronie widać część ogrodów klasztoru Misjonarzy. Dziesięć lat później przeprowadzono tędy nową ulicę – Fiodora hrabiego Berga (obecnie Romualda Traugutta) – łączącą ulicę Mazowiecką z Krakowskim Przedmieściem.

Krakowskie Przedmieście z kościołem św. Krzyża i Akademią Lekarską [Medyko-Chirurgiczną], fotografia Karola Beyera, 1858, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW [Esej I.2]

Fotografia należy do serii dwudziestu czterech zdjęć, które znalazły się w Albumie widoków Warszawy, oferowanym do sprzedaży przez Karola Beyera od 1859 roku.

W głębi kadru widoczny jest klasycystyczny Pałac Staszica, wzniesiony z inicjatywy księdza Stanisława Staszica w latach 1820–1823, według projektu Antonia Corazziego. Fundator, nota bene inicjator utworzenia Uniwersytetu Warszawskiego, przeznaczył gmach dla Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Od października 1857 roku pałac był siedzibą Akademii Medyko-Chirurgicznej. Po założeniu Szkoły Głównej w 1862 roku w gmachu tym do 1865 roku mieścił się Wydział Matematyczno-Fizyczny.

Po prawej stronie kadru widoczne są kolejno: fragment kamienicy Józefa Grodzickiego, oficyny pałacu Krasińskich, budynki klasztoru Misjonarzy i kościół św. Krzyża.

Kościół Wizytek pod wezwaniem Opieki św. Józefa Oblubieńca i Niepokalanej Bogarodzicy Maryi przy Krakowskim Przedmieściu, fotografia Karola Beyera, 1858, kolekcja Teodora Chrząńskiego, MNW

Kościół, późnobarokowy z elementami rokokowymi, wzniesiono w dwóch etapach: w latach ok. 1728–1736, według projektu Carla Antonia Baya, oraz w latach 1755–1764 (m. in. szczyt fasady), zgodnie z projektem Giuseppe Fontany (budowa prowadzona przez Johanna Ehrenfrieda Staude).

Świątynia przy klasztorze Wizytek została przeznaczona na kościół akademicki Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Kiedy Uniwersytet, zamknięty przez Rosjan po powstaniu listopadowym, zaczął się odradzać, kościół powrócił do dawnej funkcji. Dnia 1 października 1857 roku odprawiono tutaj nabożeństwo inaugurujące działalność Akademii Medyko-Chirurgicznej.

Na fotografii utrwalono widok budowli po renowacji, przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej przez architekta Henryka Marconiego. Przed fasadą kościoła widoczne są połączone łańcuchami żeliwne słupki z datą 1850, z których kilka zachowało się do dzisiaj przed bramą klasztoru Wizytek.

Słuchacz Akademii Medyko-Chirurgicznej w mundurze studenckim, fotografia Karola Beyera, 1861, MNW [Esej I.7]

Student Akademii został sportretowany w atelier jednego z najwyżej cenionych warszawskich fotografów, u którego konterfekty zamawiali także profesorowie stołecznej uczelni. Coraz szersze kręgi społeczne hołdowały wówczas modzie na posiadanie własnej podobizny w formie biletu wizytowego (carte de visite). Mała fotografia na sztywnej tekturce stała się akcesorium niezbędnym człowiekowi wchodzącemu w dorosłe życie. Można było obdarować nią znajomych, a przy tym zaznaczyć swój status społeczny, w tym przypadku słuchacza polskiej uczelni.

Studenci Akademii nosili mundury zielone z niebieskim kołnierzem i czapki z niebieskim otokiem, o czym wiadomo z przekazów pisemnych.

Władysław Krajewski w mundurze studenta Akademii Medyko-Chirurgicznej, 1861, fotografia Karola Beyera, MW [Esej II.7]

Władysław Krajewski (1839–1891) działał w Komitecie Akademickim oraz Komitecie Stowarzyszenia Bratniej Pomocy. W dniu 25 lutego 1861 roku został zatrzymany za spoliczkowanie oberpolicmajstra, generała Teodora Trepowa, podczas manifestacji na ulicach Warszawy. Opowieściom o tym wydarzeniu towarzyszyły satyryczne wierszyki, rozpowszechniane wśród mieszkańców Warszawy. Dwa lata później, w styczniu 1863 roku, student Krajewski został aresztowany i skazany na zesłanie za udział w powstaniu styczniowym.

Widok z wieży kościoła św. Krzyża w kierunku Pałacu Staszica, fotografia Karola Beyera, 1861, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Zakłady fotograficzne chętnie wykonywały panoramiczne widoki Warszawy z górujących nad miastem wież kościelnych. W tym przypadku obiektyw aparatu został skierowany na południowy wschód, a centrum kadru wypełnił Pałac Staszica.

Dnia 5 października 1860 roku w auli Pałacu Staszica obchodzono trzylecie istnienia Akademii Medyko-Chirurgicznej. Była to ostatnia uroczystość tego rodzaju, gdyż już w następnym roku, w związku z decyzją o utworzeniu Szkoły Głównej, rozpoczęło się przekształcanie Akademii w Wydział Lekarski Szkoły Głównej. Na attyce widnieje napis: Cesarsko-Królewska Medyko-Chirurgiczna Akademia.

Kamienica Józefa Grodzickiego przy Krakowskim Przedmieściu 7, fotografia Karola Beyera, 1859, kolekcja Teodora Chrząńskiego, MNW [Esej I.5]

Kamienicę w stylu renesansu włoskiego zbudowano w latach 1851–1852 według projektu Henryka Marconiego.

Attykę wieńczyło dwanaście posągów, wyrzeźbionych pod kierunkiem profesora Konstantego Hegla według wzorów antycznych przez uczniów Szkoły Sztuk Pięknych, działającej w latach 1844–1866. Na fotografii dobrze widoczna jest figura Fauna z koźlęciem, wykonana przez Józefa Plocera na wzór statuy z Gabinetu Wzorów Gipsowych Uniwersytetu Warszawskiego. Czytelna jest także grupa Kastor i Polluks autorstwa Feliksa Ślaskiego vel Szlawskiego.

Pozostałe posągi są słabo widoczne, gdyż zachowana odbitka była wadliwie naświetlona. Zdjęcie powstało w kilka lat po wzniesieniu budynku i pozostaje najwcześniejszym dokumentem wizualnym obiektu, w którym od lat pięćdziesiątych XIX wieku lokowały się zakłady fotograficzne.

W kamienicy, stojącej niemal naprzeciwko uliczki prowadzącej na teren Uniwersytetu, mieściła się podówczas księgarnia i skład nut muzycznych Michała Glücksberga. Obecnie ma tutaj siedzibę Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, podtrzymująca tradycję pożytecznego sąsiedztwa księgarni z wyższą uczelnią.

Szkoła Sztuk Pięknych, fotografia Karola Beyera, 1861, kolekcja Władysława Sztolcmana, MNW

Portret zbiorowy dwudziestu czterech uczniów Szkoły Sztuk Pięknych oraz profesorów, siedzących w środkowym rzędzie. Pierwszy od lewej to rzeźbiarz Konstanty Hegel, obok niego siedzą malarze: Ksawery Kaniewski, Chrystian Breslauer i Rafał Hadziewicz. Szkoła, kształcąca malarzy, rzeźbiarzy i budowniczych, została powołana do życia w 1844 roku i mieściła się w Gmachu Audytoryjnym. Uległa likwidacji w roku 1864.

Uwagę zwraca dynamiczne upozowanie grupy studentów, otaczających swych nauczycieli, którzy także przybrali swobodne pozy. Portret tej artystycznej grupy wyraźnie różni się od typowego, statycznego portretu zbiorowego z epoki. Studenci mają na sobie przepisowe mundury z czerwonymi kołnierzami i białymi guzikami.

Szkoła Sztuk Pięknych, fotografia Karola Beyera, 1861, kolekcja Władysława Sztolcmana, MNW

Portret zbiorowy dziewiętnastu uczniów Szkoły Sztuk Pięknych z profesorem malarstwa Rafałem Hadziewiczem, absolwentem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych UW. W pierwszym rzędzie, drugi z lewej, klęczy Karol Nowakowski, współorganizator manifestacji patriotycznych w Warszawie z okazji pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej czy rocznicy powstania listopadowego w 1860 roku.

Zdjęcie powstało w atelier fotografa przy Krakowskim Przedmieściu 40, czyli w sąsiedztwie siedziby szkoły. Kilku studentów upozowało się na dywanie, dobrze znanym z wyposażenia pracowni Beyera.

Karol Nowakowski ze Szkoły Sztuk Pięknych, aresztowany 27 lutego i 8 kwietnia, z krzyżem w ręku na placu przed Zamkiem, fotografia Karola Beyera, 1861, MNW [Esej III.7, I.8]

Karol Nowakowski ze Szkoły Sztuk Pięknych, aresztowany 27 lutego i 8 kwietnia, z krzyżem w ręku na placu przed Zamkiem, fotografia kolorowana Karola Beyera, 1861, kolekcja Platona Frederiksa, MWP [Esej II.8]

Karola Nowakowskiego (1833–1867) władze carskie aresztowały w 1861 roku dwukrotnie, za udział w manifestacjach patriotycznych i za noszenie konfederatki, skazując ostatecznie na zesłanie.

Sylwetkę wycięto z portretu zbiorowego studentów Szkoły Sztuk Pięknych z profesorem Hadziewiczem. Przy postaci Nowakowskiego domalowano krzyż i wianuszek kwiatów, tworząc w ten sposób wizerunek bohatera narodowego, występującego przeciwko caratowi. Fotografię, w praktycznym i bardzo już wówczas popularnym formacie carte de visite, rozpowszechniano masowo w celu propagowania oporu wobec rosyjskiej władzy, a także dla upamiętnienia studenta oraz wydarzeń, w których brał udział.

Prezentowany pozytyw to unikalna, podmalowana akwarelą fotografia, wykonana w większym formacie, która trafiła do albumu warszawskiego oberpolicmajstra Platona Fredericksa. Album, złożony ze skonfiskowanych zdjęć, służył do identyfikacji osób poszukiwanych przez carski aparat policyjny.

Kościół św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu, fotografia Karola Beyera, 1858, kolekcja Teodora Chrząńskiego, MNW

Arcybiskup Antoni M. Fijałkowski, metropolita warszawski, odprawił w tym kościele mszę żałobną w intencji Pięciu Poległych, zabitych przez wojsko rosyjskie podczas manifestacji 27 lutego 1861 roku. W komitecie organizującym uroczystości pogrzebowe pracowała młodzież studencka z Akademii Medyko-Chirurgicznej i Szkoły Sztuk Pięknych.

Barokowy kościół wzniesiono w latach 1679–1696 według projektu Giuseppe Simone Bellottiego. Fasada powstała w kilku etapach: przed 1691 (część dolna) oraz w latach 1725–1728, według projektu Bellottiego realizowanego przez Giuseppe Fontanę, gruntownie przebudowana w duchu rokoka przez Jakuba Fontanę w latach 1745–1760. Obecne schody z balustradą w roku 1818 według projektu Christiana Piotra Aignera zastąpiły pierwotny rokokowy podjazd dla karet i schody projektu Giuseppe Fontany (sprzed 1755). Na balustradzie nie ma jeszcze rzeźby Andrzeja Pruszyńskiego Chrystus dźwigający krzyż, którą ustawiono w 1858 roku.

Pierwszy plan wypełniają zaprzężone w konie wozy, załadowane beczkami na wodę, czerpaną ze studni przed Pałacem Staszica. Wodociąg, zrealizowany według projektu Henryka Marconiego, uruchomiono w stolicy w 1855 roku.

Portret Antoniego Melchiora Fijałkowskiego, arcybiskupa metropolity warszawskiego, fotografia Karola Beyera, 1860, MNW

Antoni Melchior Fijałkowski (1778–1861) został mianowany arcybiskupem metropolitą warszawskim w listopadzie 1856 roku, w styczniu roku następnego przyjmując paliusz podczas uroczystości w katedrze św. Jana. Arcybiskup sprzyjał manifestacjom religijno-patriotycznym w kościołach warszawskich. Jako duchowny był związany ze środowiskiem akademickim, o czym dowiadujemy się między innymi ze wspomnienia ucznia Szkoły Sztuk Pięknych Adriana Głębockiego: „Bywaliśmy na mszy w kościele p.p. Wizytek i w nim bierzmowani przez J.E. ks. Arcybiskupa Fijałkowskiego oraz tamże dopełniano kwartalnej spowiedzi”.

Portret Tytusa Chałubińskiego jako członka warszawskiej Delegacji Miejskiej do namiestnika carskiego Michaiła Gorczakowa z 27 lutego 1861 roku, fotografia Karola Beyera, 1861, kolekcja St. Schucha, MNW [Esej IV.7]

Tytus Chałubiński (1820–1889), lekarz i pedagog, kierował katedrą i kliniką chorób wewnętrznych w Akademii Medyko-Chirurgicznej, później zaś w Szkole Głównej, wykładał też krótko na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. W burzliwym dla Warszawy roku 1861 reprezentował uczelnię w Delegacji Miejskiej, powołanej po zabiciu przez Rosjan pięciu manifestantów na Krakowskim Przedmieściu. Zadaniem tego gremium, faktycznie sprawującego władzę w mieście do 4 kwietnia, było uspokojenie nastrojów, kierowanie manifestacjami, tudzież negocjacje z namiestnikiem. Chałubiński odgrywał ważną rolę w zabiegach o realizację postulatu przywrócenia stolicy uniwersytetu.

Na lewym ramieniu portretowanego widnieje, identyfikująca członków Delegacji, opaska z czarnego płótna z białym oblamowaniem i białym paskiem pośrodku.

Portret Jakuba Natansona, członka warszawskiej Delegacji Miejskiej, fotografia Karola Beyera, 1861, MNW [Esej V.7]

Jakub Natanson (1832–1884), chemik, został zaproszony w dniu 6 marca 1861 roku do składu Delegacji Miejskiej, w której znajdowali się przedstawiciele organizacji społecznych, świata przemysłu, finansjery i duchowieństwa. Natanson wzmocnił reprezentację środowiska naukowców, którego przedstawicielem w tym gremium był dotychczas jedynie Tytus Chałubiński.

Jakub Natanson po powstaniu Szkoły Głównej został powołany na profesora Wydziału Matematyczno-Fizycznego. W 1875 roku należał do grona założycieli Muzeum Przemysłu i Rolnictwa.

Portret Henryka Kuszkowskiego, akademika, członka Delegacji Miejskiej, fotografia Karola Beyera, 1861, MNW [Esej VI.7, III.8]

Henryk Kuszkowski, student Akademii Medyko-Chirurgicznej, został dokooptowany do Delegacji Miejskiej w dniu 6 marca 1861 roku. Był także, na co wskazuje noszony przez niego cylinder z charakterystyczną plakietką, członkiem (konstablem) Straży Obywatelskiej, powołanej do pełnienia funkcji porządkowych podczas pogrzebu Pięciu Poległych na Cmentarzu Powązkowskim. Mogiła ofiar manifestacji z dnia 27 lutego przez pewien czas pozostawała pod społeczną ochroną, aby nie doszło do jej natychmiastowego zniszczenia przez władze carskie.

Dbający o spokój w mieście studenci „zaskarbili sobie wdzięczność mieszkańców Warszawy”, co podkreślano w prasie stołecznej.

Krakowskie Przedmieście podczas procesji Bożego Ciała, fotografia Karola Beyera, 2 czerwca 1861, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Widok z Pałacu Staszica w kierunku północnym na ulicę szczelnie wypełnioną tłumem mieszkańców stolicy. Uroczystości religijne stawały się okazją do patriotycznych manifestacji, w których liczny udział brało także środowisko akademickie. W pamiętnym roku 1861, po tragicznych wydarzeniach z lutego i marca, kiedy to rosyjski gubernator wydał rozkaz strzelania do mieszkańców Warszawy, majowa procesja Bożego Ciała zgromadziła niespotykaną wcześniej liczbę wiernych.

Seria zdjęć wykonanych przez Karola Beyera dokumentuje wydarzenie, przekazując z właściwą dla tego medium sugestywnością zarówno realia, jak i atmosferę towarzyszącą religijno-patriotycznemu zgromadzeniu.

Portret zbiorowy dziewięciu młodych mężczyzn w drodze na zesłanie, po opuszczeniu Warszawy 3 stycznia 1862, fotografia nieznanego autora, kolekcja Stanisława Schucha, MNW [Esej IV.8]

Wśród zesłańców znajdują się studenci Akademii Medyko-Chirurgicznej, aresztowani przez rosyjskie władze z 15 na 16 października 1861 roku za udział w obchodach rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki i skazani na wywóz w głąb Rosji. Były to pierwsze dni stanu wojennego, wprowadzonego przez zaborcę 14 października 1861 roku i nigdy nieodwołanego.

W rzędzie górnym: Maksymilian (Maurycy) Unszlicht, Władysław Garczyński, Stanisław Ambożewicz (Ambroziewicz). W rzędzie środkowym: Leon Wagenfisz, Jakub Feingold (lub Frołowicz), Saladyn W. Ramlow (Ramloff), Bernard Goldman, poniżej Józef Hertz (Herz), Henryk Senator.

Fotografia, wykonana na jednym z postojów w prowincjonalnym miasteczku, była następnie szeroko kolportowana wśród zwolenników oporu wobec caratu. Duża liczba zachowanych odbitek świadczy o masowym rozpowszechnieniu tego wizerunku.

Aleksandryjsko-Maryjski Instytut Wychowania Panien (dawny Instytut Szlachecki) przy ulicy Wiejskiej, fotografia Konrada Brandla, ok. 1865, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Gmach wybudowano w latach 1851–1853 według projektu Antoniego Sulimowskiego i Bolesława P. Podczaszyńskiego dla Instytutu Szlacheckiego, który działał do 1862 roku. Od 28 października 1861 roku do otwarcia w dniu 25 listopada 1862 roku Szkoły Głównej prowadzono tutaj kursy przygotowawcze dla chętnych do studiowania na tej uczelni.

Nad centralną partią budowli góruje dwugłowy orzeł carski. W takie symbole rosyjskiego panowania w Warszawie wyposażono wszystkie budynki rządowe w mieście. Od roku 1863 w gmachu mieściła się rosyjska pensja żeńska – Instytut Aleksandryjsko-Maryjski. W 1919 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, obiekt przeznaczono na siedzibę Sejmu, a potem także Senatu. W latach 1925–1928 gmach został rozbudowany przez Kazimierza Skórewicza. Po drugiej wojnie światowej, przekształcony według projektu Bohdana Pniewskiego, służył Sejmowi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a od roku 1989 – Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej.

Pałac Kazimierzowski, fotografia nieznanego autora, 1862, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Pałac nazwano Kazimierowskim (Kazimierzowskim), ponieważ stojąca niegdyś na tym miejscu Villa Regia została odbudowana w 1660 roku dla króla Jana Kazimierza. Po wielu przekształceniach w XVIII wieku, kolejna przebudowa – autorstwa Hilarego Szpilowskiego – miała miejsce w latach 1815–1817. Pałac Kazimierzowski stał się siedzibą Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, powołanego do życia dokumentem z dnia 19 listopada 1816 roku.

„Od roku 1815 przeznaczono Pałac Kaźmirowski na instytuta naukowe. Położenie jego wybornie do celu tego przypada. Pomieszczony w samym środku miasta, dogodnie dla uczęszczającej młodzieży, niewystawiony jest przecież na gwar uliczny; otoczenie ogrodami na krańcu wzgórza zapewnia przypływ ciągły świeżego, zdrowego powietrza i gdyby nie sąsiedztwo szpitala św. Rocha, nicby do życzenia nie zostawało pod względem wybrania miejsca na zakład naukowy”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 26 października 1861]

Na fotografii pałac został ujęty z perspektywy Krakowskiego Przedmieścia. Budowlę częściowo zasłania prowizoryczna drewniana brama, osadzona w ogrodzeniu, które wzniesiono w 1840 roku, zapewne w związku z oddaniem pałacu w użytkowanie Gimnazjum Realnemu, działającemu tu od 1841 roku.

Portret Józefa Mianowskiego, rektora Szkoły Głównej (1862–1869), fotografia Karola Beyera, 1865, MNW [Esej VII.7]

Józef Mianowski (1804–1879) był lekarzem, absolwentem Uniwersytetu Wileńskiego. Pracował jako profesor fizjologii w Wilnie i Sankt-Petersburgu. W 1862 roku został powołany na rektora Szkoły Głównej i piastował tę funkcję przez cały czas istnienia uczelni, a w latach 1867–1869 był ponadto wiceprezesem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

W 1865 roku stał się bohaterem obrazu, namalowanego przez dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych Ksawerego Kaniewskiego, a przedstawiającego „spotkanie Ojca Świętego Piusa IX z rodziną rektora Szkoły Głównej Mianowskiego w okolicach Rzymu”. Podjęcie takiego tematu świadczy o wyjątkowej pozycji rektora Mianowskiego w warszawskim środowisku akademickim. Jej potwierdzeniem stało się założenie w 1881 roku przez dawnych profesorów uczelni towarzystwa dla materialnego wspierania polskiej twórczości naukowej, na znak szacunku i uznania dla rektora nazwanego Kasą im. J. Mianowskiego. Dzięki temu Kasę traktowano jako swoistą kontynuację misji edukacyjnej Szkoły Głównej, już wówczas nieistniejącej.

Pałac Kazimierzowski, fotografia Jana Mieczkowskiego, 1862, MW

W 1862 roku została powołana do życia Szkoła Główna, która, jako kontynuatorka tradycji Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, otrzymała siedzibę na terenie zajmowanym wcześniej przez tę uczelnię. Szkoła Główna miała cztery wydziały: Prawa i Administracji, Filologiczno-Historyczny, Matematyczno-Fizyczny i Lekarski. Pałac Kazimierzowski poddano wówczas remontowi, co utrwalono na fotografii ukazującej rusztowania przy portyku budowli.

Na pierwszym planie po prawej widnieje fragment szpitala św. Rocha, a w głębi – Gmachu Porektorskiego po przebudowie, zakończonej jesienią 1861 roku.

Portret Józefa Kazimierza Plebańskiego, fotografia Karola Beyera, 1867, kolekcja Teodora Chrząńskiego, MNW [Esej VIII.7]

Józef K. Plebański (1831–1897) był historykiem wykształconym we Wrocławiu i Berlinie. W 1861 roku wykładał na kursach przygotowawczych do Szkoły Głównej. Następnie został nominowany na profesora Wydziału Filologiczno-Historycznego tej uczelni. Podczas inauguracji 25 listopada 1862 roku wygłosił w języku łacińskim wykład O stosunku nauk historycznych do politycznych, w którym rozwinął myśl o korzyściach płynących z uczenia się historii. W listopadzie 1887 roku napisał dla „Tygodnika Ilustrowanego” wspomnienie o Szkole Głównej, zatytułowane Przed dwudziestu pięciu laty.

Na fotografii formatu wizytowego umieszczono popiersie profesora w owalnym medalionie, otoczonym ozdobną litografowaną ramką. Był to jeden z popularnych wzorów atelierowego portretu fotograficznego.

Portret Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, arcybiskupa metropolity warszawskiego, fotografia Jana Mieczkowskiego, 1862, kolekcja Marii Dąbrowskiej, MNW [Esej IX.7]

Arcybiskup Zygmunt Szczęsny Feliński (1822–1895) wziął udział w uroczystej inauguracji Szkoły Głównej we wtorek 25 listopada 1862 roku, zasiadając na honorowym miejscu obok rektora Józefa Mianowskiego, dyrektora Głównej Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Kazimierza Krzywickiego oraz dyrektora kancelarii Komisji Oświaty Rady Stanu Kazimierza Stronczyńskiego.

„[...] w auli akademickiej odbyło się pierwsze publiczne posiedzenie profesorów szkoły głównej, nazajutrz zaś nastąpiło otworzenie kursów tejże szkoły. Zacna nasza młodzież rozumie ważność tego faktu i wielość obowiązku jaki on na nią nakłada. Dziś też kilkuset uczniów w szkole głównej to znaczy za lat cztery lub pięć tyluż zyskanych dla kraju światłych obywateli, zdolnych administratorów prawników, lekarzy, ekonomistów, techników. Aż serce rośnie na myśl ile sił zdobyć możemy tą drogą, ile wzmocnić podwaliny gmachu społecznego, nad którego trwałym wzniesieniem ogół tak gorliwie pracuje”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 28 listopada 1862]

Zygmunt Szczęsny Feliński został kanonizowany w roku 2009 przez papieża Benedykta XVI.

Portret Aleksandra Wielopolskiego, fotografia Karola Beyera, 1861, kolekcja Zygmunta Wdowiszewskiego, MNW [Esej X.7]

Dnia 27 listopada 1862 roku rektor Szkoły Głównej przybył wraz z profesorami wszystkich wydziałów do pałacu Brühla, aby przedstawić się Aleksandrowi Wielopolskiemu (1805–1877), od czerwca 1862 roku pełniącemu funkcję naczelnika rządu cywilnego w Królestwie Polskim. Przywrócenie Warszawie wyższej uczelni było niewątpliwą zasługą kontrowersyjnego polityka, za jakiego uchodził Wielopolski. Warto dodać, że sam Wielopolski był absolwentem Wydziału Prawa i Administracji UW.

Widok pałacu Brühla przy placu Saskim (obecnie Marszałka Józefa Piłsudskiego), fotografia Karola Beyera, 1862, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Dawny pałac Ossolińskich, nabyty od Sanguszków w 1750 roku przez Heinricha Brühla (1700–1763), saskiego ministra na dworze króla Augusta III, został w latach 1754–1759 przebudowany przez Johanna Friedricha Knobla w stylu późnego baroku. Odsprzedaną przez rodzinę Brühlów skarbowi państwa budowlę odrestaurowano w latach 1787–1788 pod kierunkiem Dominika Merliniego. Pałac był kolejno siedzibą ambasad rosyjskiej i francuskiej, rezydencją wielkiego księcia Konstantego, wreszcie ulokowano w nim naczelnika rządu cywilnego w Królestwie Polskim.

Pałac, do którego przylgnęło nazwisko rodziny Brühlów, został wysadzony przez Niemców po Powstaniu Warszawskim i do dzisiaj nie doczekał się odbudowy.

Widok z wieży kościoła św. Krzyża na teren Uniwersytetu, fotografia nieznanego autora, 1862, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW [Esej I.3]

W centrum kadru widoczna jest elewacja zachodnia Gmachu Pomuzealnego (pierwotny Pawilon Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), zbudowanego w latach 1818–1820 w stylu surowego klasycyzmu przez Michała Kado na podstawie projektu Chrystiana Piotra Aignera. Był to pierwszy w Polsce budynek zaprojektowany na potrzeby szkoły artystycznej i muzeum. Obecnie jest siedzibą Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

W głębi widnieje fasada Pałacu Kazimierzowskiego, po lewej – Gmach Seminaryjny, a po prawej – dach Gmachu Porektorskiego i fasada dawnego Gabinetu Mineralogicznego przed przebudową (!), która miała miejsce w latach 1862–1869.

Sala pod Gabinetem Zoologicznym [Sala Kolumnowa w Gmachu Pomuzealnym], fotografia Karola Beyera, 1863, kolekcja Muzeum Sztuk Pięknych, MNW

Sala kolumnowa w Gmachu Pomuzealnym (pierwotnym Pawilonie Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego), była przeznaczona do eksponowania uniwersyteckiej kolekcji odlewów gipsowych, ale wykorzystywano ją także jako aulę Szkoły Głównej. Tutaj też, dnia 25 listopada 1862 roku, uroczyście zainaugurowano działalność Szkoły.

Karol Beyer sfotografował wnętrze zaraz po remoncie, na czas którego usunięto gipsowe posągi. Na ścianie południowej wisi obraz Antoniego Brodowskiego z 1828 roku Nadanie przez cesarza i króla Aleksandra I dyplomu ustanowienia Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku. Jest to unikalny przekaz ikonograficzny dotyczący zaginionego płótna.

Sala z fotografii to jedyne reprezentacyjne wnętrze pamiętające czasy Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, zachowane do dziś w pierwotnej formie. Przez wiele lat służyła jako magazyn biblioteki Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2012 roku pełni funkcje reprezentacyjne jako Sala Kolumnowa.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Sztuk Pięknych wiosną 1863 roku.

Widok z wieży kościoła św. Krzyża w kierunku Gmachu Seminaryjnego, fotografia nieznanego autora, 1862, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW [Esej II.3]

Gmach Seminaryjny, zwany oficyną północną Pałacu Kazimierzowskiego, powstał w latach 1815–1816 według projektu Jakuba Kubickiego. W 1861 roku został przebudowany przez Antoniego Sulimowskiego w stylu późnego klasycyzmu. W latach 1816–1831 i 1861–1865 gmach służył Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Obecnie mieści się tutaj Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, a budynek nosi nazwę Collegium Iuridicum I.

Na pierwszym planie widnieją dachy zabudowań szpitala św. Rocha, po lewej zaś fragment pałacu Uruskich-Czetwertyńskich i dach Gmachu Audytoryjnego.

Widoczne są też mosty na Wiśle – łyżwowy oraz Kierbedzia (w budowie), a na prawym brzegu zabudowania Pragi.

Widok z wieży kościoła św. Krzyża w kierunku dziedzińca Pałacu Kazimierzowskiego, fotografia nieznanego autora, 1862, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW [Esej III.3]

Panoramiczne ujęcie z wysoka ukazuje na pierwszym planie kamienice nr 20 i 22 przy Krakowskim Przedmieściu oraz zespół budynków szpitala św. Rocha pod numerem 24. W głębi widać teren Uniwersytetu z Gmachem Seminaryjnym (Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) w centrum kadru, po prawej zaś fragmenty Gmachu Pomuzealnego oraz fasadę Pałacu Kazimierzowskiego z portykiem w rusztowaniach. Po lewej fotografia ukazuje fragment pałacu Uruskich-Czetwertyńskich (obecnie Wydział Geografii i Studiów Regionalnych) oraz mosty na Wiśle: łyżwowy i Kierbedzia (w budowie).

Kościół PP Wizytek, fotografia Jana Mieczkowskiego, ok. 1865, kolekcja Adama Kirkora, MNW

Fotografia pochodzi z cyklu Widoki Warszawy. Jan Mieczkowski, podobnie jak Karol Beyer i Konrad Brandel, stworzył album fotograficznych widoków stolicy, w którym znalazł się „portret” świątyni, pełniącej funkcje kościoła akademickiego i sąsiadującej z terenem uczelni. Fotografowie podtrzymywali tradycję, pielęgnowaną od wieków przez grafików i malarzy, tworząc serie widoków z najważniejszymi budowlami miasta.

Po prawej widoczna jest elewacja pałacu Tyszkiewiczów-Potockich wraz z oficynami zamykającymi teren Uniwersytetu od północy, po lewej – fragment zabudowań klasztoru Wizytek.

Wnętrze kościoła Wizytek, fotografia Michała Trzebieckiego, 1868, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Widok prezbiterium z ołtarzem głównym wzniesionym według projektu Giuseppe Fontany, wykonanym przez Johanna Georga Plerscha w latach 1758–1761. Ołtarz zdobi obraz Tadeusza Kuntzego Nawiedzenie św. Elżbiety, z lat 1759–1760. Po lewej stronie ambona, dzieło Johanna Georga Plerscha także z lat 1759–1760. Jest to najwybitniejszy na terenie Polski przykład barokowej ambony w kształcie łodzi.

Fotografię wnętrza ówczesnego kościoła akademickiego wykonał Trzebiecki przy sztucznym świetle magnezjowym, stosowanym na świecie od 1864 roku.

Pomnik Kazimierza Brodzińskiego w kościele Wizytek, fotografia nieznanego autora, MNW

Na początku 1863 roku rzeźbiarz Władysław Oleszczyński ustawił w kościele Wizytek kamienny posąg naturalnej wielkości, przedstawiający jednego z najwybitniejszych profesorów Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego – Kazimierza Brodzińskiego (1791–1835). Fundatorem pomnika, o czym zaświadcza inskrypcja, był jego uczeń, Eustachy Marylski.

Dziennikarz tygodnika tak opisywał ten fakt: „Szlachetnem uczuciem obywatelskiem wiedziony wdzięczny uczeń tym posągiem obudza pamięć poety-żołnierza, którego imię i zasługi w sercu narodu nie zgasną. [...] Pan Marylski przeznaczył posąg do kościoła Panien Wizytek, w którym młodzież ucząca się słucha zwykle nabożeństwa, aby wdrożyć w jej pamięć rysy znakomitego pisarza”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 czerwca 1863]

Studenci Kursu IV Wydziału Prawa i Administracyi w roku 1865/6 Rektorowi Szkoły Głównej i Profesorom Swego Wydziału. Warszawa, 19 Marca 1866 r., fotografia Michała Trzebieckiego, 1866, MNW [Esej I.9; Tableau 1]

Najstarsza zachowana fotografia pamiątkowa spośród ofiarowanych rektorowi Józefowi Mianowskiemu w dniu jego imienin. Ukazuje rektora (w centrum), dziekana wydziału Walentego Dutkiewicza (poniżej) i dwunastu profesorów (od lewej: Józef Kasznica, Paweł Popiel, Stanisław Budziński, Walenty Miklaszewski, Franciszek Maciejowski, Władysław Okęcki, Władysław Holewiński, Antoni Białecki, Antoni Okolski, Józef Oczapowski, Hipolit Chwalibóg, Zdzisław Korzybski) oraz dziewięćdziesięciu dwóch studentów.

Tableau skomponowano z pojedynczych portretów, wykonanych wcześniej w atelier.

Nie wszyscy studenci sfotografowali się w przepisowych mundurach, wielu występuje w ubraniach cywilnych. Można też zauważyć nieregulaminowe różnice w kroju kołnierzy i w szamerunku mundurów.

Widok Krakowskiego Przedmieścia z wieży kościoła św. Krzyża w kierunku kościoła Karmelitów, fragment panoramy Warszawy, fotografia Jana Mieczkowskiego, 1866, kolekcja Adama Kirkora, MNW [Esej IV.3]

Wschodnia pierzeja ulicy została ukazana od budynku szpitala św. Rocha przez pałace Uruskich-Czetwertyńskich, Tyszkiewiczów-Potockich, kościół Wizytek, kamienice pod numerami 36–40, pałac Tarnowskich i kościół Karmelitów, aż po rysujące się w oddali wieże Zamku Królewskiego.

Pomiędzy szpitalem św. Rocha a pałacem Uruskich-Czetwertyńskich, na wysokości uliczki prowadzącej do niewidocznego na zdjęciu Pałacu Kazimierzowskiego, widnieją dwie pary słupków połączonych łańcuchami. Ustawiono je w miejscu pamiętającej czasy Augusta II bramy – kamiennego łuku triumfalnego, zwieńczonego blaszanym globem. Bramę tę rozebrano w 1819 roku, aby odsłonić widok na Pałac Kazimierzowski.

Reprodukcja fotografii, wykonana techniką drzeworytu, zdobiła w latach 1866–1868 winietę ilustrowanego tygodnika „Kłosy”. W ten sposób popularyzowano widok Krakowskiego Przedmieścia, najbardziej reprezentacyjnej ulicy ówczesnej Warszawy.

Pierwszemu swemu Rektorowi Profesorowie Szkoły Głównej D. 19 Marca 1867, fotografia Karola Beyera, 1867, kolekcja Henryka Piątkowskiego, MNW [Tableau 2]

Pamiątka dedykowana Józefowi Mianowskiemu w dniu jego imienin jest bezcennym źródłem do dziejów Uniwersytetu, ukazującym siedemdziesiąt portretów dziekanów i profesorów czterech wydziałów Szkoły Głównej.

U góry: Wydział Lekarski – dziekan Aleksander Le Brun i dwudziestu dwóch profesorów. Po lewej: Wydział Prawa i Administracji – dziekan Walenty Dutkiewicz i czternastu profesorów. Po prawej: Wydział Matematyczno-Fizyczny – dziekan Stanisław Przystański i czternastu profesorów. U dołu: Wydział Filologiczno-Historyczny – dziekan Józef Kowalewski i szesnastu profesorów. Wśród fotograficznych wizerunków znalazł się jeden rysunek, a mianowicie portret Augustyna Frączkiewicza z Wydziału Matematyczno-Fizycznego (pierwszego dziekana tego wydziału).

„Kurier Warszawski” z dnia 20 marca 1867 roku poinformował czytelników o otrzymaniu przez rektora Szkoły Głównej „ozdobnego rysunku”. Fakt zamieszczenia w prasie takiej informacji świadczy o pozycji uczelni i jej społecznym znaczeniu.

„Wczoraj, jako w dniu imienin czcigodnego Rektora Szkoły Głównej Warszawskiej, J.W. Rzecz. R.S. Józefa Mianowskiego Professorowie wszystkich wydziałów tejże szkoły, mając na czele swych Dziekanów, złożyli temuż J.W. Rektorowi życzenia wszelkiej pomyślności, przyczem ofiarowali mu ozdobny rysunek, wśród którego powieszonych zostało 60 portretów Professorów, czyli całego ciała naukowego rzeczonej Instytucji.

Portrety zostały zdjęte sposobem fotograficznym w znanym i najdawniejszym zakładzie fotografii Pana Bayera”.

[„Kurier Warszawski” z 20 marca 1867]

Wydział Lekarski Szkoły Głównej, fragment kompozycji Pierwszemu swemu Rektorowi Profesorowie Szkoły Głównej D. 19 Marca 1867.

W centrum u góry – dziekan wydziału Aleksander Le Brun (1803–1868). Od lewej profesorowie: Henryk Fudakowski, Piotr Seifman, Adam Gliszczyński, Ignacy Baranowski, Włodzimierz Brodowski, Roman Pląskowski, Michał Pilcicki, Teofil Wisłocki, Tytus Chałubiński, Henryk Hoyer, Władysław Tyrchowski, Wiktor Szokalski, Ferdynand Werner, Antoni Kryszka, Ludwik Hirszfeld, Polikarp Girsztowt, Józef Rose, Hipolit Korzeniowski, Witold Narkiewicz-Jodko, Henryk Łuczkiewicz, Bronisław Chojnowski, Władysław Orłowski.

Wydział Prawa i Administracji Szkoły Głównej, fragment kompozycji Pierwszemu swemu Rektorowi Profesorowie Szkoły Głównej D. 19 Marca 1867.

W centrum dziekan wydziału Walenty Dutkiewicz (1798–1882). U góry od lewej profesorowie: Teodor Dydyński, Józef Oczapowski, Stanisław Budziński, Józef Kasznica, Władysław Holewiński, Antoni Białecki, Walenty Miklaszewski, Zdzisław Skłodowski. U dołu od lewej: Zdzisław Korzybski, Antoni Okolski, Franciszek Maciejowski, Paweł Popiel, Hipolit Chwalibóg, Władysław Okęcki.

Wydział Matematyczno-Fizyczny Szkoły Głównej, fragment kompozycji Pierwszemu swemu Rektorowi Profesorowie Szkoły Głównej D. 19 Marca 1867.

W centrum dziekan wydziału Stanisław Przystański (1820–1887). U góry od lewej profesorowie: August Wrześniowski, Karol Jurkiewicz, Julian Bayer, Jan Baranowski, Jerzy Aleksandrowicz, Nikodem Pęczarski, Tytus Babczyński, Kazimierz Kopytowski. U dołu od lewej: Augustyn Frączkiewicz, Władysław Zajączkowski, Władysław Dudrewicz, Roman Wawnikiewicz, Julian Łubieński, Erazm Langer.

Wydział Filologiczno-Historyczny Szkoły Głównej, fragment kompozycji Pierwszemu swemu Rektorowi Profesorowie Szkoły Głównej D. 19 Marca 1867.

W centrum u góry – dziekan wydziału Józef Kowalewski (1801–1878). Od lewej profesorowie: Adam Bełcikowski, Karol Estreicher, Stefan Pawlicki, Jan Papłoński, Jan Wolfram, Józef Kazimierz Plebański, Józef Przyborowski, Aleksander Tyszyński, Henryk Struve, Julian Kotkowski, Zygmunt Węclewski, Antoni Mierzyński, Henryk Lewestam, Louis Lambert, Franciszek Kuszel, Jan Zejdowski.

Ambrożemu Grabowskiemu d. 31 Grudn. 1867 r. na pamiątkę rocznicy 60-ciu lat autorstwa 70-ciu lat księgarstwa Koledzy i Przyjaciele ofiarują, fotografia Konrada Brandla, 1867, kolekcja Henryka Piątkowskiego, MNW [Tableau 3]

Ambroży Grabowski (1782–1868), historyk, księgarz, a także prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, został uhonorowany przez środowisko warszawskie pamiątkową laurką w formie tableau. Portretowi jubilata towarzyszy siedemdziesiąt pięć wizerunków osobistości reprezentujących elitę intelektualną stolicy. Wśród pisarzy, wydawców, księgarzy i publicystów znajduje się czternaście kobiet, wśród nich Paulina Kraków, Eleonora Ziemięcka, Narcyza Żmichowska, Maria Ilnicka i Jadwiga Łuszczewska (Deotyma). Ponadto liczna reprezentacja Szkoły Głównej w osobach rektora Józefa Mianowskiego i profesorów: Jana Papłońskiego, Karola Estreichera, Józefa K. Plebańskiego i Józefa Przyborowskiego z Wydziału Filologiczno-Historycznego; Walentego Dutkiewicza i Wacława A. Maciejowskiego z Wydziału Prawa i Administracji; Jana Baranowskiego z Wydziału Matematyczno-Fizycznego; Polikarpa Girsztowta z Wydziału Lekarskiego.

Kompozycję wzbogaca widok Warszawy od strony praskiej, fotografowany w 1862 roku, podczas budowy mostu Kierbedzia.

Szpital św. Ducha przy ulicy Elektoralnej, fotografia Konrada Brandla, po 1865, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Budynek wzniesiono w 1861 roku według projektu Józefa Orłowskiego dla szpitala, którego historia sięgała połowy XV wieku. Od 1864 roku mieściły się tutaj kliniki: terapeutyczna, chirurgiczna i oftalmologiczna Szkoły Głównej, a od 1869 korzystał z niego także Cesarski Uniwersytet Warszawski.

Szpital stanął przy ulicy, która rzadko przyciągała uwagę fotografujących. Jednak powstanie nowego budynku dało pretekst do wykonania zdjęć plenerowych dokumentujących zmiany w architekturze stolicy.

Kamienica należąca do kompleksu zabudowań szpitala św. Rocha przy Krakowskim Przedmieściu, fotografia Konrada Brandla, 1869, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Widok z ulicy Fiodora Berga (dzisiaj – Romulda Traugutta) ukazuje frontową elewację kamienicy czynszowej, należącej do kompleksu zabudowań szpitala św. Rocha, sąsiadującego z terenem uniwersyteckim. Architektura budynku z renesansowym wystrojem jest dziełem Henryka Marconiego, który w latach 1845–1851 rozbudował i dokonał generalnego remontu tego kompleksu. Od 1811 roku szpital służył kolejno szkole medycznej nazwanej Wydziałem Akademicko-Lekarskim, Wydziałowi Nauk Lekarskich Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, a po powstaniu Szkoły Głównej także jej Wydziałowi Lekarskiemu.

Na parterze budynku, po lewej stronie, jest widoczna księgarnia i skład papieru. Nad przejazdem bramnym umieszczono napis: Szpital S. Rocha / Больница С. Роха.

Obecnie budynek jest siedzibą organizacji studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Instytutu Kultury Polskiej, Inspektoratu BHP, Działu Kontroli Wewnętrznej UW, Zespołu Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej dla Szkół Wyższych oraz księgarni uniwersyteckiej.

Studenci kursu IVgo Wydziału Prawa i Administracji Rektorowi i Profesorom 1868, fotografia zakładu „Kloch i Dutkiewicz”, 1868, MNW [Esej II.9; Tableau 4]

W centrum kompozycji wyróżnia się portret rektora Szkoły Głównej Józefa Mianowskiego. Wokół niego zgromadzono zdjęcia osiemnastu profesorów: Hipolita Chwaliboga, Henryka Struvego, Józefa K. Plebańskiego, Teodora Dydyńskiego, Walentego Miklaszewskiego, Stanisława Budzińskiego, Pawła Popiela, Antoniego Okolskiego, Franciszka Maciejowskiego, Józefa Kasznicy, Walentego Dutkiewicza, Władysława Holewińskiego, Antoniego Białeckiego, Lewandowskiego, Józefa Oczapowskiego, Władysława Okęckiego, Zdzisława Korzybskiego, Witolda Załęskiego. Spośród stu pięciu sportretowanych studentów wielu ma na sobie przepisowy mundur, nosi go jednak z dużą dozą nonszalancji. Mundury są porozpinane, zapięte na jeden guzik, czasem na dwa.

Przepisowy strój dla studentów wprowadzono w 1864 roku. Był to mundur w kolorze granatowym ze srebrnymi guzikami oraz białymi paskami na kołnierzu i mankietach. Obowiązywały spodnie czarne lub szaraczkowe i okrągła czapka. Młodzież początkowo sabotowała zarządzenie o obowiązku noszenia munduru. Wskutek perswazji rektora i po uzyskaniu specjalnej dotacji państwowej udało się jednak studentów umundurować, czego dowodem są zachowane pamiątkowe tableaux.

Henryk Sienkiewicz w mundurze studenta Szkoły Głównej, refotografia z oryginału nieznanego autora z 1869 roku, ok. 1915, kolekcja Kazimierza Stefańskiego, MNW

Henryk Sienkiewicz (1846–1916), jeden z najważniejszych twórców polskiej literatury, studiował na Wydziale Lekarskim, a następnie na Wydziale Filologiczno-Historycznym Szkoły Głównej. Należał do grona „wychowańców” Szkoły Głównej, którzy aktywnie kultywowali pamięć o polskiej uczelni w epoce rosyjskiego panowania w Warszawie. Należał do członków-założycieli Kasy im. J. Mianowskiego w 1881 roku. W czerwcu 1903 roku, podczas uczty koleżeńskiej, zorganizowanej w sali koncertowej warszawskiej Filharmonii z okazji Zjazdu Wychowanków na czterdziestolecie Szkoły Głównej, jemu przypadł honor wzniesienia pierwszego toastu. W 1905 roku otrzymał Nagrodę Nobla za powieść Quo vadis. Zmarł w pierwszą rocznicę odrodzenia Uniwersytetu w Warszawie, dnia 15 listopada 1916 roku.

Aleksander Głowacki (Bolesław Prus) w mundurze studenta Szkoły Głównej, fotografia Konrada Brandla, 1871, kolekcja Oktawii Głowackiej, MNW [Esej I.10]

Aleksander Głowacki (1847–1912), wybitny pisarz i kronikarz Warszawy, który przybrał pseudonim literacki Bolesław Prus, studiował w latach 1866–1868 na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Szkoły Głównej. W twórczości publicystycznej chętnie prezentował opinie o pokoleniu Polaków wykształconym przez tę polską uczelnię. Odegrał poważną rolę w kształtowaniu poglądów na temat fotografii, którą uznawał za nowoczesne medium przydatne w warsztacie artystów oraz „najpiękniejszy wynalazek dziewiętnastego stulecia”.

Na Pamiątkę. Studenci Kursu IVgo Wydziału Prawa i Administracji w R. 1868/69, fotografia Michała Trzebieckiego, 1869, MNW [Esej III.9; Tableau 5]

Fotografia została wykonana z okazji zakończenia studiów przez ostatni rocznik Wydziału Prawa i Administracji Szkoły Głównej. Portret rektora Józefa Mianowskiego otaczają wizerunki czternastu profesorów i stu czterech studentów. Sportretowani absolwenci mają na sobie studenckie mundury i tylko dwóch występuje po cywilnemu. Poprzez włożenie mundurów do pamiątkowej fotografii studenci zamanifestowali swoje przywiązanie do polskiej uczelni, która znajdowała się w przededniu likwidacji.

Pałac Kazimierzowski, fotografia Konrada Brandla, ok. 1870, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Widok na Pałac Kazimierzowski po likwidacji Szkoły Głównej w 1869 roku i powołaniu na jej miejsce Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego z rosyjskim językiem wykładowym. Zamknięcie polskiej uczelni było konsekwencją odwołania Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (w 1867 roku), a tym samym odebraniem ograniczonej autonomii oświatowej, jaką Polacy wywalczyli dla Królestwa Polskiego w 1861 roku.

W 1866 i 1869 roku na attyce pałacu ustawiono sześć figur dłuta Faustyna Cenglera, wyobrażających alegorie nauk.

Uniwersytet, fotografia Konrada Brandla, ok. 1872, MW

Widok ogólny na Pałac Kazimierzowski, który był w tym czasie siedzibą Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego.

Fotografia z albumu Widoki Warszawy / Vues de Varsovie została umieszczona w dekoracyjnej ramce, zaprojektowanej specjalnie dla Zakładu Fotograficznego Konrada Brandla. Zdjęcie oferowano do sprzedaży pojedynczo lub w albumie prezentującym zabytki warszawskiej architektury.

Start balonu z trawnika przed Pałacem Kazimierzowskim, fotografia Konrada Brandla, 25 sierpnia 1872, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Na początku sierpnia 1872 roku przybył do Warszawy francuski aeronauta, kapitan Brunell, który – jak donosił „Kurier Warszawski” – zapraszał „do podróży napowietrznej chętnych niezwykłych wrażeń”. Balon, nazwany Jules Fevre, został „złożony w głównej sali tutejszego uniwersytetu”, gdzie podziwiano go przez kilka dni. Tłumy ciekawskich zgromadził także start balonu. Pierwszymi pasażerami byli trzej dziennikarze, a wśród nich absolwent Szkoły Głównej i redaktor „Kuriera Warszawskiego” Feliks Fryze.

Obserwatorium astronomiczne w Ogrodzie Botanicznym, fotografia Konrada Brandla, ok. 1872, MW [Esej I.4]

Zdjęcie ukazuje budynek Obserwatorium po przebudowie, zrealizowanej w latach 1870–1871 przez Bolesława P. Podczaszyńskiego. W miejsce murowanych ścian z triadą iluzjonistycznych okien w środkowej partii drugiej kondygnacji, postawiono ściany drewniane ze szczeliną obserwacyjną. Zburzono też kopułę zachodnią, aby zamontować większy, cylindryczny kiosk dla nowego teleskopu. Obserwatorium, którego architekturze nadano niegdyś charakter pałacowy, zostało zeszpecone tą przebudową, podyktowaną względami funkcjonalnymi. Na pierwszym planie widok uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego.

Fotografia pochodzi z popularnej serii albumowej Widoki Warszawy / Vues de Varsovie.

Kościół Opieki św. Józefa, fotografia Konrada Brandla, ok. 1872, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Kościół akademicki został ukazany wraz z sąsiadującymi z nim gmachami. Po lewej widać neorenesansową elewację kamienicy Wizytek, zbudowanej w latach 1855–1857. Mieszczący się tu od 1863 do 1873 roku skład zegarków genewskich B. Wosińskiego reklamuje zegarki Patka. Po prawej widać fragment oficyny pałacu Tyszkiewiczów-Potockich.

Postać przechodnia widocznego przed kościołem podkreśla, zgodnie z tradycją przedstawień architektury w sztuce, skalę zabudowy tej części miasta.

Fotografia wykorzystywana w albumowym cyklu Widoki Warszawy / Vues de Varsovie, prezentującym trzy obiekty architektury związane z uniwersytetem w Warszawie.

Studenci kursu IV Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia Aleksandra Kowalińskiego, 1874, MNW [Tableau 6]

Pamiątkowe tableau pochodzi z czasów po rusyfikacji uniwersytetu w Warszawie. Na uczelni pozostali jako wykładowcy niektórzy tylko profesorowie Szkoły Głównej, a wśród słuchaczy znalazła się jedynie ta część polskiej młodzieży, która nie mogła pozwolić sobie na studia zagraniczne. Nadal popularnością cieszyły się pamiątkowe zdjęcia, wykonywane w warszawskich zakładach fotograficznych techniką montażu pozytywów, po 1869 roku na tableaux nie umieszczano jednak portretów rosyjskich rektorów.

Portrety czterdziestu sześciu studentów są wplecione w dekorację rysunkową z motywami architektury, ksiąg prawniczych, rózeg liktorskich, wici roślinnych i gałązek wawrzynu. W centrum widnieje fotografia Pałacu Kazimierzowskiego, a nad nią cytat z Ody do młodości Adama Mickiewicza. Kompozycję wieńczy postać Temidy.

Po likwidacji polskiej uczelni ten rodzaj pamiątki ze studiów, wzbogaconej wyraźnymi akcentami patriotycznymi, adresowano zazwyczaj tylko do kolegów-studentów, z pominięciem grona profesorów Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego.

Obserwatorium Astronomiczne, fotografia Maksymiliana Fajansa, ok. 1875, kolekcja Stanisława Zarewicza, MNW [Esej II.4]

Wykonana latem fotografia ukazuje gmach Obserwatorium poprzez roślinność Ogrodu Botanicznego. Popularny format carte de visite wykorzystywano do szerokiego upowszechniania wiedzy o zabytkach i aktualnych wydarzeniach – małe fotografie o wymiarach 6x9 cm stanowiły tanią i efektowną pamiątkę z podróży.

Ogród Botaniczny, fotografia nieznanego autora, ok.1875, kolekcja Leopolda Méyeta, MNW

Unikalna fotografia nieokreślonego autora ukazuje urodę uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego w słoneczny letni dzień w połowie lat siedemdziesiątych XIX wieku. Niestety, dotychczas nie zostały odnalezione „prześlicznie kolorowane fotografie z rzadszych roślin Botanicznego Ogrodu”, wykonane przez Zakład Fotograficzny „Kloch i Dutkiewicz” w 1867 roku.

Widok Pałacu Kazimierzowskiego z Krakowskiego Przedmieścia, fotografia Maurycego Puscha, 1885, MNW

Fotografia ukazuje brukowaną uliczkę, zwaną Uniwersytecką, prowadzącą od Krakowskiego Przedmieścia do ogrodzenia Uniwersytetu, oraz Pałac Kazimierzowski w głębi kadru. Po prawej widać fragment elewacji szpitala św. Rocha, po lewej zaś – pałacu Uruskich-Czetwertyńskich.

Po dwudziestu pięciu latach 27/6 1885, fotografia firmy „Karoli i Pusch”, 1885, MNW [Tableau 7]

Tableau upamiętnia działalność Gimnazjum Realnego, istniejącego w latach 1839–1862, a kontynuującego tradycję Liceum Warszawskiego. W zwieńczeniu kompozycji umieszczono cztery portrety profesorów gimnazjum. Najważniejszą postacią był dyrektor tej szkoły Jan Pankiewicz (1816–1899), pedagog, który wcześniej wykładał w Szkole Sztuk Pięknych na Wydziale Budownictwa (drugi z prawej). Inni wykładowcy gimnazjum to Jerzy Aleksandrowicz (1819–1894), późniejszy dyrektor Ogrodu Botanicznego (drugi z lewej) i Karol Jurkiewicz (1822–1908), przyrodnik związany ze Szkołą Główną (pierwszy z lewej). Ponadto na tableau składają się wizerunki trzydziestu pięciu wychowanków świętujących jubileusz. Znajdują się wśród nich dwa historyczne portrety zbiorowe z 1860 roku, ukazujące uczniów z nauczycielami. Nadto dwa obiekty architektury: Pałac Kazimierzowski – pierwsza siedziba Gimnazjum Realnego oraz wzniesiony na potrzeby tej szkoły budynek, do którego przylgnęła z czasem nazwa „gmach Szkoły Głównej”. Kompozycji dopełniają rysunki przedmiotów kojarzących się z chemią i fizyką, co przypomina o profilu nauczania w gimnazjum.

Gmach Szkoły Głównej (wcześniej siedziba Gimnazjum Realnego), fragment tableau firmy „Karoli i Pusch”, 1885, MNW

Gmach w stylu późnego klasycyzmu wzniesiono dla Gimnazjum Realnego w latach 1841–1842 według projektu Antonia Corazziego. Po zamknięciu gimnazjum w 1862 roku ulokowano w nim Szkołę Główną, której nazwa przyjęła się jako określenie budynku. Po prawej stronie widoczny jest fragment tzw. domu Tekli Rapackiej przy ulicy Oboźnej 8.

Fotografia została wykonana w czasach, gdy Uniwersytet Warszawski nosił miano Cesarskiego, o czym świadczą umieszczone na fasadzie rosyjskie godło państwowe oraz nazwa uczelni w języku rosyjskim. Zdjęcie budynku stanowi element tableau prezentowanego na stronach 258–259.

Gruntownie wyremontowany budynek jest obecnie siedzibą Instytutu Archeologii.

Portret zbiorowy współpracowników „Biblioteki Warszawskiej”, fotografia firmy „Karoli i Pusch”, ok. 1885, MW

Portret zbiorowy grupy siedemnastu mężczyzn został wykonany w atelier fotografów Aleksandra Karolego i Maurycego Puscha. W centrum kadru wyeksponowano Antoniego Wagę, zoologa, ale też pisarza i pedagoga. Siedzi on w fotelu ozdobionym orłem, a o zainteresowaniach ornitologicznych profesora zaświadczać ma atrybut w postaci wypchanego ptaka. Waga studiował na wydziale filozoficznym Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego, na którym wykładał Samuel Bogumił Linde, polski językoznawca, pedagog i dyrektor biblioteki Uniwersytetu. Portret malarski tego wybitnego męża został doklejony na odbitce, co oznacza, że patronuje fotografowanej grupie. Wydaje się, że osobistości zebrane wokół profesora Wagi to zespół ludzi związanych z „Biblioteką Warszawską”, miesięcznikiem naukowym wydawanym w Warszawie w latach 1841–1914.

Na pamiątkę zjazdu w dniu 29 Czerwca 1889 roku Kolegów i Magistrów Prawa i Adm. Szkoły Głównej Warszawskiej z R. 1869, fotografia Waleriana Twardzickiego, 1889, MNW [Tableau 8]

Pamiątkowe fotografie absolwentów Wydziału Prawa i Administracji zachowały się w największej ilości. Jednym z powodów była popularność tego kierunku studiów, liczącego zwykle ponad dwustu słuchaczy na jednym roku. Na przykład w roku akademickim 1863/1864 było ich dwustu dziewięćdziesięciu. Jubileuszowe spotkania dowodzą silnej więzi pomiędzy absolwentami Szkoły Głównej.

Na fotografii odnajdujemy dziewięciu z czternastu profesorów, którzy pracowali na wydziale w 1869 roku, ostatnim roku akademickim w Szkole Głównej. Pracę na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim kontynuowali profesorowie: Antoni Okolski, Hipolit Chwalibóg, Witold Załęski, Stanisław Budziński, Władysław Holewiński, Walenty Miklaszewski, Teodor Dydyński, Władysław Okęcki, Antoni Białecki.

W centrum kompozycji widnieje Gmach Audytoryjny.

Na Pamiątkę. Studenci Kursu IVgo Wydziału Prawa i Administracji w R. 1868/69, fragment, fotografia Michała Trzebieckiego, 1869, MNW [Esej I.6]

Na pamiątkę zjazdu w dniu 29 Czerwca 1889 roku Kolegów i Magistrów Prawa i Adm. Szkoły Głównej Warszawskiej z R. 1869, fragment, fotografia Waleriana Twardzickiego, 1889, MNW [Esej II.6]

Interesujące jest porównanie dwóch tableaux, z których pierwsze powstało na zakończenie studiów prawniczych w 1869 roku, a drugie – z okazji jubileuszu dwudziestolecia tego wydarzenia. Na obu fotografiach odnajdujemy portrety panów J. Śliwińskiego, Z. Sulimierskiego, W. Smoleńskiego i S. Taylora wykonane w odstępie lat dwudziestu, co jest cennym przyczynkiem do ikonografii tych postaci.

Gmach Audytoryjny, fotografia Waleriana Twardzickiego, 1889, MNW

Gmach ten wzniesiono przed rokiem 1822 według projektu Michała Kado. Surowy klasycyzm architektury harmonizował z założeniem terenu uniwersyteckiego, określanego mianem Pałac Kazimierzowski. Gmach usytuowano symetrycznie w stosunku do Gmachu Pomuzealnego, po drugiej stronie wjazdu na dziedziniec. W latach 1846–1865 miała tutaj siedzibę Szkoła Sztuk Pięknych. Zdjęcie budynku zdobi tableau 8.

Obecnie Gmach Audytoryjny, po wieloletnim użytkowaniu przez Akademię Medyczną, jest siedzibą Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych.

Prelekcja w Sali Wielkiej Ratusza, fotografia firmy „Kloch i Dutkiewicz”, ok. 1880, MNW

Tradycja organizowania wykładów profesorów wyższej uczelni dla mieszkańców Warszawy sięga początków działalności Szkoły Głównej. Odbywały się zazwyczaj w Auli Szkoły Głównej, w Resursie Kupieckiej przy ulicy Senatorskiej lub Resursie Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu. Po zamknięciu polskiej uczelni, w latach istnienia rosyjskiego uniwersytetu, wykorzystywano do tego celu także najbardziej reprezentacyjne i obszerne wnętrze stolicy, jakim była Sala Wielka (Aleksandryjska) warszawskiego Ratusza. Na sfotografowanym odczycie wśród publiczności widać sporo kobiet. W pierwszym rzędzie, na lewo od centrum, siedzi profesor Wydziału Prawa Walenty Miklaszewski.

Portret zbiorowy absolwentów Wydziału Lekarskiego Szkoły Głównej, fotografia nieznanego autora, 1893, MW

W atelier zgromadzili się po latach dawni studenci Wydziału Lekarskiego, aby, zgodnie ze zwyczajem panującym wśród absolwentów Szkoły Głównej, wykonać pamiątkową fotografię i wspomnieć czasy polskiego uniwersytetu. Od lewej stoją: A. Knaap, J. Świecianowski, S. Janowski, L. Wichliński, T. Walewski, P. Borkowski, J. Miklaszewski, W. Garztecki, J. Wasiewicz, J. Goliński; siedzą: A. Kostecki, T. Pągowski, B. Starzyński, ksiądz A. Rogowski, W. Gajewski, dr Henryk Dobrzycki, A. Zaborowski, W. Gatkiewicz.

Wśród sportretowanych znalazł się też Henryk Dobrzycki (1843–1914), autor wspomnienia o macierzystym wydziale nieistniejącej już polskiej uczelni, opublikowanego w 1890 roku na łamach „Przeglądu Literackiego”, a także przedmowy do drugiego tomu opracowania Szkoła Główna Warszawska (1862–1869), wydanego w Krakowie w 1901 roku.

Teren Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego z Pałacem Kazimierzowskim, fotografia nieznanego autora, ok. 1885, kolekcja Tomasza Chełmińskiego, MNW

Cour d’Honneur przed pałacem wypełniał rozległy, obsadzony drzewami i krzewami trawnik, utrwalony na wielu fotografiach. Wśród roślinności na dziedzińcu dominowały bzy, których urodę wielokrotnie opisywano w „Kurierze Warszawskim”, podkreślając „świeżość i balsamiczność powietrza na terenie Pałacu Kazimierzowskiego”. Zdjęcia umożliwiają zapoznanie się ze stanem utrzymania zieleni na terenie uniwersyteckim w różnych okresach.

Fasada Pałacu Kazimierzowskiego, fotografia Edwarda Troczewskiego, ok. 1890, kolekcja Vladasa Drémy, MNW

W latach 1869–1915 Pałac Kazimierzowski pozostawał siedzibą Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Na fasadzie pałacu widniał napis w języku rosyjskim „Императорский Университеть”, a portyk wieńczyło rosyjskie godło państwowe.

Jest to jedna z ostatnich fotografii ukazujących siedzibę uczelni w ujęciu frontalnym. W 1891 roku rozpoczęła się budowa nowej biblioteki, który to budynek zasłonił sylwetę Pałacu Kazimierzowskiego, dotychczas widocznego z Krakowskiego Przedmieścia.

Fasada Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW [Esej I.11]

Gmach nowej biblioteki wzniesiony na dziedzińcu przed Pałacem Kazimierzowskim był najważniejszą inwestycją budowlaną rosyjskiej uczelni. Powstał w latach 1891–1894 według projektu Stefana Szyllera i Antoniego Jasieńczyka-Jabłońskiego, w stylu włoskiego renesansu.

Fasadę zwieńczyła kompozycja rzeźbiarska Hipolita Marczewskiego Apoteoza nauki. W niszach dolnej kondygnacji, po obu stronach wejścia, ustawiono posągi Sofoklesa (po lewej) i Demostenesa (po prawej) dłuta tego samego rzeźbiarza. Popiersia wybitnych postaci antycznych, zdobiące fasadę (trzy biusty) oraz elewację wschodnią (siedem biustów), wykonali Marczewski i Jan Woydyga.

Prezentowana seria niesygnowanych fotografii biblioteki pochodzi z albumu ofiarowanego w 1897 roku rektorowi Grigorijowi Zengerowi przez Antoniego Jasieńczyka-Jabłońskiego, pełniącego funkcję architekta Uniwersytetu.

Westybul w gmachu Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW

Jest to jedyna zachowana bez zmian przestrzeń architektoniczna gmachu, którego wnętrza w latach 2003–2005 poddano gruntownej przebudowie.

Czytelnia w gmachu Biblioteki, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW

Fotografia ukazuje wnętrze dziś już nieistniejące. Przestrzeń dawnej czytelni na pierwszym piętrze została na nowo zaaranżowana w wyniku przebudowy gmachu według projektu architektów Przemysława Woźniakowskiego i Jarosława Grzegorego. Znajdują się tu obecnie sale wykładowe i obszerny hall.

Hall pierwszego piętra w gmachu Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego z obrazem Henryka Siemiradzkiego Apoteoza Kopernika, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW

Henryk Siemiradzki (1843–1902), wybitny polski malarz akademicki, namalował obraz w 1891 roku na zamówienie osoby prywatnej, która przeznaczyła to dzieło dla Uniwersytetu. Płótno wywiezione przez Rosjan podczas I wojny światowej zostało rewindykowane do Polski w 1927 roku. Podczas II wojny światowej zaginęło i jego losy pozostają nieznane.

Konstrukcja magazynu książek w gmachu Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW

Magazyn książek w gmachu Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW

Siedmiopiętrowy magazyn książek, ulokowany w tylnej części Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, miał formę żelaznego rusztu o niskich kondygnacjach, z półkami dostępnymi bez użycia drabin i ażurowymi podłogami-stropami. Ta pionierska na polskim gruncie konstrukcja, nawiązująca do rozwiązań technicznych bibliotek w Londynie i Paryżu, wyróżniała się w tamtych czasach nowoczesnością i funkcjonalnością.

Zabytkowy ruszt usunięto w trakcie przebudowy wnętrza gmachu. Zachowano tylko fragmenty konstrukcji jako „świadków” dawnego wyglądu magazynu. Część zachowano w Starym BUW-ie (w sali audytoryjnej), inny ocalony fragment jest eksponowany przed nowym gmachem Biblioteki Uniwersytetu przy ulicy Dobrej.

Elewacje południowa i wschodnia Biblioteki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia nieznanego autora, 1897, BUW

Na szczególną uwagę zasługuje pozbawiona okien elewacja wschodnia Biblioteki. Pomiędzy korynckimi półkolumnami umieszczono na niej siedem konsol z popiersiami wybitnych postaci antyku, dłuta Hipolita Marczewskiego i Jana Woydygi. W tympanonie widnieje płaskorzeźba Woydygi, określana w prasie z epoki jako Alegoria Nauki lub Junona prezentująca nauki bogom Olimpu. Według najnowszych ustaleń badaczy tej problematyki mamy do czynienia z Ateną opiekunką nauk oraz personifikacjami nauk lub Ateną przedstawiającą Naukę Bogom Olimpu.

Przed gmachem Biblioteki zostali sfotografowani architekci Stefan Szyller i Antoni Jasieńczyk-Jabłoński, którzy zaprojektowali ten nowoczesny w skali europejskiej obiekt.

Henryk Sienkiewicz w swoim gabinecie, fotografia Aleksandra Karoliego, 1899, kolekcja Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, MNW

5 grudnia 1899 roku w mieszkaniu Henryka Sienkiewicza przy ulicy Wspólnej 24 w Warszawie odbyło się spotkanie byłych wykładowców i słuchaczy Szkoły Głównej, którzy rozpoczęli przygotowania do uczczenia jubileuszu pięćsetlecia odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wzięcie udziału w tym święcie nauki polskiej z jednej strony miało być wyrazem uznania warszawskiego środowiska naukowego dla najstarszej polskiej uczelni, z drugiej zaś przypomnieniem roli, jaką odegrała w zaborze rosyjskim nieistniejąca już wówczas Szkoła Główna.

Dnia 7 czerwca 1900 roku podczas uroczystości w Krakowie delegacja dawnej Szkoły Głównej stawiła się z darem i adresem jubileuszowym, który odczytał Henryk Sienkiewicz, a podpisali także Henryk Hoyer, Aleksander Czajewicz i Paweł Popiel.

Biblioteka Uniwersytecka zasłaniająca gmach główny Uniwersytetu, fotografia nieznanego autora, 1902, AP m.st. Warszawy [Esej II.11]

Fotografia pochodzi z albumu trzydziestu trzech widoków Warszawy, wykonanego na prywatne zamówienie. Każde zdjęcie jest podpisane ręcznie, a przy wizerunku Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego znalazł się komentarz wyrażający powszechną opinię mieszkańców stolicy o niekorzystnym ulokowaniu gmachu, który przesłonił widok z Krakowskiego Przedmieścia na zabytkowy Pałac Kazimierzowski.

Krakowskie Przedmieście, w głębi po lewej na miejscu d. Pałacu Staszica cerkiew z gimnazjum rosyjskim, z prawej kościół św. Krzyża i 3cie Gimnazjum, fotografia nieznanego autora, 1902, AP m.st. Warszawy [Esej I.12]

Klasycystyczny Pałac Staszica został przebudowany w latach 1892–1895 przez architekta Władimira Pokrowskiego na cerkiew św. Tatiany Rzymianki. Powstała budowla w stylu bizantyńsko-ruskim – twór architektoniczny całkowicie obcy pejzażowi miasta. W ten sposób Rosjanie zniszczyli pałac, zamykający perspektywę Krakowskiego Przedmieścia i stanowiący właściwe tło dla pomnika Mikołaja Kopernika dłuta Bertela Thorvaldsena. Mieszkańcy stolicy z jednej strony wyśmiewali nowy kostium Pałacu Staszica, z drugiej jednak uważali tę zmianę za symbol tragicznego losu narodu.

W budynku na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Fiodora Berga, wystawionym w latach 1867–1868 według projektu Bolesława P. Podczaszyńskiego, a po 1885 roku podciągniętym do samej elewacji kościoła, zostało ulokowane III Gimnazjum Męskie. Obecnie mieści się tutaj Instytut Filozofii Wydziału Filozofii i Socjologii oraz Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Fotograf, który utrwalił ten fragment miasta, stał na wysokości uliczki prowadzącej z Krakowskiego Przedmieścia na teren Uniwersytetu.

Portret zbiorowy wychowanków Wydziału Filologiczno-Historycznego Szkoły Głównej z Henrykiem Sienkiewiczem i Aleksandrem Świętochowskim w pierwszym rzędzie, fotografia Jadwigi Golcz, 1903, kolekcja Henryka Sienkiewicza, MNW

W 1903 roku odbył się zjazd absolwentów Szkoły Głównej, którym uczczono czterdziestolecie założenia warszawskiej uczelni. Uczestnicy spotkania, powszechnym wtedy zwyczajem, zostali uwiecznieni na pamiątkowych atelierowych fotografiach, grupujących absolwentów poszczególnych wydziałów. Na oprawie prezentowanego zdjęcia złożyli autografy: Adam Antoni Kryński, Edward Rontaler, Edward Bogusławski, Feliks Witkowski, Hipolit Wójcicki, Mikołaj Skalski, Franciszek Juskowski, Gabriel Centnerszwer, Ignacy Stołągiewicz, Władysław Mazurowski (?), Franciszek Szymański, Hipolit Chromiński, Jakub Wiewiórski, Kazimierz Wasilewski, Edward Grabowski, Stefan Okołów, Bronisław Bieńkowski, Władysław Nowca, Teodozjusz Opatowicz, Włodzimierz Koc, Stanisław Falęcki, Jan Matulewicz, Jan Baudouin de Courtenay, Henryk Goldberg, Aleksander Świętochowski, Józef Radziukinas, Henryk Struve, Antoni Mierzyński, Henryk Sienkiewicz, Władysław Nowicki, N.N.

Fotografia została podarowana Muzeum Narodowemu w Warszawie w 1935 roku przez Jadwigę Korniłowiczową i Henryka Józefa Sienkiewicza, syna pisarza.

Pałac Kazimierowski [właściwie Gmach Audytoryjny], fotografia nieznanego autora, 1903 kolekcja Cypriana Lachnickiego, MNW

Sposób opisania fotografii świadczy o kontynuowaniu dawnego obyczaju określania terminem Pałac Kazimierzowski (dawniej – Kazimierowski) całego terenu uniwersyteckiego, a co za tym idzie – różnych jego budynków. W tym przypadku nazwą tą posłużono się w odniesieniu do Gmachu Audytoryjnego.

Fotografia pochodzi z albumu prezentującego siedziby Szkoły Rysunkowej Warszawskiej, utworzonej po zlikwidowaniu przez władze carskie Szkoły Sztuk Pięknych.

Obecnie Gmach Audytoryjny pozostaje w użytkowaniu Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych.

Panorama Warszawy z wieży kościoła św. Floriana na Pradze, fotografia Edwarda Troczewskiego, 1901, kolekcja Jadwigi Jasiewiczowej, MNW

Jest to panoramiczny widok Skarpy Warszawskiej, wzdłuż której sytuowano malownicze rezydencje. Między innymi królewski dwór Wazów ulokował niegdyś na skarpie Villa Regia, na miejscu której stoi do dziś Pałac Kazimierzowski, najważniejszy gmach Uniwersytetu Warszawskiego. Jest on widoczny wśród zieleni po lewej stronie kadru, powyżej zaś wznoszą się wieże kościoła św. Krzyża.

Na szerokim pierwszym planie ukazano zabudowania na prawym brzegu Wisły.

Tableau dla upamiętnienia dziesięciolecia ukończenia Wydziału Prawa i Administracji, fotografia Aleksandra Karoliego, 1906, MNW [Tableau 9]

Pamiątkowa fotografia została skomponowana z portretów trzydziestu dziewięciu studentów i pięciu profesorów oraz widoków trzech budowli uniwersyteckich. Wśród profesorów znalazło się trzech Polaków, którzy wykładali wcześniej w Szkole Głównej, a potem pracowali na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim: Teodor Dydyński, Władysław Holewiński i Adolf Pawiński.

Każdy z trzech gmachów przypomina inny okres w dziejach uczelni: Pałac Kazimierzowski – Królewski Uniwersytet Warszawski, gmach byłego Gimnazjum Realnego – Szkołę Główną, a gmach Biblioteki – czasy uniwersytetu rosyjskiego.

Brama pomiędzy Pałacem Kazimierzowskim a gmachem stojącym na miejscu dawnego Gabinetu Mineralogicznego, fotografia amatorska nieznanego autora, ok. 1914, kolekcja Ferdynanda Hoesicka, BN

Klasycystyczne żelazne bramy i ogrodzenia pozyskano dla Szkoły Głównej około 1867 roku. Pochodziły z Pałacu Prymasowskiego, który odgradzały od ulicy Senatorskiej. Zabytkowe ogrodzenie, zamontowane pomiędzy Pałacem Kazimierzowskim a dwoma flankującymi go pawilonami, zamykało przejście do ogrodu uniwersyteckiego i do dziś pozostaje ozdobą uniwersyteckiego założenia.

Uroczysta msza święta w katedrze św. Jana Chrzciciela w Warszawie, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 15 listopada 1915, kolekcja Aleksandra Kraushara, BN [Esej I.14]

W dniu 15 listopada 1915 roku mszą świętą, celebrowaną przez metropolitę warszawskiego arcybiskupa Aleksandra Kakowskiego, zainaugurowano działalność polskich uczelni – Uniwersytetu i Politechniki. Wśród gości honorowych znajdowali się dawni profesorowie Szkoły Głównej: Ignacy Baranowski z Wydziału Lekarskiego oraz Władysław Holewiński i Walenty Miklaszewski z Wydziału Prawa i Administracji. Po nabożeństwie uczestnicy ceremonii w uroczystym pochodzie przeszli przez miasto na teren Uniwersytetu.

Fotografia uwieczniająca to wydarzenie znalazła się na stronie tytułowej numeru 47 „Tygodnika Ilustrowanego” z dnia 20 listopada 1915 roku.

Katedra św. Jana Chrzciciela w Warszawie, fotografia nieznanego autora, ok. 1915, kolekcja Władysława Sztolcmana, MNW [Esej II.14]

Świątynia została przebudowana w stylu gotyku angielskiego w latach 1836–1840 według projektu Adama Idźkowskiego. W latach 1947–1956 zrujnowaną w czasie drugiej wojny światowej katedrę odbudowano pod kierunkiem Jana Zachwatowicza w stylu gotyckim, nawiązującym do tradycji architektury gotyckiej na Mazowszu.

Na pierwszym planie po lewej widoczny jest fragment manierystyczno-barokowego kościoła Jezuitów pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Łaskawej.

Pałac Kazimierzowski w dniu inauguracji Uniwersytetu Warszawskiego 15 listopada 1915 roku, fotografia Stanisława Nofok-Sowińskiego, 1915, MNW [Esej I.15]

Rosyjski uniwersytet ewakuowano z Warszawy w dniu 7 lipca 1915 roku (ostatecznie znalazł się w Rostowie nad Donem, gdzie do 1917 roku działał jako uczelnia rosyjska), natomiast wojska carskie opuściły stolicę 5 sierpnia. Warszawa znalazła się pod okupacją niemiecką. W dniu 11 sierpnia powołano Komisję Uniwersytecką, której zadaniem było doprowadzenie do reaktywowania działalności wyższej uczelni. W wyniku kompromisu zawartego z niemieckim okupantem doszło do utworzenia polskiego Uniwersytetu i inauguracji roku akademickiego 1915/1916.

Na fotografii uwieczniono Pałac Kazimierzowski, pozbawiony jednak attyki i ustawionych na niej rzeźb, co było wynikiem poprzedzającego inaugurację remontu.

Prezes Rady miejskiej dr Józef Brudziński, piastujący również godność rektora Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 24 lipca 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW

Józef Brudziński (1847–1917) był lekarzem pediatrą i neurologiem. Pracował w szpitalach w Łodzi i Warszawie. W 1908 roku znalazł się wśród założycieli „Przeglądu Pediatrycznego”, a od 1910 pozostawał członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W roku 1912 wywalczył uznanie samodzielnej sekcji polskiej w Association Internationale de Pédiatrie. Uznanie przyniosły mu osiągnięcia w badaniach nad zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych. W 1915 roku włączył się w inicjatywę tworzenia Uniwersytetu w Warszawie i przyjął godność rektora. W tym czasie miasto pozostawało pod okupacją niemiecką, aż do odzyskania przez Polskę niepodległości w dniu 11 listopada 1918 roku.

Ksiądz kanonik Antoni Szlagowski podczas mszy polowej przy ruinach fundamentów Świątyni Opatrzności w Ogrodzie Botanicznym, fotografia Mariana Fuksa, 3 maja 1916, MNW [Esej I.16]

Z okazji 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja pod patronatem odrodzonego Uniwersytetu zorganizowano uroczystość odsłonięcia tablicy pamiątkowej na terenie uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego. Wmurowano ją we wnęce historycznych fundamentów Świątyni Opatrzności, której budowę rozpoczęto w rok po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja i nigdy nie ukończono. Podczas uroczystości mszę świętą odprawił ksiądz Antoni W. Szlagowski (1864–1956).

„Wstał dzień majowy, jeden z najpiękniejszych, jakie wiosna polska mogła dać Warszawie. [...] O tym rześkim poranku pierwsza zerwała się ze snu młodzież akademicka, aby pośpieszyć do ruin ogrodu Botanicznego na odsłonięcie tablicy pamiątkowej, wmurowanej we wnęce ruin historycznych. Uroczystość, zorganizowana pod auspicjami uniwersytetu, który słusznie uczynił, biorąc niejako pod swoją opiekę ten zabytek szacowny, miała przebieg podniosły i głęboko wzruszający”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

W centrum fotografii widnieje postać kobiety w białym nakryciu głowy – jest to pierwsza studentka Uniwersytetu Warszawskiego tak czytelnie zapisana na zdjęciu.

Jego Magnificencja Rektor Józef Brudziński przemawia do młodzieży uniwersyteckiej w Ogrodzie Botanicznym przy ruinach fundamentów Świątyni Opatrzności, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 3 maja 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW [Esej II.16]

„Po odprawieniu przez ks. kan. Szlagowskiego mszy polowej na zaimprowizowanym ołtarzu wśród młodej zieleni wiosennej, pochyliły się w hołdzie przed pamiątką przeszłości głowy zebranych, zabrzmiał donośny głos Jego Magnificencji, rektora uniwersytetu, dr J. Brudzińskiego, opadła zasłona – i na kamiennej tablicy zarysowały się, dla potomnych wyryte, litery treściwego napisu”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Wydarzenie miało miejsce w godzinach porannych, po czym studenci wzięli udział w pochodzie mieszkańców Warszawy, świętujących rocznicę, o której w czasach rosyjskiego zaboru nie można było nawet wspominać.

Tablica pamiątkowa, odsłonięta 3 maja 1916 roku na fundamentach Świątyni Opatrzności, fotografia nieznanego autora, 1916, MNW

Na oryginalnej tablicy widoczne jest godło Uniwersytetu Warszawskiego. Obecnie we wnęce historycznych ruin znajduje się nowa tablica, pod którą w dniu 3 maja społeczność uniwersytecka tradycyjnie składa kwiaty.

Sto dwudziesta piąta rocznica Konstytucji 3 Maja. Plac Zygmunta. Przy dźwiękach mazurka Dąbrowskiego pochód rozpoczyna młodzież szkolna, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 3 maja 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW [Esej III.16]

„Punktualnie o godzinie 11-ej rano, po nabożeństwie odprawionem w kościele Archikatedralnym przez J.E. ks. Arcybiskupa Kakowskiego, rozpoczęli pochód Sokoli i Szkoły Miejskie. W przemarszu przez miasto za młodzieżą szkolną ruszyło duchowieństwo rzymsko-katolickie, przedstawiciele zborów ewangelickich i rabinatu żydowskiego, Komitet Obywatelski, Zarząd Miasta, Rada Główna Opiekuńcza, Komitet Obchodu, organizacje polityczne, instytucje społeczne, stowarzyszenia, cechy”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Sto dwudziesta piąta rocznica Konstytucji 3 Maja. Pochód na Krakowskim Przedmieściu, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 3 maja 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW [Esej IV.16]

„Toczy się pochód barwną wstęgą przez Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat, Aleje Ujazdowskie, Bagatelę, Marszałkowską, plac Zbawiciela”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Widok zdjęty przez pracującego dla „Tygodnika Ilustrowanego” fotoreportera z Pałacu Staszica w kierunku hotelu Bristol.

Sto dwudziesta piąta rocznica Konstytucji 3 Maja. Szpaler studentów uniwersytetu na placu Trzech Krzyży, fotografia Mariana Fuksa, 3 maja 1916, MNW [Esej V.16]

Studenci Uniwersytetu Warszawskiego w białych czapkach maszerowali w zgrabnie uformowanym czworoboku, na którego czele kroczyła grupa profesorów.

Czapki studenckie w kolorze białym z czarnym daszkiem i amarantowym otokiem obowiązują do dnia dzisiejszego.

Sto dwudziesta piąta rocznica Konstytucji 3 Maja. Ulica Marszałkowska. Grupa studentów Uniwersytetu Warszawskiego, w głębi kościół Zbawiciela, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 3 maja 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW [Esej VI.16]

„Młodzież akademicka wystąpiła w pochodzie w karnym, zwartym, imponującym szeregu pod starym, błękitnym sztandarem uniwersyteckim, szczęśliwym trafem odnalezionym na strychu Pałacu Kazimierzowskiego”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 6 maja 1916]

Uroczyste otwarcie Rady m. stoł. Warszawy. Przewodniczący Rady rektor Uniwersytetu Józef Brudziński przemawia zza stołu prezydialnego, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 24 lipca 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW

Wnętrze Sali Wielkiej w Ratuszu, dawnym pałacu Jabłonowskich, przy placu Teatralnym. Gruntowna przebudowa Ratusza została zakończona w roku 1870. Od tego czasu jego wnętrza wyróżniały się najbardziej reprezentacyjnymi salami, dlatego wykorzystywano je zarówno do wykładów publicznych, prowadzonych często przez profesorów Uniwersytetu, jak i do oficjalnych zgromadzeń o rozmaitym charakterze.

Podczas drugiej wojny światowej Ratusz został zrujnowany przez niemieckiego okupanta. W 1997 roku odbudowano bryłę gmachu, nie przywrócono natomiast historycznych wnętrz.

Students and inhabitants of Warsaw cheer Dr. Brudziński, chairman of the Municipal Council, leaving the magistrate, photo: Wacław Saryusz-Wolski, 24 July 1916, the Dominik Witke-Jeżewski collection, MNW

Młodzież z Uniwersytetu Warszawskiego brała żywy udział we wszystkich wydarzeniach, które miały miejsce w stolicy i w kraju w burzliwych latach 1915–1920. Łączenie przez dr. Józefa Brudzińskiego dwóch ważnych funkcji – rektora Uniwersytetu i prezesa Rady Miejskiej – sprzyjało aktywności studentów.

Poświęcenie krzyża wzniesionego na stokach Cytadeli w miejscu stracenia członków ostatniego Rządu Narodowego 5 sierpnia 1864, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 5 sierpnia 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW

Po pięćdziesięciu dwóch latach od tragicznego wydarzenia, w Warszawie „upamiętniono jego ofiary krzyżem dębowym, symbolem męki Chrystusa oraz udręczonego narodu polskiego”. Uroczystość zgromadziła tłumy mieszkańców stolicy, a wśród nich liczną reprezentację środowiska uniwersyteckiego. Przemówienie wygłosił prezes Rady Miejskiej dr Józef Brudziński, piastujący również godność rektora Uniwersytetu Warszawskiego.

W centrum kadru, zwrócony ku kamerze Wacława Saryusza-Wolskiego, widoczny jest fotoreporter Marian Fuks przy pracy.

Uroczystość umieszczenia orła polskiego nad bramą wjazdową Uniwersytetu. Pośrodku rektor Józef Brudziński w otoczeniu młodzieży akademickiej, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, przed 14 października 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW [Esej I.13]

Bramę zwieńczono godłem z czasów Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego w formie orła w koronie z gałązkami wawrzynu i palmy w szponach, otoczonego pięcioma gwiazdami, które symbolizowały ówczesne wydziały uczelni. Umieszczenie orła w tak eksponowanym miejscu miało dla narodu polskiego, ciągle jeszcze pozbawionego niepodległego państwa, symboliczną wymowę i doniosłe znaczenie.

Brama Główna Uniwersytetu została wzniesiona przy Krakowskim Przedmieściu w 1910 roku według projektu Stefana Szyllera. Eklektyczną architekturę wzbogacają posągi Ateny i Uranii dłuta Zygmunta Langmana. Historyczny wygląd bramy, zniszczonej podczas drugiej wojny światowej, został przywrócony w 1984 roku.

Wśród młodzieży akademickiej widoczne są sylwetki studentek.

W dziedzińcu zamkowym po odczytaniu rozkazu sprzymierzonych monarchów. Na balkonie przedstawiciele władz okupacyjnych, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 5 listopada 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW

Zgromadzeni na dziedzińcu Zamku mieszkańcy stolicy oczekiwali odczytania Rozkazu sprzymierzonych monarchów, czyli tzw. Aktu 5 listopada. Dokument został wydany przez państwa centralne jako zapowiedź utworzenia niezależnego Królestwa Polskiego. Zebrani entuzjastycznie przyjęli zawarte w Akcie 5 listopada obietnice, które jednak już po kilku miesiącach okazały się złudne. W głębi kadru widnieje liczna grupa studentów Uniwersytetu Warszawskiego w białych czapkach.

Studenci Uniwersytetu z transparentem „Niech żyje Piłsudski” na wysokości restauracji „Gastronomia” przy Nowym Świecie 16 (róg Smolnej), fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 5 listopada 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW

Studenci Uniwersytetu Warszawskiego maszerowali w pochodzie mieszkańców stolicy, który wyruszył o godz. 4.30 po południu z Alei 3 Maja pod Ratusz na placu Teatralnym. Uroczyste posiedzenie Rady Miejskiej było wyznaczone na godzinę szóstą.

Widok Warszawy z placem Saskim w centrum, fotografia lotnicza nieznanego autora, 1916, kolekcja Dominika Witke-Jeżewskiego, MNW

Widok centrum Warszawy od placu Bankowego na zachodzie, Pałacu Staszica na południu, terenu Uniwersytetu na wschodzie i Nalewek na północy. Na obszarze Uniwersytetu widoczne gmachy: Audytoryjny, Pomuzealny, Biblioteka oraz dachy Gmachu Porektorskiego i Szkoły Głównej.

Zdjęcie wykonane z samolotu przez niemieckiego lotnika.

Uniwersytet. Widok ogólny, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej I.20]

Po prawej stronie widoczny jest Gmach Porektorski, w głębi zaś fragment fasady Pałacu Kazimierzowskiego.

Gmach Porektorski wybudowano w latach 1815–1816 według projektu Jakuba Kubickiego, jako jedno z dwóch (południowe) skrzydeł bocznych, ustawionych prostopadle do bryły Pałacu Kazimierzowskiego. Znajdowały się tutaj mieszkania rektora oraz profesorów Uniwersytetu i Liceum Warszawskiego. W 1861 roku budynek przekształcono, według projektu Antoniego Sulimowskiego, na potrzeby Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Elewacje ozdobiono wówczas parami korynckich pilastrów w wielkim porządku, a ryzality boczne gmachu zwieńczono trójkątnymi frontonami. Kompozycje rzeźbiarskie w tympanonach wykonał sztukator Ferrante Marconi.

Obecnie gmach jest siedzibą Instytutów Historii Sztuki i Orientalistycznego.

Portret Antoniego Kostaneckiego, rektora Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1917–1919, fotografia nieznanego autora, ok. 1919, NAC

Antoni Kostanecki (1866–1941) ukończył studia ekonomiczne w Berlinie, w 1889 roku wieńcząc je doktoratem. Od 1901 roku pracował na Uniwersytecie we Fryburgu, a od 1910 – na Politechnice we Lwowie. W 1915 roku rozpoczął pracę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie wykładał ekonomię studentom Wydziału Prawa i Nauk Politycznych. Został drugim, po Józefie Brudzińskim, rektorem odrodzonej uczelni – w latach 1917/1918 i 1918/1919. Kiedy obejmował tę funkcję na początku 1917 roku, Uniwersytet był już faktycznie pod polskim zarządem.

Uniwersytet. Skrzydło lewe. Tablica pamiątkowa, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN

Tablica nad wejściem do gmachu Szkoły Głównej, odsłonięta w czerwcu 1919 roku w obecności rektora Uniwersytetu Warszawskiego Antoniego Kostaneckiego. Wydarzenie było jednym z punktów programu uroczystości, poświęconej upamiętnieniu 50. rocznicy zamknięcia Szkoły Głównej przez władze carskie. Wzięły w niej udział trzy pokolenia: dwaj ostatni żyjący profesorowie Szkoły – Walenty Miklaszewski i Teodor Dydyński, jej absolwenci oraz studenci wskrzeszonego Uniwersytetu.

Pomnik profesora Michała Szuberta, fotografia nieznanego autora, 1917, MNW

Michał Szubert (1787–1860), botanik wykształcony w Paryżu, w 1816 roku opiekował się uniwersyteckim Ogrodem Botanicznym przy Pałacu Kazimierzowskim. W 1818 roku otrzymał Katedrę Botaniki i Leśnictwa w Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, został także dziekanem Wydziału Matematyczno-Fizycznego. Od 1825 roku piastował funkcję dyrektora uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego w Alejach Ujazdowskich, który założył w roku 1818.

Pomnik botanika w formie hermy wyrzeźbił Franciszek Roth, uczeń Faustyna Cenglera. Uroczyste odsłonięcie miało miejsce na terenie Ogrodu 3 maja 1917 roku, przy udziale profesorów wyższych uczelni i młodzieży studenckiej. Zaświadczało o trwaniu we wdzięcznej pamięci potomnych zasług profesora dla warszawskiej Alma Mater, które po latach niewoli można było nareszcie upamiętnić.

Ogród Botaniczny do dzisiaj pozostaje w strukturze Uniwersytetu, a pomnik stoi nadal wśród malowniczych alejek.

Obserwatorium Astronomiczne w Alejach Ujazdowskich, fotografia Zdzisława Marcinkowskiego, ok. 1920, NAC [Esej III.4]

Klasycystyczny gmach Obserwatorium Astronomicznego wybudowano na terenie Ogrodu Botanicznego Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego w Alejach Ujazdowskich w latach 1820–1824 według projektów Michała Kado i Hilarego Szpilowskiego. Posiadanie własnego obserwatorium stawiało Uniwersytet Warszawski w gronie uczelni europejskich najlepiej przygotowanych do specjalistycznych badań w dziedzinie astronomii.

Obecnie Obserwatorium Astronomiczne jest częścią Wydziału Fizyki.

Uniwersytet. Widok ogólny od ogrodów, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej II.20]

Widok skarpy i elewacji ogrodowej Pałacu Kazimierzowskiego w obiektywie znakomitego polskiego fotografa, mieszkającego w Wilnie do 1945 roku.

Uniwersytet. Tablica, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej III.20]

Wmurowana w elewację ogrodową Pałacu Kazimierzowskiego tablica pamiątkowa przypominała o Szkole Rycerskiej, która miała siedzibę w Pałacu Kazimierzowskim w latach 1765–1794, oraz o jej absolwencie Tadeuszu Kościuszce. Tablicę odsłonięto, w ramach Obchodu Kościuszkowskiego, w Warszawie dnia 15 października 1917 roku o poranku, w obecności młodzieży uniwersyteckiej. Poświęcił ją ksiądz kanonik dr Antoni Szlagowski po odprawieniu mszy polowej na tarasie ogrodowym. Nota bene Antoni Szlagowski piastował funkcję rektora Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1927/1928.

„W tym roku w prasie szczególnie dużo miejsca poświęcono obchodowi kościuszkowskiemu w dniu 15 października. Młodzież uniwersytecka była widoczna wszędzie i w katedrze św. Jana i na pl. Zamkowym i na rynku St. Miasta, gdzie Artur Oppman mówił o Kościuszce na placu Teatralnym, gdzie przemawiał prezydent miasta Zdzisław ks. Lubomirski po odsłonięciu tablicy na gmachu ratusza. A także u PP Wizytek, gdzie odbyło się uroczyste nabożeństwo, a kościół przepełniony był młodzieżą”.

[„Tygodnik Ilustrowany” z 20 października 1917]

Obecnie tablica znajduje się w westybulu Pałacu Kazimierzowskiego.

Uniwersytet. Skrzydło lewe, fotografia Jana Bułhaka, 1920, kolekcja Ryszarda Biskego, MNW [Esej IV.20]

Gmach Szkoły Głównej pozbawiony tynków oraz akroterionu, pierwotnie wieńczącego fronton budowli. Obecnie siedziba Instytutu Archeologii. W głębi po lewej stronie widoczny jest fragment dawnego gmachu Gabinetu Mineralogicznego, przebudowanego po 1862 roku dla pomieszczenia pracowni fizycznych i chemicznych.

Uniwersytet. Skrzydło lewe. Tympanon, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej V.20]

Tympanon z dekoracją rzeźbiarską, wieńczący fasadę Szkoły Głównej. Według jednych badaczy jest to kompozycja Arystoteles wśród uczniów autorstwa Pawła Malińskiego, według innych – Arystoteles i Platon w otoczeniu uczniów Ignacego Yincentiego.

Student Uniwersytetu przy pracy w zastępstwie strajkujących robotników, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, czerwiec 1920, MNW

Po zakończeniu pierwszej wojny światowej sytuacja w odrodzonej Polsce nadal pozostawała napięta. Od lutego 1919 roku trwała wojna polsko-bolszewicka. Wewnętrzne konflikty polityczne oraz napięcia społeczne doprowadziły między innymi do strajku pracowników instytucji użyteczności publicznej w czerwcu 1920 roku.

Na fotografii student Uniwersytetu – ochotnik Stowarzyszenia Samopomocy Społecznej, organizującej zastępstwa podczas strajku robotników miejskich. Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Biblioteka Uniwersytetu, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej III.11, VI.20]

W lipcu 1920 roku, w konsekwencji zmian na froncie polsko-bolszewickim, Jan Bułhak, kierujący Zakładem Fotografii Artystycznej Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, został ewakuowany do Warszawy wraz z innymi pracownikami tej uczelni. Wybitnemu fotografikowi powierzono opiekę nad pracownią fotograficzną Oddziału Naukowo-Szkolnego w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Miejscem pracy Bułhaka był Uniwersytet Warszawski. Świadczy o tym pieczątka tuszowa, którą sygnował zdjęcia wykonane w Warszawie.

Na każdym kroku odczuwa żołnierz, że Warszawa troszczy się o niego. Akademiczki poją i karmią idących na front w improwizowanych bufetach na ulicach miasta, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, początek sierpnia 1920, MNW

Studentki służyły w formacjach sanitarnych oraz w Akademickim Komitecie Pomocy Studentom Żołnierzom. Na fotografii punkt pomocy ochotnikom wyruszającym na front zlokalizowany przy Nowym Świecie 53.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Akademicy-Ochotnicy w Rembertowie. Zbiórka, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, początek sierpnia 1920, MNW [Esej I.17]

Powołana przez Sejm Rada Obrony Państwa 3 lipca 1920 roku ogłosiła odezwę, wzywającą Polaków do zgłaszania się do wojska. Na apel z całym oddaniem po raz kolejny odpowiedziała młodzież. Fotografię opublikowano w „Tygodniku Ilustrowanym” z dnia 7 sierpnia, wraz z czterema innymi zdjęciami, tworzącymi reportaż ukazujący akademików-ochotników Przy tualecie porannej (fot. WAF), Przy Rejestracji (fot. Agencja Fotograficzna Mariana Fuksa), Podczas piłowania drzewa dla kuchni obozowej (fot. WAF) oraz Przy obieraniu ziemniaków (fot. Agencja Fotograficzna Mariana Fuksa). Studenci Uniwersytetu w białych czapkach widoczni są na wszystkich fotografiach. Już wkrótce, w dniach 13–16 sierpnia, czekała tę młodzież historyczna bitwa pod Radzyminem.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Pochód ku czci poległych. W pierwszym rzędzie marszałek Wojciech Trąmpczyński i prezydent [właściwie premier] Wincenty Witos. Za nimi generalicja wojsk sprzymierzonych i polskich, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, 2 listopada 1920, MNW

Dnia 18 października zakończyły się działania zbrojne w wojnie polsko-bolszewickiej, podsumowanej ostatecznie traktatem ryskim z 18 marca 1921 roku.

W stolicy urządzono oficjalne obchody ku czci poległych. Pochód przeszedł obok bramy Uniwersytetu, podążając do Pomnika Poległych za Ojczyznę, ustawionego w Alei 3 Maja. Na fotografii orszak prowadzą dostojnicy państwowi, od lewej: marszałek Sejmu Wojciech Trąmpczyński i premier Wincenty Witos; za premierem widoczny jest generał Wacław Iwaszkiewicz, a za postacią marszałka – francuski generał Henri A. Niessel; jako pierwszy z prawej zaś – prezydent stolicy Stanisław Nowodworski.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Obelisk na cześć poległych żołnierzy, wystawiony na dzień Zaduszny w Alei 3 Maja, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, 1920, MNW

Tymczasowy pomnik na cześć poległych w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku miał formę sarkofagu zwieńczonego rzeźbą orła w koronie i flankowanego przez cztery obeliski.

W tle widoczne są wieże mostu Poniatowskiego, a po prawej stronie – budynek dawnej Izby Obrachunkowej, którym w okresie międzywojennym administrowało Ministerstwo Komunikacji.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Portret Stanisława Thugutta, rektora Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1919–1920, fotografia nieznanego autora, ok. 1923, MZ PAN w Warszawie.

Stanisław Józef Thugutt (1862–1956) rozpoczął studia w 1881 roku na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, ale kontynuował je i ukończył w Dorpacie (obecnie Tartu w Estonii). Uzyskał tam stopień doktora chemii w katedrze Mineralogii i Geologii. Do Warszawy powrócił w 1904 roku, a w 1908 zasilił Warszawskie Towarzystwo Naukowe. Od 1915 roku był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, a w 1918 został prorektorem tej uczelni.

Obecnie na Wydziale Geologii UW istnieje Muzeum Geologiczne imienia Stanisława Józefa Thugutta.

Pomnik ku czci Poległych za Ojczyznę ustawiony w Alei 3 Maja, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, 1920, MNW

Wśród składających hołd poległym w wojnie polsko-bolszewickiej znajdowała się duża grupa studentów Uniwersytetu Warszawskiego, z rektorem Stanisławem Thuguttem (w centrum). W ten sposób uczczono także poległych akademików.

Uniwersytet. Widok ogólny, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej IV.11, VII.20]

Po lewej stronie gmach Biblioteki, po prawej fragment Gmachu Porektorskiego.

Uniwersytet. Fragment, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej VIII.20]

Fragment elewacji zachodniej Gmachu Porektorskiego. Fotografia jest przykładem jednego z najbardziej łubianych przez fotografika sposobów rejestrowania architektury poprzez rzeźbę pni i gałęzi drzew, które rzucają własne cienie na elewacje budowli. W ten sposób Bułhak realizował zasady fotograficznego piktoriałizmu.

Uniwersytet (b. Pałac Kazimierowski) [właściwie Gmach Mineralogiczny], fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej IX.20]

Gmach dawnego Gabinetu Mineralogicznego, przebudowany w 1862 roku na pracownie chemiczne i fizyczne. Fragment fasady z dekoracją rzeźbiarską dłuta Faustyna Cenglera w formie sześciu figur alegorycznych z 1869 roku, prezentujących nauki, od lewej: Medycynę, Fizykę i Chemię, Botanikę i Geologię, Astronomię.

Obecnie w tym miejscu stoi nowy gmach, zbudowany po drugiej wojnie światowej – siedziba Wydziału Polonistyki.

Uniwersytet. Fragment od ogrodów, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej X.20]

Uniwersytet. Ogród, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej, XI.20]

Zabudowania zamykające teren Uniwersytetu od północy, przylegające do klasztoru i kościoła Wizytek, fotografia Jana Bułhaka, 1920, MNW [Esej XII.20]

W budynku widocznym na fotografii mieszczą się obecnie biura podlegające dyrektorowi administracyjnemu ds. technicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Fotografia z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, mającego podówczas siedzibę w kamienicy przy ulicy Podwale 15. W 1920 roku Muzeum zakupiło od Jana Bułhaka osiemdziesiąt trzy fotografie stolicy.

Kościół Wizytek, fotografia Jana Bułhaka, 1920, BN [Esej XIII.20]

Kościół Wizytek pełnił funkcję kościoła akademickiego do 1928 roku. Później duszpasterstwu akademickiemu przekazano pobernardyński kościół św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu.

Fotografie kościoła Wizytek zamieścił Bułhak w jedenastym tomie Kościoły, z serii trzynastu albumów z widokami stolicy.

Portret Jana Karola Kochanowskiego, rektora Uniwersytetu Warszawskiego w roku akademickim 1920/1921, fotografia nieznanego autora, 1921, NAC

Jan K. Kochanowski (1869–1949), historyk mediewista i paleograf, od 1907 roku był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a w latach 1908–1912 – wykładowcą Towarzystwa Kursów Naukowych. Pracę na Uniwersytecie Warszawskim podjął w 1919 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Został jednym z pierwszych kawalerów Orderu Polonia Restituta, odznaczenia ustanowionego w lutym 1921 roku, i przez wiele lat pozostawał kanclerzem jego kapituły.

Uroczyste otwarcie roku akademickiego w Warszawie. Władze wojskowe oddają w ręce akademików działo pamiątkowe, zdobyte na nieprzyjacielu, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego dla Warszawskiej Agencji Fotograficznej, 10 stycznia 1921, MNW [Esej I.18]

Uroczystość przekazania działa studentom w uznaniu bohaterstwa młodzieży akademickiej podczas wojny z bolszewikami oraz dla uczczenia poległych miała miejsce na placu Saskim w dniu inauguracji nowego roku akademickiego. Rozpoczął się on dopiero w styczniu 1921 roku, z powodu pozostawania w szeregach wojska – do czasu demobilizacji w listopadzie i grudniu 1920 roku – dużej liczby studentów i profesorów.

W tle kamienice przy ulicy Czystej (obecnie Ossolińskich), zburzone w czasie drugiej wojny światowej.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Uroczystość przekazania studentom pamiątkowego działa przed kościołem garnizonowym na placu Saskim, fotografia nieznanego autora, 10 stycznia 1921, MNW [Esej II.18]

Funkcję kościoła garnizonowego pełnił wówczas sobór, zbudowany przez Rosjan w latach 1894–1912. Monumentalna cerkiew zniknęła ostatecznie z pejzażu stolicy dopiero w 1926 roku.

Uroczyste otwarcie roku akademickiego w Warszawie. J.M. rektor Jan Karol Kochanowski i jen. Niessel w otoczeniu akademików przy ofiarowanej dla uczczenia poległych studentów armacie, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego dla Warszawskiej Agencji Fotograficznej, 10 stycznia 1921, MNW [Esej III.18]

Portret zbiorowy, wykonany w ogrodzie uniwersyteckim za Pałacem Kazimierzowskim na pamiątkę rozpoczęcia roku akademickiego 1920/1921, wyjątkowego w dziejach uczelni z powodu wojny polsko-bolszewickiej. Inauguracja odbyła się 10 stycznia 1921 roku.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Działo ofiarowane Uniwersytetowi Warszawskiemu przez władze wojskowe dla uczczenia poległych akademików, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego, 21 stycznia 1921, MNW

Działo, przekazane Uniwersytetowi przez władze wojskowe dla upamiętnienia studentów poległych w wojnie polsko-bolszewickiej, ustawiono w ogrodzie Pałacu Kazimierzowskiego.

Po drugiej wojnie światowej działo zostało usunięte z terenu Uniwersytetu. Uroczystość ponownego ustawienia tej pamiątki heroizmu wychowanków uczelni odbyła się dnia 15 sierpnia 1990 roku w obecności Joanny Onyszkiewicz, wnuczki marszałka Józefa Piłsudskiego.

Uniwersytet. Ryzalit środkowy, fotografia Jana Bułhaka, 1921, BN [Esej XIV.20]

Elewacja ogrodowa Pałacu Kazimierzowskiego. Tympanon wieńczący ryzalit jest ozdobiony rzeźbami Herkulesa (po lewej) oraz Ateny (po prawej), autorstwa Johanna Georga Plerscha.

W centrum kadru działo przekazane Uniwersytetowi przez władze wojskowe dla upamiętnienia studentów poległych na wojnie polsko-bolszewickiej.

Wiec akademicki w sprawie Górnego Śląska, westybul Pałacu Kazimierzowskiego, fotografia Wacława Saryusza-Wolskiego dla Warszawskiej Agencji Fotograficznej, luty 1921, MNW

Aktywność studentów w stolicy nie ustała z rozpoczęciem roku akademickiego 1920/1921, które, ze względu na sytuację polityczną, miało miejsce dopiero 10 stycznia 1921 roku. Słuchacze Uniwersytetu Warszawskiego nadal reagowali na bieżące wydarzenia, wspierając w tym przypadku wiece społecznego poparcia dla przyłączenia Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Były one odpowiedzią na apel Wojciecha Trąmpczyńskiego, marszałka Sejmu i prezesa Centralnego Komitetu Plebiscytowego.

Odbitka została zakupiona do kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie w maju 1921 roku.

Dziedziniec Uniwersytetu Warszawskiego z Biblioteką oraz Gmachami Porektorskim (po prawej) i Seminaryjnym (po lewej), fotografia Józefa Kościeszy Jaworskiego, 1921, IS PAN [Esej V.11]

Zespół gmachów wzniesionych na terenie należącym do warszawskiej uczelni od 1816 roku zawsze przyciągał artystów, którzy utrwalali pejzaż tego miejsca w obrazach, rysunkach i rycinach. W 1839 roku dołączyli do nich fotograficy, przekazujący w nowej technice piękno historycznego założenia oraz przemiany zachodzące w obrębie uniwersyteckiej siedziby. Pierwotnie w centrum założenia dominował Pałac Kazimierzowski, w 1894 roku całkowicie przesłonięty przez Bibliotekę, zbudowaną przed jego fasadą.

Przemówienia Naczelnika Państwa Jóżefa Piłsudskiego w auli Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia Warszawskiej Agencji Fotograficznej, 2 maja 1921 roku, MUW [Esej I.19]

Podczas pierwszej w niepodległej Polsce tak podniosłej uroczystości publicznej na Uniwersytecie uczelnia otrzymała insygnia z rąk pierwszego Marszałka Polski i Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego. Godła uniwersyteckie w postaci bereł dla rektora i dziekanów poszczególnych wydziałów (wykonanych „robotą snycerską w drewnie”) oraz łańcuchów rektorskiego i dziekańskich („kutych w srebrze olkuskiem”) były darem cechów warszawskich. Togę rektorską, bramowaną gronostajami, ufundowali właściciel składu futer Arpad Chowańczak i właściciel domu mody Bogusław Herse. Na fotografii widoczne są te dary, ofiarowane wcześniej przez cechmistrzów i przyjęte przez rektora Jana Karola Kochanowskiego.

Po śmierci Marszałka Uniwersytet Warszawski otrzymał nową nazwę Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie, przyjętą przez Senat uczelni 9 czerwca 1935 r. Nazwa ta obowiązywała do 1945 r.

Brama Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia Ady Janczewskiej, 1921, IS PAN [Esej II.13]

W roku akademickim 1920/1921 zakończył się burzliwy proces odradzania się uczelni, który przypadł na lata pierwszej wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego w niepodległej Ojczyźnie to już inny rozdział, dla którego fotografia jako źródło historyczne będzie miała jeszcze poważniejsze znaczenie. Na taki stan rzeczy wpłynie nie tylko rozwój Uniwersytetu Warszawskiego, ale także ekspansja fotografii reportażowej oraz rozwój prasy ilustrowanej w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

Pozytyw został odbity ze szklanego negatywu. Negatywy na takim kruchym podłożu stosowano powszechnie do końca lat trzydziestych XX wieku, pomimo istnienia już błon zwojowych i aparatów małoobrazkowych. Warto też zwrócić uwagę na autorkę zdjęcia – Ada Janczewska należy bowiem do wciąż zbyt mało znanego grona kobiet-dokumentalistek architektury Warszawy.

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

ŹRÓDŁA:

ZBIORY FOTOGRAFII

Archiwum Państwowe m.st. Warszawy [APW], Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego, Biblioteka Narodowa [BN], Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego [BUW], Instytut Sztuki PAN [IS PAN], Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim, Muzeum Narodowe w Warszawie [MNW], Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego [MUW], Muzeum Warszawy [MW], Muzeum Wojska Polskiego [MWP], Muzeum Ziemi PAN [MZ], Muzeum tatrzańskie w Zakopanem, Narodowe Archiwum Cyfrowe [NAC]

CZASOPISMA

„Dziennik Warszawski”

„Kłosy”

„Kurier Warszawski”

„Magazyn Powszechny”

„Przyroda i Przemysł”

„Tygodnik Ilustrowany”

„Wiadomości Handlowe i Przemysłowe”

OPRACOWANIA:

Albert P., Feyel G., Photography and the Media. Changes in Illustrated Press, [w:] A New History of Photography, red. M. Frizot, Köln 1998, s. 361–362

Armon W., Kubary Jan Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVI, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1971, s. 9–12

Ars et Educatio. Kultura artystyczna Uniwersytetu Warszawskiego, red. J. Miziołek, Warszawa 2003

Baraniewski W., Kazimierz Skórewicz: architekt, konserwator, historyk architektury (1866–1950), Warszawa 2000

Biernacki W., Fotografie otrzymane za pomocą promieni Roentgena, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”, Warszawa 1896, z. IV, s. 255

Bykowski L., Dybowski Benedykt, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VI, Kraków 1948, s. 36–40

Chodyko M., Guttmejer K., Sito J., Kościół Wizytek w Warszawie, Warszawa 2006

Chrościcki J.A., Naukowo-literackie środowisko Villa Regia, [w:] Ars et Educatio. Kultura artystyczna Uniwersytetu Warszawskiego, red. J. Miziołek, Warszawa 2003, s. 83–100

Dawna fotografia lwowska 1839–1939, red. A. Żakowicz, Lwów 2004

Die Geburtsstunde der Fotografie. Mailensteine der Gernsheim Collection / The Birth of Photography. Highlights of the Gernsheim Collection, red. A. Wieczorek, C.W. Sui, Mannheim 2012

Fita S., Pokolenie Szkoły Głównej w życiu społecznym i kulturze polskiej, Warszawa 1980

Gerber R., Studenci Uniwersytetu Warszawskiego 1808–1831, słownik biograficzny, Wrocław 1977

Głowacki A., Listy, oprac. K. Tokarzówna, Warszawa 1959, s. 276–277

Grąbczewska M.M., Powstanie i historia dagerotypowych wizerunków Fryderyka Chopina – nowe ustalenia, „Muzyka” 2008, nr 3

Guttmejer K., Obserwatorium astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego – dzieje budynku, „Mazowsze” 1999, r. VII, nr 12, s. 27–42

Guttmejer K., Bay czy Chiaveri? Kto zaprojektował kościół Wizytek w Warszawie, „Rocznik Warszawski” XXXIII, 2005, s. 201–209

Hoffleit D., Some firsts in astronomical photography, Cambridge Massachusetts, 1950

Jackiewicz D., Józef Ignacy Kraszewski i początki kolekcjonerstwa fotografii w Polsce, [w:] Fotografia. Od dagerotypu do galerii Hybrydy. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Oddział Warszawski Stowarzyszenia Historyków Sztuki, red. D. Jackiewicz, Z. Jurkowlaniec, Warszawa 2008, s. 47–53

Jackiewicz D., Karol Beyer 1818–1877, Warszawa 2012

Jackiewicz D., Konrad Brandel 1838–1920, Warszawa 2015

Jackiewicz D., U źródeł fotografii jako narzędzia nowoczesnej humanistyki. Praktyka Karola Beyera, [w:] Miejsce fotografii w badaniach humanistycznych (w druku)

Jackiewicz D., Wizja miasta. Warszawa na fotografiach Jana Bułhaka z 1920–1921 roku, „Dagerotyp” 2007, nr 16, s. 66–73

Jaroszewski T.S., Architektura Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991

Jay P., Niépce. Génése d’une invention, Chalon-sur-Saône 1988

Kamczatka i jej ludy autochtoniczne w fotografii, tekstach i eksponatach Benedykta Dybowskiego, oprac. M. Dybowska, Warszawa 2005

Katalog wystawy przemysłowej urządzonej staraniem Komitetu Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie w pałacu Brühlowskim otwartej dn. 26 kwietnia 1881 r. przedmiotów przeznaczonych na Wystawę Moskiewską, Warszawa 1881

Kowalski H., Antyczne tradycje w dekoracji rzeźbiarskiej gmachów Uniwersytetu Warszawskiego przy Krakowskim Przedmieściu, Warszawa 2008

Koziński J., Fotografia krakowska w latach 1840–1914, Kraków 1978

Le daguerréotype français. Un objet photographique, red. Q. Bajac, D. Planchon-de Font-Réaulx, Paris 2005

Lejko K., Przyczynek do dziejów fotografii warszawskiej przed I wojną światową – trzy pokolenia rodziny Karolich [w:] Sympozjum z historii fotografii polskiej, Wrocław 1989, s. 20–51

Les multiple inventions de la photographie, red. P. Bonhomme, Paris 1989

Masłowska A., Kronika Wystaw Muzeum Narodowego w Warszawie 1862–2002 | Chronicle of Exhibitions at the National Museum in Warsaw 1862–2002, t. I | vol I: 1862–1962, Warszawa 2002

McCauley A., Arago, l’invention de la photographie et le politique, „Études Photographiques”1997, nr 2

Mossakowska W., Antonin Wysocki – warszawsko-krakowski dagerotypista portretowy, „Kronika Warszawy” 1988, nr 1, s. 115–122

Mossakowska W., Dagerotypy w zbiorach polskich. Katalog, Wrocław–Warszawa–Kraków–Łódź 1989

Mossakowska W., Początki fotografii w Warszawie (1839–1863), t. I–II, Warszawa 1994

Mossakowska W., Dagerotypy polskie i polonica w zbiorach krajowych, „Dagerotyp” 2001, nr 7, s. 1–28

Mossakowska W., Zdjęcia do najstarszej fotograficznej panoramy Warszawy z 1838 roku, „Dagerotyp” 2007, nr 16, s. 25–65 oraz ilustrowana wkładka

Na szkle zapamiętane. Fotografie z kolekcji Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości 1906–2006, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2006

Omilanowska M., Architekt Stefan Szyller (1837–1933), Warszawa 2008

Pinson S.C., Speculating Daguerre, Chicago 2012

Podczaszyński B., Kronika sztuk i przemysłu, „Gazeta Warszawska” 1853, nr 6, s. 4

Poivert M., Hippolyte Bayard, Paris 2001

Schaaf L.J., Out of the Shadow. Herschel, Talbot and the Invention of Photography, London 1992

Schaaf L.J., The Photographic Art of William Henry Fox Talbot, Princeton 2000

Sito J., Ołtarz główny warszawskiego kościoła PP Wizytek. Projekt, realizacja, treści ideowe, „Rocznik Warszawski” 2005, XXXIII, s. 151–164

Sito J., Historia fundacji i budowy kościoła Św. Krzyża [w:] Serce miasta. Kościół Świętego Krzyża w Warszawie, red. K. Sztarbałło, M. Wardzyński, Warszawa 2010, s. 146–153

Sito J., Architektura kościoła św. Krzyża [w:] Serce miasta. Kościół Świętego Krzyża w Warszawie, red. K. Sztarbałło, M. Wardzyński, Warszawa 2010, s. 154–159

Strasz M., Fotografja czyli zbiór środków używanych do zdejmowania obrazów za pomocą światła na papierze lub na szkle, ułożony do praktycznego zastosowania, podług dzieł h. de la Sor i Texier, le Graya i Brebissona przez M. [aksymiliana] S.[trasza], 1857

Trautfetter E.G. von, Fotograficzeskij atłas kożnych i wenericzeskich boliezniej, b.m., 1872

Treść nauki przyrodzenia, w sposobie dla każdego przystępnym wyłożyli magistrowie b. uniwersytetu warszawskiego nauczyciele nauk przyrodniczych w Szkołach Rządowych, Warszawa 1850

Z. D., Juvat meminisse, „Tygodnik Ilustrowany” 1915, nr 47 z 15 listopada, s. 667–668

Zieliński J., Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 1–15, Warszawa 1995–2011.

Żochowski J., Fizyka, t. II zawierający naukę o świetle, elektryczności, magnetyzmie i elektro-magnetyzmie, księga III Nauka o świetle czyli optyka, rozdz. XVIII O daguerotypie, Warszawa 1842, s. 82–91

INDEKS NAZWISK

Aigner Chrystian Piotr

Albert Pierre

Aleksandrowicz Jerzy

Ambożewicz (Ambroziewicz) Stanisław

Arago Dominique Francois Jean

Armiński Franciszek

Armon Witold

August II

August III

Babczyński Tytus

Bajac Quentin

Bakałowicz Władysław

Baranowski Ignacy

Baranowski Jan

Baudouin de Courtenay Jan

Bayard Hippolyte

Bayer Julian

Bełcikowski Adam

Belloti Giuseppe Simone

Beseler Hans H. von

Beyer Karol

Białecki Antoni

Bieńkowski Bronisław

Biernacki Wiktor

Biske Ryszard

Bogusławski Edward

Bonhomme Pierre

Borkowski P.

Brandel Konrad

Branicki Aleksander

Branicki Konstanty

Breslauer Chrystian

Brodowski Antoni

Brodowski Włodzimierz

Brodziński Kazimierz

Brudziński Józef

Bruhl Heinrich

Brunell kapitan

Brunner Mikołaj

Budziński Stanisław

Bułhak Jan

Bykowski Ludwik

Cengler Faustyn

Centnerszwer Gabriel

Chałubińska Antonina z Kozłowskich

Chałubiński Tytus

Chojnowski Bronisław

Chopin Fryderyk

Chowańczak Arpad

Chromiński Hipolit

Chrościcki Juliusz A.

Chrząński Teodor

Chwalibog Hipolit

Copernicus Nicolaus zob. Kopernik Mikołaj

Corazzi Antonio

Czajewicz Aleksander

Dąbrowska Maria

Daguerre Louis Jacques Mande

Dębski Witold

Delaroche Paul

Demostenes

Deotyma zob. Łuszczewska Jadwiga

Dobrzycki Henryk

Drema Vladas

Dudrewicz Władysław

Dutkiewicz Walenty

Dybek Włodzimierz

Dybowska Maria

Dybowski Benedykt

Dydyński Teodor

Estreicher Karol

Fajans Maksymilian

Falęcki Stanisław

Feingold (lub Frołowicz) Jakub

Feliński Zygmunt Szczęsny

Feyel Gilles

Fijałkowski Antoni Melchior

Fita Stanisław

Fontana Giuseppe

Fontana Jakub

Frączkiewicz Augustyn

Fredericks Platon

Frizot Michel

Fryk L.

Fryze Feliks

Fudakowski Henryk

Fuks Marian

Gabor Dennis

Gajewski Michał

Gajewski W.

Garczyński Władysław

Garztecki W.

Gatkiewicz W.

Gernsheim Helmut

Girsztowt Polikarp

Głębocki Adrian

Gliszczyński Adam

Gloisner Jan

Głowacka Oktawia

Głowacki Aleksander

Glucksberg Michał

Godeffroy Johann C.

Golcz Jadwiga

Goldberg Henryk

Goldman Bernard

Goliński J.

Gorczakow Michaił

Grąbczewska Małgorzata Maria

Grabowski Ambroży

Grabowski Edward

Grodzicki Jozef

Grzegory Jarosław

Gumiński Władysław Heliodor

Hadziewicz Rafał

Hegel Konstanty

Herschel Sir John Frederick William

Herse Bogusław

Hertz (Herz) Jozef

Hirszfeld Ludwik

Hoesick Ferdynand

Hoffleit Dorrit

Holewiński Władysław

Hoyer Henryk

Humboldt Alexander von

Idźkowski Adam

Ilnicka Maria

Iwaszkiewicz Wacław

Jackiewicz Danuta

Janczewska Ada

Janowski Jozef Kajetan

Janowski S.

Jasieńczyk-Jabłoński Antoni

Jasiewiczowa Jadwiga

Jay Paul

Jurkiewicz Karol

Jurkowlaniec Zofia

Juskowski Franciszek

Kado Michał

Kakowski Aleksander

Kallenbach J.

Kaniewski Ksawery

Karoli Aleksander

Kasznica Józef

Kirkor Adam

Knaap A.

Knobel Johann Fredrich

Koc Włodzimierz

Kochanowski Jan Karol

Kopernik Mikołaj

Kopytowski Kazimierz

Kordysz Józef

Korniłowiczowa Jadwiga

Korzeniowski Hipolit

Korzybski Zdzisław

Kościesza Jaworski Józef

Kościuszko Tadeusz

Kossak Juliusz

Kostanecki Antoni

Kostecki A.

Kotkowski Julian

Kowalewski Józef

Kowaliński Aleksander

Koziński Jerzy

Krajewski Władysław

Krakow Ludwik

Krakow Paulina

Kraushar Aleksander

Kryński Adam Antoni

Kryszka Antoni

Krzywicki Kazimierz

Krzyżanowski Adrian

Kubary Jan Stanisław

Kubicki Jakub

Kuczyński Stefan Ludwik

Kulisiewicz Tadeusz

Kuntze-Konicz Tadeusz

Kuszel Franciszek

Kuszkowski Henryk

Lachnicki Cyprian

Lambert Louis

Lanci Franciszek Maria

Langer Erazm

Langman Zygmunt

Le Brun Aleksander

Lejko Krystyna

Lelewel Joachim

Lewandowski

Lewestam Henryk

Linde Samuel Bogumił

Lubomirski Zdzisław

Łubieński Julian

Łuczkiewicz Henryk

Łuszczewska Jadwiga

Maciejowski Franciszek

Maciejowski Wacław A.

Maliński Paweł

Marcinkowski Zdzisław

Marconi Ferrante

Marconi Henryk

Marczewski Hipolit

Marylski Eustachy

Masłowski Anatoliusz

Matulewicz Jan

Mazurowski Władysław

McCauley Anne

Merlini Dominik

Meyet Leopold

Mezer Franciszek de

Mianowski Józef

Mickiewicz Adam

Mieczkowski Jan

Mierzyński Antoni

Miklaszewski J.

Miklaszewski Walenty

Miziołek Jerzy

Morse Samuel Finley Breese

Mossakowska Wanda

Mulert Ludwik

Narkiewicz-Jodko Witold

Natanson Jakub

Neugebauer Ludwik A.

Niemcewicz Julian Ursyn

Niepce Joseph Nicephore

Niessel Henri A.

Nofok-Sowiński Stanisław

Nowakowski Karol

Nowca Władysław

Nowicki Władysław

Nowodworski Stanisław

Oczapowski Józef

Okęcki Władysław

Okołow Stefan

Okolski Antoni

Oleszczyński Władysław

Onyszkiewicz Joanna

Opatowicz Teodozjusz

Oppman Artur

Orłowski Józef

Orłowski Władysław

Pągowski T.

Pankiewicz Jan

Papłoński Jan

Pawiński Adolf

Pawlicki Stefan

Pęczarski Nikodem

Piątkowski Henryk

Pilcicki Michał

Piłsudski Józef

Pinson Stephen C.

Pius IX

Planchon-de Font-Reaulx Dominique

Pląskowski Roman

Plebański Jozef Kazimierz

Plersch Johann Georg

Plocer Józef

Pniewski Bohdan

Podczaszyński Bolesław P.

Poivert Michel

Poniatowski Stanisław August

Popiel Paweł

Prażmowski Adam

Prus Bolesław zob. Głowacki Aleksander

Pruszyński Andrzej

Przyborowski Józef

Przystański Stanisław

Pusch Maurycy

Radwański Andrzej

Radziukinas Józef

Ramlow (Ramloff ) Saladyn W.

Rapacka Tekla

Rontgen Wilhelm C.

Rogowski A.

Romanow Konstanty Pawłowicz

Rontaler Edward

Rose Józef

Roth Franciszek

Sachowicz Grzegorz

Saryusz-Wolski Wacław

Schaaf Larry

Scholtz Maurycy

Schuch Stanisław

Seifman Piotr

Senator Henryk

Siemiradzki Henryk

Sienkiewicz Henryk

Sienkiewicz Henryk Józef

Skalski Mikołaj

Skimborowicz Hipolit

Skłodowski Zdzisław

Skorewicz Kazimierz

Smoleński W.

Sofokles

Sowińska Katarzyna

Starzyński B.

Stefański Kazimierz

Stołągiewicz Ignacy

Strasz Maksymilian

Stronczyński Kazimierz

Struve Henryk

Sui Claude W.

Sulimierski Z.

Sulimowski Antoni

Szlagowski Antoni W.

Szokalski Wiktor

Szpilowski Hilary

Sztolcman Władysław

Szubert Michał

Szweykowski Wojciech

Szyller Stefan

Szymanowski Władysław

Szymański Franciszek

Ślaski vel Szlawski Feliks

Śliwiński J.

Świecianowski J.

Świętochowski Aleksander

Taczanowski Władysław

Talbot William Henry Fox

Taylor S.

Tegazzo Franciszek

Thorvaldsen Bertel

Thugutt Stanisław

Tokarzowna Krystyna

Trąmpczyński Wojciech

Trautfetter Erast G. von

Trepow Teodor

Troczewski Edward

Trzebiecki Michał

Twardzicki Walerian

Tyrchowski Władysław

Tyszyński Aleksander

Unszlicht Maksymilian (Maurycy)

Waga Antoni Stanisław

Wagenfisz Leon

Walewski T.

Wasiewicz J.

Wasilewski Kazimierz

Wawnikiewicz Roman

Waza Jan Kazimierz

Waza Zygmunt III

Wdowiszewski Zygmunt

Węclewski Zygmunt

Werner Ferdynand

Wichliński L.

Wieczorek Alfried

Wielopolski Aleksander

Wiewiorski Jakub

Willnow Teodor

Wiślicki Adam

Wisłocki Teofil

Witke-Jeżewski Dominik

Witkowski Feliks

Witos Wincenty

Wojcicki Hipolit

Wolfke Mieczysław

Wolfram Jan

Wołłowski Jan Kanty

Wosiński B.

Woydyga Jan

Woźniakowski Przemysław

Wrześniowski August

Wysocki Antonin

Zaborowski A.

Zajączkowski Władysław

Zaleski Marcin

Załęski Witold

Zamoyski Andrzej

Zarewicz Stanisław

Zarzecki Mateusz

Zejdowski Jan

Zenger Grigorij

Ziemięcka Eleonora

Żakowicz Aleksander

Żmichowska Narcyza

Żochowski Józef

Żyszkiewicz Antoni

INDEKS NAZWISK – TABLEAUX

Studenci Kursu IV Wydziału Prawa i Administracyi w roku 1865/6 Rektorowi Szkoły Głównej i Profesorom Swego Wydziału. Warszawa, 19 Marca 1866 r., fotografia Michała Trzebieckiego, 1866, MNW [Tableau 1]

profesorowie:

Białecki Antoni

Budziński Stanisław

Chwalibóg Hipolit

Dutkiewicz Walenty

Holewiński Władysław

Kasznica Józef

Korzybski Zdzisław

Maciejowski Franciszek

Mianowski Józef

Miklaszewski Walenty

Oczapowski Józef

Okęcki Władysław

Okolski Antoni

Popiel Paweł

studenci:

Anc D.[ominik]

Borkowski B.

Brandel

Brzeziński

Chomiczewski A.

Chyczewski P.

Cieszewski L.

Ciunkiewicz H.

Cohn H. (A.?) J.

Dąbrowski A.

Dębski

Dmochowski L.

Filipski A.

Gano F.

Gębarzewski

Głogowski W.

Gostomski J.

Grabowski T.

Gruszczyński

Grzędziński (Grżędziński?) E.

Helbich J.

Helcmann W.

Hofmann H.

Hryniewiecki J.

Jachowicz E.[ryk Józef Wojciech]

Jaruzelski W.

Jaworski

Kamiński

Kirszroth = Prawnicki-Kirszrot Józef (?)

Korolec M.

Kossakowski K.

Kossowski L.

Koszarski

Kraushaar = Kraushar Aleksander (?)

Kuczewski W.

Kujawski R.

Kurmanowicz P.

Kużelewski S.

Łubieński J.

Łukomski

Łukomski W.

Maciejowski

Małkowski J.

Mauersberg W. = Mauersberger Wiktor (?)

Mellerowicz W.

Miaskowski B.

Morawicki A.

Nagler J.

Newelski S.

Niemirowski A. [Adam Aleksander]

Normark J.

Nowosielski W.

Nowowiejski W.

Ogonowski W.

Otto W.

Piątkowski W.[iktor] Jan

Piotrowski K.

Płachecki K.

Pruszyński B.

Radwański J.

Rodzyn

Russocki M.

Rybarski

Schlicke G.

Skupieński W.

Słowikowski A.

Smiarowski M.

Stabrowski J.

Strasburger R.

Szczepański

Szwarcenberg J.

Szymanowski J.

Szymanowski M.

Szymański

Szypowski S.

Świeszewski J.

Taraszkiewicz

Tryniszewski

Turczynowicz E.

Turowski H.

Urbanowski F. (P.?)

Walkiewicz E.

Weichert

Wielowiejski H.

Wodziński T.

Wolski A.

Woźnicki

Wróblewski S.

Zabokrzecki J.

Zgleczewski A.

Żmijewski M.

Żuchalski J.

Pierwszemu swemu Rektorowi Profesorowie Szkoły Głównej D. 19 Marca 1867, fotografia Karola Beyera, 1867, MNW [Tableau 2]

Aleksandrowicz Jerzy

Babczyński Tytus

Baranowski Ignacy

Baranowski Jan

Bayer Julian

Bełcikowski Adam

Białecki Antoni

Brodowski Wład.

Budziński Sta.

Chałubiński Tyt.

Chojnowski Bron.

Chwalibóg Hip.

Dudrewicz Wła.

Dutkiewicz Wale.

Dydyński Teo.

Estreicher

Frączkiewicz Aug. (fot. rys.)

Fudakowski Her.

Girsztowt Polik.

Gliszczyński Adam

Hirszfeld Lud.

Holewiński Wła.

Hoyer Hen.

Jurkiewicz Karol

K...ybski Z.

Kasznica Józ.

Kopytowski Kazi.

Korzeniowski Hip.

Kotkowski. Jul.

Kowalewski Józ.

Kryszka Ant.

Kuszel Fran.

Lambert Lud.

Langer Erazm

Le Brun Aleks.

Lewestam Hen.

Łubieński Jul.

Łuczkiewicz Hen.

Maciejowski Fran.

Mianowski Józef

Mierzyński Ant.

Miklaszewski Wal.

Narkiewicz-Jodko Wit.

Oczapowski Józ.

Okęcki W.

Okolski Ant.

Orłowski Wład.

Papłoński Jan

Pawlicki S.

Pęczarski Nik.

Pilcicki Mich.

Pląskowski Roman

Plebański Kaz.

Popiel Paw.

Przyborowski Jan

Przystański Sta.

Rosé Józ.

Seifman Fr.

Skłodowski Zdzi.

Struve Hen.

Szokalski Wik.

Tyrchowski Wład.

Tyszyński Ale.

Wawnikiewicz Rom.

Werner Fer.

Węclewski Zyg.

Wisłocki Teof.

Wolfram Jan

Wrześniowski Aug.

Zajączkowski Wła.

Zejdowski Jan

Ambrożemu Grabowskiemu d. 31 Grudn. 1867 r. na pamiątkę rocznicy 60-ciu lat autorstwa 70-ciu lat księgarstwa Koledzy i Przyjaciele ofiarują, fotografia Konrada Brandla, 1867, MNW [Tableau 3]

Baranowski [Jan]

Belejowska

Berger [Józef?]

Bogusławski S.

Borkowska

Chęciński J.[an]

Chomentowski W. [Chomętowski Władysław]

Deotyma [Łuszczewska Jadwiga]

Dmochowski F.[ranciszek] S.[alezy]

Dobieszewska

Dutkiewicz [Walenty]

Dzwonkowski [Adam Stefan Aleksander?]

Erenberg

Estrajcher K. [Estreicher Karol Józef Teofil]

Faleński F.[elicjan?]

Gebetner [Gebethner Gustaw Adolf]

Girsztoft [Girsztowt Polikarp]

Glücksberg M.[ichał]

Grabowski Ambroży

Grajnert [Józef?]

Gregorowicz J.K.

Grochowski

Grzegorzewska

Hösick [Hoesick Ferdynand Wilhelm]

Hubert L.[eopold]

Ilnicka [Maria]

Jakubowski Ks. [Adam Kacper?]

Jaworski [Jan?]

Jenikie [Jenike Ludwik]

Kaszewski K.[azimierz?]

Kaufmann [Józef?]

Kleczewski Kobylański Kraków [Paulina]

Kucz [Karol]

Kunicki [Leon]

Leja E.

Leszczyński J.N.

Liedkie

Maciejowski W.[acław] A.

Makowiecki

Merzbach

Mianowski [Józef]

Mieczyński

Miron

Nagórny

Nowosielski T.

Odyniec [Antoni Edward]

Okręt

Orgelbrand M.[aurycy?]

Orgelbrand S.[amuel]

Papłoński [Jan]

Plebański [Józef K.]

Prusiecka

Pruszakowa

Przyborowski [Józef]

Puzynina [Gabriela]

Rautenstrauch Z.G.

Sennewald [Gustaw Karol?]

Sikorski [Józef?]

Skimborowicz [Hipolit]

Sotkiewicz Ks. [Antoni Ksawery?]

Szabrański A.J.

Szymanowski W.[acław]

Tyszyński [Aleksander]

Unger J.[ózef]

Wejnert A.

Wende [Edward?]

Wiślicki

Wojcicki K.W.

Wolff

Wysocki

Zacharyasiewicz

Zawadzki

Ziemięcka E.[leonora]

Żmichowska [Narcyza]

Studenci kursu IVgo Wydziału Prawa i Administracji Rektorowi i Profesorom 1868, fotografia zakładu „Kloch i Dutkiewicz”, 1868, MNW [Tableau 4]

profesorowie:

Białecki Antoni

Budziński Stanisław

Chwalibóg Hipolit

Dutkiewicz Walenty

Dydyński Teodor

Holewiński Władysław

Kasznica Józef

Korzybski Zdzisław

Lewandowski

Maciejowski Franciszek

Mianowski Józef

Miklaszewski Walenty

Oczapowski Józef

Okęcki Władysław

Okolski Antoni

Plebański Józef K.

Popiel Paweł

Struve Henryk

Załęski Witold

studenci:

Awejde E.

Baliński K.

Biedrzycki W.

Bielicki W.

Birenzwejg B.

Boduszyński S.

Breza A.

Bronikowski K.

Bruner H.

Brzeski F.

Brzeziński J.

Burdzyński J.

Buszkowski M.

Chądzyński K.

Ciechanowski

Cielecki A.

Ciswicki T.

Dembowski C.

Domaszewski J.[an Wacław]

Drecki E.

Freyer M.

Frycz K.

Głębicki M.

Gniazdowski J.

Godlewski H.

Goliński A.

Gołęberski

Grabowski L.

Grochowski W.

Horoszewicz S.

Humięcki W.

Jagniątkowski A.

Jakubowski G.

Jaroszyński A.

Jasieński J.

Jurzyński W.

Karnkowski A.

Kasiński J.

Kitzman J.

Kleniewski W.

Klochowicz J.

Kochański J.

Kossakowski W.

Kozanecki B.

Krasiński J.

Makomaski B.

Miciński C.

Mieczyński

Możdżyński W.

Nencki A.

Niżyński M.

Nowicki J.

Ostrowski L.

Paszkowski

Pestugia W.

Piotrkowski E.

Piskorski F.

Podbielski A.

Popławski Z.

Prejss A.

Próchnik S.

Próchnik W.

Pruszyński E.

Przybyłko W.

Przyjemski S.

Psarski H.

Rakowski F.

Roszkowski G.

Ruszkowski K.

Ryfiński W.

Silnicki W.

Skabiczewski G.

Skokowski W.

Skrzyński L.

Smolikowski P.

Sobieszczański J.

Sobolew M.

Sobolewski E.

Sobolewski G.

Sosnowski K.

Srzednicki S.

Sterker J.

Stępkowski M.

Sunderland S.

Swiecki W.

Szaniawski A.

Szumański W.

Szymański Z.

Świerczkowski N.

Tomaszewski N.

Trzciński H.

Tymieniecki W.

Waśniewski M.

Wierzbicki S.

Wiewiórowski F.

Wisniewski K.

Witkowski L.

Wołoszynowski A.

Woźnicki A.

Woźnicki B.

Wrotnowski L.

Wysocki T.

Zieliński F.

Zwoliński L.

Żelawski W.

Studenci Kursu IVgo Wydziału Prawa i Administracji w R. 1868/69. Na Pamiątkę, fotografia Michała Trzebieckiego, 1869, MNW [Tableau 5]

profesorowie (niepodpisani na fotografii):

Białecki Antoni

Budziński Stanisław

Chwalibóg Hipolit

Dydyński Teodor

Holewiński Władysław

Kasznica Józef

Korzybski Zdzisław

Maciejowski Franciszek

Miklaszewski Walenty

Oczapowski Józef

Okęcki Władysław

Okolski Antoni

Popiel Paweł

Załęski Witold

studenci:

Andrychewicz W. = Andrychiewicz Władysław (?)

Bagiński A.

Białkiewicz R.

Biechoński S.

Bielecki E.

Bogdański T.

Bojarski A.

Bojasiński L.

Bosacki J.

Boski S.

Bronikowski A.

Buszczyński K.

Chrystowski K.

Cieszewski M.

Czapirzyński J.

Czarnowski S.

Dąbrowski S.

Domański J.

Dziewulski W.

Ehrenkreutz W.

Elsenbarg H.

Fraenkel M.

Gaszyński K.

Gądzikiewicz K.

Giegużyński H.

Goldszmidt J.

Gorczykowski J.

Gromadzki H.

Halik M.

Hoffman J.

Horodyński W.

Jawornicki A.

Jełowicki K.

Kamiński J.[an Maurycy]

Kamiński W.

Kapica W.

Kiciński B.

Kirschroth J.

Kleczkowski J.

Knoff M.

Koglarski J.

Konieczko J.

Kozłowski W.

Kramstück M.

Kupczyński A.

Landau A.

Leszczyński J.

Lesznowski S.

Łazowski T.

Markowicz

Mazurkiewicz A.

Mejer K.

Mieczkowski A.

Mikulski L.

Molsdorff B.

Oczapowski A.

Olszewski K.

Orgelbrand M.

Paniewski J.

Parczewski A.

Perzyński J.

Płoski A.

Powichrowski W.

Poznański M.

Przyłuski J.

Przyrembel K.

Pyrowicz

Rauszer J.

Rojek L.

Rumbowicz S.

Rzepecki S.

Sielski S.

Skarzyński S.

Skołdycki S.

Skurzyński J.

Słowikowski K.

Smoleński Win.

Smoleński Wł.

Sonnenberg S.

Strasburger K.

Sulimierski Z.

Sunderland S.

Szafnagel K.

Szaniawski A.

Szczuka S.

Szczyciński W.

Szląskowski J.

Szlubowski S.

Śliwiński J.

Świdziński L.

Tatarkiewicz K.

Taylor S.

Tukałło K.

Turowicz M.

Tymieniecki L.

Tyszka J.

Ujazdowski S.

Wiellmann J.

Wojcicki (Wójcicki?) T.

Wojciechowski A.

Woroniecki M.

Zieliński M.

Studenci kursu IV Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, fotografia Aleksandra Kowalińskiego,  1874, MNW [Tableau 6]

Arkuszewski W.

Bardzki A.[rtur]

Czerwiński M.

Dębski Z.

Głębocki Z.

Godlewski S.[tefan]

Goszczyński A.

Guziewicz W.

Handelsman H.

Hauke Z.

Hausbrandt W.[iktor]

Jagniątkowski J.

Jaroszyński A.

Jasiński A.

Kleyna M.D.

Kostecki A.

Krzycki J.

Krzymuski E.[dmund]

Księżopolski A.

Kuczyński P.

Lewandowski W.

Ligowski B.

Łubieński S.

Malhomme A.

Matecki L.

Mazurkiewicz J.

Napiórkowski A.

Natanson Kazimierz

Nowakowski K.

Pękosławski M.

Pęski J.

Podrzyński W.

Przewuski E.[dward (?)]

Rucz W.

Samkowski J.

Smolikowski S.[eweryn]

Sokołowski E.

Szadkowski J.J.

Sztembardt C.

Szuch F.

Świecimski A.

Wdziekoński C.

Wielowiejski A.

Wiszniewski L.

Zaleski K.

Zembrzuski F.

Po dwudziestu pięciu latach 27/6 1885, fotografia firmy „Karoli i Pusch”, 1885, MNW [Tableau 7]

Poniżej czterech niepodpisanych wizerunków profesorów znajdują się dwa owalne portrety niezidentyfikowanych mężczyzn (również profesorów?)

profesorowie:

Aleksandrowicz Jerzy

Jurkiewicz Karol

Pankiewicz Jan

absolwenci:

Altdorfer P.

Bernatowicz M.

Ciechanowski M.

Fuchs A.

Gregorowicz W.

Janowski J.

Jaroszyński Z.

Karliński J.

Kochanowski K.

Komierowski F.

Kozietulski Z.

Koźniewski J.

Kretkowski W.

Łypaczewski E.

Łypaczewski J.

Miaskowski J.

Nagrodzki A.

Oleksiński K.

Plewiński J.

Pruszyński J.

Regulski L.

Rolbiecki W.

Rybicki S.

Schmidt B.

Scipio S.

Sikorski S.

Sokołowski R.

Włoskiewicz J.

Wodziński J.

Wojciechowski K.

Zandrowicz K.

Żaliński J.

Żórawski D.

Żwan W.

Żyliński J.

Na pamiątkę zjazdu w dniu 29 Czerwca 1889 roku Kolegów i Magistrów Prawa i Adm. Szkoły Głównej Warszawskiej z R. 1869., fotografia Waleriana Twardzickiego, 1889 [Tableau 8]

profesorowie:

Białecki Antoni

Budziński Stanisław

Chwalibóg Hipolit

Dydyński Teodor

Holewiński Władysław

Miklaszewski Walenty

Okęcki Władysław

Okolski Antoni

Załęski Witold

studenci:

Andrychiewicz W.

Birencweig B.

Boduszyński S.

Bojasiński

Boski S.

Bronikowski A.

Burdzyński J.

Buszczyński

Ciszewski M.

Domański I.

Drecki E.

Dwojakowski J.

Dziewulski W.

Erenkreutz W.

Gaszyński K.

Giegurzyński H.

Goldszmit J.

Gołemberski B.

Gromadzki H.

Halik M.

Hofman J.

Horodyński W.

Jurzyński W.

Kamiński J. M.

Kamiński W.

Kirszrot J.

Kupczyński A.

Lesznowski S.

Łazowski

Markowicz M.

Mejer K.

Miciński C.

Mieczkowski A.

Molsdorf

Nencki A.

Olszewski

Orgelbrand M.

Parczewski A.

Płoski A.

Podbielski A.

Potocki A.

Powichrowski W.

Próchnik S.

Przyłuski J.

Przyrembel B.

Rzepecki S.

Skarżyński S.

Smoleński W.

Smoliński K.

Sobolewski E.

Sobolewski G.

Sonenberg S.

Stępkowski M.

Strasburger

Sulimierski Z.

Sunderland S.

Szafnagiel K.

Szczuka S.

Szczyciński W.

Szlązkowski J.

Szterker J.

Śliwiński J.

Tatarkiewicz K.

Taylor S.

Tukałło K.

Tymieniecki S.

Tymieniecki W.

Ujazdowski S.

Wilman J.

Wojciechowski

Woroniecki M.

Zalewski K.

Tableau dla upamiętnienia dziesięciolecia ukończenia Wydziału Prawa i Administracji, fotografia Aleksandra Karoliego, 1906, MNW [Tableau 9]

profesorowie:

Dydyński Teodor

Holewiński Władysław

Pawiński Adolf

studenci:

Bagniewski Z.

Bączkiewicz K.

Bersohn M.

Blutsztein W.

Chrzanowski W.

Czeraszkiewicz I. [Jan]

Eichler I.

Epsztein W.

Galle H.

Goldman A.

Gromadzki L.

Jaroszewski S.

Jaworowski T.

Kiersnowski K.

Kowalski W.

Kozakowski I.

Król A.

Krzeszowski W.

Kurnatowski I. [Jerzy Karol]

Maltz S.

Mogilnicki A.[leksander]

Mojkowski H.

Pawiński S.

Popowski S.[tanisław Kasper]

Rakowiecki K.

Różycki K.

Różycki W.

Rudnicki W.

Rupiewicz G.

Sluzkowski (?) L.

Suchodolski A.

Szancer W.

Trembicki W.

Wądołowski A.

Westphal R.

Widelski Z.

Wierzbicki I.

Zachert F. I.

Zbroziński W.